Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{٣٠} ثم قال: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} أي: أكل الأموال بالباطل وقتل النفوس {عُدْوَانًا وَظُلْمًا} أي: لا جهلا ونسيانا {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا} أي: عظيمة كما يفيده التنكير {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} .

{30} Sonra şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunu yaparsa;” yani malları bâtıl yollarla yer ve cana kıyarsa {عُدْوَانًا وَظُلْمًا} “düşmanlık ve zulümle;” yani cehalet veya unutma sebebiyle değil de bilerek ve zulmederek... {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا} “onu yakında bir ateşe sokacağız;” nekire gelişinin ifade ettiği üzere dehşetli ve büyük bir ateşe... {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Bu ise Allah'a pek kolaydır.”

{٣١} {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلا كَرِيمًا} .

{31} {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلا كَرِيمًا} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin [küçük] kötülüklerinizi örteriz ve sizi şerefli ve güzel bir makama girdiririz.”

وهذا من فضل الله وإحسانه على عباده المؤمنين وعدهم أنهم إذا اجتنبوا كبائر المنهيات غفر لهم جميع الذنوب والسيئات وأدخلهم مدخلا كريما كثير الخير وهو الجنة المشتملة على ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر.

Bu, Allah'ın mümin kullarına olan lütfundan ve ihsanındandır: Yasaklanan büyük günahlardan kaçındıkları takdirde bütün günah ve kusurlarını bağışlayacağını ve onları hayrı pek çok olan şerefli ve cömert bir makama —yani hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına hayaline gelmeyen nimetleri barındıran cennete— girdireceğini vadetmiştir.

ويدخل في اجتناب الكبائر فعل الفرائض التي يكون تاركها مرتكبا كبيرة، كالصلوات الخمس، والجمعة، وصوم رمضان، كما قال النبي ﷺ "الصلوات الخمس والجمعة إلى الجمعة ورمضان إلى رمضان مكفرات لما بينهما ما اجتنبت الكبائر".

Büyük günahlardan kaçınma kapsamına; terk edenin büyük günah işlemiş sayılacağı beş vakit namaz, cuma namazı ve ramazan orucu gibi farzları yerine getirmek de girer. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe beş vakit namaz, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana aralarındaki günahlara kefarettir” buyurmuştur.

وأحسن ما حُدت به الكبائر، أن الكبيرة ما فيه حد في الدنيا، أو وعيد في الآخرة، أو نفي إيمان، أو ترتيب لعنة، أو غضب عليه.

Büyük günahlar hakkında yapılan en güzel tanım şudur: Büyük günah (kebîre); dünyada hakkında had cezası, ahirette azap tehdidi bulunan, imanın nefyedildiği yahut hakkında lanet veya ilahî gazap terettüp eden her günahtır.

{٣٢} {وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} .

{32} {وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Allah'ın birinizi diğerinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin (arzulamayın)! Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan O'nun lütfunu isteyin! Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

ينهى تعالى المؤمنين عن أن يتمنى بعضهم ما فضل الله به غيره من الأمور الممكنة وغير الممكنة. فلا تتمنى النساء خصائص الرجال التي بها فضلهم على النساء، ولا صاحب الفقر والنقص حالة الغنى والكمال تمنيا مجردا لأن هذا هو الحسد بعينه، تمني نعمة الله على غيرك أن تكون لك ويسلب إياها. ولأنه يقتضي السخط على قدر الله والإخلاد إلى الكسل والأماني الباطلة التي لا يقترن بها عمل ولا كسب. وإنما المحمود أمران: أن يسعى العبد على حسب قدرته بما ينفعه من مصالحه الدينية والدنيوية، ويسأل الله تعالى من فضله، فلا يتكل على نفسه ولا على غير ربه. ولهذا قال تعالى: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا} أي: من أعمالهم المنتجة للمطلوب. {وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ} فكل منهم لا يناله غير ما كسبه وتعب فيه. {وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} أي: من جميع مصالحكم في الدين والدنيا. فهذا كمال العبد وعنوان سعادته لا من يترك العمل، أو يتكل على نفسه غير مفتقر لربه، أو يجمع بين الأمرين فإن هذا مخذول خاسر.

Allah Teâlâ müminleri; mümkün olsun olmasın Allah'ın başkasına lütfettiği üstünlükleri temenni etmekten nehyetmektedir: Kadınlar Allah'ın erkekleri kendilerine üstün kıldığı erkeklere has özellikleri temenni etmesin; fakir ve noksan durumda olan kimse de zenginlik ve kemal halini sırf kuru bir temenniyle arzulamasın. Çünkü bu hasedin ta kendisidir; yani Allah'ın başkasına verdiği nimetin ondan alınıp sana verilmesini arzu etmektir. Ayrıca bu Allah'ın kaderine razı olmamayı, tembelliğe ve amelsiz-kazançsız bâtıl kuruntulara sarılmayı iktiza eder. Övülen tutum ise ancak iki şeydir: Kulun dinî ve dünyevî maslahatlarında kendisine fayda verecek şeyler için gücü yettiğince gayret göstermesi ve Allah Teâlâ'dan O'nun lütfunu istemesidir; yani ne kendi nefsine ne de Rabbinden başkasına güvenip dayanmamalıdır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا} “Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır;” yani arzulananı netice veren amellerinden... {وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ} “kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır.” Dolayısıyla her birine ancak kendi kazandığı ve uğrunda çabaladığı şey ulaşır. {وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin!” Yani din ve dünyadaki bütün maslahatlarınız için... İşte kulun kemali ve saadetinin alameti budur. Yoksa ameli terk eden yahut Rabbine muhtaç olduğunu unutup nefsine güvenen veya bu iki kusuru birden işleyen kimse böyle değildir; zira böylesi hüsrana uğramış ve yardımsız bırakılmıştır.

وقوله: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} فيعطي من يعلمه أهلا لذلك، ويمنع من يعلمه غير مستحق.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince: O buna layık olduğunu bildiği kimseye verir, hak etmediğini bildiği kimseden de meneder.

{٣٣} {وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا} .

{33} {وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا} “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından her biri için varisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de paylarını verin! Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.”

أي: {وَلِكُلٍّ} من الناس {جَعَلْنَا مَوَالِيَ} أي: يتولونه ويتولاهم بالتعزز والنصرة والمعاونة على الأمور. {مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ} وهذا يشمل سائر الأقارب من الأصول والفروع والحواشي، هؤلاء الموالي من القرابة.

Yani insanlardan {وَلِكُلٍّ} “her biri için” {جَعَلْنَا مَوَالِيَ} “varisler/veliler kıldık;” yani güç birliği, yardım ve işlerde dayanışma ile onun velayetini üstlenen ve kendisinin de velayetlerini üstlendiği kimseler... {مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ} “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından...” Bu usul, füru ve havâşi olmak üzere bütün akrabaları kapsar; bunlar akrabalık yoluyla oluşan mevâlîdir.

ثم ذكر نوعا آخر من الموالي فقال: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ} أي: حالفتموهم بما عقدتم معهم من عقد المحالفة على النصرة والمساعدة والاشتراك بالأموال وغير ذلك. وكل هذا من نعم الله على عباده، حيث كان الموالي يتعاونون بما لا يقدر عليه بعضهم مفردا.

Sonra bir başka mevâlî türünü zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ} “ve yeminlerinizin bağladığı kimselere...” Yani yardım, destek, mallarda ortaklık ve benzeri konularda aranızda yaptığınız ahitleşme akdiyle yeminleştiğiniz kimselere... Bütün bunlar Allah'ın kullarına olan nimetlerindendir; zira mevâlî tek başlarına güç yetiremeyecekleri işlerde birbirleriyle yardımlaşırlar.

قال تعالى: {فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} أي: آتوا الموالي نصيبهم الذي يجب القيام به من النصرة والمعاونة والمساعدة على غير معصية الله. والميراث للأقارب الأدنين من الموالي.

Allah Teâlâ: {فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} “Onlara paylarını verin!” buyurmuştur; yani Allah'a isyan olmayan hususlarda yardım, muavenet ve destekten yerine getirilmesi vacip olan paylarını mevâlîye verin! Miras ise mevâlîden en yakın akrabalara aittir.

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا} أي: مطلعا على كل شيء بعلمه لجميع الأمور، وبصره لحركات عباده، وسمعه لجميع أصواتهم.

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.” Yani bütün işleri kuşatan ilmiyle, kullarının hareketlerini gören basarıyla ve onların bütün seslerini işiten sem‘iyle her şeye muttali olandır.

{٣٤} {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا} .

{34} {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا} “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle erkekler kadınlar üzerinde kavvâmdırlar (yöneticidirler/koruyup gözetendirler). Salih kadınlar; itaatkârdırlar ve Allah'ın korumasına karşılık gıyapta [namuslarını ve kocalarının hukukunu] korurlar. Dikbaşlık ve itaatsizliğinden (nüşûzundan) korktuğunuz kadınlara gelince; onlara öğüt verin, yataklarında onları yalnız bırakın ve onları dövün! Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın! Şüphesiz Allah Aliyy'dir (yücedir), Kebîr'dir (büyüktür).”

يخبر تعالى أن الرِّجَال {قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ} أي: قوامون عليهن بإلزامهن بحقوق الله تعالى، من المحافظة على فرائضه وكفهن عن المفاسد، والرجال عليهم أن يلزموهن بذلك، وقوامون عليهن أيضا بالإنفاق عليهن، والكسوة والمسكن، ثم ذكر السبب الموجب لقيام الرجال على النساء فقال: {بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ} أي: بسبب فضل الرجال على النساء وإفضالهم عليهن، فتفضيل الرجال على النساء من وجوه متعددة: من كون الولايات مختصة بالرجال، والنبوة، والرسالة، واختصاصهم بكثير من العبادات كالجهاد والأعياد والجمع. وبما خصهم الله به من العقل والرزانة والصبر والجلد الذي ليس للنساء مثله. وكذلك خصهم بالنفقات على الزوجات بل وكثير من النفقات يختص بها الرجال ويتميزون عن النساء.

Allah Teâlâ erkeklerin kadınlar üzerinde {قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ} “kavvâm (yönetici ve koruyucu)” olduklarını haber vermektedir: Yani farzları koruma ve kötülüklerden menedilme gibi Allah Teâlâ'nın haklarını kadınlara yerine getirtme hususunda üzerlerinde gözetici ve hâkimdirler ve erkeklerin bunu onlara uygulatması gerekir. Ayrıca nafaka, giyim ve barınma harcamalarıyla da onların üzerinde kavvâmdırlar. Sonra erkeklerin kadınlar üzerindeki bu hâkimiyetini gerektiren sebebi zikrederek: {بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ} “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle...” buyurmuştur. Yani erkeklerin kadınlara olan üstünlüğü ve onlara yaptıkları lütuf sebebiyle... Erkeklerin kadınlara üstün kılınması pek çok yöndendir: Yöneticiliklerin (vilayetlerin), peygamberliğin ve resullüğün erkeklere has kılınması; cihad, bayram ve cuma namazları gibi pek çok ibadetin onlara mahsus olması... Ayrıca Allah'ın kadınlarda dengi bulunmayan akıl, vakar, sabır ve metaneti erkeklere bahşetmiş olması... Keza eşlerin nafakasını karşılama mükellefiyetini onlara yüklemiş olması; hatta pek çok nafaka ve malî harcama erkeklere mahsustur ve bu hususta kadınlardan ayrılırlar.

ولعل هذا سر قوله: {وَبِمَا أَنْفَقُوا} وحذف المفعول ليدل على عموم النفقة. فعلم من هذا كله أن الرجل كالوالي والسيد لامرأته، وهي عنده عانية أسيرة خادمة، فوظيفته أن يقوم بما استرعاه الله به.

Harcamanın umumiliğine delalet etsin diye mefulün hazfedilerek {وَبِمَا أَنْفَقُوا} “ve harcamaları sebebiyle” buyrulmasının sırrı muhtemelen budur. Bütün bunlardan anlaşıldı ki erkek karısının valisi ve efendisi mesabesindedir; kadın ise onun yanında bir esir ve hizmetkâr gibidir. Dolayısıyla erkeğin vazifesi Allah'ın kendisine emanet edip gözetmesini emrettiği hakları yerine getirmektir.

ووظيفتها: القيام بطاعة ربها وطاعة زوجها فلهذا قال: {فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ} أي: مطيعات لله تعالى {حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ} أي: مطيعات لأزواجهن حتى في الغيب تحفظ بعلها بنفسها وماله، وذلك بحفظ الله لهن وتوفيقه لهن، لا من أنفسهن، فإن النفس أمارة بالسوء، ولكن من توكل على الله كفاه ما أهمه من أمر دينه ودنياه.

Kadının vazifesi ise: Rabbinin itaatini ve kocasının itaatini yerine getirmektir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ} “Salih kadınlar itaatkârdırlar;” yani Allah Teâlâ'ya itaat ederler. {حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ} “Gıyapta koruyandırlar;” yani kocalarına gıyaplarında dahi itaat ederler; nefislerinde ve kocasının malında onun hukukunu korurlar. Bu da kendi nefislerinden değil, Allah'ın onları koruması ve muvaffak kılması sayesindedir; zira nefis daima kötülüğü emreder; fakat kim Allah'a tevekkül ederse Allah onun din ve dünyasına dair her türlü endişesini giderir.

ثم قال: {وَاللاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} أي: ارتفاعهن عن طاعة أزواجهن بأن تعصيه بالقول أو الفعل فإنه يؤدبها بالأسهل فالأسهل، {فَعِظُوهُنَّ} أي: ببيان حكم الله في طاعة الزوج ومعصيته والترغيب في الطاعة، والترهيب من معصيته، فإن انتهت فذلك المطلوب، وإلا فيهجرها الزوج في المضجع، بأن لا يضاجعها، ولا يجامعها بمقدار ما يحصل به المقصود، وإلا ضربها ضربًا غير مبرح، فإن حصل المقصود بواحد من هذه الأمور وأطعنكم {فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلا} أي: فقد حصل لكم ما تحبون فاتركوا معاتبتها على الأمور الماضية، والتنقيب عن العيوب التي يضر ذكرها ويحدث بسببه الشر.

Sonra şöyle buyurmuştur: {وَاللاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} “Nüşûzundan (dikbaşlığından) korktuğunuz kadınlara gelince;” yani söz veya fiille kocasına isyan ederek onun itaatinden çıkmalarından korktuğunuzda; erkek kadını en hafifinden başlayarak kademe kademe terbiye eder: {فَعِظُوهُنَّ} “Onlara öğüt verin!” Yani kocaya itaat ve isyan hakkındaki Allah'ın hükmünü açıklayarak, itaate teşvik edip isyandan sakındırarak... Şayet vazgeçerse matlup olan budur; vazgeçmezse koca onu yatakta terk eder (hecr eder): Maksadın hâsıl olacağı ölçüde onunla aynı yatağa girmez ve cinsel yakınlık kurmaz. Bu da fayda vermezse onu incitmeyecek ve sakatlamayacak şekilde (gayr-ı mübrih) döver. Şayet bu hususlardan biriyle maksat hâsıl olur ve kadınlar size itaat ederlerse {فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلا} “artık onların aleyhine bir yol aramayın!” Yani arzuladığınız şey hâsıl olmuştur; artık geçmişteki meseleler yüzünden onları azarlamayı ve anılması zarar veren, kötülüğe yol açan kusurları kurcalamayı bırakın!

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا} أي: له العلو المطلق بجميع الوجوه والاعتبارات، علو الذات وعلو القدر وعلو القهر الكبير الذي لا أكبر منه ولا أجل ولا أعظم، كبير الذات والصفات.

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا} “Şüphesiz Allah Aliyy'dir, Kebîr'dir.” Yani zâtının yüceliği, kadrinin yüceliği ve kahredici hâkimiyetinin yüceliği olmak üzere her yönüyle mutlak ulviyet O'nundur. Kendisinden daha büyük, daha celil ve daha azametli hiçbir varlık bulunmayan Kebîr'dir; zâtı ve sıfatlarıyla en büyüktür.

{٣٥} {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا} .

{35} {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا} “Eğer [karı-kocanın] aralarının açılmasından (şîkaktan) korkarsanız, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Eğer o ikisi ıslah etmek isterlerse, Allah onların aralarını bulur (uyum sağlar). Şüphesiz Allah Alîm'dir, Habîr'dir.”

أي: وإن خفتم الشقاق بين الزوجين والمباعدة والمجانبة حتى يكون كل منهما في شق {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} أي: رجلين مكلفين مسلمين عدلين عاقلين يعرفان ما بين الزوجين، ويعرفان الجمع والتفريق. وهذا مستفاد من لفظ "الحكم" لأنه لا يصلح حكما إلا من اتصف بتلك الصفات.

Yani karı-koca arasında geçimsizlikten, birbirinden uzaklaşmaktan ve her birinin bir tarafa çekilmesinden korkarsanız; {فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا} “erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin.” Yani mükellef, Müslüman, adil, akıllı, karı-kocanın durumunu bilen, arayı bulmayı ve ayırmayı becerebilen iki erkek gönderin. Bu şartlar “hakem” lafzından anlaşılır; çünkü ancak bu sıfatları taşıyan kimse hakem olmaya elverişlidir.

فينظران ما ينقم كل منهما على صاحبه، ثم يلزمان كلا منهما ما يجب، فإن لم يستطع أحدهما ذلك، قنَّعا الزوج الآخر بالرضا بما تيسر من الرزق والخلق، ومهما أمكنهما الجمع والإصلاح فلا يعدلا عنه.

Hakemler her birinin eşinde hoşlanmadığı ve şikâyet ettiği hususlara bakarlar; sonra her birine üzerine düşen vecibeleri yüklerler. Şayet taraflardan biri buna tam güç yetiremezse diğer eşi rızık ve ahlaktan kolayına gelenle yetinmeye ikna ederler. Arayı bulmak ve ıslah etmek mümkün olduğu müddetçe bundan asla vazgeçmezler.

فإن وصلت الحال إلى أنه لا يمكن اجتماعهما وإصلاحهما إلا على وجه المعاداة والمقاطعة ومعصية الله، ورأيا أن التفريق بينهما أصلح، فرقا بينهما. ولا يشترط رضا الزوج، كما يدل عليه أن الله سماهما حكمين، والحكم يحكم ولو لم يرض المحكوم عليه، ولهذا قال: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} أي: بسبب الرأي الميمون والكلام الذي يجذب القلوب ويؤلف بين القرينين.

Şayet durum, bir arada kalıp ıslah olmalarının ancak düşmanlık, ilişkiyi kesme ve Allah'a isyan ile mümkün olabileceği bir noktaya varırsa ve [hakemler] aralarının ayrılmasının daha hayırlı olduğunu görürlerse onları ayırırlar. Kocanın rızası şart değildir; nitekim Allah'ın onları hakem olarak isimlendirmesi de buna delalet eder. Çünkü hakem, aleyhine hüküm verilen kimse razı olmasa da hükmünü verir. İşte bundan dolayı [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {إِنْ يُرِيدَا إِصْلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا} “Eğer [hakemler] düzeltmek isterlerse, Allah aralarını bulur.” Yani [hakemlerin] bereketli ve isabetli görüşleri, kalpleri cezbedip iki eşi kaynaştıran tatlı sözleri vesilesiyle [aralarını bulur].

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا} أي: عالمًا بجميع الظواهر والبواطن، مطلعا على خفايا الأمور وأسرارها. فمن علمه وخبره أن شرع لكم هذه الأحكام الجليلة والشرائع الجميلة.

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah Alîm'dir, Habîr'dir.” Yani bütün zahirleri ve batınları hakkıyla bilen, işlerin gizliliklerine ve sırlarına muttali olandır. O'nun ilim ve haberinden ötürüdür ki size bu yüce hükümleri ve güzel şeriatları koymuştur.

{٣٦ - ٣٨} {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا * الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} .

{36 - 38} {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا فَخُورًا * الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın! Ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmışa ve sağ ellerinizin malik olduğu (köle ve cariyelere) iyilik edin! Şüphesiz Allah kibirlenen ve böbürlenen kimseleri sevmez. Onlar ki cimrilik ederler, insanlara da cimriliği emrederler ve Allah'ın Kendi lütfundan kendilerine verdiklerini gizlerler. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamışızdır.”

يأمر تعالى عباده بعبادته وحده لا شريك له، وهو الدخول تحت رق عبوديته، والانقياد لأوامره ونواهيه، محبة وذلا وإخلاصا له، في جميع العبادات الظاهرة والباطنة.

Allah Teâlâ kullarına hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca Kendisine ibadet etmelerini emretmektedir. Bu da sevgi, tezellül ve ihlasla O'nun kulluk bağı altına girmek, zahirî ve bâtınî bütün ibadetlerde emir ve yasaklarına boyun eğmektir.

وينهى عن الشرك به شيئا لا شركا أصغر ولا أكبر، لا ملكا ولا نبيا ولا وليا ولا غيرهم من المخلوقين الذين لا يملكون لأنفسهم نفعا ولا ضرا ولا موتا ولا حياة ولا نشورا، بل الواجب المتعين إخلاص العبادة لمن له الكمال المطلق من جميع الوجوه، وله التدبير الكامل الذي لا يشركه ولا يعينه عليه أحد. ثم بعد ما أمر بعبادته والقيام بحقه أمر بالقيام بحقوق العباد الأقرب فالأقرب. فقال: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} أي: أحسنوا إليهم بالقول الكريم والخطاب اللطيف والفعل الجميل بطاعة أمرهما واجتناب نهيهما والإنفاق عليهما وإكرام من له تعلق بهما وصلة الرحم التي لا رحم لك إلا بهما. وللإحسان ضدان، الإساءةُ وعدمُ الإحسان. وكلاهما منهي عنه.

Küçük veya büyük olsun, melek, nebi, veli yahut kendi nefislerine dahi ne bir fayda ne bir zarar, ne ölüm ne hayat ne de yeniden dirilme gücüne sahip olmayan diğer yaratılmışlardan hiçbirini O'na ortak koşmaktan nehyetmektedir. Bilakis kesin olarak vacip olan; her yönden mutlak kemale sahip olan ve hiç kimsenin ortak olmadığı ve yardım etmediği tastamam tedbirin sahibi olan Zât'a ibadeti ihlasla yapmaktır. Kendisine ibadeti ve Kendi hakkını yerine getirmeyi emrettikten sonra, en yakından başlayarak kulların haklarını yerine getirmeyi emretmiş ve şöyle buyurmuştur: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Ana-babaya iyilik edin!” Yani tatlı söz, yumuşak hitap ve güzel fiille; emirlerine itaat edip yasaklarından sakınarak, nafakalarını karşılayıp onlarla bağı olan kimselere ikramda bulunarak ve ancak onlar vasıtasıyla sahip olduğun akrabalık bağlarını gözeterek onlara ihsanda bulunun! İhsanın iki zıddı vardır: Kötülük etmek ve iyilik etmemek. Her ikisi de nehyedilmiştir.

{وَبِذِي الْقُرْبَى} أيضا إحسانا، ويشمل ذلك جميع الأقارب، قربوا أو بعدوا، بأن يحسن إليهم بالقول والفعل، وأن لا يقطع برحمه بقوله أو فعله.

{وَبِذِي الْقُرْبَى} “ve akrabaya da” iyilik edin! Bu yakın olsun uzak olsun bütün akrabaları kapsar: Söz ve fiille onlara ihsanda bulunmak, sözü veya fiiliyle akrabalık bağını koparmamak suretiyle...

{وَالْيَتَامَى} أي: الذين فقدوا آباءهم (١) وهم صغار، فلهم حق على المسلمين، سواء كانوا أقارب أو غيرهم بكفالتهم وبرهم وجبر خواطرهم وتأديبهم، وتربيتهم أحسن تربية في مصالح دينهم ودنياهم.

{وَالْيَتَامَى} “ve yetimlere;” yani henüz küçük yaşta iken babalarını kaybeden çocuklara (1)... İster akraba olsun ister yabancı, onların Müslümanlar üzerinde hakları vardır: Onları himaye etmek, iyilikte bulunmak, gönüllerini hoş tutmak, onları terbiye edip din ve dünya maslahatlarında en güzel terbiyeyle yetiştirmek suretiyle...

{وَالْمَسَاكِين} وهم الذين أسكنتهم الحاجة والفقر، فلم يحصلوا على كفايتهم، ولا كفاية من يمونون، فأمر الله تعالى بالإحسان إليهم، بسد خلتهم وبدفع فاقتهم، والحض على ذلك، والقيام بما يمكن منه.

{وَالْمَسَاكِين} “ve yoksullara...” Onlar ihtiyaç ve fakirliğin hareketsiz kıldığı (sakinleştirdiği), ne kendilerine ne de bakmakla yükümlü oldukları kimselere yetecek kadar imkân bulamayan kimselerdir. Allah Teâlâ onların ihtiyaçlarını gidererek, yoksulluklarını savuşturarak, buna teşvik ederek ve imkân dahilindeki yardımları yerine getirerek onlara iyilik edilmesini emretmiştir.

{وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى} أي: الجار القريب الذي له حقان حق الجوار وحق القرابة، فله على جاره حق وإحسان راجع إلى العرف. {وَ} كذلك {الْجَارِ الْجُنُبِ} أي: الذي ليس له قرابة. وكلما كان الجار أقرب بابًا كان آكد حقًّا، فينبغي للجار أن يتعاهد جاره بالهدية والصدقة والدعوة واللطافة بالأقوال والأفعال وعدم أذيته بقول أو فعل.

{وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى} “yakın komşuya;” yani hem komşuluk hem de akrabalık hakkı olmak üzere iki hakkı bulunan akraba komşuya... Onun komşusu üzerinde örfe dayalı bir hakkı ve ihsan vecibesi vardır. Ve aynı şekilde {الْجَارِ الْجُنُبِ} “uzak komşuya;” yani akrabalığı bulunmayan yabancı komşuya da iyilik edin! Komşunun kapısı ne kadar yakınsa hakkı o kadar tekitli olur. Komşunun; hediyeleşmekle, sadakayla, davet etmekle, tatlı söz ve güzel davranışlarla komşusunu gözetmesi, sözlü veya fiilî eziyetten kaçınması gerekir.

{وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ} قيل: الرفيق في السفر، وقيل: الزوجة، وقيل الصاحب مطلقا، ولعله أولى، فإنه يشمل الصاحب في الحضر والسفر ويشمل الزوجة. فعلى الصاحب لصاحبه حق زائد على مجرد إسلامه، من مساعدته على أمور دينه ودنياه، والنصح له؛ والوفاء معه في اليسر والعسر، والمنشط والمكره، وأن يحب له ما يحب لنفسه، ويكره له ما يكره لنفسه، وكلما زادت الصحبة تأكد الحق وزاد.

{وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ} “ve yanınızdaki arkadaşa...” Denildi ki: Yol arkadaşıdır. Denildi ki: Eştir. Denildi ki: Mutlak olarak arkadaştır; muhtemelen en evla olanı da budur; zira hem hazardaki hem seferdeki arkadaşı ve hem de eşi kapsar. Arkadaşın arkadaşı üzerinde sırf İslam kardeşliğinin ötesinde ilave bir hakkı vardır: Din ve dünya işlerinde ona yardımcı olmak, ona nasihat etmek, kolaylıkta ve zorlukta, sevinçte ve kederde vefalı davranmak, kendisi için sevdiğini onun için de sevmek, kendisi için hoşlanmadığını onun için de hoş görmemek... Arkadaşlık arttıkça bu hak daha da tekit kazanır ve artar.

{وَابْنِ السَّبِيلِ} وهو: الغريب الذي احتاج في بلد الغربة أو لم يحتج، فله حق على المسلمين لشدة حاجته وكونه في غير وطنه بتبليغه إلى مقصوده أو بعض مقصوده [وبإكرامه وتأنيسه] (٢) .

{وَابْنِ السَّبِيلِ} “ve yolda kalmışa...” O gurbet diyarında muhtaç düşen —yahut kendi memleketinde muhtaç olmasa dahi orada kalan— gariptir. Memleketinden uzakta olması ve ihtiyacının şiddeti sebebiyle Müslümanlar üzerinde hakkı vardır: Onu hedefine veya hedefinin bir kısmına ulaştırmak [ve ona ikramda bulunup gönlünü ferahlatmak] (2) suretiyle...

{وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} : أي: من الآدميين والبهائم بالقيام بكفايتهم وعدم تحميلهم ما يشق عليهم وإعانتهم على ما يتحملون، وتأديبهم لما فيه مصلحتهم. فمن قام بهذه المأمورات فهو الخاضع لربه، المتواضع لعباد الله، المنقاد لأمر الله وشرعه، الذي يستحق الثواب الجزيل والثناء الجميل، ومن لم يقم بذلك فإنه عبد معرض عن ربه، غير منقاد لأوامره، ولا متواضع للخلق، بل هو متكبر على عباد الله معجب بنفسه فخور بقوله، ولهذا قال: {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا} أي: معجبا بنفسه متكبرًا على الخلق {فَخُورًا} يثني على نفسه ويمدحها على وجه الفخر والبطر على عباد الله، فهؤلاء ما بهم من الاختيال والفخر يمنعهم من القيام بالحقوق. ولهذا ذمهم بقوله: {الَّذِينَ يَبْخَلُونَ} أي: يمنعون ما عليهم من الحقوق الواجبة. {وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ} بأقوالهم وأفعالهم {وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} أي: من العلم الذي يهتدي به الضالون ويسترشد به الجاهلون فيكتمونه عنهم، ويظهرون لهم من الباطل ما يحول بينهم وبين الحق. فجمعوا بين البخل بالمال والبخل بالعلم، وبين السعي في خسارة أنفسهم وخسارة غيرهم، وهذه هي صفات الكافرين، فلهذا قال تعالى: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} أي: كما تكبروا على عباد الله ومنعوا حقوقه وتسببوا في منع غيرهم من البخل وعدم الاهتداء، أهانهم بالعذاب الأليم والخزي الدائم. فعياذًا بك اللهم من كل سوء.

{وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “ve elinizin altında bulunanlara [câriye ve kölelerinize de iyilik edin]”: Yani gerek insanlardan gerekse hayvanlardan olsun; onların ihtiyaçlarını karşılamak, güç yetiremeyecekleri şeyleri onlara yüklememek, yüklenebilecekleri şeylerde kendilerine yardımcı olmak ve menfaatlerine uygun şekilde onları eğitip edeplendirmek suretiyle [onlara iyilik edin]. Kim bu emredilen hususları yerine getirirse, o Rabbine boyun eğmiş, Allah’ın kullarına karşı mütevazı olmuş, Allah’ın emrine ve şeriatına boyun eğmiş olup büyük mükâfatı ve güzel övgüyü hak eden kimsedir. Kim de bunları yerine getirmezse, o şüphesiz Rabbinden yüz çevirmiş, O’nun emirlerine boyun eğmeyen ve yaratılmışlara karşı mütevazı olmayan bir kuldur; bilakis Allah’ın kullarına karşı kibirlenen, kendisini beğenen ve sözleriyle övünen kimsedir. Bundan dolayı [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالا} “Şüphesiz Allah, kendini beğenip böbürlenen kimseleri sevmez.” Yani kendini beğenen ve yaratılmışlara karşı kibirlenen; {فَخُورًا} “övünen...” Allah’ın kullarına karşı övünme ve şımarıklık yoluyla kendi nefsini sena edip öven kimseleri [sevmez]. İşte bunlardaki kibir ve böbürlenme, üzerlerindeki hakları yerine getirmelerine engel olur. Bu yüzden [Allah Teâlâ] onları şu buyruğuyla yermiştir: {الَّذِينَ يَبْخَلُونَ} “Onlar cimrilik eden,” yani üzerlerine vacip olan hakları vermekten kaçınan, {وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ} “ve insanlara da cimriliği emreden,” sözleriyle ve fiilleriyle [bunu yapan], {وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiğini gizleyen kimselerdir.” Yani sapanların kendisiyle doğru yolu bulacağı, cahillerin kendisiyle irşad olacağı ilimden [Allah'ın kendilerine verdiğini] onlardan gizlerler ve onlara hak ile aralarına engel olacak bâtıl şeyleri gösterirler. Böylece hem mal konusundaki cimrilik ile ilim konusundaki cimriliği hem de kendi nefislerinin hüsranı için çabalamak ile başkalarının hüsranı için çabalamayı bir arada toplamış oldular. İşte bunlar kâfirlerin sıfatlarıdır. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Biz o kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.” Yani onlar Allah’ın kullarına karşı kibirlendikleri, O’nun haklarına mâni oldukları ve cimrilik edip doğru yola girmeyerek başkalarının da engellenmesine sebep oldukları gibi, [Allah da] onları elem verici bir azap ve daimi bir rüsvaylıkla alçaltmıştır. Allahım! Her türlü kötülükten Sana sığınırız.

{وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا} .

{وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا} “[Bunlar,] mallarını insanlara gösteriş için harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimselerdir. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır!”

ثم أخبر عن النفقة الصادرة عن رياء وسمعة وعدم إيمان به فقال: {وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ} أي: ليروهم ويمدحوهم ويعظموهم {وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ} أي: ليس إنفاقهم صادرا عن إخلاص وإيمان بالله ورجاء ثوابه. أي: فهذا من خطوات الشيطان وأعماله التي يدعو حزبه إليها ليكونوا من أصحاب السعير. وصدرت منهم بسبب مقارنته لهم وأزهم إليها فلهذا قال: {وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا} أي: بئس المقارن والصاحب الذي يريد إهلاك من قارنه ويسعى فيه أشد السعي.

Sonra gösteriş, şöhret ve imansızlıktan kaynaklanan harcamaları haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ} “Mallarını insanlara gösteriş için harcayanlar;” yani insanlar kendilerini görsün, övsün ve yüceltsin diye... {وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimselerdir.” Yani harcamaları ihlastan, Allah'a imandan ve O'nun mükâfatını ummaktan kaynaklanmamaktadır. Bu durum şeytanın adımlarından ve alevli ateşin ehlinden olsunlar diye kendi taraftarlarını çağırdığı amellerindendir. Şeytanın onlara arkadaş olması ve onları buna kışkırtması sebebiyle kendilerinden sadır olmuştur; bundan dolayı Allah Teâlâ: {وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا} “Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır!” buyurmuştur. Yani arkadaşlık ettiği kimseyi helak etmek isteyen ve bunun için var gücüyle çabalayan arkadaş ne fena bir arkadaştır!

فكما أن من بخل بما آتاه الله، وكتم ما مَنَّ به الله عليه عاص آثم مخالف لربه، فكذلك من أنفق وتعبد لغير الله فإنه آثم عاص لربه مستوجب للعقوبة، لأن الله إنما أمر بطاعته وامتثال أمره على وجه الإخلاص، كما قال تعالى: {وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} فهذا العمل المقبول الذي يستحق صاحبه المدح والثواب فلهذا حث تعالى عليه بقوله:

Allah'ın kendisine verdiğinde cimrilik eden ve O'nun lütfettiği şeyleri gizleyen kimse Rabbine muhalif günahkâr bir asi olduğu gibi; Allah'tan başkası için harcayan ve ibadet eden kimse de Rabbine isyan eden ve cezayı hak eden günahkâr bir asidir. Çünkü Allah ancak Kendisine itaati ve emirlerinin ihlasla yerine getirilmesini emretmiştir; nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “Halbuki onlar dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı” buyurmuştur. İşte sahibinin övgü ve sevabı hak ettiği makbul amel budur; bu sebeple Allah Teâlâ şu buyruğuyla buna teşvik etmiştir:

{٣٩} {وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا} .

{39} {وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا} “Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan harcasalardı onlara ne zararı olurdu? Allah onları hakkıyla bilendir.”

أي: أي شيء عليهم وأي حرج ومشقة تلحقهم لو حصل منهم الإيمان بالله الذي هو الإخلاص، وأنفقوا من أموالهم التي رزقهم الله وأنعم بها عليهم فجمعوا بين الإخلاص والإنفاق، ولما كان الإخلاص سرًّا بين العبد وبين ربه، لا يطلع عليه إلا الله أخبر تعالى بعلمه بجميع الأحوال فقال: {وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا}

Yani şayet ihlasın ta kendisi olan Allah'a iman gerçekleşseydi ve Allah'ın kendilerine rızık verip lütfettiği mallardan harcayarak ihlas ile infakı bir araya getirselerdi üzerlerine ne günah olurdu ve onlara ne gibi bir zorluk ve meşakkat dokunurdu? İhlas kul ile Rabbi arasında yalnızca Allah'ın muttali olabileceği bir sır olduğu için Allah Teâlâ bütün halleri bildiğini haber vererek: {وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا} “Allah onları hakkıyla bilendir” buyurmuştur.

{٤٠ - ٤٢} {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا * فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا * يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} .

{40 - 42} {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا * فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا * يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa, onu kat kat artırır ve Kendi katından büyük bir mükâfat verir. Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman durumları nice olur? O gün inkâr edip Resul'e isyan edenler, yerin kendileriyle bir olmasını (yerin dibine geçmeyi) arzu ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.”

يخبر تعالى عن كمال عدله وفضله وتنزهه عما يضاد ذلك من الظلم القليل والكثير فقال: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} أي: ينقصها من حسنات عبده أو يزيدها في سيئاته، كما قال تعالى: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ}

Allah Teâlâ adalet ve lütfunun mükemmelliğini, az olsun çok olsun bunun zıddı olan her türlü zulümden münezzeh olduğunu haber vererek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez.” Yani kulunun iyiliklerinden zerre kadar eksiltmez yahut kötülüklerine zerre kadar ilave etmez. Nitekim Allah Teâlâ: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” buyurmuştur.

{وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا} أي إلى عشرة أمثالها إلى أكثر من ذلك بحسب حالها ونفعها وحال صاحبها إخلاصا ومحبة وكمالا

{وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا} “Eğer o bir iyilik olursa, onu kat kat artırır;” yani durumuna, faydasına, sahibinin ihlas, muhabbet ve kemal haline göre on katından çok daha fazlasına kadar katlar.

{وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} أي زيادة على ثواب العمل بنفسه من التوفيق لأعمال أخر وإعطاء البر الكثير والخير الغزير

{وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} “ve Kendi katından büyük bir mükâfat verir.” Yani başka amellere muvaffak kılmak, bol iyilik ve bereketli hayırlar ihsan etmek suretiyle bizzat amelin sevabına ilaveten fazlasını verir.

ثم قال تعالى {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا} أي كيف تكون تلك الأحوال وكيف يكون ذلك الحكم العظيم الذي جمع أن من حكم به كاملُ العلم كاملُ العدل كامل الحكمة بشهادة أزكى الخلق وهم الرسل على أممهم مع إقرار المحكوم عليه؟ " فهذا -والله- الحكم الذي هو أعم الأحكام وأعدلها وأعظمها

Sonra Allah Teâlâ: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا} “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman durumları nice olur?” buyurmuştur. Yani o haller nasıl olur ve aleyhine hüküm verilenin ikrarıyla birlikte yaratılmışların en tertemizleri olan peygamberlerin kendi ümmetlerine şahitliği eşliğinde; ilmi kâmil, adaleti kâmil ve hikmeti kâmil olan Zât'ın verdiği o azametli hüküm nasıl bir hüküm olur? Vallahi bu, hükümlerin en kapsamlısı, en adili ve en azametlisidir!

وهناك يبقى المحكوم عليهم مقرين له لكمال الفضل والعدل والحمد والثناء وهناك يسعد أقوام بالفوز والفلاح والعز والنجاح ويشقى أقوام بالخزي والفضيحة والعذاب المهين

Orada aleyhine hüküm verilenler lütfun, adaletin, hamd ve senanın kemali karşısında O'na boyun eğip ikrarda kalırlar; orada birtakım topluluklar kurtuluş, felah, izzet ve zafer ile bahtiyar olurken, diğer birtakım topluluklar da rüsvaylık, rezillik ve alçaltıcı azap ile şekavete düşer.

ولهذا قال {يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ} أي جمعوا بين الكفر بالله وبرسوله ومعصيةِ الرسول {لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ} أي تبتلعهم ويكونون ترابا وعدما كما قال تعالى {وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} {وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} أي بل يقرون له بما عملوا وتشهد عليهم ألسنتهم وأيديهم وأرجلهم بما كانوا يعملون يومئذ يوفيهم الله جزاءهم الحق ويعلمون أن الله هو الحق المبين

Bundan dolayı Allah Teâlâ: {يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ} “O gün inkâr edip Resul'e isyan edenler;” yani Allah'ı ve Resulünü inkâr ile Resul'e isyanı birleştirenler {لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ} “yerin kendileriyle bir olmasını arzu ederler;” yani yerin onları yutmasını, toprak olup yok olmayı arzu ederler. Nitekim Allah Teâlâ: {وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “Kâfir: ‘Keşke toprak olsaydım!’ der” buyurmuştur. {وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.” Bilakis yaptıklarını O'na ikrar ederler; dilleri, elleri ve ayakları işledikleri amellere karşı onların aleyhine şahitlik eder. O gün Allah onlara hak ettikleri cezalarını tastamam verecek ve onlar Allah'ın apaçık Hak olduğunu bileceklerdir.

فأما ما ورد من أن الكفار يكتمون كفرهم وجحودهم فإن ذلك يكون في بعض مواضع القيامة حين يظنون أن جحودهم ينفعهم من عذاب الله فإذا عرفوا الحقائق وشهدت عليهم جوارحهم حينئذ ينجلي الأمر ولا يبقى للكتمان موضع ولا نفع ولا فائدة.

Kâfirlerin inkâr ve küfürlerini gizleyeceklerine dair varid olan haberlere gelince; bu kıyametin bazı duraklarında, inkârlarının kendilerini Allah'ın azabından kurtaracağını zannettikleri anda olur. Hakikatleri görüp azaları da aleyhlerine şahitlik edince mesele apaçık ortaya çıkar; artık gizlemenin ne yeri, ne faydası ne de bir yararı kalır.

{٤٣} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُبًا إِلا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا} .

{43} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُبًا إِلا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا} “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, cünüp iken de —yolcu olmanız müstesna— gusledinceye kadar namaza yaklaşmayın! Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuş (temas etmiş) olup da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; yüzlerinize ve ellerinize sürün (meshedin)! Şüphesiz Allah Afüvv'dür (çok affedicidir), Gafûr'dur.”

ينهى تعالى عباده المؤمنين أن يقربوا الصلاة وهم سكارى، حتى يعلموا ما يقولون، وهذا شامل لقربان مواضع الصلاة، كالمسجد، فإنه لا يمكَّن السكران من دخوله. وشامل لنفس الصلاة، فإنه لا يجوز للسكران صلاة ولا عبادة، لاختلاط عقله وعدم علمه بما يقول، ولهذا حدد تعالى ذلك وغياه إلى وجود العلم بما يقول السكران. وهذه الآية الكريمة منسوخة بتحريم الخمر مطلقا، فإن الخمر -في أول الأمر- كان غير محرم، ثم إن الله تعالى عرض لعباده بتحريمه بقوله: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}

Allah Teâlâ mümin kullarını sarhoş iken ne söylediklerini bilinceye kadar namaza yaklaşmaktan nehyetmektedir. Bu; mescit gibi namaz kılınan mekânlara yaklaşmayı kapsar; nitekim sarhoşun oraya girmesine fırsat verilmez. Bizzat namazın kendisini de kapsar; zira aklının karışması ve ne söylediğini bilmemesi sebebiyle sarhoşun namaz kılması veya ibadet etmesi caiz değildir. Bundan dolayı Allah Teâlâ bu hükmü sarhoşun ne söylediğini bilmesi şartına bağlamıştır. Bu kerim ayet içkinin mutlak olarak haram kılınmasıyla neshedilmiştir. Zira içki ilk dönemde haram değildi; sonra Allah Teâlâ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için birtakım faydalar vardır; fakat günahları faydalarından daha büyüktür” buyruğuyla onun haram kılınacağına işaret etti.

ثم إنه تعالى نهاهم عن الخمر عند حضور الصلاة كما في هذه الآية، ثم إنه تعالى حرمه على الإطلاق في جميع الأوقات في قوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأنْصَابُ وَالأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} الآية.

Sonra bu ayette olduğu gibi namaz vakti geldiğinde onları içkiden nehyetti; ardından: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأنْصَابُ وَالأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir; ondan kaçının!” ayetinde onu bütün vakitlerde mutlak olarak haram kıldı.

ومع هذا فإنه يشتد تحريمه وقت حضور الصلاة لتضمنه هذه المفسدة العظيمة، بعد حصول مقصود الصلاة الذي هو روحها ولبها وهو الخشوع وحضور القلب، فإن الخمر يسكر القلب، ويصد عن ذكر الله وعن الصلاة، ويؤخذ من المعنى منع الدخول في الصلاة في حال النعاس المفرط، الذي لا يشعر صاحبه بما يقول ويفعل، بل لعل فيه إشارة إلى أنه ينبغي لمن أراد الصلاة أن يقطع عنه كل شاغل يشغل فكره، كمدافعة الأخبثين والتوق لطعام ونحوه كما ورد في ذلك الحديث الصحيح.

Bununla birlikte namazın asıl ruhu ve özü olan huşû ve kalp huzurunun yok olması şeklindeki bu büyük mefsedeti içerdiğinden namaz vaktinde içkinin haramlığı daha da şiddetlenir. Çünkü içki kalbi sarhoş eder, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyar. Bu manadan; kişinin ne söylediğini ve ne yaptığını fark edemeyeceği aşırı uyku hali varken namaza durmanın menedileceği hükmü çıkarılır. Hatta sahih hadiste varid olduğu üzere büyük ve küçük abdesti sıkıştırması, iştahla yemeği beklemesi ve benzeri zihnini meşgul edecek her türlü meşguliyeti namaza durmak isteyen kimsenin kendisinden uzaklaştırması gerektiğine de bir işaret vardır.

ثم قال: {وَلا جُنُبًا إِلا عَابِرِي سَبِيلٍ} أي: لا تقربوا الصلاة حالة كون أحدكم جنبا، إلا في هذه الحال وهو عابر السبيل أي: تمرون في المسجد ولا تمكثون فيه، {حَتَّى تَغْتَسِلُوا} أي: فإذا اغتسلتم فهو غاية المنع من قربان الصلاة للجنب، فيحل للجنب المرور في المسجد فقط.

Sonra Allah Teâlâ: {وَلا جُنُبًا إِلا عَابِرِي سَبِيلٍ} “Cünüp iken de —yolcu olmanız müstesna— namaza yaklaşmayın!” buyurmuştur. Yani yolcu olup mescidin içinden geçip giden ve orada oturup beklemeyen kimse müstesna, cünüp iken namaza ve mescide yaklaşmayın! {حَتَّى تَغْتَسِلُوا} “Gusledinceye kadar...” Yani guslettiğinizde cünüp kimse için namaza yaklaşma yasağının son sınırına ulaşılmış olur; gusletmeden önce ise cünüp kimseye sadece mescitten geçip gitmek helaldir.

{وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا}

{وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا} “Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuş olup da su bulamamışsanız, teyemmüm edin!”

فأباح التيمم للمريض مطلقًا مع وجود الماء وعدمه، والعلة المرض الذي يشق معه استعمال الماء، وكذلك السفر فإنه مظنة فقد الماء، فإذا فقده المسافر أو وجد ما يتعلق بحاجته من شرب ونحوه، جاز له التيمم.

Böylece su bulunsun veya bulunmasın hastaya mutlak olarak teyemmümü mübah kılmıştır; buradaki illet su kullanmanın meşakkatli olduğu hastalıktır. Yolculuk da böyledir; zira o suyun bulunamayacağı zannolunan bir durumdur. Yolcu suyu bulamadığında yahut sadece içme gibi zaruri ihtiyacına yetecek kadar su bulduğunda teyemmüm etmesi caiz olur.

وكذلك إذا أحدث الإنسان ببول أو غائط أو ملامسة النساء، فإنه يباح له التيمم إذا لم يجد الماء، حضرًا وسفرًا كما يدل على ذلك عموم الآية. والحاصل: أن الله تعالى أباح التيمم في حالتين:

Aynı şekilde insan küçük abdest, büyük abdest yahut kadınlara dokunma sebebiyle abdestsiz kaldığında su bulamazsa —ayetin umumunun delalet ettiği üzere— gerek ikamet halinde (hazarda) gerek yolculukta teyemmüm etmesi mübahtır. Hülasa: Allah Teâlâ teyemmümü iki durumda mübah kılmıştır:

حال عدم الماء، وهذا مطلقا في الحضر والسفر، وحال المشقة باستعماله بمرض ونحوه.

Birincisi: Suyun bulunmaması halidir ki bu ikamette ve yolculukta mutlak olarak geçerlidir. İkincisi: Hastalık ve benzeri sebeplerle suyu kullanmanın meşakkatli olması halidir.

واختلف المفسرون في معنى قوله: {أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ} هل المراد بذلك: الجماع فتكون الآية نصا في جواز التيمم للجنب، كما تكاثرت بذلك الأحاديث الصحيحة؟ أو المراد بذلك مجرد اللمس باليد، ويقيد ذلك بما إذا كان مظنة خروج المذي، وهو المس الذي يكون لشهوة فتكون الآية دالة على نقض الوضوء بذلك؟

Müfessirler: {أَوْ لامَسْتُمُ النِّسَاءَ} “ya da kadınlara dokunmuşsanız” buyruğunun manasında ihtilaf etmişlerdir: Bundan kasıt cinsel ilişki midir ki sahih hadislerin pek çok geldiği üzere ayet cünüp kimsenin teyemmüm etmesinin caiz olduğuna bir nass olsun? Yoksa bundan kasıt elle sırf dokunmak mıdır ve bu da mezi çıkması muhtemel olan şehvetli dokunma ile kayıtlanır ve böylece ayet bununla abdestin bozulacağına mı delalet eder?

واستدل الفقهاء بقوله: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً} بوجوب طلب الماء عند دخول الوقت، قالوا: لأنه لا يقال: "لم يجد" لمن لم يطلب، بل لا يكون ذلك إلا بعد الطلب، واستدل بذلك أيضا على أن الماء المتغير بشيء من الطاهرات يجوز بل يتعين التطهر به لدخوله في قوله: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً} وهذا ماء. ونوزع في ذلك أنه ماء غير مطلق وفي ذلك نظر.

Fakihler: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً} “ve su bulamamışsanız” buyruğundan vakit girdiğinde su aramanın vacip olduğuna delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Aramayan kimse için “bulamadı” denmez; bu ancak aramaktan sonra olur. Yine bundan temiz maddelerle değişmiş olan suyla temizlenmenin caiz olduğuna, hatta {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً} “su bulamamışsanız” buyruğunun kapsamına girdiği için onunla temizlenmenin tayin ettiğine delil getirilmiştir; zira bu da bir sudur. Bunun mutlak su olmadığı gerekçesiyle buna itiraz edilmişse de bu itiraz tartışmalıdır.

وفي هذه الآية الكريمة مشروعية هذا الحكم العظيم الذي امتن به الله على هذه الأمة، وهو مشروعية التيمم، وقد أجمع على ذلك العلماء ولله الحمد، وأن التيمم يكون بالصعيد الطيب، وهو كل ما تصاعد على وجه الأرض سواء كان له غبار أم لا ويحتمل أن يختص ذلك بذي الغبار لأن الله قال: {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} وما لا غبار له لا يمسح به.

Bu kerim ayette; Allah'ın bu ümmete lütfettiği o büyük hükmün, yani teyemmümün meşruiyeti yer almaktadır. Âlimler Allah'a hamdolsun bunun üzerinde icma etmişlerdir. Teyemmüm temiz toprakla (saîd-i tayyible) yapılır; saîd ise tozu olsun veya olmasın yeryüzünün yüzeyine çıkan her şeydir. Allah Teâlâ: {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} “Ondan yüzlerinize ve ellerinize meshedin” buyurduğu için bunun sadece tozlu olan şeylere mahsus olması da muhtemeldir; çünkü tozu olmayan şeyden bir şey alınıp meshedilemez.

وقوله: {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ} هذا محل المسح في التيمم: الوجه جميعه واليدان إلى الكوعين، كما دلت على ذلك الأحاديث الصحيحة، ويستحب أن يكون ذلك بضربة واحدة، كما دل على ذلك حديث عمار، وفيه أن تيمم الجنب كتيمم غيره، بالوجه واليدين.

Allah Teâlâ'nın: {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ} “Yüzlerinize ve ellerinize meshedin!” buyruğuna gelince: Teyemmümde mesh mahalli işte bunlardır: Sahih hadislerin delalet ettiği üzere yüzün tamamı ve bileklere kadar iki el... Ammâr hadisinin delalet ettiği üzere bunun tek bir vuruşla olması müstehaptır. Bu hadiste cünüp kimsenin teyemmümünün de diğerlerinin teyemmümü gibi yüz ve ellerden ibaret olduğu yer almaktadır.

فائدة:

Faydalı Bir Not:

اعلم أن قواعد الطب تدور على ثلاث قواعد: حفظ الصحة عن المؤذيات، والاستفراغ منها، والحمية عنها. وقد نبه تعالى عليها في كتابه العزيز.

Bil ki tıp ilminin esasları üç kaide etrafında döner: Sağlığı zararlı şeylerden korumak, zararlı maddeleri vücuttan boşaltmak (istifrağ) ve zararlı şeylerden perhiz etmek (hımyet). Allah Teâlâ Aziz Kitabında bunlara işaret buyurmuştur.

أما حفظ الصحة والحمية عن المؤذي، فقد أمر بالأكل والشرب وعدم الإسراف في ذلك، وأباح للمسافر والمريض الفطر حفظا لصحتهما، باستعمال ما يصلح البدن على وجه العدل، وحماية للمريض عما يضره.

Sağlığı korumak ve zararlıdan perhiz etmeye gelince: Yemeyi ve içmeyi emretmiş, bunda israftan kaçınmayı bildirmiştir. Dengeli bir şekilde bedeni ıslah eden şeyleri kullanarak sağlıklarını korumaları ve hastayı kendisine zarar veren şeylerden muhafaza etmek için yolcuya ve hastaya oruç açmayı mübah kılmıştır.

وأما استفراغ المؤذي فقد أباح تعالى للمحْرِم المتأذي برأسه أن يحلقه لإزالة الأبخرة المحتقنة فيه، ففيه تنبيه على استفراغ ما هو أولى منها من البول والغائط والقيء والمني والدم، وغير ذلك، نبه على ذلك ابن القيم رحمه الله تعالى.

Zararlı olanı vücuttan boşaltmaya gelince: Allah Teâlâ başında eziyet bulunan ihramlı kimseye orada biriken buharları gidermek için başını tıraş etmeyi mübah kılmıştır; bunda idrar, dışkı, kusmuk, meni, kan ve benzeri boşaltılması bundan daha öncelikli olan maddelerin vücuttan atılması gerektiğine bir dikkat çekme vardır. Buna İbnü'l-Kayyim rahimehullâh dikkat çekmiştir.

وفي الآية وجوب تعميم مسح الوجه واليدين، وأنه يجوز التيمم ولو لم يضق الوقت، وأنه لا يخاطب بطلب الماء إلا بعد وجود سبب الوجوب والله أعلم.

Ayette yüz ve ellerin tamamının meshedilmesinin vacip olduğuna, vakit daralmamış olsa bile teyemmümün caiz olduğuna ve ancak vücub sebebi (namaz vaktinin girmesi) bulunduktan sonra su aramakla mükellef olunacağına delil vardır. Doğrusunu Allah bilir.

ثم ختم الآية بقوله: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا} أي: كثير العفو والمغفرة لعباده المؤمنين، بتيسير ما أمرهم به، وتسهيله غاية التسهيل، بحيث لا يشق على العبد امتثاله، فيحرج بذلك.

Sonra ayeti: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا} “Şüphesiz Allah Afüvv'dür, Gafûr'dur” buyruğuyla noktalamıştır. Yani emrettiği şeyleri kolaylaştırarak ve kulun yerine getirmekte zorlanıp sıkıntıya düşmeyeceği şekilde son derece kolay kılarak mümin kullarını çokça affeden ve bağışlayandır.

ومن عفوه ومغفرته أن رحم هذه الأمة بشرع طهارة التراب بدل الماء، عند تعذر استعماله. ومن عفوه ومغفرته أن فتح للمذنبين باب التوبة والإنابة ودعاهم إليه ووعدهم بمغفرة ذنوبهم. ومن عفوه ومغفرته أن المؤمن لو أتاه بقراب الأرض خطايا ثم لقيه لا يشرك به شيئا، لأتاه بقرابها مغفرة.

O'nun affı ve mağfiretindendir ki suyu kullanmak imkânsız hale geldiğinde su yerine toprak temizliğini meşru kılarak bu ümmete merhamet etmiştir. O'nun affı ve mağfiretindendir ki günahkârlara tövbe ve inâbe kapısını açmış, onları buna davet etmiş ve günahlarını bağışlayacağını vadetmiştir. O'nun affı ve mağfiretindendir ki şayet bir mümin yeryüzü dolusu günahla gelse ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmadan huzuruna çıksa, Allah da onu yeryüzü dolusu mağfiretle karşılar.

{٤٤ - ٤٦} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} .

{44 - 46} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} “Kendilerine Kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Onlar sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar.”

هذا ذم لمن {أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} وفي ضمنه تحذير عباده عن الاغترار بهم، والوقوع في أشراكهم، فأخبر أنهم في أنفسهم {يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ} أي: يحبونها محبة عظيمة ويؤثرونها إيثار من يبذل المال الكثير في طلب ما يحبه. فيؤثرون الضلال على الهدى، والكفر على الإيمان، والشقاء على السعادة، ومع هذا {يُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} .

Bu, {أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “kendilerine Kitaptan bir pay verilenlerin” yerilmesidir; zımnında kullarını onlara aldanmaktan ve tuzaklarına düşmekten sakındırma vardır. Allah onların bizzat kendilerinin {يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ} “sapıklığı satın aldıklarını;” yani onu büyük bir sevgiyle sevdiklerini ve sevdiği şeyi elde etmek için pek çok mal harcayan kimsenin tercihi gibi tercih ettiklerini haber vermiştir. Onlar sapıklığı hidayete, küfrü imana, şekaveti saadete tercih ederler; bununla birlikte {يُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ} “sizin de yoldan sapmanızı isterler.”

{وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا * مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا} .

{وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا * مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا} “Allah düşmanlarınızı çok iyi bilir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter. Yahudilerden öyleleri var ki kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler; dillerini eğip bükerek ve dine dil uzatarak: ‘İşittik ve isyan ettik’, ‘Dinle, dinlemez olası!’ ve ‘Râinâ (bizi gözet/ahmak)’ derler. Eğer onlar: ‘İşittik ve itaat ettik’, ‘Dinle’ ve ‘Unzurnâ (bizi gözet)’ deselerdi, kendileri için elbette daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat küfürleri sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; artık pek azı müstesna iman etmezler.”

فهم حريصون على إضلالكم غاية الحرص، باذلون جهدهم في ذلك. ولكن لما كان الله ولي عباده المؤمنين وناصرهم، بيَّن لهم ما اشتملوا عليه من الضلال والإضلال، ولهذا قال: {وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا} أي: يتولى أحوال عباده ويلطف بهم في جميع أمورهم، وييسر لهم ما به سعادتهم وفلاحهم. {وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا} ينصرهم على أعدائهم ويبين لهم ما يحذرون منهم ويعينهم عليهم. فولايته تعالى فيها حصول الخير، ونصره فيه زوال الشر.

Onlar sizi saptırmaya son derece haristirler ve bunun için bütün güçlerini harcarlar. Fakat Allah mümin kullarının velisi ve yardımcısı olduğu için onların barındırdığı sapıklığı ve saptırıcılığı müminlere açıklamış ve bundan dolayı: {وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا} “Dost olarak Allah yeter” buyurmuştur; yani kullarının hallerini üstlenen, bütün işlerinde onlara lütufta bulunan ve kendisinde saadet ve kurtuluşlarının bulunduğu şeyleri onlara kolaylaştıran... {وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا} “Yardımcı olarak da Allah yeter.” Onları düşmanlarına karşı muzaffer kılan, düşmanlarından sakınacakları hususları açıklayan ve onlara karşı müminlere yardım eden... O'nun velayetinde hayrın hâsıl olması, nusretinde ise şerrin zail olması vardır.

ثم بين كيفية ضلالهم وعنادهم وإيثارهم الباطل على الحق فقال: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} أي: اليهود وهم علماء الضلال منهم.

Sonra sapıklıklarının, inatlarının ve bâtılı hakka tercih edişlerinin keyfiyetini açıklayarak şöyle buyurmuştur: {مِنَ الَّذِينَ هَادُوا} “Yahudilerden öyleleri var ki;” yani Yahudilerden, onların dalalet ehli âlimlerinden...

{يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} إما بتغيير اللفظ أو المعنى، أو هما جميعا. فمن تحريفهم تنزيل الصفات التي ذكرت في كتبهم التي لا تنطبق ولا تصدق إلا على محمد ﷺ على أنه غير مراد بها، ولا مقصود بها بل أريد بها غيره، وكتمانهم ذلك.

{يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ} “kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler;” ya lafzı değiştirerek ya manayı değiştirerek yahut her ikisini birden yaparak... Kendi kitaplarında zikredilen ve ancak Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem tam uyan ve uyuşan sıfatları onun kastedilmediği, hedeflenmediği, bilakis başkasının murat edildiği şeklinde yorumlamaları ve bu sıfatları gizlemeleri onların tahriflerindendir.

فهذا حالهم في العلم أشر حال، قلبوا فيه الحقائق، ونزلوا الحق على الباطل، وجحدوا لذلك الحق، وأما حالهم في العمل والانقياد فإنهم {يَقُولون سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} أي: سمعنا قولك وعصينا أمرك، وهذا غاية الكفر والعناد والشرود عن الانقياد، وكذلك يخاطبون الرسول ﷺ بأقبح خطاب وأبعده عن الأدب فيقولون: {اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} قصدهم: اسمع منا غير مسمع ما تحب، بل مسمع ما تكره، {وَرَاعِنَا} قصدهم بذلك الرعونة، بالعيب القبيح، ويظنون أن اللفظ -لما كان محتملا لغير ما أرادوا من الأمور- أنه يروج على الله وعلى رسوله، فتوصلوا بذلك اللفظِ الذي يلوون به ألسنتهم إلى الطعن في الدين والعيب للرسول، ويصرحون بذلك فيما بينهم، فلهذا قال: {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} .

İlim konusundaki halleri hallerin en şerlisidir: Onda hakikatleri tersyüz etmiş, hakkı bâtıla hamletmiş ve bu sebeple hakkı inkâr etmişlerdir. Amel ve boyun eğme konusundaki hallerine gelince; onlar {يَقُولون سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} “İşittik ve isyan ettik derler;” yani sözünü işittik, emrine isyan ettik! Bu küfrün, inadın ve itaatten kaçışın zirvesidir. Aynı şekilde Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem en çirkin ve edepten en uzak hitapla hitap ederek {اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ} “Dinle, dinlemez olası!” derler: Maksatları “Sevdiğin şeyi değil hoşlanmadığın şeyi işiterek bizden dinle”dir. {وَرَاعِنَا} “Râinâ” derken de çirkin bir kusurla ahmaklığı (ruûneti) kastederler. Lafız onların murat ettiği kötü anlamın dışındaki manalara da ihtimalli olduğu için bunun Allah'a ve Resulüne yutturulabileceğini zannederler. Dillerini eğip büktükleri bu lafız vasıtasıyla dine dil uzatmaya ve Resul'ü ayıplamaya yeltenirler ve kendi aralarında bunu açıkça konuşurlar. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} “dillerini eğip bükerek ve dine dil uzatarak...” buyurmuştur.

ثم أرشدهم إلى ما هو خير لهم من ذلك فقال: {وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ} وذلك لما تضمنه هذا الكلام من حسن الخطاب والأدب اللائق في مخاطبة الرسول، والدخول تحت طاعة الله والانقياد لأمره، وحسن التلطف في طلبهم العلم بسماع سؤالهم، والاعتناء بأمرهم، فهذا هو الذي ينبغي لهم سلوكه. ولكن لما كانت طبائعهم غير زكية، أعرضوا عن ذلك، وطردهم الله بكفرهم وعنادهم، ولهذا قال: {وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا} .

Sonra kendileri için bundan daha hayırlı olana onları irşad ederek şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ} “Eğer onlar: ‘İşittik ve itaat ettik’, ‘Dinle’ ve ‘Bizi gözet’ deselerdi, kendileri için elbette daha hayırlı ve daha doğru olurdu.” Çünkü bu söz; güzel bir hitabı, Resul ile konuşurken gereken edebi, Allah'ın itaatine girip emrine boyun eğmeyi ve sorularının dinlenmesi ve durumlarıyla ilgilenilmesi suretiyle ilim talep ederken gösterilecek güzel bir nezaketi içermektedir; dolayısıyla onların tutması gereken yol işte buydu. Fakat fıtratları temiz olmadığı için bundan yüz çevirdiler; Allah da küfürleri ve inatları sebebiyle onları rahmetinden kovdu. Bundan dolayı: {وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا} “Fakat küfürleri sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; artık pek azı müstesna iman etmezler” buyurmuştur.

{٤٧} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا} .

{47} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا} “Ey kendilerine Kitap verilenler! Yüzleri silip de arkalarına çevirmeden yahut cumartesi ehlini (ashâb-ı sebti) lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin! Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir.”

يأمر تعالى أهل الكتاب من اليهود والنصارى أن يؤمنوا بالرسول محمد ﷺ وما أنزل الله عليه من القرآن العظيم، المهيمن على غيره من الكتب السابقة التي قد صدقها، فإنها أخبرت به فلما وقع المخبر به كان تصديقا لذلك الخبر.

Allah Teâlâ Yahudi ve Hristiyanlardan Ehl-i Kitab'a; Resul Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve Allah'ın ona indirdiği azametli Kur'an'a iman etmelerini emretmektedir. O Kur'an ki kendisini tasdik ettiği önceki kitaplar üzerine şahittir ve onları koruyandır; zira o kitaplar onu haber vermiş, haber verilen husus gerçekleştiğinde bu durum o haberin doğrulanması (tasdiki) olmuştur.

وأيضا فإنهم إن لم يؤمنوا بهذا القرآن فإنهم لم يؤمنوا بما في أيديهم من الكتب، لأن كتب الله يصدق بعضها بعضا، ويوافق بعضها بعضًا. فدعوى الإيمان ببعضها دون بعض دعوى باطلة لا يمكن صدقها.

Ayrıca şayet onlar bu Kur'an'a iman etmezlerse ellerindeki kitaplara da iman etmemiş olurlar; çünkü Allah'ın kitapları birbirini doğrular ve birbiriyle uyum arz eder. Dolayısıyla bir kısmına inanıp bir kısmına inanmama iddiası bâtıl bir iddiadır ve doğruluğu asla mümkün değildir.

وفي قوله: {آمِنُوا بِمَا نزلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} حث لهم وأنهم ينبغي أن يكونوا قبل غيرهم مبادرين إليه بسبب ما أنعم الله عليهم به من العلم، والكتاب الذي يوجب أن يكون ما عليهم أعظم من غيرهم، ولهذا توعدهم على عدم الإيمان فقال: {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} وهذا جزاء من جنس ما عملوا، كما تركوا الحق، وآثروا الباطل وقلبوا الحقائق، فجعلوا الباطل حقا والحق باطلا جوزوا من جنس ذلك بطمس وجوههم كما طمسوا الحق، وردها على أدبارها، بأن تجعل في أقفائهم وهذا أشنع ما يكون {أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ} بأن يطردهم من رحمته، ويعاقبهم بجعلهم قردة، كما فعل بإخوانهم الذين اعتدوا في السبت {فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا} كقوله: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} .

{آمِنُوا بِمَا نزلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin!” buyruğunda onlara bir teşvik vardır: Allah'ın kendilerine lütfettiği ilim ve başkalarından daha büyük bir sorumluluk yükleyen Kitap sebebiyle herkesten önce onların buna koşmaları gerekirdi. Bundan dolayı iman etmedikleri takdirde onları tehdit ederek: {مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا} “Yüzleri silip de arkalarına çevirmeden önce...” buyurmuştur. Bu onların amellerinin cinsinden bir cezadır: Hakkı terk edip bâtılı tercih ettikleri, hakikatleri tersyüz ederek bâtılı hak, hakkı bâtıl kıldıkları gibi; hakkı tahrif edip sildikleri gibi yüzlerinin silinmesi ve en çirkin şekilde enselerine doğru arkalarına çevrilmesi suretiyle cezalandırılırlar. {أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ} “Yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce...” Yani onları rahmetinden kovmak ve cumartesi yasağını çiğneyen kardeşlerine yaptığı gibi onları maymuna çevirerek cezalandırmak suretiyle... Nitekim: {فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Biz de onlara: ‘Aşağılık maymunlar olun!’ dedik” buyurmuştur. {وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا} “Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir.” Nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona ancak ‘Ol!’ demektir; o da hemen oluverir” buyurmuştur.

{٤٨} {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا} .

{48} {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا} “Şüphesiz Allah Kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun altındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz büyük bir günah iftira etmiş (uydurmuş) olur.”

يخبر تعالى: أنه لا يغفر لمن أشرك به أحدا من المخلوقين، ويغفر ما دون الشرك (١) من الذنوب صغائرها وكبائرها، وذلك عند مشيئته مغفرة ذلك، إذا اقتضت حكمتُه مغفرتَه.

Allah Teâlâ; yaratılmışlardan herhangi birini Kendisine ortak koşan kimseyi bağışlamayacağını; şirkten (1) daha alt derecedeki küçük ve büyük günahları ise hikmeti bağışlanmasını gerektirdiğinde Kendi dilediği kimse için bağışlayacağını haber vermektedir.

فالذنوب التي دون الشرك قد جعل الله لمغفرتها أسبابا كثيرة، كالحسنات الماحية والمصائب المكفرة في الدنيا، والبرزخ ويوم القيامة، وكدعاء المؤمنين بعضهم لبعض، وبشفاعة الشافعين. ومن فوق ذلك كله رحمته التي أحق بها أهل الإيمان والتوحيد.

Şirkin altındaki günahların bağışlanması için Allah pek çok sebep kılmıştır: Günahları silen iyilikler, dünyada, berzahta ve kıyamet gününde günahlara kefaret olan musibetler, müminlerin birbirlerine duaları ve şefaatçilerin şefaati gibi... Bütün bunların fevkinde ise iman ve tevhid ehline tahsis ettiği engin rahmeti vardır.

وهذا بخلاف الشرك فإن المشرك قد سد على نفسه أبواب المغفرة، وأغلق دونه أبواب الرحمة، فلا تنفعه الطاعات من دون التوحيد، ولا تفيده المصائب شيئا، وما لهم يوم القيامة {مِنْ شَافِعِينَ * وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} .

Şirk ise bunun tam aksinedir; zira müşrik kendi üzerine mağfiret kapılarını tıkamış ve rahmet kapılarını kapatmıştır. Tevhid olmaksızın itaatler ona fayda vermez, musibetler de ona hiçbir yarar sağlamaz. Kıyamet gününde onlar için: {مِنْ شَافِعِينَ * وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} “Ne şefaatçiler ne de candan bir dost vardır.”

ولهذا قال تعالى {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا} أي افترى جرما كبيرا وأي ظلم أعظم ممن سوى المخلوق -من تراب الناقص من جميع الوجوه الفقير بذاته من كل وجه الذي لا يملك لنفسه- فضلا عمن عبده -نفعًا ولا ضرًّا ولا موتًا ولا حياة ولا نشورًا- بالخالق لكل شيء الكامل من جميع الوجوه الغني بذاته عن جميع مخلوقاته الذي بيده النفع والضر والعطاء والمنع الذي ما من نعمة بالمخلوقين إلا فمنه تعالى فهل أعظم من هذا الظلم شيء؟

Bundan dolayı Allah Teâlâ: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا} “Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz büyük bir günah iftira etmiş olur” buyurmuştur. Yani pek büyük bir cürüm uydurmuştur. Topraktan yaratılmış, her yönden noksan, bizzat zatıyla her bakımdan muhtaç olan, kendisine ibadet eden bir yana bizzat kendi nefsine dahi ne bir fayda, ne zarar, ne ölüm, ne hayat ne de yeniden diriliş sağlama gücü bulunmayan yaratılmış bir varlığı; her şeyin Yaratıcısı olan, her bakımdan kâmil, bütün yaratılmışlardan zâtı gereği müstağni olan, fayda ve zarar, verme ve engelleme Kendi elinde bulunan ve yaratılmışlardaki her bir nimet ancak Kendisinden olan Yüce Yaratıcı'ya denk tutan kimseden daha zalim kim olabilir? Bu zulümden daha büyük bir zulüm var mıdır?

ولهذا حتم على صاحبه بالخلود بالعذاب وحرمان الثواب {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} وهذه الآية الكريمة في حق غير التائب وأما التائب فإنه يغفر له الشرك فما دونه كما قال تعالى {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} أي لمن تاب إليه وأناب.

İşte bu sebeple onun sahibine (şirk koşana) ebedî azabı ve sevaptan mahrumiyeti kesin kılmıştır: {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir”. Bu kerim ayet, tövbe etmeyen kimse hakkındadır. Tövbe edene gelince; şirk ve onun altındaki günahlar bağışlanır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} “De ki: Ey kendi aleyhlerine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar”. Yani O'na tövbe edip yönelen kimse için [bağışlar].

{٤٩، ٥٠} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا * انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا} .

{49, 50} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا * انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır, ancak Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl payı kadar (hurma çekirdeğindeki iplikçik kadar) haksızlık edilmez. Bak, Allah'a karşı nasıl yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu yeter!”

هذا تعجيب من الله لعباده، وتوبيخ للذين يزكون أنفسهم من اليهود والنصارى، ومن نحا نحوهم من كل من زكى نفسه بأمر ليس فيه. وذلك أن اليهود والنصارى يقولون: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} ويقولون: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} وهذا مجرد دعوى لا برهان عليها، وإنما البرهان ما أخبر به في القرآن في قوله: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} فهؤلاء هم الذين زكاهم الله ولهذا قال هنا: {بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ} أي: بالإيمان والعمل الصالح بالتخلي عن الأخلاق الرذيلة، والتحلي بالصفات الجميلة.

Bu Allah'ın kullarına yönelik bir taaccübü ve Yahudiler ile Hristiyanlardan ve kendisinde bulunmayan şeylerle nefsini temize çıkaran onların yolundakilerden kendilerini temize çıkaran kimselere bir azarlamasıdır. Zira Yahudi ve Hristiyanlar: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” ve {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Cennete Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla giremeyecektir” derler. Bu üzerinde hiçbir delil bulunmayan kuru bir iddiadır. Hakiki delil ise Kur'an'da haber verilen şu buyruktur: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Hayır, kim muhsin olarak yüzünü (özünü) Allah'a teslim ederse, onun Rabbi katında mükâfatı vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” İşte Allah'ın temize çıkardığı kimseler bunlardır; bundan dolayı burada: {بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ} “Hayır, ancak Allah dilediğini temize çıkarır” buyurmuştur: Yani iman, salih amel, rezil ahlakı terk etmek ve güzel sıfatlarla bezenmek suretiyle...

وأما هؤلاء فهم -وإن زكوا أنفسهم بزعمهم أنهم على شيء، وأن الثواب لهم وحدهم- فإنهم كذبة في ذلك، ليس لهم من خصال الزاكين نصيب، بسبب ظلمهم وكفرهم لا بظلم من الله لهم، ولهذا قال: {وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا} وهذا لتحقيق العموم أي: لا يظلمون شيئا ولا مقدار الفتيل الذي في شق النواة أو الذي يفتل من وسخ اليد وغيرها.

Bu kimselere gelince; doğru bir yol üzere olduklarını ve mükâfatın yalnızca kendilerine ait olduğunu iddia ederek nefislerini temize çıkarsalar da bu iddialarında yalancıdırlar; zulüm ve küfürleri sebebiyle temiz insanların hasletlerinden hiçbir payları yoktur; bu da Allah'ın onlara zulmetmesinden değil kendi fiillerindendir. Bundan dolayı: {وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا} “Ve onlara kıl payı kadar haksızlık edilmez” buyurmuştur. Bu umumiliği tekit etmek içindir: Yani hurma çekirdeğinin yarığındaki ince iplikçik yahut elin kiriyle bükülen şey kadar dahi hiçbir haksızlığa uğratılmazlar.

قال تعالى: {انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} أي: بتزكيتهم أنفسهم، لأن هذا من أعظم الافتراء على الله. لأن مضمون تزكيتهم لأنفسهم الإخبار بأن الله جعل ما هم عليه حقا وما عليه المؤمنون المسلمون باطلا. وهذا أعظم الكذب وقلب الحقائق بجعل الحق باطلا والباطلِ حقًّا. ولهذا قال: {وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا} أي: ظاهرا بينا موجبا للعقوبة البليغة والعذاب الأليم.

Allah Teâlâ: {انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Bak, Allah'a karşı nasıl yalan uyduruyorlar!” buyurmuştur; yani nefislerini temize çıkarmalarıyla... Çünkü bu Allah'a karşı en büyük iftiradır. Zira kendilerini temize çıkarmalarının özü; Allah'ın kendi bulundukları hali hak, mümin Müslümanların bulunduğu hali ise bâtıl kıldığını haber vermektir. Bu ise yalanın en büyüğü ve hakkı bâtıl, bâtılı hak kılarak hakikatleri tersyüz etmektir. Bundan dolayı: {وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا} “Apaçık bir günah olarak bu yeter!” buyurmuştur; yani ağır cezayı ve elem verici azabı gerektiren apaçık ve besbelli bir günah olarak...

{٥١ - ٥٧} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا} .

{51 - 57} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا} “Kendilerine Kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: ‘Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır’ diyorlar.”

{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا * أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا * أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا * فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا * إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا * وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا} .

{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا * أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا * أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا * فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا * إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا * وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا} “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir. Allah kime lanet ederse artık ona hiçbir yardımcı bulamazsın. Yoksa onların mülkten (hükümranlıktan) bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara çekirdeğin sırtındaki çukuru (zerre kadar bir şeyi) bile vermezlerdi! Yoksa Allah'ın Kendi lütfundan insanlara verdikleri şey yüzünden onları kıskanıyorlar mı? Doğrusu Biz İbrâhim ailesine Kitabı ve hikmeti verdik; onlara büyük bir hükümranlık (mülk) de verdik. Onlardan kimi ona inandı, kimi de ondan yüz çevirdi. Çılgın bir alev olarak cehennem yeter! Ayetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe sokacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. İman edip salih amel işleyenleri ise, altından ırmaklar akan ve içinde ebediyen kalacakları cennetlere koyacağız. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye girdireceğiz.”

وهذا من قبائح اليهود وحسدهم للنبي ﷺ والمؤمنين، أن أخلاقهم الرذيلة وطبعهم الخبيث، حملهم على ترك الإيمان بالله ورسوله، والتعوض عنه بالإيمان بالجبت والطاغوت، وهو الإيمان بكل عبادة لغير الله، أو حكم بغير شرع الله.

Bu durum Yahudilerin çirkinliklerinden ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere olan hasetlerindendir: Rezil ahlakları ve habis tabiatları onları Allah'a ve Resulüne imanı terk etmeye ve bunun yerine Cibt ve Tâğût'a inanmaya sevk etmiştir. Bu da Allah'tan başkasına yapılan her türlü ibadete yahut Allah'ın şeriatı dışındaki her türlü hükme inanmaktır.

فدخل في ذلك السحر والكهانة، وعبادة غير الله، وطاعة الشيطان، كل هذا من الجبت والطاغوت، وكذلك حَمَلهم الكفر والحسد على أن فضلوا طريقة الكافرين بالله -عبدة الأصنام- على طريق المؤمنين فقال: {وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} أي: لأجلهم تملقا لهم ومداهنة، وبغضا للإيمان: {هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا} أي: طريقا. فما أسمجهم وأشد عنادهم وأقل عقولهم! كيف سلكوا هذا المسلك الوخيم والوادي الذميم؟. هل ظنوا أن هذا يروج على أحد من العقلاء، أو يدخل عقلَ أحد من الجهلاء، فهل يُفَضَّل دين قام على عبادة الأصنام والأوثان، واستقام على تحريم الطيبات، وإباحة الخبائث، وإحلال كثير من المحرمات، وإقامة الظلم بين الخلق، وتسوية الخالق بالمخلوقين، والكفر بالله ورسله وكتبه، على دين قام على عبادة الرحمن، والإخلاص لله في السر والإعلان، والكفر بما يعبد من دونه من الأوثان والأنداد والكاذبين، وعلى صلة الأرحام والإحسان إلى جميع الخلق، حتى البهائم، وإقامة العدل والقسط بين الناس، وتحريم كل خبيث وظلم، والصدق في جميع الأقوال والأعمال، فهل هذا إلا من الهذيان، وصاحب هذا القول إما من أجهل الناس وأضعفهم عقلا وإما من أعظمهم عنادا وتمردا ومراغمة للحق، وهذا هو الواقع، ولهذا قال تعالى عنهم: {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ} أي: طردهم عن رحمته وأحل عليهم نقمته. {وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا} أي: يتولاه ويقوم بمصالحه ويحفظه عن المكاره، وهذا غاية الخذلان.

Sihir, kâhinlik, Allah'tan başkasına ibadet ve şeytana itaat bunun kapsamına girer; bütün bunlar Cibt ve Tâğût'tandır. Aynı şekilde küfür ve hasetleri onları, Allah'ı inkâr eden putperestlerin yolunu müminlerin yoluna üstün tutmaya sevk etmiştir. Şöyle buyurmuştur: {وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “ve inkâr edenler için derler;” yani onlara yaranmak, dalkavukluk etmek ve imana olan buğuzları sebebiyle: {هَؤُلاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلا} “Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır.” Ne kadar çirkin, ne kadar inatçı ve ne kadar kıt akıllıdırlar! Bu uğursuz yola ve yerilmiş vadiye nasıl da girdiler! Bunun akıl sahiplerinden herhangi birine yutturulabileceğini yahut cahillerden birinin bile aklına yatacağını mı sandılar? Putlara ve heykellere tapınma üzerine kurulmuş; temiz şeyleri haram kılma, pis şeyleri mübah görme, pek çok haramı helal sayma, yaratılmışlar arasında zulmü ikame etme, Yaratıcı'yı mahlûkata denk tutma ve Allah'ı, peygamberlerini ve kitaplarını inkâr etme esasına dayanan bir din; Rahmân'a ibadet, gizlide ve açıkta Allah'a ihlas, O'ndan başka tapılan putları, putlaşmış eşleri ve yalancıları inkâr, sıla-i rahim, hayvanlar dahil bütün mahlûkata ihsan, insanlar arasında hak ve adaleti ikame etme, her türlü pisliği ve zulmü haram kılma ve bütün söz ve amellerde doğruluk üzerine kurulmuş bir dine hiç üstün tutulur mu? Bu hezeyandan başka nedir ki? Bu sözün sahibi ya insanların en cahili ve en zayıf akıllısıdır yahut hakka karşı inadı, isyanı ve düşmanlığı en büyük olan kimsedir. Vakıa da işte budur. Bundan dolayı Allah Teâlâ onlar hakkında: {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ} “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir” buyurmuştur; yani onları rahmetinden kovmuş ve üzerlerine intikamını indirmiştir. {وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا} “Allah kime lanet ederse artık ona hiçbir yardımcı bulamazsın.” Yani onun velayetini üstlenecek, maslahatlarını görecek ve onu kötülüklerden koruyacak hiçbir yardımcı... Bu yardımsız bırakılmanın en son noktasıdır.

{أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ} أي: فيفضِّلون من شاءوا على من شاءوا بمجرد أهوائهم، فيكونون شركاء لله في تدبير المملكة، فلو كانوا كذلك لشحوا وبخلوا أشد البخل، ولهذا قال: {فَإِذًا} أي: لو كان لهم نصيب من الملك {لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} أي: شيئًا ولا قليلا. وهذا وصف لهم بشدة البخل على تقدير وجود ملكهم المشارك لملك الله. وأخرج هذا مخرج الاستفهام المتقرر إنكاره عند كل أحد.

{أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ} “Yoksa onların mülkten bir payı mı var?” Yani sırf kendi hevalarıyla dilediklerini dilediklerine üstün kılsınlar ve mülkün idaresinde Allah'a ortak olsunlar diye mi? Şayet öyle olsalardı son derece kıskanç ve cimri davranırlardı; bundan dolayı: {فَإِذًا} “Öyle olsaydı;” yani mülkten bir payları olsaydı {لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا} “insanlara çekirdeğin sırtındaki çukuru bile vermezlerdi!” Yani ne az ne çok hiçbir şey vermezlerdi. Bu, Allah'ın mülküne ortak bir mülklerinin varlığı varsayımında dahi onların aşırı cimriliklerini vasfetmektir; herkes katında inkârı kesinleşmiş bir soru kalıbında (istifhâm-ı inkârî olarak) gelmiştir.

{أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} أي: هل الحامل لهم على قولهم كونهم شركاءَ لله فيفضلون من شاءوا؟ أم الحامل لهم على ذلك الحسدُ للرسول وللمؤمنين على ما آتاهم الله من فضله؟ وذلك ليس ببدع ولا غريب على فضل الله. {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} وذلك ما أنعم الله به على إبراهيم وذريته من النبوة والكتاب والملك الذي أعطاه من أعطاه من أنبيائه كـ "داود" و "سليمان". فإنعامه لم يزل مستمرًا على عباده المؤمنين. فكيف ينكرون إنعامه بالنبوة والنصر والملك لمحمد ﷺ أفضل الخلق وأجلهم وأعظمهم معرفة بالله وأخشاهم له؟.

{أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Yoksa Allah'ın Kendi lütfundan insanlara verdikleri şey yüzünden onları kıskanıyorlar mı?” Yani onları bu söze sevk eden şey Allah'ın ortakları olmaları ve dilediklerini üstün kılmaları mıdır; yoksa Allah'ın Kendi lütfundan verdiği şeyler sebebiyle Resul'e ve müminlere duydukları haset midir? Bu Allah'ın lütfu karşısında ne ilk ne de garipsenecek bir durumdur: {فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} “Doğrusu Biz İbrâhim ailesine Kitabı ve hikmeti verdik; onlara büyük bir hükümranlık da verdik.” Bu Allah'ın İbrâhim'e ve zürriyetine lütfettiği peygamberlik, Kitap ve Dâvûd ile Süleymân gibi peygamberlerine verdiği hükümdarlıktır. O'nun nimeti mümin kulları üzerine kesintisiz devam etmektedir; öyleyse mahlûkatın en faziletlisi, en yücesi, Allah'ı en iyi tanıyanı ve O'ndan en çok korkanı olan Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlik, zafer ve hâkimiyet lütfetmesini nasıl inkâr edebilirler?

{فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ} أي: بمحمد ﷺ فنال بذلك السعادة الدنيوية والفلاح الأخروي. {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} عنادًا وبغيًا وحسدًا فحصل لهم من شقاء الدنيا ومصائبها ما هو بعض آثار معاصيهم {وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} تسعر على من كفر بالله، وجحد نبوة أنبيائه من اليهود والنصارى وغيرهم من أصناف الكفرة.

{فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ} “Onlardan kimi ona inandı;” yani Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem inandı ve böylece dünya saadetine ve ahiret kurtuluşuna erdi. {وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ} “kimi de ondan yüz çevirdi;” inat, azgınlık ve haset sebebiyle... Böylece günahlarının bir neticesi olarak dünya şekaveti ve musibetleri onların başına geldi. {وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا} “Çılgın bir alev olarak cehennem yeter!” Allah'ı inkâr eden, Yahudi, Hristiyan ve diğer kâfir sınıflarından peygamberlerinin nübüvvetini reddeden kimselerin üzerine alev alev yanan cehennem...

ولهذا قال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا} أي: عظيمة الوقود شديدة الحرارة {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} أي: احترقت {بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} أي: ليبلغ العذاب منهم كل مبلغ. وكما تكرر منهم الكفر والعناد وصار وصفا لهم وسجية؛ كرر عليهم العذاب جزاء وِفاقا، ولهذا قال: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا} أي: له العزة العظيمة والحكمة في خلقه وأمره، وثوابه وعقابه.

Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا} “Ayetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe sokacağız;” yani yakıtı pek büyük, harareti son derece şiddetli bir ateşe... {كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} “Derileri piştikçe;” yani yandıkça {بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ} “azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz.” Yani azap onların her tarafına tam olarak ulaşsın diye... Onlardan küfür ve inat tekrarlandığı ve kendilerine bir sıfat ve seciye haline geldiği için yaptıklarına tam uygun bir ceza olarak azap da üzerlerine tekrarlanır. Bundan dolayı: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا} “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur; yani yaratmasında, emrinde, mükâfatında ve cezasında azametli izzet ve tam hikmet O'nundur.

{وَالَّذِينَ آمَنُوا} أي: بالله وما أوجب الإيمانَ به {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} من الواجبات والمستحبات {سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} أي: من الأخلاق الرذيلة، والخلْق الذميم، ومما يكون من نساء الدنيا من كل دنس وعيب {وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا} .

{وَالَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenleri;” yani Allah'a ve iman edilmesi vacip olan şeylere iman edenleri {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve salih ameller işleyenleri;” yani farzları ve müstehapları yerine getirenleri {سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “altından ırmaklar akan ve içinde ebediyen kalacakları cennetlere koyacağız. Orada onlar için tertemiz eşler vardır;” yani rezil ahlaktan, çirkin huylardan ve dünya kadınlarında bulunan her türlü kir ve kusurdan arındırılmış eşler... {وَنُدْخِلُهُمْ ظِلا ظَلِيلا} “ve onları koyu bir gölgeye girdireceğiz.”

{٥٨، ٥٩} {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} .

{58, 59} {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Allah'ın bununla size verdiği öğüt ne güzeldir! Şüphesiz Allah Semî‘dir (hakkıyla işitendir), Basîr'dir (hakkıyla görendir). Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Resul'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de... Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz —şayet Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız— onu Allah'a ve Resul'e götürün (arzedin)! Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir.”

الأمانات كل ما ائتمن عليه الإنسان وأمر بالقيام به. فأمر الله عباده بأدائها أي: كاملة موفرة، لا منقوصة ولا مبخوسة، ولا ممطولا بها، ويدخل في ذلك أمانات الولايات والأموال والأسرار؛ والمأمورات التي لا يطلع عليها إلا الله. وقد ذكر الفقهاء على أن من اؤتمن أمانة وجب عليه حفظها في حرز مثلها. قالوا: لأنه لا يمكن أداؤها إلا بحفظها؛ فوجب ذلك.

Emanetler; insanın kendisine güvenilip tevdi edilen ve yerine getirilmesi emredilen her şeydir. Allah kullarına emanetleri tastamam, eksiksiz, noksansız ve savsaklamaksızın eda etmelerini emretmiştir. İdarecilik emanetleri, mallar, sırlar ve ancak Allah'ın muttali olabileceği gizli vecibeler bunun kapsamına girer. Fakihler; kendisine bir emanet bırakılan kimsenin onu kendi dengi olan güvenli bir yerde (hırz-ı misil) korumasının vacip olduğunu belirtmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü emanetin edası ancak korunmasıyla mümkündür; dolayısıyla korunması vacip olmuştur.