وأما مسائل (العول) فإنه يستفاد حكمها من القرآن، وذلك أن الله تعالى قد فرض وقدر لأهل المواريث أنصباء، وهم بين حالتين:
(Avil) meselelerine gelince; onun hükmü de Kur'an'dan anlaşılmaktadır. Şöyle ki: Allah Teâlâ miras ehli için belirli paylar farz kılıp takdir etmiştir. Varisler iki hal arasındadır:
إما أن يحجب بعضهم بعضًا أو لا. فإن حجب بعضهم بعضا، فالمحجوب ساقط لا يزاحِم ولا يستحق شيئا، وإن لم يحجب بعضهم بعضا فلا يخلو، إما أن لا تستغرق الفروض التركة، أو تستغرقها من غير زيادة ولا نقص، أو تزيد الفروض على التركة، ففي الحالتين الأوليين كل يأخذ فرضه كاملا. وفي الحالة الأخيرة وهي ما إذا زادت الفروض على التركة فلا يخلو من حالين:
Ya birbirlerini hacbederler ya da hacbetmezler. Birbirlerini hacbederlerse mahcup olan kimse sakıt olur; mirasçıları sıkıştırmaz ve hiçbir pay hak edemez. Birbirlerini hacbetmezlerse; ya paylar terekeyi tüketmez yahut artma ve eksilme olmaksızın tam tüketir ya da paylar terekeden fazla gelir. İlk iki halde herkes kendi payını eksiksiz alır. Payların terekeden fazla geldiği son durumda ise mesele iki halden hali değildir:
إما أن ننقص بعضَ الورثة عن فرضه الذي فرضه الله له، ونكمل للباقين منهم فروضهم، وهذا ترجيح بغير مرجح، وليس نقصان أحدهم بأولى من الآخر، فتعينت الحال الثانية، وهي: أننا نعطي كل واحد منهم نصيبه بقدر الإمكان، ونحاصص بينهم كديون الغرماء الزائدة على مال الغريم، ولا طريق موصل إلى ذلك إلا بالعول، فعلم من هذا أن العول في الفرائض قد بينه الله في كتابه.
Ya varislerden bir kısmının Allah'ın kendilerine farz kıldığı payını eksiltip geriye kalanların paylarını tastamam vereceğiz ki bu tercihi gerektiren bir sebep olmaksızın yapılan keyfî bir tercihtir ve birinin payını eksiltmek diğerinden daha öncelikli değildir. Bu durumda ikinci hal tayin eder ki o da: Her birine hissesini imkân nispetinde vermek ve borçlunun malından fazla olan alacaklıların borçlarında olduğu gibi aralarında payları oranında eksiltme (hısas) yapmaktır. Buna ulaştıran tek yol ise avildir. Buradan anlaşıldı ki ferâizdeki avil hükmünü Allah Kitabında açıklamıştır.
وبعكس هذه الطريقة بعينها يعلم (الرد) فإن أهل الفروض إذا لم تستغرق فروضُهم التركةَ وبقي شيء ليس له مستحق من عاصب قريب ولا بعيد، فإن رده على أحدهم ترجيح بغير مرجح، وإعطاؤه غيرَهم ممن ليس بقريب للميت جنف وميل، ومعارضة لقوله: {وَأُولُو الأرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} فتعين أن يُرَدَّ على أهل الفروض بقدر فروضهم.
Tamamen bu metodun aksiyle (red) hükmü de bilinir: Zira belirli pay sahiplerinin payları terekeyi tüketmediğinde ve geriye yakın veya uzak asabeden hiçbir hak sahibi bulunmayan bir artık kaldığında; bunu sadece içlerinden birine vermek gerekçesiz bir tercihtir; ölenin yakını olmayan başkalarına vermek ise haksızlık, adaletsizlik ve Allah Teâlâ'nın: {وَأُولُو الأرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Akrabalar Allah'ın Kitabında birbirlerine daha yakındırlar” buyruğuna aykırılıktır. Dolayısıyla kalanın payları nispetinde belirli pay sahiplerine reddedilmesi (iade edilmesi) vacip olur.
ولما كان الزوجان ليسا من القرابة، لم يستحقا زيادة على فرضهم المقدر [هذا عند من لا يورِّث الزوجين بالرد، وهم جمهور القائلين بالرد، فعلى هذا تكون علة الرد كونه صاحب فرض قريبا، وعلى القول الآخر، أن الزوجين كغيرهما من ذوي الفروض يُرَدُّ عليهما؛ فكما ينقصان بالعول فإنهما يزادان بالرد كغيرهما، فالعلة على هذا كونه وارثا صاحب فرض، فهذا هو الظاهر من دلالة الكتاب والسنة، والقياس الصحيح، والله أعلم] (٦) .
Karı-koca akraba olmadıkları için takdir edilen paylarından fazlasını hak edemezler [Bu, eşlere reddiye yoluyla miras vermeyenlerin görüşüdür ki reddi kabul eden cumhurun görüşü budur; buna göre reddin illeti hem belirli pay sahibi hem de akraba olmaktır. Diğer kavle göre ise eşler de diğer pay sahipleri gibidir ve onlara da reddiye yapılır; zira avil ile payları eksildiği gibi diğerleri gibi reddiye ile payları da artar; buna göre illet belirli pay sahibi bir varis olmaktır. Kitap, Sünnet ve sahih kıyasın delaletinden zahir olan da budur; doğrusunu Allah bilir] (6).
وبهذا يعلم أيضا (ميراث ذوي الأرحام) فإن الميت إذا لم يخلف صاحب فرض ولا عاصبا، وبقي الأمر دائرا بين كون ماله يكون لبيت المال لمنافع الأجانب، وبين كون ماله يرجع إلى أقاربه المدلين بالورثة المجمع عليهم، ويدل على ذلك قوله تعالى: {وَأُولُو الأرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} فصرفه لغيرهم ترك لمن هو أولى من غيره، فتعين توريث ذوي الأرحام.
Bununla (zevi'l-erhâmın mirası) da bilinir: Ölen arkasında belirli pay sahibi veya asabe bırakmadığında; malının yabancıların menfaati için beytülmale kalması ile icma edilen varisler vasıtasıyla ölene bağlanan akrabalarına dönmesi arasında mesele dönüp dolaşır. Allah Teâlâ'nın: {وَأُولُو الأرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Akrabalar Allah'ın Kitabında birbirlerine daha yakındırlar” buyruğu da buna delalet etmektedir. Dolayısıyla malı başkalarına sarf etmek, daha layık olanı terk etmektir; bu sebeple zevi'l-erhâmın mirasçı kılınması tayin eder.
وإذا تعين توريثهم، فقد علم أنه ليس لهم نصيب مقدر بأعيانهم في كتاب الله. وأن بينهم وبين الميت وسائط، صاروا بسببها من الأقارب. فينزلون منزلة من أدلوا به من تلك الوسائط. والله أعلم.
Onların mirasçı kılınması tayin edince, Allah'ın Kitabında bizzat kendileri için takdir edilmiş muayyen bir pay bulunmadığı ve ölü ile aralarında kendileri sebebiyle akraba oldukları vasıtaların bulunduğu bilinmektedir. Bu sebeple onlar ölüye kendisiyle bağlandıkları o vasıtaların menzilesine indirilirler. Doğrusunu Allah bilir.
وأما (ميراث بقية العصبة) كالبنوة والأخوة وبنيهم، والأعمام وبنيهم إلخ فإن النبي ﷺ قال: "ألحقوا الفرائض بأهلها فما بقي فلأولي رجل ذكر"وقال تعالى: {وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ} فإذا ألحقنا الفروض بأهلها ولم يبق شيء، لم يستحق العاصب شيئًا، وإن بقي شيء أخذه أولي العصبة، وبحسب جهاتهم ودرجاتهم.
(Diğer asabelerin mirasına) —oğullar, erkek kardeşler ve onların oğulları, amcalar ve onların oğulları gibi— gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Belirlenmiş payları hak sahiplerine veriniz; geriye ne kalırsa en yakın erkek akrabanındır” buyurmuştur. Allah Teâlâ da: {وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ} “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından her biri için varisler kıldık” buyurmuştur. Dolayısıyla belirli payları hak sahiplerine verdiğimizde geriye hiçbir şey kalmazsa asabe hiçbir pay hak edemez; şayet geriye bir şey kalırsa onu cihetlerine ve derecelerine göre en yakın asabe alır.
فإن جهات العصوبة خمس: البنوة، ثم الأبوة، ثم الأخوة وبنوهم، ثم العمومة وبنوهم، ثم الولاء، فيقدم منهم الأقرب جهة. فإن كانوا في جهة واحدة فالأقرب منزلة، فإن كانوا في منزلة واحدة فالأقوى، وهو الشقيق، فإن تساووا من كل وجه اشتركوا. والله أعلم.
Asabelik cihetleri beştir: Bünuvvet (oğulluk), sonra übüvvet (babalık), sonra uhuvvet (kardeşlik) ve onların oğulları, sonra umûmet (amcalık) ve onların oğulları, sonra da velâdır. Bunlardan ciheti en yakın olan öne geçirilir. Aynı cihette iseler derecesi en yakın olan; aynı derecede iseler en kuvvetli olan (yani ana-baba bir öz akraba) öne geçirilir; her yönden eşit iseler mirasta ortak olurlar. Doğrusunu Allah bilir.
وأما كون الأخوات لغير أم مع البنات أو بنات الابن عصبات، يأخذن ما فضل عن فروضهن، فلأنه ليس في القرآن ما يدل على أن الأخوات يسقطن بالبنات.
Anne bir olmayan kız kardeşlerin, kızlar yahut oğlun kızlarıyla birlikte asabe olmalarına ve onların belirli paylarından arta kalanı almalarına gelince; çünkü Kur'an'da kız kardeşlerin kız çocuklarıyla mirastan düşeceğine delalet eden hiçbir delil yoktur.
فإذا كان الأمر كذلك، وبقي شيء بعد أخذ البنات فرضهن، فإنه يعطى للأخوات ولا يعدل عنهن إلى عصبة أبعد منهن، كابن الأخ والعم، ومن هو أبعد منهم. والله أعلم.
Durum böyle olunca ve kız çocukları farzlarını (belirli paylarını) aldıktan sonra geriye bir şey kalırsa, bu [artan pay] kız kardeşlere verilir ve erkek kardeşin oğlu, amca ve onlardan daha uzak olan kimseler gibi, onlardan (kız kardeşlerden) daha uzak bir asabeye geçilmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
{١٣، ١٤} {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ} .
{13, 14} {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Resulüne itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar. İşte büyük kurtuluş budur. Kim de Allah'a ve Resulüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır.”
أي: تلك التفاصيل التي ذكرها في المواريث حدود الله التي يجب الوقوف معها وعدم مجاوزتها، ولا القصور عنها، وفي ذلك دليل على أن الوصية للوارث منسوخة بتقديره تعالى أنصباء الوارثين.
Yani mirasta zikredilen bu tafsilatlar Allah'ın sınırlarıdır; bunların yanında durmak, onları aşmamak ve onlardan geri kalmamak vaciptir. Bunda; Allah Teâlâ'nın varislerin paylarını takdir etmesi sebebiyle varise vasiyet yapmanın neshedildiğine delil vardır.
ثم قوله تعالى: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} (١) فالوصية للوارث بزيادة على حقه يدخل في هذا التعدي، مع قوله ﷺ: "لا وصية لوارث" ثم ذكر طاعة الله ورسوله ومعصيتهما عموما ليدخل في العموم لزوم حدوده في الفرائض أو ترك ذلك فقال: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} بامتثال أمرهما الذي أعظمه طاعتهما في التوحيد، ثم الأوامر على اختلاف درجاتها واجتناب نهيهما الذي أعظمُه الشرك بالله، ثم المعاصي على اختلاف طبقاتها {يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا} فمن أدى الأوامر واجتنب النواهي فلا بد له من دخول الجنة والنجاة من النار. {وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} الذي حصل به النجاة من سخطه وعذابه، والفوز بثوابه ورضوانه بالنعيم المقيم الذي لا يصفه الواصفون.
Sonra Allah Teâlâ'nın: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} (1) “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyruğuna gelince: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “Varise vasiyet yoktur” buyruğuyla birlikte varise hakkının üzerinde fazladan bir vasiyet yapmak da bu sınırı aşma kapsamına girer. Sonra miras paylarındaki sınırları gözetmek veya terk etmek bu umumun içine girsin diye genel olarak Allah'a ve Resulüne itaat ile onlara isyanı zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Resulüne itaat ederse;” yani her ikisinin emrine uymak suretiyle —ki bunun en büyüğü tevhidde itaat, ardından farklı mertebelerdeki emirlerdir— ve her ikisinin nehyinden sakınmak suretiyle —ki bunun en büyüğü Allah'a şirk koşmak, ardından farklı derecelerdeki günahlardır— {يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا} “[Allah] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar.” Emirleri yerine getiren ve yasaklardan kaçınan kimsenin cennete girmesi ve cehennemden kurtulması mutlaktır. {وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur;” kendisiyle O'nun gazabından ve azabından kurtuluşun, O'nun mükâfatına, rızasına ve niteleyenlerin niteleyemeyeceği bitimsiz nimetlere kavuşmanın hâsıl olduğu kurtuluş...
{وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُّهِينٌ} ويدخل في اسم المعصية الكفر فما دونه من المعاصي، فلا يكون فيها شبهة للخوارج القائلين بكفر أهل المعاصي فإن الله تعالى رتب دخول الجنة على طاعته وطاعة رسوله. ورتب دخول النار على معصيته ومعصية رسوله، فمن أطاعه طاعة تامة دخل الجنة بلا عذاب.
{وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُّهِينٌ} “Kim de Allah'a ve Resulüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır.” İsyan (ma‘siyet) isminin kapsamına küfür ve onun altındaki diğer günahlar girer; dolayısıyla bu ayette günah işleyenlerin kâfir olduğunu söyleyen Haricîler için hiçbir şüphe/dayanak yoktur. Çünkü Allah Teâlâ cennete girmeyi Kendisine ve Resulüne itaate bağlamış; cehenneme girmeyi ise Kendisine ve Resulüne isyana bağlamıştır. O'na tam bir itaatle itaat eden kimse azapsız cennete girer.
ومن عصى الله ورسوله معصية تامة يدخل فيها الشرك فما دونه، دخل النار وخلد فيها، ومن اجتمع فيه معصية وطاعة، كان فيه من موجب الثواب والعقاب بحسب ما فيه من الطاعة والمعصية. وقد دلت النصوص المتواترة على أن الموحدين الذين معهم طاعة التوحيد، غير مخلدين في النار، فما معهم من التوحيد مانع لهم من الخلود فيها.
Kim de Allah'a ve Resulüne, şirki ve onun altındaki [günahları] kapsayan tam bir isyanla isyan ederse ateşe girer ve orada ebedî kalır. Kimde de hem isyan hem itaat bir arada bulunursa, kendisinde bulunan itaat ve isyan nispetinde mükâfat ve ceza gerektirici âmil bulunur. Mütevatir nasslar, beraberinde tevhid itaati bulunan muvahhidlerin ateşte ebedî kalmayacaklarına delalet etmiştir; nitekim sahip oldukları tevhid, onların ateşte ebedî kalmalarına engeldir.
{١٥، ١٦} {وَاللاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا * وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا} .
{15, 16} {وَاللاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا * وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “Kadınlarınızdan fuhuş (zina) yapanlara karşı içinizden dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlar için bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun (hapsedin)! İçinizden bunu yapan iki kişiye (kadın ve erkeğe) eziyet edin. Eğer tövbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah Tevvâb'dır (tövbeleri çokça kabul edendir), Rahîm'dir.”
أي: النساء {اللاتي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ} أي: الزنا، ووصفها بالفاحشة لشناعتها وقبحها.
Yani kadınlardan {اللاتي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ} “fuhuş yapanlara;” yani zina edenlere... Zinayı çirkinliği ve kötülüğü sebebiyle fahişe (haddi aşan fuhuş) olarak vasfetmiştir.
{فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} أي: من رجالكم المؤمنين العدول. {فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} أي: احبسوهن عن الخروج الموجب للريبة. وأيضا فإن الحبس من جملة العقوبات {حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ} أي: هذا منتهى الحبس. {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا} أي: طريقا غير الحبس في البيوت، وهذه الآية ليست منسوخة، وإنما هي مغياة إلى ذلك الوقت، فكان الأمر في أول الإسلام كذلك حتى جعل الله لهن سبيلا وهو رجم المحصن وجلد غير المحصن.
{فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} “Onlara karşı içinizden dört şahit getirin;” yani adil mümin erkeklerinizden... {فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} “Eğer şahitlik ederlerse, onları evlerde tutun;” yani şüphe uyandıracak şekilde dışarı çıkmalarına engel olup hapsedin; ayrıca hapis cezaların bir türüdür. {حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ} “Ölüm onları alıp götürünceye kadar;” yani bu hapsin son sınırıdır. {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا} “Yahut Allah onlar için bir yol açıncaya kadar...” Yani evlerde hapsedilmekten başka bir yol... Bu ayet neshedilmiş değildir; bilakis o vakte kadar bir gayeye bağlanmıştır: İslam'ın ilk döneminde hüküm böyleydi; nihayet Allah onlar için evli olanın recmedilmesi ve bekâr olanın celde (yüz sopa) vurulması şeklindeki yolu açmıştır.
{و} كذلك {الَّلذَانِ يَأْتِيَانِهَا} أي: الفاحشة {مِنْكُمْ} من الرجال والنساء {فَآذُوهُمَا} بالقول والتوبيخ والتعيير والضرب الرادع عن هذه الفاحشة، فعلى هذا يكون الرجال إذا فعلوا الفاحشة يؤذون، والنساء يحبسن ويؤذين.
Ve aynı şekilde {الَّلذَانِ يَأْتِيَانِهَا} “bunu (fuhşu) yapan iki kişiye” {مِنْكُمْ} “içinizden;” yani erkek ve kadınlardan {فَآذُوهُمَا} “onlara eziyet edin;” sözle, azarlayarak, ayıplayarak ve bu fuhuştan caydıracak şekilde döverek... Buna göre erkekler fuhuş işlediklerinde eziyet edilir; kadınlar ise hem hapsedilir hem de eziyet edilir.
فالحبس غايته إلى الموت، والأذية نهايتها إلى التوبة والإصلاح، ولهذا قال: {فَإِنْ تَابَا} أي: رجعا عن الذنب الذي فعلاه وندما عليه، وعزما على أن لا يعودا {وَأَصْلَحَا} العمل الدال على صدق التوبة {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا} أي: عن أذاهما {إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا} أي: كثير التوبة على المذنبين الخطائين، عظيم الرحمة والإحسان، الذي -من إحسانه- وفقهم للتوبة وقبلها منهم، وسامحهم عن ما صدر منهم.
Hapsin son sınırı ölüme kadardır; eziyetin son sınırı ise tövbe ve ıslaha kadardır. Bundan dolayı: {فَإِنْ تَابَا} “Eğer tövbe ederlerse;” yani işledikleri günahtan dönüp pişman olur ve bir daha dönmemeye azmederlerse {وَأَصْلَحَا} “ve ıslah olurlarsa;” yani tövbelerinin doğruluğuna delalet eden ameli düzeltirlerse {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا} “artık onlardan vazgeçin;” yani onlara eziyet etmekten vazgeçin. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah Tevvâb'dır, Rahîm'dir.” Yani günahkâr ve hatalı kullarının tövbelerini çokça kabul edendir; rahmeti ve ihsanı pek büyük olandır; ihsanındandır ki onları tövbeye muvaffak kılmış, onlardan kabul etmiş ve kendilerinden sadır olan günahları bağışlamıştır.
ويؤخذ من هاتين الآيتين أن بينة الزنا، لا بد أن تكون أربعة رجال مؤمنين، ومن باب أولى وأحرى اشتراط عدالتهم؛ لأن الله تعالى شدد في أمر هذه الفاحشة، سترًا لعباده، حتى إنه لا يقبل فيها النساء منفردات، ولا مع الرجال، ولا ما دون أربعة.
Bu iki ayetten şu hüküm çıkarılır: Zina delilinin mutlaka dört mümin erkek olması gerekir; onların adil olmasının şart koşulması ise evleviyetle geçerlidir. Çünkü Allah Teâlâ kullarının ayıplarını örtmek için bu fuhuş konusunda son derece sıkı tutmuştur; öyle ki bu konuda kadınların tek başlarına yahut erkeklerle birlikte şahitliğini kabul etmediği gibi dört kişiden daha azını da kabul etmemiştir.
ولا بد من التصريح بالشهادة، كما دلت على ذلك الأحاديث الصحيحة، وتومئ إليه هذه الآية لما قال: {فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} لم يكتف بذلك حتى قال: {فَإِنْ شَهِدُوا} أي: لا بد من شهادة صريحة عن أمر يشاهد عيانًا، من غير تعريض ولا كناية.
Ayrıca sahih hadislerin delalet ettiği ve bu ayetin de işaret ettiği üzere şahitliğin açık ve sarih olması şarttır. Zira Allah Teâlâ: {فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} “Onlara karşı içinizden dört şahit getirin” buyurmakla yetinmemiş, {فَإِنْ شَهِدُوا} “Eğer şahitlik ederlerse” buyurmuştur; yani ima ve kinaye olmaksızın bizzat gözle görülen bir fiil hakkında sarih bir şahitlik bulunması gerekir.
ويؤخذ منهما أن الأذية بالقول والفعل والحبس، قد شرعه الله تعزيرًا لجنس المعصية الذي يحصل به الزجر.
Bu iki ayetten; sözlü ve fiilî eziyet ile hapsin, kendisiyle caydırıcılığın sağlandığı günah cinsleri için Allah'ın meşru kıldığı bir tazir cezası olduğu anlaşılmaktadır.
{١٧، ١٨} {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا * وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} .
{17, 18} {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا * وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Allah'ın kabulünü üzerine aldığı tövbe, ancak bilmeyerek (cehaletle) kötülük işleyip sonra çok geçmeden tövbe edenlerin tövbesidir. İşte Allah onların tövbelerini kabul eder. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir. Yoksa kötülükleri işleyip dururken nihayet birine ölüm gelip çattığında: ‘Ben şimdi tövbe ettim’ diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi geçerli değildir. İşte onlar için elem verici bir azap hazırlamışızdır.”
توبة الله على عباده نوعان: توفيق منه للتوبة، وقبول لها بعد وجودها من العبد، فأخبر هنا -أن التوبة المستحقة على الله حق أحقه على نفسه، كرما منه وجودا، لمن عمل السوء أي: المعاصي {بِجَهَالَةٍ} أي: جهالة منه بعاقبتها وإيجابها لسخط الله وعقابه، وجهل منه بنظر الله ومراقبته له، وجهل منه بما تئول إليه من نقص الإيمان أو إعدامه، فكل عاص لله، فهو جاهل بهذا الاعتبار وإن كان عالما بالتحريم. بل العلم بالتحريم شرط لكونها معصية معاقبا عليها {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} يحتمل أن يكون المعنى: ثم يتوبون قبل معاينة الموت، فإن الله يقبل توبة العبد إذا تاب قبل معاينة الموت والعذاب قطعا. وأما بعد حضور الموت فلا يُقبل من العاصين توبة ولا من الكفار رجوع، كما قال تعالى عن فرعون: {حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ} الآية. وقال تعالى: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ} .
Allah'ın kullarına tevbesi iki nevidir: Birincisi tövbeye muvaffak kılması, ikincisi ise kuldan sadır olduktan sonra onu kabul etmesidir. Burada Allah'ın lütuf ve cömertliğiyle Kendi üzerine vacip kıldığı hakiki tövbenin; kötülüğü yani günahları {بِجَهَالَةٍ} “cehaletle” işleyen kimselere ait olduğunu haber vermiştir: Yani günahın sonucunu, Allah'ın gazap ve cezasını gerektirdiğini bilmemesi, Allah'ın kendisini gördüğünü ve murakabe ettiğini hesaba katmaması ve günahın imanı eksilteceği veya yok edeceği gerçeğini unutması bakımından cehaletle... Dolayısıyla Allah'a isyan eden herkes —harama olduğunu bilse dahi— bu açıdan bir cahildir. Hatta haram olduğunu bilmesi, fiilin cezayı gerektiren bir günah olması için şarttır. {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “Sonra çok geçmeden tövbe ederler” buyruğunun manasının şu olması muhtemeldir: Yani sonra ölümü gözleriyle görmeden önce tövbe ederler. Zira Allah ölümü ve azabı gözle görmeden önce tövbe ettiği takdirde kulun tövbesini kesinlikle kabul eder. Ölüm gelip çattıktan sonra ise ne günahkârlardan tövbe ne de kâfirlerden dönüş kabul edilir. Nitekim Allah Teâlâ Firavun hakkında: {حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ} “Nihayet boğulma anı ona yetişince: ‘İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına iman ettim’ dedi...” ayetini buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ} “Azabımızı gördükleri zaman: ‘Yalnız Allah'a iman ettik ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik’ dediler. Fakat azabımızı gördüklerinde iman etmeleri kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. Bu, Allah'ın kulları hakkında öteden beri geçerli olan kanunudur” buyurmuştur.
وقال هنا:
Burada da şöyle buyurmuştur:
{وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} أي: المعاصي فيما دون الكفر. {حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} وذلك أن التوبة في هذه الحال توبة اضطرار لا تنفع صاحبها، إنما تنفع توبة الاختيار. ويحتمل (١) أن يكون معنى قوله: {مِنْ قَرِيبٍ} أي: قريب من فعلهم للذنب الموجب للتوبة، فيكون المعنى: أن من بادر إلى الإقلاع من حين صدور الذنب وأناب إلى الله وندم عليه فإن الله يتوب عليه، بخلاف من استمر على ذنوبه (٢) وأصر على عيوبه، حتى صارت فيه صفاتٍ راسخةً فإنه يعسر عليه إيجاد التوبة التامة.
{وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} “Yoksa kötülükleri işleyenlerin tövbesi geçerli değildir;” yani küfrün altındaki günahları... {حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Nihayet birine ölüm gelip çattığında: ‘Ben şimdi tövbe ettim’ diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi geçerli değildir. İşte onlar için elem verici bir azap hazırlamışızdır.” Çünkü bu durumdaki tövbe muztar (çaresizlikten kaynaklanan) bir tövbedir ve sahibine fayda vermez; fayda veren ancak hür iradeyle (ihtiyârî) yapılan tövbedir. {مِنْ قَرِيبٍ} “Çok geçmeden” buyruğunun manasının şu olması da muhtemeldir (1): Yani tövbeyi gerektiren günahı işlemelerinin hemen ardından... Buna göre mana şöyle olur: Günah sadır olduğu andan itibaren hemen onu terk etmeye koşan, Allah'a yönelen ve pişman olan kimsenin tövbesini Allah kabul eder. Günahlarına devam eden (2), kusurlarında ısrar eden ve nihayet bunlar kendisinde kökleşmiş sıfatlar haline gelen kimse ise böyle değildir; zira böylesinin tam bir tövbe gerçekleştirmesi zorlaşır.
والغالب أنه لا يوفق للتوبة ولا ييسر لأسبابها، كالذي يعمل السوء على علم تام (٣) ويقين وتهاون (٤) بنظر الله إليه، فإنه سد (٥) على نفسه باب الرحمة.
Çoğunlukla böyle bir kimse tövbeye muvaffak kılınmaz ve tövbe sebepleri kendisine kolaylaştırılmaz. Tıpkı kötülüğü tam bir bilgi (3), kesin kanaat ve Allah'ın kendisine bakışını hafife alma (4) ile işleyen kimse gibi... Zira o kendi üzerine rahmet kapısını kapatmıştır (5).
نعم قد يوفق الله عبده المصر على الذنوب عن عمد ويقين لتوبة (٦) تامة (٧) [التي] يمحو بها ما سلف من سيئاته وما تقدم من جناياته، ولكن الرحمة والتوفيق للأول أقرب، ولهذا ختم الآية الأولى بقوله: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} .
Evet, Allah Teâlâ kasten ve bilerek günahlarda ısrar eden kulunu geçmişteki kötülüklerini ve cinayetlerini kendisiyle sileceği tam bir tövbeye (6) muvaffak kılabilir (7); fakat rahmet ve tevfik birinci gruptakine çok daha yakındır. Bundan dolayı ilk ayeti: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir” buyruğuyla noktalamıştır.
فمِن علمه أنه يعلم صادق التوبة وكاذبها فيجازي كلا منهما بحسب ما يستحق بحكمته، ومن حكمته أن يوفق من اقتضت حكمته ورحمته توفيقَه للتوبة، ويخذل من اقتضت حكمته وعدله عدمَ توفيقه. والله أعلم.
O’nun ilminden [biri de], tövbesinde samimi olan ile yalancı olanı bilmesidir. Dolayısıyla hikmeti gereği her birine hak ettiği karşılığı verir. O’nun hikmetinden [biri de], hikmeti ve rahmeti tövbe etmeye muvaffak kılınmasını iktiza eden kimseyi buna muvaffak kılması; hikmeti ve adaleti muvaffak kılınmamasını iktiza eden kimseyi ise yardımsız (hüsranda) bırakmasıdır. En doğrusunu Allah bilir.
{١٩ - ٢١} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} .
{19 - 21} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} “Ey iman edenler! Kadınlara zorla varis olmanız size helal değildir. Apaçık bir hayasızlık (fuhuş) yapmadıkları sürece, onlara verdiğiniz şeylerin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın (evlenmelerine engel olmayın)! Onlarla güzelce geçinin. Eğer onlardan hoşlanmıyorsanız, olabilir ki hoşlanmadığınız bir şeyde Allah pek çok hayır takdir etmiştir.”
كانوا في الجاهلية إذا مات أحدهم عن زوجته، رأى قريبُه كأخيه وابن عمه ونحوهما أنه أحق بزوجته من كل أحد، وحماها عن غيره، أحبت أو كرهت.
Cahiliye döneminde bir kimse vefat edip geride karısını bıraktığında; erkek kardeşi, amcasının oğlu veya benzeri akrabaları kadının rızası olsun veya olmasın onun üzerinde herkesten daha çok hak sahibi olduklarını düşünür ve onu başkalarından menederlerdi.
فإن أحبها تزوجها على صداق يحبه دونها، وإن لم يرضها عضلها فلا يزوجها إلا من يختاره هو، وربما امتنع من تزويجها حتى تبذل له شيئًا من ميراث قريبه أو من صداقها، وكان الرجل أيضا يعضل زوجته التي [يكون] يكرهها ليذهب ببعض ما آتاها، فنهى الله المؤمنين عن جميع هذه الأحوال إلا حالتين: إذا رضيت واختارت نكاح قريب زوجها الأول، كما هو مفهوم قوله: {كَرْهًا} وإذا أتين بفاحشة مبينة كالزنا والكلام الفاحش وأذيتها لزوجها فإنه في هذه الحال يجوز له أن يعضلها، عقوبة لها على فعلها لتفتدي منه إذا كان عضلا بالعدل.
Şayet kadını beğenirse kadının rızası hilafına kendi belirlediği bir mehirle onunla evlenir; beğenmezse evlenmesine engel olur (adl eder) ve ancak kendisinin seçtiği kimseyle evlendirirdi. Hatta bazen kadın akrabasının mirasından yahut kendi mehrinden bir miktar mal verene kadar onu evlendirmekten kaçınırdı. Ayrıca koca da kendisine verdiği mehrin bir kısmını geri alabilmek için hoşlanmadığı karısını sıkıştırıp evlenmesine engel olurdu. Allah Teâlâ müminleri iki durum müstesna bütün bu hallerden nehyetmiştir: Birincisi, {كَرْهًا} “zorla” kaydının mefhumundan anlaşıldığı üzere kadının razı olup ilk kocasının akrabasıyla evlenmeyi kendi isteğiyle tercih etmesi halidir. İkincisi ise zina, fahiş söz söyleme ve kocasına eziyet etme gibi apaçık bir hayasızlık işlemeleri halidir; bu durumda adalet ölçüleri içinde kalmak kaydıyla fiilinin cezası olarak kadının kocasından kurtulmak için fidye vermesini sağlamak amacıyla erkeğin kadını sıkıştırması caizdir.
ثم قال: {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} وهذا يشمل المعاشرة القولية والفعلية، فعلى الزوج أن يعاشر زوجته بالمعروف، من الصحبة الجميلة، وكف الأذى وبذل الإحسان، وحسن المعاملة، ويدخل في ذلك النفقة والكسوة ونحوهما، فيجب على الزوج لزوجته المعروف من مثله لمثلها في ذلك الزمان والمكان، وهذا يتفاوت بتفاوت الأحوال.
Sonra Allah Teâlâ: {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Onlarla güzelce geçinin” buyurmuştur. Bu sözlü ve fiilî güzel geçimi kapsar: Kocanın karısıyla güzel arkadaşlık kurarak, eziyetten kaçınarak, ihsanda bulunarak ve güzel muamele ederek maruf üzere geçinmesi vaciptir. Nafaka, giyim kuşam ve benzeri hususlar da buna dahildir. Kocanın o zaman ve mekânda kendi emsali bir erkeğin karısının emsali bir kadına vermesi gereken meşru ve örfe uygun harcamaları yapması vaciptir; bu da durumların farklılığına göre değişir.
{فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} أي: ينبغي لكم -أيها الأزواج- أن تمسكوا زوجاتكم مع الكراهة لهن، فإن في ذلك خيرًا كثيرًا. من ذلك امتثال أمر الله، وقبولُ وصيته التي فيها سعادة الدنيا والآخرة.
{فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} “Eğer onlardan hoşlanmıyorsanız, olabilir ki hoşlanmadığınız bir şeyde Allah pek çok hayır takdir etmiştir.” Yani ey kocalar! Hoşlanmasanız bile eşlerinizi nikâhınızda tutmanız gerekir; zira bunda pek çok hayır vardır. Bunlardan biri; Allah'ın emrine boyun eğmek ve dünya ile ahiret saadetinin bulunduğu O'nun tavsiyesini kabul etmektir.
ومنها أن إجباره نفسَه -مع عدم محبته لها- فيه مجاهدة النفس، والتخلق بالأخلاق الجميلة. وربما أن الكراهة تزول وتخلفها المحبة، كما هو الواقع في ذلك. وربما رزق منها ولدا صالحا نفع والديه في الدنيا والآخرة. وهذا كله مع الإمكان في الإمساك وعدم المحذور.
Bunlardan biri de; sevmediği halde nefsini buna zorlamasında nefis mücadelesi ve güzel ahlakla ahlaklanma bulunmasıdır. Ayrıca vakıada görüldüğü üzere bu hoşnutsuzluk zail olup yerini sevgiye bırakabilir yahut Allah kadından dünya ve ahirette anne-babasına fayda sağlayacak salih bir evlat rızıklandırabilir. Bütün bunlar evliliği sürdürmenin mümkün olduğu ve dinî bir sakıncanın bulunmadığı haller içindir.
فإن كان لا بد من الفراق، وليس للإمساك محل، فليس الإمساك بلازم.
Şayet ayrılık kaçınılmaz olur ve evliliği sürdürmenin imkânı kalmazsa, nikâhta tutmak lazım gelmez.
{وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا * وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} .
{وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا * وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak (birini boşayıp diğeriyle evlenmek) isterseniz ve onlardan birine kantarla (yığınla) mal vermiş olsanız dahi, ondan hiçbir şeyi geri almayın! İftira atarak ve apaçık bir günaha girerek mi onu geri alacaksınız? Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken ve onlar sizden sağlam bir teminat (misak) almışken onu nasıl geri alırsınız?”
بل متى {أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ} أي: تطليقَ زوجة وتزوجَ أخرى. أي: فلا جناح عليكم في ذلك ولا حرج. ولكن إذا {آتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ} أي: المفارقة أو التي تزوجها {قِنْطَارًا} أي: مالا كثيرا. {فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا} بل وفروه لهن ولا تمطلوا بهن.
Bilakis ne zaman {أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ} “bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz;” yani bir eşi boşayıp başkasıyla evlenmek isterseniz bunda sizin için hiçbir günah ve sakınca yoktur. Fakat {آتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ} “onlardan birine;” yani boşadığınız yahut evlendiğiniz kadına {قِنْطَارًا} “kantarla” yani pek çok mal vermiş olsanız dahi {فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا} “ondan hiçbir şeyi geri almayın!” Bilakis onu eksiksiz kendilerine bırakın ve onları oyalamayın!
وفي هذه الآية دلالة على عدم تحريم كثرة المهر، مع أن الأفضل واللائق الاقتداءُ بالنبي ﷺ في تخفيف المهر. ووجه الدلالة أن الله أخبر عن أمر يقع منهم، ولم ينكره عليهم، فدل على عدم تحريمه [لكن قد ينهي عن كثرة الصداق إذا تضمن مفسدة دينية وعدم مصلحة تقاوم] (١) .
Bu ayette mehrin çok olmasının haram olmadığına delil vardır; bununla birlikte en faziletli ve uygun olanı mehri hafif tutma hususunda Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem uymaktır. Delalet yönü şudur: Allah onlardan sadır olan bir durumu haber vermiş ve bunu reddetmemiştir; bu da haram olmadığına delalet eder [fakat dinî bir mefsedet içerdiği ve buna denk bir maslahat bulunmadığı takdirde mehrin çokluğundan nehyedilebilir] (1).
ثم قال: {أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} فإن هذا لا يحل ولو تحيلتم عليه بأنواع الحيل، فإن إثمه واضح.
Sonra Allah Teâlâ: {أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “İftira atarak ve apaçık bir günaha girerek mi onu geri alacaksınız?” buyurmuştur. Zira türlü hilelere başvursanız bile bu helal olmaz; günahı apaçıktır.
وقد بين تعالى حكمة ذلك بقوله: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} وبيان ذلك: أن الزوجة قبل عقد النكاح محرمة على الزوج ولم ترض بحلها له إلا بذلك المهر الذي يدفعه لها، فإذا دخل بها وأفضى إليها وباشرها المباشرة التي كانت حراما قبل ذلك، والتي لم ترض ببذلها إلا بذلك العوض، فإنه قد استوفى المعوض فثبت عليه العوض.
Allah Teâlâ bunun hikmetini: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken ve onlar sizden sağlam bir teminat (misak) almışken onu nasıl geri alırsınız?” buyruğuyla açıklamıştır. Bunun beyanı şudur: Kadın nikâh akdinden önce kocaya haramdır; ancak kendisine ödeyeceği mehir karşılığında helal olmaya razı olmuştur. Koca zifafa girip baş başa kaldığında ve daha önce haram olan ve kadının ancak bu bedel karşılığında razı olduğu cinsel birlikteliği gerçekleştirdiğinde; bedelin karşılığını tastamam almış olur ve mehir borcu üzerine kesinleşir.
فكيف يستوفي المعوض ثم بعد ذلك يرجع على العوض؟ هذا من أعظم الظلم والجور، وكذلك أخذ الله على الأزواج ميثاقا غليظا بالعقد، والقيام بحقوقها. ثم قال تعالى:
O hâlde karşılığı (hakkı) tam olarak aldıktan sonra dönüp de bedeli geri istemek nasıl mümkün olur? Bu, zulmün ve haksızlığın en büyüklerindendir. Aynı şekilde Allah Teâlâ nikâh akdi ve kadınların haklarını yerine getirme hususunda kocalar üzerine sağlam bir teminat (misak) almıştır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{٢٢} {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلا} .
{22} {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلا} “Geçmişte olanlar hariç, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin! Şüphesiz bu bir hayasızlık (fuhuş), nefret edilen bir çirkinliktir ve ne kötü bir yoldur!”
أي: لا تتزوجوا من النساء ما تزوجهن آباؤكم أي: الأب وإن علا. {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً} أي: أمرا قبيحا يفحش ويعظم قبحه {وَمَقْتًا} من الله لكم ومن الخلق بل يمقت بسبب ذلك الابن أباه والأب ابنه، مع الأمر ببره.
Yani babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin; baba ne kadar yukarı çıkarsa çıksın hüküm böyledir. {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً} “Şüphesiz bu bir fuhuştur;” yani çirkinliği son derece büyük ve fahiş olan bir iştir. {وَمَقْتًا} “ve nefret edilen bir çirkinliktir;” Allah'ın ve yaratılmışların gazap ve nefretini çeken bir iştir; hatta ona iyilik etmek emredilmişken bu sebeple oğul babasından, baba da oğlundan nefret eder.
{وَسَاءَ سَبِيلا} أي: بئس الطريق طريقا لمن سلكه لأن هذا من عوائد الجاهلية، التي جاء الإسلام بالتنزه عنها والبراءة منها.
{وَسَاءَ سَبِيلا} “ve ne kötü bir yoldur!” Yani onu tutan kimse için ne fena bir yoldur! Zira bu, İslam'ın kendisinden uzaklaşmayı ve beri olmayı emrettiği cahiliye âdetlerindendir.
{٢٣، ٢٤} {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالاتُكُمْ وَبَنَاتُ الأخِ وَبَنَاتُ الأخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الأخْتَيْنِ إِلا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} .
{23, 24} {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالاتُكُمْ وَبَنَاتُ الأخِ وَبَنَاتُ الأخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الأخْتَيْنِ إِلا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Size şunlarla evlenmek haram kılındı: Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları, sizi emziren süt analarınız, süt kız kardeşleriniz, eşlerinizin anaları, kendileriyle zifafa girdiğiniz eşlerinizden olup himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız —eğer onlarla zifafa girmemişseniz [kızlarıyla evlenmenizde] size bir sakınca yoktur— kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri ve geçmişte olanlar hariç iki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız... Şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
هذه الآيات الكريمات مشتملات على المحرمات بالنسب، والمحرمات بالرضاع، والمحرمات بالصهر، والمحرمات بالجمع، وعلى المحللات من النساء. فأما المحرمات في النسب فهن السبع اللاتي ذكرهن الله.
Bu kerim ayetler; nesep sebebiyle haram olanları, süt emme sebebiyle haram olanları, sıhriyet (evlilik bağı) sebebiyle haram olanları, bir arada nikâhlanması haram olanları ve nikâhı helal olan kadınları içermektedir. Nesep sebebiyle haram olanlara gelince; onlar Allah'ın zikrettiği yedi sınıftır:
الأم يدخل فيها كل من لها عليك ولادة، وإن بعدت، ويدخل في البنت كل من لك عليها ولادة، والأخوات الشقيقات، أو لأب أو لأم. والعمة: كل أخت لأبيك أو لجدك وإن علا.
Anne; ne kadar yukarı çıkarsa çıksın senin doğumuna vesile olan her kadını kapsar. Kız; senin doğumuna vesile olduğun her kadını kapsar. Kız kardeşler; öz, baba bir veya anne bir kız kardeşlerdir. Hala; babanın veya ne kadar yukarı çıkarsa çıksın dedenin her bir kız kardeşidir.
والخالة: كل أخت لأمك، أو جدتك وإن علت وارثة أم لا. وبنات الأخ وبنات الأخت أي: وإن نزلت.
Teyze; ister varis olsun ister olmasın annenin veya ne kadar yukarı çıkarsa çıksın ninenin her bir kız kardeşidir. Erkek kardeş kızları ve kız kardeş kızları; yani ne kadar aşağı inerlerse insinler yeğenlerdir.
فهؤلاء هن المحرمات من النسب بإجماع العلماء كما هو نص الآية الكريمة وما عداهن فيدخل في قوله: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} وذلك كبنت العمة والعم وبنت الخال والخالة.
İşte bu kerim ayetin açık nassı gereğince ve âlimlerin icmasıyla nesepten haram olanlar bunlardır. Bunların dışındakiler ise: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğunun kapsamına girer ki hala kızı, amca kızı, dayı kızı ve teyze kızı böyledir.
وأما المحرمات بالرضاع فقد ذكر الله منهن الأم والأخت. وفي ذلك تحريم الأم مع أن اللبن ليس لها، إنما هو لصاحب اللبن، دل بتنبيهه على أن صاحب اللبن يكون أبا للمرتضع فإذا ثبتت الأبوة والأمومة ثبت ما هو فرع عنهما كإخوتهما وأصولهم وفروعهم (١) .
Süt emme sebebiyle haram olanlara gelince; Allah onlardan süt anne ve süt kız kardeşi zikretmiştir. Süt aslında kadına değil sütün sahibine (kocaya) ait olmasına rağmen süt annenin haram kılınmasında; sütün sahibinin emen çocuğun babası olduğuna bir işaret vardır. Babalık ve annelik sabit olunca bunların füruu olan onların kardeşleri, usûlleri ve fürûları da haram olarak sabit olur (1).
وقال النبي ﷺ: "يحرم من الرضاع ما يحرم من النسب" فينتشر التحريم من جهة المرضعة ومن له اللبن كما ينتشر في الأقارب، وفي الطفل المرتضع إلى ذريته فقط. لكن بشرط أن يكون الرضاع خمس رضعات في الحولين كما بينت السنة.
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Nesep sebebiyle haram olan her şey süt emme sebebiyle de haram olur” buyurmuştur. Böylece haramlık akrabalarda yayıldığı gibi süt emziren kadın ve süt sahibi koca tarafından da yayılır; emen çocuk tarafında ise sadece onun zürriyetine yayılır. Ancak bu durum Sünnet'in açıkladığı üzere ilk iki yaş içinde ve beş doyumuk emme şartına bağlıdır.
وأما المحرمات بالصهر فهن أربع. حلائل الآباء وإن علوا، وحلائل الأبناء وإن نزلوا، وارثين أو محجوبين. وأمهات الزوجة وإن علون، فهؤلاء الثلاث يحرمن بمجرد العقد.
Sıhriyet (evlilik) sebebiyle haram olanlar ise dörttür: Ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babaların eşleri (üvey anneler ve nineler); ister varis olsun ister mahcup, ne kadar aşağı inerse insinler oğulların eşleri (gelinler); ve ne kadar yukarı çıkarsa çıksın eşin anneleri (kayınvalideler)... Bu üç sınıf sadece nikâh akdi kıyılmakla haram olur.
والرابعة: الربيبة وهي بنت زوجته وإن نزلت، فهذه لا تحرم حتى يدخل بزوجته كما قال هنا {وَرَبَائِبُكُمُ اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} الآية.
Dördüncüsü ise; üvey kızdır (rabîbe), yani ne kadar aşağı inerse insin eşin kızıdır. Bu ise burada: {وَرَبَائِبُكُمُ اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle zifafa girdiğiniz eşlerinizden olup himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız...” buyurulduğu üzere eşiyle zifafa girmedikçe haram olmaz.
وقد قال الجمهور: إن قوله: {اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ} قيد خرج مخرج الغالب لا مفهوم له، فإن الربيبة تحرم ولو لم تكن في حجره ولكن للتقييد بذلك فائدتان:
Cumhur demiştir ki: {اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ} “Himayelerinizde bulunan” ifadesi galip duruma göre gelmiş bir kayıttır ve mefhum-ı muhalifi geçerli değildir; zira üvey kız onun himayesinde ve evinde büyümemiş olsa dahi haramdır. Fakat bu şekilde kayıtlanmasında iki fayda vardır:
إحداهما: فيه التنبيه على الحكمة في تحريم الربيبة وأنها كانت بمنزلة البنت فمن المستقبح إباحتها.
Birincisi: Üvey kızın haram kılınmasındaki hikmete, yani onun öz kız mesabesinde olduğuna ve dolayısıyla onunla evliliğin mübah kılınmasının son derece çirkin görüleceğine bir dikkat çekme vardır.
والثانية: فيه دلالة على جواز الخلوة بالربيبة وأنها بمنزلة من هي في حجره من بناته ونحوهن. والله أعلم.
İkincisi: Üvey kızla baş başa kalmanın (halvetin) caiz olduğuna ve onun adamın kendi öz kızları mesabesinde bir mahrem sayıldığına delalet vardır. Doğrusunu Allah bilir.
وأما المحرمات بالجمع فقد ذكر الله الجمع بين الأختين وحرمه وحرم النبي ﷺ الجمع بين المرأة وعمتها أو خالتها، فكل امرأتين بينهما رحم محرم لو قدر إحداهما ذكرًا والأخرى أنثى حرمت عليه فإنه يحرم الجمع بينهما، وذلك لما في ذلك من أسباب التقاطع بين الأرحام.
Bir arada nikâhlanması haram olanlara gelince; Allah iki kız kardeşin [aynı nikâhta] bir araya getirilmesini zikredip bunu haram kılmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de kadının halası yahut teyzesi ile bir arada nikâhlanmasını haram kılmıştır. Dolayısıyla aralarında mahremiyet derecesinde akrabalık bağı bulunup şayet biri erkek diğeri kadın kabul edilseydi birbiriyle evlenmeleri haram olacak nitelikteki her iki kadının [aynı nikâh altında] bir araya getirilmesi haramdır. Zira bunda akrabalık bağlarının kopmasına yol açacak sebepler bulunmaktadır.
{وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} .
{وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]. [Bu,] Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür. Bunların dışındakiler ise, iffetli yaşamak ve zinadan kaçınmak şartıyla mallarınızla (mehir vererek) istemeniz size helal kılındı. O halde onlardan hangisiyle faydalandıysanız mehirlerini farz kılınmış bir hak olarak kendilerine verin. Mehri belirledikten sonra aranızda karşılıklı rıza ile anlaştığınız hususta size bir günah yoktur. Şüphesiz Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.”
{وَ} من المحرمات في النكاح {الْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ} أي: ذوات الأزواج. فإنه يحرم نكاحهن ما دمن في ذمة الزوج حتى تطلق وتنقضي عدتها. {إِلا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} أي: بالسبي، فإذا سبيت الكافرة ذات الزوج حلت للمسلمين بعد أن تستبرأ. وأما إذا بيعت الأمة المزوجة أو وهبت فإنه لا ينفسخ نكاحها لأن المالك الثاني نزل منزلة الأول ولقصة بريرة حين خيرها النبي ﷺ.
Nikâhta haram kılınanlardan biri de {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ} “evli kadınlardır;” yani kocası olan kadınlar... Kadın kocanın nikâhı altında bulunduğu müddetçe boşanıp iddeti bitene kadar onunla evlenmek haramdır. {إِلا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna...” Yani esir alma yoluyla... Kocası olan kâfir bir kadın esir alındığında istibrâ yapıldıktan sonra Müslümanlara helal olur. Ancak evli bir cariye satıldığında veya hibe edildiğinde nikâhı fesh olmaz; çünkü ikinci malik birincinin makamına geçmiştir ve nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Berîre'yi muhayyer bıraktığı kıssa da buna delildir.
وقوله: {كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} أي: الزموه واهتدوا به فإن فيه الشفاء والنور وفيه تفصيل الحلال من الحرام.
Allah Teâlâ'nın: {كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “[Bu,] Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür” buyruğu şu manadadır: Buna sımsıkı sarılın ve onunla hidayet bulun! Çünkü onda şifa ve nur vardır; onda helal ile haramın tafsilatı yer almaktadır.
ودخل في قوله: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} كلُّ ما لم يذكر في هذه الآية، فإنه حلال طيب. فالحرام محصور والحلال ليس له حد ولا حصر لطفًا من الله ورحمة وتيسيرًا للعباد.
{وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğunun kapsamına bu ayette zikredilmeyen her kadın girer; onlar temiz ve helaldir. Allah'ın kullarına bir lütfu, merhameti ve kolaylaştırması olarak haramlar sayılı ve sınırlı iken helallerin ucu bucağı ve sınırı yoktur.
وقوله: {أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ} أي: تطلبوا من وقع عليه نظركم واختياركم من اللاتي أباحهن الله لكم حالة كونكم {مُحْصِنِينَ} أي: مستعفين عن الزنا، ومعفين نساءكم.
{أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ} “Mallarınızla aramanız (istemeniş);” yani Allah'ın size mübah kıldığı kadınlardan gözünüzün tuttuğu ve tercih ettiğiniz kimseleri {مُحْصِنِينَ} “iffetli yaşamak şartıyla;” yani zinadan iffetinizi koruyarak ve eşlerinizin de iffetini sağlayarak istemeniz...
{غَيْرَ مُسَافِحِينَ} والسفح: سفح الماء في الحلال والحرام، فإن الفاعل لذلك لا يحصن زوجته لكونه وضع شهوته في الحرام فتضعف داعيته للحلال فلا يبقى محصنا لزوجته. وفيها دلالة على أنه لا يزوج غير العفيف لقوله تعالى: {الزَّانِي لا يَنْكِحُ إلا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُهَا إِلا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ} . {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ} أي: ممن تزوجتموها {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} أي: الأجور في مقابلة الاستمتاع. ولهذا إذا دخل الزوج بزوجته تقرر عليه صداقها {فَرِيضَةً} أي: إتيانكم إياهن أجورهن فرض فرضه الله عليكم، ليس بمنزلة التبرع الذي إن شاء أمضاه وإن شاء رده. أو معنى قوله فريضة: أي: مقدرة قد قدرتموها فوجبت عليكم، فلا تنقصوا منها شيئًا.
{غَيْرَ مُسَافِحِينَ} “ve zinadan kaçınmak şartıyla...” Sifâh; meniyi helal-haram gözetmeksizin akıtmaktır. Zira bunu yapan kimse şehvetini harama sarf ettiği için helale karşı arzusu zayıflar ve böylece karısının iffetini koruyamaz hale gelir. Ayette iffetsiz kimsenin evlendirilmeyeceğine delil vardır; nitekim Allah Teâlâ: {الزَّانِي لا يَنْكِحُ إلا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لا يَنكِحُهَا إِلا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ} “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik bir kadınla evlenir; zina eden kadını da ancak zina eden veya müşrik bir erkek nikâhlar” buyurmuştur. {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ} “O halde onlardan hangisiyle faydalandıysanız;” yani evlendiğiniz kadınlardan {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “mehirlerini kendilerine verin;” yani bu faydalanma karşılığındaki mehirleri... Bundan ötürü koca karısıyla zifafa girdiğinde mehir üzerine kesinleşir. {فَرِيضَةً} “farz kılınmış bir hak olarak...” Yani onlara mehirlerini vermeniz Allah'ın üzerinize farz kıldığı bir vecibedir; dilerse yerine getireceği dilerse terk edeceği bir bağış mesabesinde değildir. Yahut “farîza” ifadesinin manası: Belirlediğiniz ve üzerinize vacip olan takdir edilmiş bir miktardır, dolayısıyla ondan hiçbir şeyi eksiltmeyin demektir.
{وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} أي: بزيادة من الزوج أو إسقاط من الزوجة عن رضا وطيب نفس [هذا قول كثير من المفسرين، وقال كثير منهم: إنها نزلت في متعة النساء التي كانت حلالا في أول الإسلام ثم حرمها النبي ﷺ وأنه يؤمر بتوقيتها وأجرها، ثم إذا انقضى الأمد الذي بينهما فتراضيا بعد الفريضة فلا حرج عليهما، والله أعلم] . (١) .
{وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “Mehri belirledikten sonra aranızda karşılıklı rıza ile anlaştığınız hususta size bir günah yoktur.” Yani kocanın mehri gönül rızasıyla artırması yahut kadının gönül hoşluğuyla mehir miktarından vazgeçip indirim yapması gibi... [Pek çok müfessirin görüşü budur. Birçoğu da şöyle demiştir: Bu ayet İslam'ın ilk döneminde helal olup sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem haram kıldığı mut‘a nikâhı hakkında inmiştir; mut‘ada süre ve ücret belirlenmesi emredilir, ardından aralarındaki müddet bittiğinde belirlenen süreden sonra karşılıklı anlaşırlarsa kendilerine bir günah olmazdı; doğrusunu Allah bilir] (1).
{إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} أي: كامل العلم واسعه، كامل الحكمة: فمن علمه وحكمته شرع لكم هذه الشرائع وحد لكم هذه الحدود الفاصلة بين الحلال والحرام.
{إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Şüphesiz Allah, hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Yani ilmi eksiksiz ve kuşatıcıdır, hikmeti de tamdır. O'nun ilim ve hikmetinin bir gereği olarak size bu şeriat kurallarını koymuş, helal ile haramı birbirinden ayıran bu sınırları belirlemiştir.
{٢٥} {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{25} {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “İçinizden kimin hür ve mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmezse, ellerinizin altındaki mümin cariyelerinizden alsın. Allah sizin imanınızı çok iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O halde iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dostlar tutmamaları şartıyla onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın ve mehirlerini meşru ölçüde kendilerine verin! Eğer evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa, onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı uygulanır. Bu [cariye ile evlenme izni], içinizden günaha girme korkusu çekenler içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
ثم قال تعالى {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلا} الآية.
Sonra Allah Teâlâ: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلا} “İçinizden kimin gücü yetmezse...” ayetini buyurmuştur.
أي: ومن لم يستطع الطول الذي هو المهر لنكاح المحصنات أي: الحرائر المؤمنات وخاف على نفسه العَنَت أي: الزنا والمشقة الكثيرة، فيجوز له نكاح الإماء المملوكات المؤمنات. وهذا بحسب ما يظهر، وإلا فالله أعلم بالمؤمن الصادق من غيره، فأمور الدنيا مبنية على ظواهر الأمور، وأحكام الآخرة مبنية على ما في البواطن.
Yani kimin hür mümin kadınları nikâhlamak için gereken mehre (tavle) gücü yetmez ve nefsinin meşakkate ve zinaya (anete) düşmesinden korkarsa, sahip olunan mümin cariyelerle evlenmesi caiz olur. Bu zahirî duruma göredir; yoksa kimin hakiki mümin olduğunu en iyi Allah bilir; zira dünya işleri zahire, ahiret hükümleri ise batında olanlara göre cereyan eder.
{فَانْكِحُوهُنَّ} أي: المملوكات {بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} أي: سيدهن واحدا أو متعددا.
{فَانْكِحُوهُنَّ} “Onları nikâhlayın;” yani cariyeleri {بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “sahiplerinin izniyle;” yani ister bir ister birden fazla olsun efendilerinin izniyle...
{وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} أي: ولو كن إماء، فإنه كما يجب المهر للحرة فكذلك يجب للأمة. ولكن لا يجوز نكاح الإماء إلا إذا كن {مُحْصَنَاتٍ} أي: عفيفات عن الزنا {غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} أي: زانيات علانية. {وَلا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} أي: أخلاء في السر.
{وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Ve mehirlerini meşru ölçüde kendilerine verin!” Yani cariye de olsalar mehirlerini verin; zira hür kadına mehir vacip olduğu gibi cariyeye de vaciptir. Fakat cariyelerle evlenmek ancak şu şartla caizdir: {مُحْصَنَاتٍ} “iffetli olmaları;” yani zinadan iffetlerini korumaları, {غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} “zina etmemeleri;” yani açıktan zina eden kadınlar olmamaları, {وَلا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “ve gizli dostlar tutmamaları...” Yani gizlice ahlaksız dostlar edinmemeleri gerekir.
فالحاصل أنه لا يجوز للحر المسلم نكاح أمة إلا بأربعة شروط ذكرها الله: الإيمان بهن والعفة ظاهرا وباطنا، وعدم استطاعة طول الحرة، وخوف العنت، فإذا تمت هذه الشروط جاز له نكاحهن.
Hülasa şudur ki; hür bir Müslümanın cariye ile evlenmesi ancak Allah'ın zikrettiği dört şartla caiz olur: Cariyelerin mümin olması, zahiren ve batınen iffetli olmaları, hür kadının mehrine güç yetirememek ve zinaya düşmekten korkmak... Bu şartlar tamam olduğunda adamın cariyelerle evlenmesi caiz olur.
ومع هذا فالصبر عن نكاحهن أفضل لما فيه من تعريض الأولاد للرق، ولما فيه من الدناءة والعيب. وهذا إذا أمكن الصبر، فإن لم يمكن الصبر عن المحرم إلا بنكاحهن وجب ذلك. ولهذا قال: {وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
Bununla birlikte cariyelerle evlenmekten sabredip kaçınmak daha faziletlidir; zira bunda doğacak çocukları kölelik tehlikesine maruz bırakma, bir alçalma ve kusur durumu vardır. Bu sabretmenin mümkün olduğu hallerdedir; şayet haramdan ancak cariye ile evlenerek korunabiliyorsa bu evlilik vacip olur. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir” buyurmuştur.
وقوله: {فَإِذَا أُحْصِنَّ} أي: تزوجن أو أسلمن أي: الإماء {فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ} أي: الحرائر {مِنَ الْعَذَابِ} .
Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا أُحْصِنَّ} “Eğer evlenirlerse” —yahut cariyeler İslam'a girerlerse— {فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ} “onlara hür kadınlara verilen” {مِنَ الْعَذَابِ} “cezanın yarısı uygulanır” buyruğuna gelince:
وذلك الذي يمكن تنصيفه وهو: الجَلد فيكون عليهن خمسون جَلدة. وأما الرجم فليس على الإماء رجم لأنه لا يتنصف، فعلى القول الأول إذا لم يتزوجن فليس عليهن حد، إنما عليهن تعزير يردعهن عن فعل الفاحشة.
Bu yarıya indirilmesi mümkün olan cezadır ki o da celdedir (sopa vurmaktır); dolayısıyla cariyelere elli celde vurulur. Recme gelince; cariyelere recm cezası uygulanmaz, çünkü o ikiye bölünemez. Birinci kavle göre cariyeler evlenmemişlerse üzerlerine had cezası gerekmez, sadece onları fuhuştan menedecek tazir cezası uygulanır.
وعلى القول الثاني: إن الإماء غير المسلمات، إذا فعلن فاحشة أيضا عزرن.
İkinci kavle göre ise: Müslüman olmayan cariyeler fuhuş işlediklerinde onlara da tazir cezası verilir.
وختم هذه الآية بهذين الاسمين الكريمين "الغفور والرحيم" لكون هذه الأحكام رحمةً بالعباد وكرمًا وإحسانًا إليهم فلم يضيق عليهم، بل وسع غاية السعة.
Bu ayeti kerim iki isim olan “el-Gafûr” ve “er-Rahîm” ile noktalaması; bu hükümlerin kullara bir merhamet, ikram ve ihsan olması, onların üzerini daraltmayıp son derece genişletmesi sebebiyledir.
ولعل في ذكر المغفرة بعد ذكر الحد إشارة إلى أن الحدود كفارات، يغفر الله بها ذنوب عباده كما ورد بذلك الحديث. وحكم العبد الذكر في الحد المذكور حكم الأمة لعدم الفارق بينهما.
Had cezasının ardından mağfiretin zikredilmesinde; hadis-i şerifte varid olduğu üzere had cezalarının birer kefaret olduğuna ve Allah'ın bu cezalarla kullarının günahlarını bağışladığına bir işaret olabilir. Zikredilen had cezasında erkek kölenin hükmü aralarında bir fark bulunmadığı için cariyenin hükmü gibidir.
{٢٦ - ٢٨} {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
{26 - 28} {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah size [hükümlerini] açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tövbelerinizi kabul etmek ister. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.”
يخبر تعالى بمنته العظيمة ومنحته الجسيمة، وحسن تربيته لعباده المؤمنين وسهولة دينه فقال: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} أي: جميع ما تحتاجون إلى بيانه من الحق والباطل، والحلال والحرام، {وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} أي: الذين أنعم الله عليهم من النبيين وأتباعهم، في سيرهم الحميدة، وأفعالهم السديدة، وشمائلهم الكاملة، وتوفيقهم التام. فلذلك نفذ ما أراده، ووضح لكم وبين بيانا كما بين لمن قبلكم، وهداكم هداية عظيمة في العلم والعمل.
Allah Teâlâ mümin kullarına olan büyük lütfunu, azametli ihsanını, güzel terbiyesini ve dininin kolaylığını haber vererek şöyle buyurmuştur: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} “Allah size açıklamak ister;” yani hak ve bâtıldan, helal ve haramdan açıklamasına muhtaç olduğunuz her şeyi... {وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ister;” yani Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerin ve onlara tabi olanların övgüye değer gidişatlarına, doğru amellerine, kâmil ahlaklarına ve tam muvaffakiyetlerine... İşte bundan dolayı O murat ettiği şeyi yerine getirmiş; sizden öncekilere açıkladığı gibi size de apaçık beyan etmiş ve ilim ile amelde sizi muazzam bir hidayete eriştirmiştir.
{وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} أي: يلطف لكم في أحوالكم وما شرعه لكم حتى تمكنوا (١) من الوقوف على ما حده الله، والاكتفاء بما أحله فتقل ذنوبكم بسبب ما يسر الله عليكم فهذا من توبته على عباده.
{وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “ve tövbelerinizi kabul etmek ister;” yani durumlarınızda ve sizin için koyduğu şeriatta size lütufta bulunsun ki Allah'ın sınırlarında durmaya ve helal kıldıklarıyla yetinmeye güç yetiresiniz (1); böylece Allah'ın size kolaylaştırdığı hükümler sebebiyle günahlarınız azalsın. İşte bu O'nun kullarına olan tövbesindendir.
ومن توبته عليهم أنهم إذا أذنبوا فتح لهم أبواب الرحمة وأوزع قلوبهم الإنابة إليه، والتذلل بين يديه ثم يتوب عليهم بقبول ما وفقهم له. فله الحمد والشكر على ذلك.
O'nun kullarına tövbesinin bir diğer tecellisi de şudur: Günah işlediklerinde onlara rahmet kapılarını açar, kalplerine Kendisine yönelmeyi ve huzurunda tezellül etmeyi ilham eder, sonra da onları muvaffak kıldığı şeyi kabul ederek tövbelerini kabul buyurur. Bundan dolayı O'na hamd ve şükürler olsun!
وقوله: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} أي: كامل الحكمة، فمن علمه أن علمكم ما لم تكونوا تعلمون، ومنها هذه الأشياء والحدود. ومن حكمته أنه يتوب على من اقتضت حكمته ورحمته التوبة عليه، ويخذل من اقتضت حكمته وعدله من لا يصلح للتوبة.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir, tam bir hikmet sahibidir” buyruğu; [O], tam ve mükemmel bir hikmet sahibidir demektir. O'nun ilminden biri de, daha önce bilmediğiniz şeyleri ve bunlar arasında yer alan [bu] hükümleri ve sınırları size öğretmiş olmasıdır. Hikmetinden biri de, hikmeti ve rahmeti kendisinin tövbesini kabul etmeyi gerektiren kimsenin tövbesini kabul etmesi; hikmeti ve adaleti gereği tövbeye layık/elverişli olmayan kimseyi ise yardımsız bırakmasıdır.
{وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلا عَظِيمًا * يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الإنْسَانُ ضَعِيفًا} .
{وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلا عَظِيمًا * يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الإنْسَانُ ضَعِيفًا} “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla sapmanızı isterler. Allah sizden [yükünüzü] hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır.”
وقوله: {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} أي: توبة تلم شعثكم، وتجمع متفرقكم، وتقرب بعيدكم.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister” buyruğu; dağınıklığınızı toparlayacak, ayrılıklarınızı birleştirecek ve uzağınızı yakınlaştıracak bir tövbeyi murat eder demektir.
{وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} أي: يميلون معها حيث مالت ويقدمونها على ما فيه رضا محبوبهم، ويعبدون أهواءهم، من أصناف الكفرة والعاصين، المقدمين لأهوائهم على طاعة ربهم، فهؤلاء يريدون {أَنْ تَمِيلُوا مَيْلا عَظِيمًا} أي: [أن] تنحرفوا عن الصراط المستقيم إلى صراط المغضوب عليهم والضالين.
{وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ} “Şehvetlerine uyanlar ise;” yani şehvet nereye meylederse onunla meyleden, onu sevdikleri Rabbin rızasına takdim eden, nefis hevalarına tapan ve Rablerinin itaatine karşı arzularını öne alan her türlü kâfir ve günahkârlar... İşte bunlar {أَنْ تَمِيلُوا مَيْلا عَظِيمًا} “sizin büyük bir sapışla sapmanızı isterler;” yani dosdoğru yoldan gazaba uğrayanların ve sapanların yoluna sapmanızı isterler.
يريدون أن يصرفوكم عن طاعة الرحمن إلى طاعة الشيطان، وعن التزام حدود من السعادة كلها في امتثال أوامره، إلى مَنْ الشقاوةُ كلها في اتباعه. فإذا عرفتم أن الله تعالى يأمركم بما فيه صلاحكم وفلاحكم وسعادتكم، وأن هؤلاء المتبعين لشهواتهم يأمرونكم بما فيه غاية الخسار والشقاء، فاختاروا لأنفسكم أوْلى الداعيين، وتخيّروا أحسن الطريقتين.
Onlar sizi Rahmân'ın itaatinden şeytanın itaatine; emirlerine uymakta bütün saadetin bulunduğu Zât'ın sınırlarına sarılmaktan, kendisine tabi olmakta bütün şekavetin bulunduğu kimseye çevirmek isterler. Mademki Allah Teâlâ'nın size salahınızı, kurtuluşunuzu ve saadetinizi emrettiğini; şehvetlerine uyan bu kimselerin ise size tam bir hüsran ve şekavet getirecek şeyleri emrettiğini bildiniz, o halde kendiniz için bu iki çağrıcıdan daha layık olanını seçin ve bu iki yolun en güzelini tercih edin!
{يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} أي: بسهولة ما أمركم به و [ما] نهاكم عنه، ثم مع حصول المشقة في بعض الشرائع أباح لكم ما تقتضيه حاجتكم، كالميتة والدم ونحوهما للمضطر، وكتزوج الأمة للحر بتلك الشروط السابقة. وذلك لرحمته التامة وإحسانه الشامل، وعلمه وحكمته بضعف الإنسان من جميع الوجوه، ضعف البنية، وضعف الإرادة، وضعف العزيمة، وضعف الإيمان، وضعف الصبر، فناسب ذلك أن يخفف الله عنه، ما يضعف عنه وما لا يطيقه إيمانه وصبره وقوته.
{يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} “Allah sizden [yükünüzü] hafifletmek ister;” yani size emrettiği ve nehyettiği hususları kolay kılarak... Sonra bazı şer'î hükümlerde meşakkat vuku bulduğunda; muztar kimseye leş, kan ve benzerlerinin helal kılınması yahut yukarıda geçen şartlarla hür erkeğin cariye ile evlenmesi gibi ihtiyacınızın gerektirdiği şeyleri size mübah kılmıştır. Bu da O'nun tam merhametinden, kapsamlı ihsanından, insanın her bakımdan zayıf olduğunu —bünyesinin zayıflığını, iradesinin zayıflığını, azminin zayıflığını, imanının zayıflığını ve sabrının zayıflığını— hakkıyla bilmesinden ve hikmetindendir. Bu sebeple Allah'ın; insanın aciz kaldığı, imanının, sabrının ve gücünün takat getiremediği hususlarda onun yükünü hafifletmesi hikmete en uygun olanıdır.
{٢٩، ٣٠} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا * وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} .
{29, 30} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا * وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi (ve birbirinizi) de öldürmeyin! Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. Kim düşmanlık ve zulümle bunu yaparsa, onu yakında bir ateşe sokacağız. Bu ise Allah'a pek kolaydır.”
ينهى تعالى عباده المؤمنين أن يأكلوا أموالهم بينهم بالباطل، وهذا يشمل أكلها بالغصوب والسرقات، وأخذها بالقمار والمكاسب الرديئة. بل لعله يدخل في ذلك أكل مال نفسك على وجه البطر والإسراف، لأن هذا من الباطل وليس من الحق.
Allah Teâlâ mümin kullarını mallarını aralarında bâtıl yollarla yemekten nehyetmektedir. Bu; gasplar, hırsızlıklar, kumar ve kötü kazanç yollarıyla mal yemeyi kapsar. Hatta insanın kendi malını şımarıklık ve israfla harcaması da muhtemelen bu kapsama girer; çünkü bu da hak değil bâtıldır.
ثم إنه -لما حرم أكلها بالباطل- أباح لهم أكلها بالتجارات والمكاسب الخالية من الموانع، المشتملة على الشروط من التراضي وغيره.
Sonra Allah malların bâtıl yollarla yenmesini haram kılınca, engellerden arınmış ve karşılıklı rıza başta olmak üzere gerekli şartları taşıyan ticaretler ve kazanç yollarıyla mal edinip yemeyi onlara mübah kılmıştır.
{وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} أي: لا يقتل بعضكم بعضًا، ولا يقتل الإنسان نفسه. ويدخل في ذلك الإلقاءُ بالنفس إلى التهلكة، وفعلُ الأخطار المفضية إلى التلف والهلاك {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} ومن رحمته أن صان نفوسكم وأموالكم، ونهاكم عن إضاعتها وإتلافها، ورتب على ذلك ما رتبه من الحدود.
{وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Kendinizi (ve birbirinizi) de öldürmeyin!” Yani birbirinizi öldürmeyin ve insan kendi canına da kıymasın! Kişinin kendi nefsini tehlikeye atması ve telef olup helak olmaya götüren riskli işlere girişmesi de bu kapsama girer. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir.” O'nun merhametindendir ki canlarınızı ve mallarınızı korumuş, onları zayi edip telef etmekten sizi nehyetmiş ve buna karşılık gerekli had cezalarını koymuştur.
وتأمل هذا الإيجاز والجمع في قوله: {لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ} {وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} كيف شمل أموال غيرك ومال نفسك وقتل نفسك وقتل غيرك بعبارة أخصر من قوله: "لا يأكل بعضكم مال بعض" و"لا يقتل بعضكم بعضًا" مع قصور هذه العبارة على مال الغير ونفس الغير فقط.
Allah Teâlâ'nın: {لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ} “Mallarınızı yemeyin” ve {وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Nefislerinizi öldürmeyin” buyruğundaki vecizliğe ve toparlayıcılığa dikkat et! Sadece başkasının malını ve başkasının canını kapsamakla sınırlı kalacak olan “Birbirinizin malını yemeyin” ve “Birbirinizi öldürmeyin” ifadelerinden çok daha kısa bir ifadeyle; hem başkasının malını hem kendi malını, hem kendi nefsini öldürmeyi hem de başkasını öldürmeyi nasıl da kapsamına almıştır!
مع أن إضافة الأموال والأنفس إلى عموم المؤمنين فيه دلالة على أن المؤمنين في توادهم وتراحمهم وتعاطفهم ومصالحهم كالجسد الواحد، حيث كان الإيمان يجمعهم على مصالحهم الدينية والدنيوية.
Bununla birlikte malların ve nefislerin bütün müminlere izafe edilmesinde; müminlerin birbirlerini sevmede, birbirlerine acımada, yardımlaşmada ve maslahatlarda tek bir vücut gibi olduklarına delalet vardır; zira iman onları dinî ve dünyevî maslahatları etrafında birleştirmektedir.
ولما نهى عن أكل الأموال بالباطل التي فيها غاية الضرر عليهم، على الآكل، ومن أخذ ماله، أباح لهم ما فيه مصلحتهم من أنواع المكاسب والتجارات، وأنواع الحرف والإجارات، فقال: {إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} أي: فإنها مباحة لكم.
Yiyene de malı alınana da son derece büyük zararlar veren malların bâtıl yollarla yenmesini nehyettikten sonra, kendisinde maslahatları bulunan çeşitli kazanç yollarını, ticaretleri, sanatları ve icare akitlerini onlara mübah kılmış ve şöyle buyurmuştur: {إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} “Ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır;” yani bu size mübahtır.
وشرط التراضي -مع كونها تجارة- لدلالة أنه يشترط أن يكون العقد غير عقد ربا لأن الربا ليس من التجارة، بل مخالف لمقصودها، وأنه لا بد أن يرضى كل من المتعاقدين ويأتي به اختيارًا.
Ticaret olmasının yanında karşılıklı rızanın şart koşulması; akdin faiz akdi olmamasının şart olduğuna delalet eder; çünkü faiz ticaret değildir, bilakis ticaretin maksadına aykırıdır. Ayrıca her iki tarafın da razı olması ve akdi hür iradeleriyle gerçekleştirmeleri şarttır.
ومن تمام الرضا أن يكون المعقود عليه معلوما، لأنه إذا لم يكن كذلك لا يتصور الرضا مقدورًا على تسليمه، لأن غير المقدور عليه شبيه ببيع القمار، فبيع الغرر بجميع أنواعه خال من الرضا فلا ينفذ عقده.
Rızanın tam olması için akit konusunun bilinir (malum) olması ve teslimine güç yetirilir olması gerekir; aksi takdirde rıza düşünülemez. Çünkü teslimine güç yetirilemeyen şey kumar satışına benzer. Bu sebeple her türlü garar (belirsizlik ve aldanma içeren) satışı rızadan yoksundur ve akdi geçerli olmaz.
وفيها أنه تنعقد العقود بما دل عليها من قول أو فعل، لأن الله شرط الرضا فبأي طريق حصل الرضا انعقد به العقد. ثم ختم الآية بقوله: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} ومن رحمته أن عصم دماءكم وأموالكم وصانها ونهاكم عن انتهاكها.
Ayette akitlerin, rızaya delalet eden her türlü söz veya fiil ile münakit olacağına (kurulacağına) delil vardır; çünkü Allah rızayı şart koşmuştur, dolayısıyla rıza hangi yolla hâsıl olursa akit onunla kurulmuş olur. Sonra ayeti: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir” buyruğuyla noktalamıştır. O'nun merhametindendir ki kanlarınızı ve mallarınızı koruma altına almış, muhafaza etmiş ve bunlara tecavüz etmekten sizi nehyetmiştir.