Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وفي قوله: {إِلَى أَهْلِهَا} دلالة على أنها لا تدفع وتؤدى لغير المؤتمِن، ووكيلُه بمنزلته؛ فلو دفعها لغير ربها لم يكن مؤديا لها.

{إِلَى أَهْلِهَا} “Ehline” buyruğunda; emanetin emaneti bırakan kimseden başkasına teslim edilmeyeceğine delil vardır; onun vekili de kendi makamındadır. Şayet onu sahibinden başkasına verirse emaneti eda etmiş sayılmaz.

{وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ} وهذا يشمل الحكم بينهم في الدماء والأموال والأعراض، القليل من ذلك والكثير، على القريب والبعيد، والبر والفاجر، والولي والعدو.

{وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ} “ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]...” Bu; insanlar arasında kanlar, mallar ve ırzlar konusunda, azında ve çoğunda, yakına ve uzağa, iyiye ve fâcire, dosta ve düşmana karşı adaletle hükmetmeyi kapsar.

والمراد بالعدل الذي أمر الله بالحكم به هو ما شرعه الله على لسان رسوله من الحدود والأحكام، وهذا يستلزم معرفة العدل ليحكم به. ولما كانت هذه أوامر حسنة عادلة قال: {إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا} وهذا مدح من الله لأوامره ونواهيه، لاشتمالها على مصالح الدارين ودفع مضارهما، لأن شارعها السميع البصير الذي لا تخفى عليه خافية، ويعلم بمصالح العباد ما لا يعلمون.

Allah'ın kendisiyle hükmedilmesini emrettiği adaletten kasıt; Resulünün diliyle teşri kıldığı hadler ve hükümlerdir. Bu da onunla hükmedebilmek için adaletin ne olduğunu bilmeyi gerektirir. Bunlar güzel ve âdil emirler olduğu için Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Allah'ın bununla size verdiği öğüt ne güzeldir! Şüphesiz Allah Semî‘dir, Basîr'dir” buyurmuştur. Bu, iki yurdun maslahatlarını barındırması ve zararlarını savuşturması sebebiyle Allah'ın Kendi emir ve yasaklarını övmesidir; çünkü bu şeriatı koyan Zât hiçbir gizli şeyin Kendisine gizli kalmadığı, kulların maslahatlarını onların bilmediği şekilde bilen Semî‘ ve Basîr olan Allah'tır.

ثم أمر بطاعته وطاعة رسوله وذلك بامتثال أمرهما، الواجب والمستحب، واجتناب نهيهما. وأمر بطاعة أولي الأمر وهم: الولاة على الناس، من الأمراء والحكام والمفتين، فإنه لا يستقيم للناس أمر دينهم ودنياهم إلا بطاعتهم والانقياد لهم، طاعة لله ورغبة فيما عنده، ولكن بشرط ألا يأمروا بمعصية الله، فإن أمروا بذلك فلا طاعة لمخلوق في معصية الخالق. ولعل هذا هو السر في حذف الفعل عند الأمر بطاعتهم وذكره مع طاعة الرسول، فإن الرسول لا يأمر إلا بطاعة الله، ومن يطعه فقد أطاع الله، وأما أولو الأمر فشرط الأمر بطاعتهم أن لا يكون معصية.

Sonra Kendisine ve Resulüne itaati emretmiştir; bu da her ikisinin vacip ve müstehap emirlerine uymak ve yasaklarından sakınmakla olur. Emir sahiplerine itaati de emretmiştir; onlar emirler, hâkimler ve müftüler gibi insanlar üzerindeki yöneticilerdir. Zira Allah'a itaat kastıyla ve O'nun katındakileri umarak onlara itaat edip boyun eğmedikçe insanların ne din ne de dünya işleri istikamet bulur. Ancak bu Allah'a isyanı emretmemeleri şartına bağlıdır; şayet isyanı emrederlerse Yaratıcı'ya isyan hususunda hiçbir mahlûka itaat yoktur. Emir sahiplerine itaat emredilirken fiilin hazfedilmesinin ve sadece Resul'e itaat zikredilirken fiilin zikredilmesinin sırrı muhtemelen budur: Çünkü Resul ancak Allah'a itaati emreder ve ona itaat eden Allah'a itaat etmiş olur; emir sahiplerine itaatin şartı ise emrettikleri şeyin isyan olmamasıdır.

ثم أمر برد كل ما تنازع الناس فيه من أصول الدين وفروعه إلى الله وإلى رسوله أي: إلى كتاب الله وسنة رسوله؛ فإن فيهما الفصل في جميع المسائل الخلافية، إما بصريحهما أو عمومهما؛ أو إيماء، أو تنبيه، أو مفهوم، أو عموم معنى يقاس عليه ما أشبهه، لأن كتاب الله وسنة رسوله عليهما بناء الدين، ولا يستقيم الإيمان إلا بهما.

Sonra dinin asıllarında ve teferruatında insanların ihtilaf ettiği her konuyu Allah'a ve Resulüne; yani Allah'ın Kitabına ve Resulünün Sünnetine götürmeyi emretmiştir. Zira bütün ihtilaflı meselelerde kesin hüküm bu ikisindedir: Ya açık nasslarıyla, ya umumilikleriyle, ya ima, dikkat çekme veya mefhumlarıyla yahut benzerlerinin kendisine kıyas edildiği genel mana ile... Çünkü dinin temeli Allah'ın Kitabı ve Resulünün Sünneti üzerine kuruludur ve iman ancak bu ikisiyle istikamet bulur.

فالرد إليهما شرط في الإيمان فلهذا قال: {إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} فدل ذلك على أن من لم يرد إليهما مسائل النزاع فليس بمؤمن حقيقة، بل مؤمن بالطاغوت، كما ذكر في الآية بعدها {ذَلِكَ} أي: الرد إلى الله ورسوله {خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} فإن حكم الله ورسوله أحسن الأحكام وأعدلها وأصلحها للناس في أمر دينهم ودنياهم وعاقبتهم.

İhtilafları bu ikisine götürmek imanın şartıdır; bundan dolayı: {إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} “Şayet Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız” buyurmuştur. Bu durum, ihtilaflı meseleleri bu ikisine arzetmeyen kimsenin hakikatte mümin olmadığına, bilakis sonraki ayette zikredildiği üzere tâğûta iman ettiğine delalet eder. {ذَلِكَ} “Bu;” yani Allah'a ve Resulüne arzetmek {خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} “hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir.” Zira Allah'ın ve Resulünün hükmü; insanların dinleri, dünyaları ve akıbetleri hususunda hükümlerin en güzeli, en adili ve en yararlısıdır.

{٦٠ - ٦٣} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا * وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا * فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا * أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلا بَلِيغًا} .

{60 - 63} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا * وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا * فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا * أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلا بَلِيغًا} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettiklerini iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak (hüküm aramak) istiyorlar. Şeytan ise onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister. Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine ve Resul'e gelin!’ denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün. Kendi elleriyle işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde sonra sana gelip: ‘Biz sadece iyilik ve uzlaşma istedik’ diye Allah'a yemin ettikleri vakit halleri nice olur? İşte onlar, kalplerindekini Allah'ın bildiği kimselerdir. Artık onlardan yüz çevir, onlara öğüt ver ve kendi nefisleri hakkında onlara tesirli (beliğ) söz söyle!”

يعجب تعالى عباده من حالة المنافقين. {الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ} مؤمنون بما جاء به الرسول وبما قبله، ومع هذا {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} وهو كل من حكم بغير شرع الله فهو طاغوت.

Allah Teâlâ münafıkların haline dikkat çekerek kullarını hayrete sevk etmektedir: {الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ} “İddia edenler;” yani Resul'ün getirdiğine ve ondan öncekilere iman ettiklerini öne sürenler; bununla birlikte {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ} “Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar.” Tâğût ise Allah'ın şeriatından başkasıyla hükmeden herkestir.

والحال أنهم {قد أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ} فكيف يجتمع هذا والإيمان؟ فإن الإيمان يقتضي الانقياد لشرع الله وتحكيمه في كل أمر من الأمور، فمَنْ زعم أنه مؤمن واختار حكم الطاغوت على حكم الله، فهو كاذب في ذلك. وهذا من إضلال الشيطان إياهم، ولهذا قال: {وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا} عن الحق.

Halbuki onlar {قد أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ} “onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı.” Bu tutum ile iman nasıl bir arada bulunabilir? Zira iman; Allah'ın şeriatına boyun eğmeyi ve her meselede O'nun hükmüne başvurmayı iktiza eder. Kim mümin olduğunu iddia eder de tâğûtun hükmünü Allah'ın hükmüne tercih ederse bu iddiasında yalancıdır. Bu şeytanın onları saptırmasındandır; bundan dolayı Allah Teâlâ: {وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالا بَعِيدًا} “Şeytan ise onları haktan uzak derin bir sapıklıkla saptırmak ister” buyurmuştur.

{فَكَيْفَ} يكون حال هؤلاء الضالين {إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} من المعاصي ومنها تحكيم الطاغوت؟!

{فَكَيْفَ} “Halleri nice olur?” İşledikleri günahlar ve bilhassa tâğûta muhakeme olmak yüzünden {إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “kendi elleriyle işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde” bu sapkınların hali nasıl olur?!

{ثُمَّ جَاءُوكَ} معتذرين (١) لما صدر منهم، ويقولون: {إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا} أي: ما قصدنا في ذلك إلا الإحسان إلى المتخاصمين والتوفيق بينهم، وهم كَذَبة في ذلك. فإن الإحسان كل الإحسان تحكيم الله ورسوله {ومَنْ أحْسَن من الله حكمًا لقوْمٍ يوقنون} .

{ثُمَّ جَاءُوكَ} “Sonra sana gelip;” kendilerinden sadır olan hareketler için mazeret beyan ederek (1) {إِنْ أَرَدْنَا إِلا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا} “‘Biz sadece iyilik ve uzlaşma istedik’ derler.” Yani bunda davalı taraflara iyilik etmek ve aralarını uzlaştırmaktan başka bir şey kastetmedik derler ki bu sözlerinde yalancıdırlar. Çünkü iyiliğin tamamı Allah'ı ve Resulünü hakem kılmaktadır: {ومَنْ أحْسَن من الله حكمًا لقوْمٍ يوقنون} “Kesin inanan bir kavim için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim vardır?”

ولهذا قال: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ} أي: من النفاق والقصد السيئ. {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} أي: لا تبال بهم ولا تقابلهم على ما فعلوه واقترفوه. {وَعِظْهُمْ} أي: بين لهم حكم الله تعالى مع الترغيب في الانقياد لله، والترهيب من تركه {وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلا بَلِيغًا} أي: انصحهم سرا بينك وبينهم، فإنه أنجح لحصول المقصود، وبالغ في زجرهم وقمعهم عمَّا كانوا عليه، وفي هذا دليل على أن مقترف المعاصي وإن أعرض عنه فإنه ينصح سرًا، ويبالغ في وعظه بما يظن حصول المقصود به.

İşte bundan dolayı [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ} “İşte onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir.” Yani [kalplerindeki] nifakı ve kötü niyeti [bilir]. {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Artık onlara aldırma,” yani onları önemseme ve yaptıklarına, işledikleri cürümlere karşılık verme! {وَعِظْهُمْ} “onlara öğüt ver” yani Allah'a itaate teşvik edip itaatsizlikten sakındırarak onlara Allah Teâlâ'nın hükmünü açıkla! {وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلا بَلِيغًا} “ve onlara, kendi içlerine işleyecek tesirli söz söyle!” Yani aranızda gizli kalacak şekilde onlara nasihat et; zira bu, maksadın hâsıl olması adına daha tesirlidir. İçinde bulundukları durumdan vazgeçmeleri ve engellenmeleri hususunda son derece tesirli söz söyle! Bunda, günah işleyen kimseye yüz çevrilse bile gizlice nasihat edileceğine ve hedeflenen neticenin gerçekleşeceği umulan şekilde öğüt vermede mübalağa edileceğine (en tesirli üslubun kullanılacağına) bir delil vardır.

{٦٤، ٦٥} {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا * فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} .

{64, 65} {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا * فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle kendisine itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Resul de onlar için istiğfar etseydi, elbette Allah'ı tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı. Hayır! Rabbine andolsun ki onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.”

يخبر تعالى خبرا في ضمنه الأمر والحث على طاعة الرسول والانقياد له. وأن الغاية من إرسال الرسل أن يكونوا مطاعين ينقاد لهم المرسلُ إليهم في جميع ما أمروا به ونهوا عنه، وأن يكونوا معظمين تعظيم المطيع (١) للمطاع.

Allah Teâlâ zımnında Resul'e itaati ve ona boyun eğmeyi emreden ve teşvik eden bir haber vermektedir: Peygamberlerin gönderiliş gayesi; kendilerine gönderilen kavimlerin emrettikleri ve nehyettikleri her şeyde kendilerine boyun eğdiği, itaat edilen zatlar olmaları ve itaat edenin itaat edilene gösterdiği saygıyla (1) yüceltilmeleridir.

وفي هذا إثبات عصمة الرسل فيما يبلغونه عن الله، وفيما يأمرون به وينهون عنه؛ لأن الله أمر بطاعتهم مطلقا، فلولا أنهم معصومون لا يشرعون ما هو خطأ، لما أمر بذلك مطلقا.

Bunda peygamberlerin Allah'tan tebliğ ettikleri hususlarda, emrettikleri ve nehyettikleri şeylerde masum olduklarının (ismet sıfatının) ispatı vardır. Çünkü Allah onlara mutlak olarak itaati emretmiştir; şayet onlar masum olmasalar ve hatayı şeriat kılmayacakları garanti olmasaydı mutlak olarak itaatlerini emretmezdi.

وقوله: {بِإِذْنِ اللَّهِ} أي: الطاعة من المطيع صادرة بقضاء الله وقدره. ففيه إثبات القضاء والقدر، والحث على الاستعانة بالله، وبيان أنه لا يمكن الإنسان -إن لم يعنه الله- أن يطيع الرسول.

{بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izniyle” buyruğu; itaat edenin itaatinin ancak Allah'ın kaza ve kaderiyle sadır olduğunu gösterir. Bunda kaza ve kaderin ispatı, Allah'tan yardım dilemeye teşvik ve Allah yardım etmedikçe insanın Resul'e itaat etmesinin mümkün olamayacağının beyanı vardır.

ثم أخبر عن كرمه العظيم وجوده، ودعوته لمن اقترفوا السيئات أن يعترفوا ويتوبوا ويستغفروا الله فقال: {وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ} أي: معترفين بذنوبهم باخعين بها.

Sonra Allah azametli cömertliğini, lütfunu ve günah işleyenleri günahlarını itiraf edip tövbe etmeye ve Allah'tan mağfiret dilemeye davet ettiğini haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ} “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelip...” Yani günahlarını itiraf ederek ve onları kabullenip boyun eğerek...

{فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا} أي: لتاب عليهم بمغفرته ظلْمَهم، ورحمهم بقبول التوبة والتوفيق لها والثواب عليها، وهذا المجيء إلى الرسول ﷺ مختص بحياته؛ لأن السياق يدل على ذلك لكون الاستغفار من الرسول لا يكون إلا في حياته، وأما بعد موته فإنه لا يطلب منه شيء بل ذلك شرك.

{فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Resul de onlar için istiğfar etseydi, elbette Allah'ı tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı.” Yani zulümlerini bağışlayarak tövbelerini kabul eder, tövbelerini kabul etmek, onları tövbeye muvaffak kılmak ve ona sevap vermek suretiyle onlara merhamet buyururdu. Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelme durumu onun hayatta olduğu döneme mahsustur; zira siyak buna delalet eder, çünkü Resul'ün istiğfar etmesi ancak hayatta iken olur; vefatından sonra ise ondan hiçbir şey talep edilmez, bilakis bu şirktir.

ثم أقسم تعالى بنفسه الكريمة أنهم لا يؤمنون حتى يحكموا رسوله فيما شجر بينهم، أي: في كل شيء يحصل فيه اختلاف، بخلاف مسائل الإجماع، فإنها لا تكون إلا مستندة للكتاب والسنة، ثم لا يكفي هذا التحكيم حتى ينتفي الحرج من قلوبهم والضيق، وكونهم يحكمونه على وجه الإغماض، ثم لا يكفي ذلك (٢) حتى يسلموا لحكمه تسليمًا بانشراح صدر، وطمأنينة نفس، وانقياد بالظاهر والباطن.

Sonra Allah Teâlâ Kendi kerim Zâtına yemin etmiştir ki; aralarında çıkan anlaşmazlıklarda Resulünü hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar: Yani ihtilaf vuku bulan her meselede... İcma meseleleri ise böyle değildir, zira onlar zaten ancak Kitap ve Sünnet'e dayanır. Sonra bu hakem kılma da yetmez; kalplerinden sıkıntı ve darlığın kalkması ve onun hükmüne kerhen boyun eğmemeleri gerekir. Sonra bu da yetmez (2); göğüs ferahlığı, gönül huzuru, zahiren ve batınen tam bir teslimiyetle onun hükmüne teslim olmaları gerekir.

فالتحكيم في مقام الإسلام، وانتفاء الحرج في مقام الإيمان، والتسليم في مقام الإحسان. فمَن استكمل هذه المراتب وكملها، فقد استكمل مراتب الدين كلها. فمَن ترك هذا التحكيم المذكور غير ملتزم له فهو كافر، ومَن تركه، مع التزامه فله حكم أمثاله من العاصين.

Hakem kılmak İslâm makamında, [kalpteki] darlığın giderilmesi iman makamında, tam teslimiyet ise ihsan makamındadır. Kim bu mertebeleri eksiksiz yerine getirip kemale erdirirse, dinin bütün mertebelerini tamamlamış olur. Zikredilen bu hakem kılmayı [bağlayıcılığını] kabul etmeksizin terk eden kimse kâfirdir. Onu [bağlayıcılığını] kabul etmekle birlikte terk eden kimse ise, kendisi gibi olan diğer günahkârların hükmündedir.

{٦٦ - ٦٨} {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا * وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا * وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} .

{66 - 68} {وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا * وَإِذَا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا * وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} “Eğer Biz onlara: ‘Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın’ diye farz kılsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Eğer onlar kendilerine verilen öğütleri yerine getirselerdi, kendileri için elbette daha hayırlı ve [imanlarını] daha çok pekiştirici olurdu. O zaman Biz de onlara Kendi katımızdan büyük bir mükâfat verirdik ve onları dosdoğru bir yola iletirdik.”

يخبر تعالى أنه لو كتب على عباده الأوامر الشاقة على النفوس من قتل النفوس والخروج من الديار لم يفعله إلا القليل منهم والنادر، فليحمدوا ربهم وليشكروه على تيسير ما أمرهم به من الأوامر التي تسهل على كل أحد، ولا يشق فعلها، وفي هذا إشارة إلى أنه ينبغي أن يلحظ العبد ضد ما هو فيه من المكروهات، لتخف عليه العبادات، ويزداد حمدًا وشكرًا لربه.

Allah Teâlâ kullarına kendi canlarına kıymak ve yurtlarından çıkmak gibi nefislere ağır gelen emirleri farz kılsaydı içlerinden pek az ve nadir kimsenin bunu yapacağını haber vermektedir. O halde herkese kolay gelen ve yapılması zor olmayan emirleri kendilerine emredip kolaylaştırdığı için Rablerine hamdetsinler ve O'na şükretsinler! Bunda; ibadetlerin kendisine hafif gelmesi ve Rabbine hamd ile şükrünü artırması için kulun, içinde bulunduğu durumun zıddı olan zorlukları mülahaza etmesi gerektiğine bir işaret vardır.

ثم أخبر أنهم لو فعلوا ما يوعظون به أي: ما وُظِّف عليهم في كل وقت بحسبه، فبذلوا هممهم، ووفروا نفوسهم للقيام به وتكميله، ولم تطمح نفوسهم لما لم يصلوا إليه، ولم يكونوا بصدده، وهذا هو الذي ينبغي للعبد، أن ينظر إلى الحالة التي يلزمه القيام بها فيكملها، ثم يتدرج شيئًا فشيئًا حتى يصل إلى ما قدر له من العلم والعمل في أمر الدين والدنيا، وهذا بخلاف من طمحت نفسه إلى أمر لم يصل إليه ولم يؤمر به بعد، فإنه لا يكاد يصل إلى ذلك بسبب تفريق الهمة، وحصول الكسل وعدم النشاط.

Sonra Allah onların kendilerine verilen öğütleri yerine getirmeleri halinde; yani her vakit kendilerine farz kılınan vazifeleri zamanında ifa edip gayretlerini buna sarf etseler, nefislerini bunu eksiksiz yerine getirmeye teksif etseler ve henüz ulaşamadıkları ve şu an muhatap olmadıkları şeylere nefisleri göz dikmese bunun ne kadar hayırlı olacağını haber vermiştir. Kulun yapması gereken de işte budur: Üzerine vacip olan mevcut vazifesine bakar ve onu tamamlar; sonra din ve dünya işlerinde kendisi için takdir edilen ilim ve amele ulaşıncaya kadar kademe kademe ilerler. Henüz ulaşamadığı ve henüz emrolunmadığı şeylere göz diken kimse ise böyle değildir; zira o himmetin dağılması, tembellik ve şevksizlik sebebiyle o hedefe neredeyse hiç ulaşamaz.

ثم رتب ما يحصل لهم على فعل ما يوعظون به، وهو أربعة أمور:

Sonra kendilerine verilen öğütleri yerine getirmeleri halinde elde edecekleri neticeleri sıralamıştır ki bunlar dört husustur:

(أحدها) الخيرية في قوله: {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ} أي: لكانوا من الأخيار المتصفين بأوصافهم من أفعال الخير التي أمروا بها، أي: وانتفى عنهم بذلك صفة الأشرار، لأن ثبوت الشيء يستلزم نفي ضده.

(Birincisi) {لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ} “Kendileri için elbette daha hayırlı olurdu” buyruğundaki hayırdır: Yani emrolundukları hayır fiillerini işleyerek hayırlı kimselerin vasıflarıyla bezenen hayırlılardan olurlardı ve böylece şerlilerin sıfatları kendilerinden zail olurdu; zira bir şeyin sübutu zıddının nefyini iktiza eder.

(الثاني) حصول التثبيت والثبات وزيادته، فإن الله يثبت الذين آمنوا بسبب ما قاموا به من الإيمان، الذي هو القيام بما وعظوا به، فيثبتهم في الحياة الدنيا عند ورود الفتن في الأوامر والنواهي والمصائب، فيحصل لهم ثبات يوفقون لفعل الأوامر وترك الزواجر التي تقتضي النفس فعلها، وعند حلول المصائب التي يكرهها العبد. فيوفق للتثبيت بالتوفيق للصبر أو للرضا أو للشكر. فينزل عليه معونة من الله للقيام بذلك، ويحصل له الثبات على الدين، عند الموت وفي القبر.

(İkincisi) Sebat bulmak, sebatın pekişmesi ve artmasıdır. Zira Allah iman edenleri, kendilerine verilen öğütleri yerine getirmekten ibaret olan iman amelleri sebebiyle sabit kılar: Emirler, yasaklar ve musibetler karşısında fitneler geldiğinde onları dünya hayatında sabit kılar; böylece nefsin arzuladığı yasakları terk etmeye ve emirleri yerine getirmeye muvaffak kılan bir sebata kavuşurlar. Kulun hoşlanmadığı musibetler geldiğinde de sabra, rızaya veya şükre muvaffak kılınarak sebat bulur. Bunu yerine getirebilmesi için üzerine Allah'tan bir yardım iner ve ölüm anında ve kabirde din üzere sebat kazanır.

وأيضا فإن العبد القائم بما أمر به، لا يزال يتمرن على الأوامر الشرعية حتى يألفها ويشتاق إليها وإلى أمثالها، فيكون ذلك معونة له على الثبات على الطاعات.

Ayrıca emredileni yerine getiren kul, şer'î emirlere alışıp onlara ve benzerlerine şevk duyana kadar sürekli temrin yapar ve bu durum taatler üzere sebat etmesinde kendisine bir yardım olur.

(الثالث) قوله: {وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا} أي: في العاجل والآجل الذي يكون للروح والقلب والبدن، ومن النعيم المقيم مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر.

(Üçüncüsü) {وَإِذًا لآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا} “O zaman Biz de onlara Kendi katımızdan büyük bir mükâfat verirdik” buyruğudur: Yani dünya ve ahirette ruha, kalbe ve bedene verilecek mükâfatlar ile hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına hayaline gelmeyen bitimsiz nimetler...

(الرابع) الهداية إلى صراط مستقيم. وهذا عموم بعد خصوص، لشرف الهداية إلى الصراط المستقيم، من كونها متضمنة للعلم بالحق، ومحبته وإيثاره والعمل به، وتوقف السعادة والفلاح على ذلك، فمن هُدِيَ إلى صراط مستقيم، فقد وُفِّقَ لكل خير واندفع عنه كل شر وضير.

(Dördüncüsü) Dosdoğru yola iletilmektir. Dosdoğru yola hidayetin şerefinden ötürü bu husustan sonra gelen bir umumiliktir; zira o hakkı bilmeyi, onu sevmeyi, tercih etmeyi ve onunla amel etmeyi içerir; saadet ve kurtuluş da buna bağlıdır. Kime dosdoğru yol nasip edilmişse o her türlü hayra muvaffak kılınmış ve her türlü şer ve zarar kendisinden savuşturulmuştur.

{٦٩، ٧٠} {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا * ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} .

{69, 70} {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا * ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} “Kim Allah'a ve Resul'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştırlar! İşte bu lütuf Allah'tandır. [Her şeyi hakkıyla] bilen olarak Allah yeter.”

أي: كل مَنْ أطاع الله ورسوله على حسب حاله وقدر الواجب عليه من ذكر وأنثى وصغير وكبير، {فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} أي: النعمة العظيمة التي تقتضي الكمال والفلاح والسعادة {مِنَ النَّبِيِّينَ} الذين فضلهم الله بوحيه، واختصهم بتفضيلهم بإرسالهم إلى الخلق، ودعوتهم إلى الله تعالى {وَالصِّدِّيقِينَ} وهم: الذين كمل تصديقهم بما جاءت به الرسل، فعلموا الحق وصدقوه بيقينهم، وبالقيام به قولا وعملا وحالا ودعوة إلى الله، {وَالشُّهَدَاءِ} الذين قاتلوا في سبيل الله لإعلاء كلمة الله فقتلوا، {وَالصَّالِحِينَ} الذين صلح ظاهرهم وباطنهم فصلحت أعمالهم، فكل من أطاع الله تعالى كان مع هؤلاء في صحبتهم {وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} بالاجتماع بهم في جنات النعيم والأنْس بقربهم في جوار رب العالمين.

Yani kadın, erkek, küçük veya büyük herkes kendi haline ve üzerine düşen vacip miktarına göre Allah'a ve Resulüne itaat ederse; {فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerle beraberdirler;” yani kemali, kurtuluşu ve saadeti iktiza eden o azametli nimete erenlerle... {مِنَ النَّبِيِّينَ} “peygamberlerle;” Allah'ın vahyiyle üstün kıldığı, mahlûkata elçi olarak göndermek ve onları Allah Teâlâ'ya davet etmek suretiyle faziletli kıldığı zatlarla... {وَالصِّدِّيقِينَ} “ve sıddîklarla;” onlar peygamberlerin getirdiği şeyleri tastamam tasdik eden, hakkı bilip yakinleriyle, söz, amel, hal ve Allah'a davetle onu ikame ederek tasdik eden kimselerdir. {وَالشُّهَدَاءِ} “ve şehitlerle;” Allah'ın kelimesini yüceltmek için O'nun yolunda savaşıp öldürülenlerle... {وَالصَّالِحِينَ} “ve salihlerle;” zahirleri ve batınları ıslah olup amelleri salihleşenlerle... Allah Teâlâ'ya itaat eden herkes bunların meclisinde ve beraberinde olur. {وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Onlar ne güzel arkadaştırlar!” Naim cennetlerinde onlarla bir araya gelmek ve Âlemlerin Rabbinin huzurunda onların yakınlığıyla ünsiyet bulmak suretiyle...

{ذَلِكَ الْفَضْلُ} الذي نالوه {مِنَ اللَّهِ} فهو الذي وفقهم لذلك، وأعانهم عليه، وأعطاهم من الثواب ما لا تبلغه أعمالهم.

Eldikleri {ذَلِكَ الْفَضْلُ} “bu lütuf” {مِنَ اللَّهِ} “Allah'tandır.” Zira onları buna muvaffak kılan, onlara yardım eden ve amellerinin yetişemeyeceği mükâfatları kendilerine bahşeden O'dur.

{وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} يعلم أحوال عباده ومن يستحق منهم الثواب الجزيل، بما قام به من الأعمال الصالحة التي تواطأ عليها القلب والجوارح.

{وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} “[Her şeyi hakkıyla] bilen olarak Allah yeter.” Kullarının hallerini ve kalbin azalarla mutabık olduğu salih amelleri yerine getirmesi sebebiyle içlerinden kimin bol mükâfatı hak ettiğini hakkıyla bilendir.

{٧١ - ٧٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا * وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا * وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا * فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} .

{71 - 74} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا * وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا * وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا * فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte seferber olun! İçinizden öyleleri vardır ki [savaşa çıkmayıp] muhakkak ağırdan alırlar. Eğer başınıza bir musibet gelirse: ‘Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım’ der. Şayet Allah'tan size bir lütuf (zafer ve ganimet) erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der: ‘Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!’ O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar! Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, Biz ona yakında büyük bir mükâfat vereceğiz.”

يأمر تعالى عباده المؤمنين بأخذ حذرهم من أعدائهم الكافرين. وهذا يشمل الأخذ بجميع الأسباب، التي بها يستعان على قتالهم ويستدفع مكرهم وقوتهم، من استعمال الحصون والخنادق، وتعلم الرمي والركوب، وتعلم الصناعات التي تعين على ذلك، وما به يعرف مداخلهم، ومخارجهم، ومكرهم، والنفير في سبيل الله.

Allah Teâlâ mümin kullarına kâfir düşmanlarına karşı tedbirlerini almalarını emretmektedir. Bu; onlarla savaşta yardım sağlayacak, tuzaklarını ve kuvvetlerini savuşturacak her türlü sebebe sarılmayı kapsar: Kaleler ve hendekler kullanmak, ok atıcılığı ve biniciliği öğrenmek, buna yardımcı olacak sanayi ve teknikleri öğrenmek, düşmanın giriş-çıkış yollarını ve tuzaklarını tespit edecek istihbaratı sağlamak ve Allah yolunda sefere çıkmak gibi...

ولهذا قال: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ} أي: متفرقين بأن تنفر سرية أو جيش، ويقيم غيرهم {أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا} وكل هذا تبع للمصلحة والنكاية، والراحة للمسلمين في دينهم، وهذه الآية نظير قوله تعالى: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} .

Bundan dolayı: {فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ} “Bölük bölük savaşa çıkın;” yani bir seriyyenin veya ordunun çıkıp diğerlerinin kalması şeklinde dağınık birlikler halinde {أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا} “yahut hep birlikte seferber olun!” buyurmuştur. Bütün bunlar maslahata, düşmana darbe vurma durumuna ve Müslümanların dinlerindeki rahatlığına bağlıdır. Bu ayet Allah Teâlâ'nın: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın” buyruğunun bir benzeridir.

ثم أخبر عن ضعفاء الإيمان المتكاسلين عن الجهاد فقال: {وَإِنَّ مِنْكُمْ} أي: أيها المؤمنون {لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ} أي: يتثاقل عن الجهاد في سبيل الله ضعفا وخورا وجبنا، هذا الصحيح.

Sonra cihattan geri duran zayıf imanlıları haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ مِنْكُمْ} “İçinizden öyleleri vardır ki;” ey müminler! {لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ} “muhakkak ağırdan alırlar;” yani zayıflık, gevşeklik ve korkaklık sebebiyle Allah yolunda cihattan geri durup ağır davranırlar. Doğru olan görüş budur.

وقيل معناه: ليبطئن غيرَه أي: يزهده عن القتال، وهؤلاء هم المنافقون، ولكن الأول أَولى لوجهين:

Denildi ki bunun manası: Başkasını ağırdan aldırır, yani savaştan soğutur demektir ki bunlar münafıklardır. Fakat birinci görüş iki sebepten ötürü daha evladır:

أحدهما: قوله {مِنْكُمْ} والخطاب للمؤمنين.

Birincisi: {مِنْكُمْ} “İçinizden” buyurmuş olmasıdır ve hitap müminleredir.

والثاني: قوله في آخر الآية: {كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ} فإن الكفار من المشركين والمنافقين قد قطع الله بينهم وبين المؤمنين المودة. وأيضا فإن هذا هو الواقع، فإن المؤمنين على قسمين:

İkincisi: Ayetin sonunda {كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ} “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi” buyrulmasıdır; zira Allah müşrik ve münafık kâfirler ile müminler arasındaki sevgiyi tamamen kesmiştir. Ayrıca vakıa da böyledir; zira müminler iki kısımdır:

صادقون في إيمانهم أوجب لهم ذلك كمال التصديق والجهاد.

Birincisi: İmanlarında sadık olanlar ki bu durum onlara kâmil tasdik ve cihadı vacip kılmıştır.

وضعفاء دخلوا في الإسلام فصار معهم إيمان ضعيف لا يقوى على الجهاد.

İkincisi: İslam'a girmiş fakat yanlarında cihada güç yetiremeyecek zayıf bir iman bulunan zayıflardır.

كما قال تعالى: {قَالَتِ الأعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} إلى آخر الآيات. ثم ذكر غايات هؤلاء المتثاقلين ونهاية مقاصدهم، وأن معظم قصدهم الدنيا وحطامها فقال: {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} أي: هزيمة وقتل، وظفر الأعداء عليكم في بعض الأحوال لما لله في ذلك من الحكم. {قَالَ} ذلك المتخلف {قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا} رأى من ضعف عقله وإيمانه أن التقاعد عن الجهاد الذي فيه تلك المصيبة نعمة. ولم يدر أن النعمة الحقيقية هي التوفيق لهذه الطاعة الكبيرة، التي بها يقوى الإيمان، ويسلم بها العبد من العقوبة والخسران، ويحصل له فيها عظيم الثواب ورضا الكريم الوهاب.

Nitekim Allah Teâlâ: {قَالَتِ الأعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} “Bedeviler: ‘İman ettik’ dediler. De ki: Siz iman etmediniz; ancak ‘İslam olduk (teslim olduk)’ deyin...” ayetlerini buyurmuştur. Sonra bu ağırdan alanların gayelerini, maksatlarının nihayetini ve asıl hedeflerinin dünya ve geçici menfaati olduğunu zikrederek şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ} “Eğer başınıza bir musibet gelirse;” yani Allah'ın barındırdığı hikmetler gereği bazı durumlarda yenilgi, ölüm ve düşmanın size üstün gelmesi gibi bir durum vuku bulursa, {قَالَ} “o geride kalan der ki:” {قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا} “‘Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım!’” Aklının ve imanının zayıflığından ötürü bu musibetin bulunduğu cihattan geri kalmayı bir nimet saymıştır. Halbuki asıl nimetin; kendisiyle imanın güçlendiği, kulun azap ve hüsrandan kurtulduğu, büyük mükâfata ve Kerîm ve Vehhâb olan Allah'ın rızasına kavuştuğu bu büyük taate muvaffak kılınmak olduğunu bilememiştir.

وأما القعود فإنه وإن استراح قليلا فإنه يعقبه تعب طويل وآلام عظيمة، ويفوته ما يحصل للمجاهدين.

Savaştan geri kalmaya gelince; insan zahiren az bir süre dinlense bile ardından uzun bir yorgunluk ve büyük elemler gelir ve mücahitlerin elde ettiği şeyleri kaçırır.

ثم قال: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ} أي: نصر وغنيمة {لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا} أي: يتمنى أنه حاضر لينال من المغانم، ليس له رغبة ولا قصد في غير ذلك، كأنه ليس منكم يا معشر المؤمنين ولا بينكم وبينه المودة الإيمانية التي (١) من مقتضاها أن المؤمنين مشتركون في جميع مصالحهم ودفع مضارهم، يفرحون بحصولها ولو على يد غيرهم من إخوانهم المؤمنين (٢) ويألمون بفقدها، ويسعون جميعا في كل أمر يصلحون به دينهم ودنياهم، فهذا الذي يتمنى الدنيا فقط، ليست معه الروح الإيمانية المذكورة.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ} “Şayet Allah'tan size bir lütuf erişirse;” yani zafer ve ganimet... {لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا} “sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der: ‘Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!’” Yani ganimetlerden pay alabilmek için orada bulunmuş olmayı temenni eder; bundan başka hiçbir arzusu ve kastı yoktur. Sanki ey müminler topluluğu o sizden değilmiş ve sizinle onun arasında gereği müminlerin bütün maslahatlarda ve zararları savuşturmada ortak olmaları olan o imanî sevgi bağı (1) yokmuş gibi... O sevgi ki kardeşleri olan diğer müminlerin eliyle bile olsa (2) hayrın hâsıl olmasına sevinirler, yokluğuna üzülürler ve din ile dünyalarını ıslah edecek her işte hep birlikte gayret ederler. İşte sadece dünyayı temenni eden bu kimsede zikredilen bu iman ruhu yoktur.

ومن لطف الله بعباده أن لا يقطع عنهم رحمته، ولا يغلق عنهم أبوابها. بل من حصل منه غير ما يليق أمره ودعاه إلى جبر نقصه وتكميل نفسه، فلهذا أمر هؤلاء بالإخلاص والخروج في سبيله فقال: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ} هذا أحد الأقوال في هذه الآية وهو أصحها.

Allah'ın kullarına olan lütfundandır ki rahmetini onlardan kesmez ve rahmet kapılarını onların yüzüne kapatmaz; bilakis kimden uygunsuz bir hal sadır olursa noksanını gidermesi ve nefsini kemale erdirmesi için ona emreder ve davet eder. Bundan dolayı bunları ihlasa ve Kendi yolunda sefere çıkmaya davet ederek: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ} “O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar!” buyurmuştur. Bu ayet hakkındaki görüşlerden biri budur ve en sahih olanıdır.

وقيل: إن معناه: فليقاتل في سبيل الله المؤمنون الكاملو الإيمان، الصادقون في إيمانهم {الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ} أي: يبيعون الدنيا رغبة عنها بالآخرة رغبة فيها.

Denildi ki ayetin manası şudur: İmanları kâmil ve imanlarında sadık olan müminler Allah yolunda savaşsınlar! {الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ} Yani ahirete rağbet ederek dünyadan yüz çevirip onu ahiret karşılığında satan kimseler...

فإن هؤلاء الذين يوجه إليهم الخطاب لأنهم الذين قد أعدوا أنفسهم ووطَّنوها على جهاد الأعداء، لما معهم من الإيمان التام المقتضي لذلك.

Zira hitap bunlara yöneltilir; çünkü kendilerindeki bunu iktiza eden tam iman sebebiyle düşmanlarla cihada nefislerini hazırlayan ve alıştıranlar bunlardır.

وأما أولئك المتثاقلون، فلا يعبأ بهم خرجوا أو قعدوا، فيكون هذا نظير قوله تعالى: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأذْقَانِ سُجَّدًا} إلى آخر الآيات. وقوله: {فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} وقيل: إن معنى الآية: فليقاتل المقاتل والمجاهد للكفار الذين يشرون الحياة الدنيا بالآخرة، فيكون على هذا الوجه "الذين" في محل نصب على المفعولية.

O ağırdan alanlara gelince; savaşa çıksalar da otursalar da onlara aldırış edilmez. Bu durumda ayet Allah Teâlâ'nın: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأذْقَانِ سُجَّدًا} “De ki: İster ona inanın, ister inanmayın! Şüphesiz daha önce kendilerine ilim verilenlere o okunduğu zaman çeneleri üstü secdeye kapanırlar...” ve {فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} “Eğer bunlar onu inkâr ederlerse, Biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır” buyruklarının bir benzeri olur. Bir diğer görüşe göre ayetin manası: Savaşçı ve mücahit kimse ahiret karşılığında dünya hayatını satın alan kâfirlere karşı savaşsın demektir; bu takdire göre “ellezîne” lafzı meful olarak nasb mahallindedir.

{وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} بأن يكون جهادا قد أمر الله به ورسوله، ويكون العبد مخلصا لله فيه قاصدا وجه الله. {فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} زيادة في إيمانه ودينه، وغنيمة، وثناء حسنا، وثواب المجاهدين في سبيل الله الذين أعد الله لهم في الجنة ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر.

{وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Kim Allah yolunda savaşırsa” -ki bu, Allah'ın ve Resulünün emrettiği bir cihad olması ve kulun bunda Allah için ihlaslı olup yalnızca O'nun rızasını gözetmesiyle gerçekleşir- {فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “sonra öldürülür yahut galip gelirse, Biz ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz.” İmanında ve dininde bir artış, ganimet, güzel bir övgü ve Allah'ın kendileri için cennette hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen nimetler hazırladığı Allah yolundaki mücahidlerin mükâfatı [verilecektir].

{٧٥} {وَمَا لَكُمْ لا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا} .

{75} {وَمَا لَكُمْ لا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا} “Size ne oluyor da Allah yolunda ve: ‘Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, bize katından bir koruyucu sahip kıl ve bize katından bir yardımcı ver!’ diyen çaresiz bırakılmış (müstaz‘af) erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?”

هذا حث من الله لعباده المؤمنين وتهييج لهم على القتال في سبيله، وأن ذلك قد تعين عليهم، وتوجه اللوم العظيم عليهم بتركه، فقال: {وَمَا لَكُمْ لا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} والحال أن المستضعفين من الرجال والنساء والولدان الذين لا يستطيعون حيلة ولا يهتدون سبيلا ومع هذا فقد نالهم أعظم الظلم من أعدائهم، فهم يدعون الله أن يخرجهم من هذه القرية الظالم أهلها لأنفسهم بالكفر والشرك، وللمؤمنين بالأذى والصد عن سبيل الله، ومنعهم من الدعوة لدينهم والهجرة.

Bu Allah'ın mümin kullarını Kendi yolunda savaşa bir teşviki ve onları bu uğurda heyecanlandırmasıdır: Artık savaşın üzerlerine taayyün ettiğini ve onu terk etmeleri halinde büyük bir kınamaya muhatap olacaklarını bildirerek: {وَمَا لَكُمْ لا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Size ne oluyor da Allah yolunda [...] savaşmıyorsunuz?” buyurmuştur. Halbuki hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir çıkış yolu bulamayan çaresiz (müstaz‘af) erkekler, kadınlar ve çocuklar düşmanlarından en büyük zulmü görmüşler ve küfür ve şirkle kendi nefislerine, eziyet edip Allah yolundan alıkoyarak, dinlerine davet etmekten ve hicretten men ederek de müminlere zulmeden bu halkı zalim şehirden kendilerini çıkarması için Allah'a dua edip durmaktadırlar.

ويدعون الله أن يجعل لهم وليًّا ونصيرًا يستنقذهم من هذه القرية الظالم أهلها، فصار جهادكم على هذا الوجه من باب القتال والذب عن عيلاتكم وأولادكم ومحارمكم، لا من باب الجهاد الذي هو الطمع في الكفار، فإنه وإن كان فيه فضل عظيم ويلام المتخلف عنه أعظم اللوم، فالجهاد الذي فيه استنقاذ المستضعفين منكم أعظم أجرًا وأكبر فائدة، بحيث يكون من باب دفع الأعداء.

Ve kendilerini halkı zalim olan bu şehirden kurtaracak bir veli ve yardımcı kılması için Allah'a yalvarmaktadırlar. Dolayısıyla sizin bu minvaldeki cihadınız; sırf kâfirlerin diyarına akın etme cinsinden bir cihat değil, ailelerinizi, çocuklarınızı ve mahremlerinizi müdafaa edip koruma babından bir savaş olmuştur. Kâfirlere karşı cihatta her ne kadar büyük bir fazilet bulunsa ve ondan geri kalan en ağır şekilde kınansa da, içinizdeki zayıf ve çaresizleri kurtarmayı içeren cihat —düşmanları defetme kabilinden olduğu için— ecir bakımından daha azametli ve fayda bakımından daha büyüktür.

{٧٦} .ثم قال: {الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} .

{76} Sonra şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise Tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın hilesi (tuzağı) pek zayıftır.”

هذا إخبار من الله بأن المؤمنين يقاتلون في سبيله {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ} الذي هو الشيطان. في ضمن ذلك عدة فوائد:

Bu Allah'ın müminlerin Kendi yolunda savaştıklarını, {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ} “inkâr edenlerin ise şeytandan ibaret olan Tâğût yolunda savaştıklarını” haber vermesidir. Bunun zımnında birtakım faydalar vardır:

منها: أنه بحسب إيمان العبد يكون جهاده في سبيل الله، وإخلاصه ومتابعته. فالجهاد في سبيل الله من آثار الإيمان ومقتضياته ولوازمه، كما أن القتال في سبيل الطاغوت من شعب الكفر ومقتضياته.

Bunlardan biri: Kulun imanına göre Allah yolundaki cihadı, ihlası ve Peygamber'e ittibası şekillenir. Dolayısıyla Allah yolunda cihat imanın eserlerinden, gerekliliklerinden ve lazımlarındandır; nitekim tâğût yolunda savaşmak da küfrün şubelerinden ve gereklerindendir.

ومنها: أن الذي يقاتل في سبيل الله ينبغي له ويحسن منه من الصبر والجلد ما لا يقوم به غيره، فإذا كان أولياء الشيطان يصبرون ويقاتلون وهم على باطل، فأهل الحق أولى بذلك، كما قال تعالى في هذا المعنى: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ} الآية.

Diğeri: Allah yolunda savaşan kimseye başkalarının gösteremeyeceği bir sabır ve metaneti göstermesi yaraşır ve yakışır. Zira şeytanın dostları bâtıl üzere oldukları halde sabredip savaşıyorlarsa, hak ehli buna çok daha layıktır. Nitekim Allah Teâlâ bu manada: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar; üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz” buyurmuştur.

ومنها: أن الذي يقاتل في سبيل الله معتمد على ركن وثيق، وهو الحق، والتوكل على الله. فصاحب القوة والركن الوثيق يطلب منه من الصبر والثبات والنشاط ما لا يطلب ممن يقاتل عن الباطل، الذي لا حقيقة له ولا عاقبة حميدة. فلهذا قال تعالى: {فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} .

Diğeri: Allah yolunda savaşan kimse sapasağlam bir kaleye; yani hakka ve Allah'a tevekküle dayanmaktadır. Kuvvet ve sağlam dayanak sahibinden istenen sabır, sebat ve şevk; hiçbir hakikati ve övgüye değer akıbeti bulunmayan bâtıl uğrunda savaşan kimseden istenemez. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا} “O halde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın tuzağı pek zayıftır” buyurmuştur.

والكيد: سلوك الطرق الخفية في ضرر العدو، فالشيطان وإن بلغ مَكْرُهُ مهما بلغ فإنه في غاية الضعف، الذي لا يقوم لأدنى شيء من الحق ولا لكيد الله لعباده المؤمنين.

Keyd (tuzak): Düşmana zarar vermek için gizli yollara başvurmaktır. Şeytanın tuzağı nereye varırsa varsın; hakkın en küçük bir parçasına ve Allah'ın mümin kulları lehine olan tedbirine karşı duramayacak derecede son derece zayıftır.

{٧٧، ٧٨} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا * أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكُكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ... } .

{77, 78} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا * أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكُكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ... } “Kendilerine: ‘Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın ve zekâtı verin!’ denilen kimseleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir grup Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla insanlardan korkmaya başladılar ve: ‘Rabbimiz! Savaşı bizim üzerimize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!’ dediler. De ki: Dünya nimeti azdır; ahiret ise sakınan (takvalı) kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez. Nerede olursanız olun, sağlam tahkim edilmiş kalelerde bulunsanız bile ölüm size yetişir...”

كان المسلمون -إذ كانوا بمكة- مأمورين بالصلاة والزكاة أي: مواساة الفقراء، لا الزكاة المعروفة ذات النصب والشروط، فإنها لم تفرض إلا بالمدينة، ولم يؤمروا بجهاد الأعداء لعدة فوائد:

Müslümanlar Mekke'de iken namaz kılmakla ve zekât vermekle —yani nisapları ve şartları bilinen zekât değil, fakirleri gözetmekle; zira meşhur zekât ancak Medine'de farz kılındı— emrolunmuşlardı; düşmanlarla cihat etmekle ise birtakım hikmetlerden ötürü emrolunmamışlardı:

منها: أن من حكمة الباري تعالى أن يشرع لعباده الشرائع على وجه لا يشق عليهم؛ ويبدأ بالأهم فالأهم، والأسهل فالأسهل.

Bunlardan biri: Yüce Yaratıcı'nın hikmetindendir ki kullarına şeriatları kendilerine ağır gelmeyecek şekilde koyar; en mühim olandan başlar ve en kolay olanla adım adım ilerler.

ومنها: أنه لو فرض عليهم القتال -مع قلة عَدَدِهِم وعُدَدِهِم وكثرة أعدائهم- لأدى ذلك إلى اضمحلال الإسلام، فروعي جانب المصلحة العظمى على ما دونها ولغير ذلك من الحِكَم.

Diğeri: Sayılarının ve teçhizatlarının azlığı, düşmanlarının ise çokluğu karşısında savaş farz kılınsaydı bu durum İslam'ın yok olmasına yol açabilirdi; dolayısıyla alt maslahatlara nispetle en büyük maslahat gözetildi ve daha başka hikmetler riayet edildi.

وكان بعض المؤمنين يودون أن لو فرض عليهم القتال في تلك الحال، غير اللائق فيها ذلك، وإنما اللائق فيها القيام بما أمروا به في ذلك الوقت من التوحيد والصلاة والزكاة ونحو ذلك كما قال تعالى: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} فلما هاجروا إلى المدينة وقوي الإسلام، كُتب عليهم القتال في وقته المناسب لذلك، فقال فريق من الذين يستعجلون القتال قبل ذلك خوفا من الناس وضعفا وخورا: {رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ} ؟ وفي هذا تضجرهم واعتراضهم على الله، وكان الذي ينبغي لهم ضد هذه الحال، التسليم لأمر الله والصبر على أوامره، فعكسوا الأمر المطلوب منهم فقالوا: {لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} أي: هلا أخرت فرض القتال مدة متأخرة عن الوقت الحاضر، وهذه الحال كثيرًا ما تعرض لمن هو غير رزين واستعجل في الأمور قبل وقتها، فالغالب عليه أنه لا يصبر عليها وقت حلولها ولا ينوء بحملها، بل يكون قليل الصبر. ثم إن الله وعظهم عن هذه الحال التي فيها التخلف عن القتال فقال: {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى} أي: التمتع بلذات الدنيا وراحتها قليل، فتحمل الأثقال في طاعة الله في المدة القصيرة مما يسهل على النفوس ويخف عليها؛ لأنها إذا علمت أن المشقة التي تنالها لا يطول لبثها هان عليها ذلك، فكيف إذا وازنت بين الدنيا والآخرة، وأن الآخرة خير منها، في ذاتها، ولذاتها وزمانها، فذاتها -كما ذكر النبي ﷺ في الحديث الثابت عنه-"أن موضع سوط في الجنة خير من الدنيا وما فيها". ولذاتها صافية عن المكدرات، بل كل ما خطر بالبال أو دار في الفكر من تصور لذة، فلذة الجنة فوق ذلك كما قال تعالى: {فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ} وقال الله على لسان نبيه: "أعددت لعبادي الصالحين ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر".

Müminlerden bazıları henüz uygun olmayan o durumda savaşın üzerlerine farz kılınmasını arzu ediyorlardı. Halbuki o vakit uygun olan; tevhid, namaz, zekât ve benzeri o esnada emrolundukları şeyleri yerine getirmekti; nitekim Allah Teâlâ: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا} “Eğer onlar kendilerine verilen öğütleri yerine getirselerdi, kendileri için elbette daha hayırlı ve [imanlarını] daha çok pekiştirici olurdu” buyurmuştur. Medine'ye hicret edip İslam güçlenince uygun vaktinde savaş üzerlerine farz kılındı. Daha önce savaşın gelmesini aceleyle isteyenlerden bir grup insanlardan korkarak, zayıflık ve gevşeklik göstererek: {رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ} “‘Rabbimiz! Savaşı bizim üzerimize niçin farz kıldın?’ dediler.” Bunda onların bir bıkkınlığı ve Allah'a itirazları vardır. Onlara yaraşan ise bunun aksine Allah'ın emrine teslim olmak ve emirlerine sabretmekti. Fakat kendilerinden istenen şeyin tersini yaparak: {لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “‘Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!’ dediler;” yani savaşın farziyetini şimdiki vakitten daha ileri bir zamana erteleseydin ya! Bu hal; temkinli olmayıp işleri vaktinden önce aceleye getiren kimselerin başına sıkça gelir; böyle kimseler ekseriyetle vakti geldiğinde sabredemez, yükü kaldıramaz ve sabırları az olur. Sonra Allah savaştan geri kalmayı içeren bu halleri sebebiyle onlara öğüt vererek şöyle buyurmuştur: {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى} “De ki: Dünya nimeti azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır.” Yani dünya lezzetlerinden ve rahatından faydalanmak azdır; kısa bir müddet Allah'a itaat uğrunda ağırlıkları yüklenmek nefislere kolay ve hafif gelir; zira nefis çekeceği meşakkatin uzun sürmeyeceğini bildiğinde bu ona kolay gelir. Kaldı ki dünya ile ahireti mukayese ettiğinde; ahiretin zâtı, lezzetleri ve zamanı bakımından dünyadan kat kat hayırlı olduğunu görür: Zâtı —Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan hadiste zikredildiği üzere—: “Cennette bir kamçı kadar yer dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır.” Lezzetleri ise her türlü kederden arınmıştır; hatta akla gelen veya hayalde canlanan her bir lezzetin çok fevkindedir; nitekim Allah Teâlâ: {فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiçbir nefis bilemez” buyurmuş, Peygamberinin diliyle de: “Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına hayaline gelmeyen nimetler hazırladım” buyurmuştur.

وأما لذات الدنيا فإنها مشوبة بأنواع التنغيص الذي لو قوبل بين لذاتها وما يقترن بها من أنواع الآلام والهموم والغموم، لم يكن لذلك نسبة بوجه من الوجوه.

Dünyanın lezzetlerine gelince; onlar türlü kederlerle bulanıktır ki şayet lezzetleri kendisiyle birlikte gelen elem, tasa ve kederlerle kıyaslansa hiçbir şekilde oranlanamaz bile!

وأما زمانها، فإن الدنيا منقضية، وعمر الإنسان بالنسبة إلى الدنيا شيء يسير، وأما الآخرة فإنها دائمة النعيم وأهلها خالدون فيها، فإذا فكّر العاقل في هاتين الدارين وتصور حقيقتهما حق التصور، عرف ما هو أحق بالإيثار، والسعي له والاجتهاد لطلبه، ولهذا قال: {وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى} أي: اتقى الشرك، وسائر المحرمات. {وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا} أي: فسعيكم للدار الآخرة ستجدونه كاملا موفرًا غير منقوص منه شيئًا.

Zamanına gelince; dünya fânidir, insanın ömrü ise dünyaya nispetle pek az bir şeydir. Ahiret ise nimeti ebedî olan ve ehlinin içinde sonsuz kalacağı yurttur. Akıl sahibi bu iki yurdu düşünüp hakikatlerini hakkıyla tasavvur ettiğinde hangisinin tercih edilmeye, uğrunda gayret sarf edilip talep edilmeye daha layık olduğunu anlar. Bundan dolayı: {وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى} “Ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır” buyurmuştur; yani şirkten ve diğer bütün haramlardan sakınan için... {وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلا} “Ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.” Yani ahiret yurdu için yaptığınız çalışmalarınızı eksiksiz ve tastamam, zerre kadar eksiltilmeksizin bulacaksınız.

ثم أخبر أنه لا يغني حذر عن قدر، وأن القاعد لا يدفع عنه قعوده شيئًا، فقال: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُّمُ الْمَوْتُ} أي: في أي زمان وأي مكان. {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} أي: قصور منيعة ومنازل رفيعة، وكل هذا حث على الجهاد في سبيل الله تارة بالترغيب في فضله وثوابه، وتارة بالترهيب من عقوبة تركه، وتارة بالإخبار أنه لا ينفع القاعدين قعودُهم، وتارة بتسهيل الطريق في ذلك وقصرها.

Sonra tedbirin kadere fayda vermeyeceğini ve savaştan geri kalanın bu oturuşunun kendisinden hiçbir şeyi savuşturamayacağını haber vererek: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُّمُ الْمَوْتُ} “Nerede olursanız olun ölüm size yetişir;” yani hangi zamanda ve hangi mekânda olursanız olun, {وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ} “sağlam tahkim edilmiş kalelerde bulunsanız bile!” buyurmuştur. Yani müstahkem saraylarda ve yüksek binalarda olsanız dahi... Bütün bunlar Allah yolunda cihada; kimi zaman faziletine ve mükâfatına teşvik ederek, kimi zaman onu terk etmenin cezasından sakındırarak, kimi zaman geride oturanlara oturuşlarının fayda vermeyeceğini bildirerek ve kimi zaman da bu yolu kolaylaştırıp kısaltarak yönlendirmektir.

{٧٨، ٧٩} ثم قال: {.... وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا * مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} .

{78, 79} Sonra şöyle buyurmuştur: {.... وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا * مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “...Onlara bir iyilik dokunsa: ‘Bu Allah'tandır’ derler; başlarına bir kötülük gelse: ‘Bu senin yüzündendir’ derler. De ki: Hepsi Allah'tandır. Bu topluluğa ne oluyor da hiçbir sözü anlamaya yanaşmıyorlar? Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise kendi nefsindendir. Biz seni insanlara bir elçi olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter!”

يخبر تعالى عن الذين لا يعلمون المعرضين عما جاءت به الرسل، المعارضين لهم أنهم إذا جاءتهم حسنة أي: خصب وكثرة أموال، وتوفر أولاد وصحة، قالوا: {هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} وأنهم إن أصابتهم سيئة أي: جدب وفقر، ومرض وموت أولاد وأحباب قالوا: {هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ} أي: بسبب ما جئتنا به يا محمد، تطيروا برسول الله ﷺ كما تطير أمثالهم برسل الله، كما أخبر الله عن قوم فرعون أنهم قالوا لموسى {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} .

Allah Teâlâ peygamberlerin getirdiği şeylerden yüz çeviren, onlara karşı çıkan o bilgisiz kimseleri haber vermektedir: Onlara bir iyilik; yani bolluk, mal çokluğu, evlat bereketi ve sağlık geldiğinde: {هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Bu Allah'tandır” derler. Başlarına bir kötülük; yani kuraklık, fakirlik, hastalık, evlat ve sevdiklerinin ölümü geldiğinde ise: {هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ} “Bu senin yüzündendir” derler; yani ey Muhammed, senin bize getirdiğin şeyler yüzündendir! Tıpkı benzerlerinin Allah'ın elçilerine uğursuzluk atfettikleri gibi onlar da Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem uğursuzluk atfetmişlerdir (teşe'üm etmişlerdir). Nitekim Allah Firavun kavminin Mûsâ'ya şöyle dediğini haber vermiştir: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Onlara bir iyilik geldiğinde: ‘Bu bizim hakkımızdır’ derlerdi; başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı.”

وقال قوم صالح: {قالوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ} .

Sâlih'in kavmi de şöyle demiştir: {قالوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ} “Dediler ki: Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık.”

وقال قوم ياسين لرسلهم: {إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ} الآية. فلما تشابهت قلوبهم بالكفر تشابهت أقوالهم وأعمالهم. وهكذا كل من نسب حصول الشر أو زوال الخير لما جاءت به الرسل أو لبعضه فهو داخل في هذا الذم الوخيم.

Yâsîn suresinde geçen kavim de elçilerine: {إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ} “Doğrusu biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Eğer vazgeçmezseniz sizi mutlaka taşlarız...” demiştir. Kalpleri küfürde benzeştiği için sözleri ve amelleri de benzeşmiştir. Şerrin meydana gelişini yahut hayrın zail oluşunu peygamberlerin getirdiği şeylere veya bir kısmına nispet eden herkes bu ağır yerginin kapsamına girer.

قال الله في جوابهم: {قُلْ كُلٌّ} أي: من الحسنة والسيئة والخير والشر. {مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} أي: بقضائه وقدره وخلقه. {فَمَا لهَؤُلاءِ الْقَوْم} أي: الصادر منهم تلك المقالة الباطلة. {لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا} أي: لا يفهمون حديثا بالكلية ولا يقربون من فهمه، أو لا يفهمون منه إلا فهمًا ضعيفًا، وعلى كل فهو ذم لهم وتوبيخ على عدم فهمهم وفقههم عن الله وعن رسوله، وذلك بسبب كفرهم وإعراضهم.

Allah Teâlâ onlara cevap olarak şöyle buyurmuştur: {قُلْ كُلٌّ} “De ki: Hepsi;” yani iyilik, kötülük, hayır ve şerrin tamamı {مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Allah'tandır.” Yani O'nun kaza, kader ve yaratmasıyladır. {فَمَا لهَؤُلاءِ الْقَوْم} “Bu topluluğa ne oluyor ki;” yani kendilerinden bu bâtıl söz sadır olanlara, {لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا} “hiçbir sözü anlamaya yanaşmıyorlar?” Yani sözü ya bütünüyle anlamıyor ve anlamaya yaklaşmıyorlar yahut pek zayıf bir şekilde anlıyorlar. Her halükârda bu; Allah'tan ve Resulünden gelenleri anlamamaları ve kavramamaları sebebiyle onlara bir yergi ve azarlamadır; bu da küfürleri ve yüz çevirmeleri sebebiyledir.

وفي ضمن ذلك مدْح من يفهم عن الله وعن رسوله، والحث على ذلك، وعلى الأسباب المعينة على ذلك، من الإقبال على كلامهما وتدبره، وسلوك الطرق الموصلة إليه. فلو فقهوا عن الله لعلموا أن الخير والشر والحسنات والسيئات كلها بقضاء الله وقدره، لا يخرج منها شيء عن ذلك.

Bunun zımnında Allah'tan ve Resulünden gelenleri anlayan kimseleri övme, buna ve buna yardımcı olan sebeplere —yani her ikisinin kelamına yönelip onu tefekkür etmeye ve ona ulaştıran yolları tutmaya— teşvik vardır. Şayet Allah'tan gelenleri hakkıyla kavrasalardı hayrın, şerrin, iyiliklerin ve kötülüklerin tamamının Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğunu ve hiçbir şeyin bunun dışına çıkamayacağını bilirlerdi.

وأن الرسل عليهم الصلاة والسلام لا يكونون سببا لشر يحدث، هم ولا ما جاءوا به لأنهم بعثوا بصلاح الدنيا والآخرة والدين.

Peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm ve getirdikleri esasların meydana gelen hiçbir şerre sebep olamayacağını; çünkü onların dinin, dünyanın ve ahiretin ıslahı için gönderildiklerini anlarlardı.

ثم قال تعالى: {مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ} أي: في الدين والدنيا {فَمِنَ اللَّهِ} هو الذي مَنَّ بها ويسرها بتيسير أسبابها. {وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ} في الدين والدنيا {فَمِنْ نَفْسِكَ} أي: بذنوبك وكسبك، وما يعفو الله عنه أكثر.

Sonra Allah Teâlâ: {مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ} “Sana gelen her iyilik;” yani dinde ve dünyada {فَمِنَ اللَّهِ} “Allah'tandır.” Sebeplerini kolaylaştırarak onu lütfeden ve kolay kılan O'dur. {وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ} “Başına gelen her kötülük ise;” dinde ve dünyada {فَمِنْ نَفْسِكَ} “kendi nefsindendir.” Yani günahların ve kendi kazancın sebebiyledir; Allah'ın affettiği ise çok daha fazladır.

فالله تعالى قد فتح لعباده أبواب إحسانه وأمرهم بالدخول لبره وفضله، وأخبرهم أن المعاصي مانعة من فضله، فإذا فعلها العبد فلا يلومن إلا نفسه فإنه المانع لنفسه عن وصول فضل الله وبره.

Allah Teâlâ kullarına ihsanının kapılarını açmış, lütuf ve iyiliğine girmelerini emretmiş ve günahların O'nun lütfuna engel olduğunu haber vermiştir. Kul günah işlediğinde ancak kendi nefsini kınasın; zira Allah'ın lütuf ve iyiliğinin kendisine ulaşmasına bizzat kendi nefsi engel olmuştur.

ثم أخبر عن عموم رسالة رسوله محمد ﷺ فقال: {وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} على أنك رسول الله حقا بما أيدك بنصره والمعجزات الباهرة والبراهين الساطعة، فهي أكبر شهادة على الإطلاق، كما قال تعالى: {قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} فإذا علم أن الله تعالى كامل العلم، تام القدرة عظيم الحكمة، وقد أيد الله رسوله بما أيده، ونصره نصرا عظيما، تيقن بذلك أنه رسول الله، وإلا فلو تقول عليه بعض الأقاويل لأخذ منه باليمين، ثم لقطع منه الوتين.

Sonra Resulü Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin umumiliğini haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “Biz seni insanlara bir elçi olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter!” Kendi yardımıyla, göz kamaştırıcı mucizeler ve parlak delillerle seni desteklemesi sebebiyle senin hak bir Allah elçisi olduğuna şahit olarak Allah yeter! Bu mutlak manada en büyük şahitliktir; nitekim Allah Teâlâ: {قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür? De ki: Benimle sizin aranızda Allah şahittir” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın ilminin kâmil, kudretinin tastamam ve hikmetinin azametli olduğu ve Resulünü desteklediği şeylerle destekleyip ona muazzam bir zafer bahşettiği bilindiğinde, onun kesinlikle Allah'ın elçisi olduğu yakinen anlaşılır. Aksi takdirde şayet o Allah'a karşı birtakım sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kuvvetle yakalar, sonra da can damarını kesiverirdi.

{٨٠، ٨١} {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا * وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} .

{80, 81} {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا * وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} “Kim Resul'e itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, Biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik. ‘İtaat [ettik]!’ derler; fakat senin yanından çıktıkları zaman, içlerinden bir grup senin söylediğinin aksini geceleyin kurup planlar. Allah onların gece kurduklarını yazmaktadır. Artık onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et! Vekil olarak Allah yeter.”

أي: كل مَنْ أطاع رسول الله في أوامره ونواهيه {فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ} تعالى لكونه لا يأمر ولا ينهى إلا بأمر الله وشرعه ووحيه وتنزيله، وفي هذا عصمة الرسول ﷺ لأن الله أمر بطاعته مطلقا، فلولا أنه معصوم في كل ما يُبَلِّغ عن الله لم يأمر بطاعته مطلقا، ويمدح على ذلك. وهذا من الحقوق المشتركة فإن الحقوق ثلاثة:

Yani emir ve yasaklarında Allah'ın Resulüne itaat eden herkes {فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ} “muhakkak Allah'a itaat etmiş olur;” çünkü o ancak Allah'ın emri, şeriatı, vahyi ve indirmesiyle emreder veya nehyeder. Bunda Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem masum oluşuna (ismetine) delil vardır; zira Allah ona mutlak olarak itaati emretmiştir. Şayet o Allah'tan tebliğ ettiği her şeyde masum olmasaydı mutlak olarak itaatini emretmez ve buna karşılık övgüde bulunmazdı. Bu ortak haklardandır; nitekim haklar üç kısımdır:

حق لله تعالى لا يكون لأحد من الخلق، وهو عبادة الله والرغبة إليه، وتوابع ذلك.

Birincisi: Mahlûkattan hiçbir kimseye ait olmayıp yalnızca Allah Teâlâ'ya has olan haktır; o da Allah'a ibadet etmek, yalnız O'na yönelip yalvarmak ve bunların gerekleridir.

وقسم مختص بالرسول، وهو التعزير والتوقير والنصرة.

İkincisi: Resul'e has olan kısımdır; o da ona saygı göstermek, hürmet etmek ve ona yardım etmektir.

وقسم مشترك، وهو الإيمان بالله ورسوله ومحبتهما وطاعتهما، كما جمع الله بين هذه الحقوق في قوله: {لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا} فمَنْ أطاع الرسول فقد أطاع الله، وله من الثواب والخير ما رتب على طاعة الله {وَمَنْ تَوَلَّى} عن طاعة الله ورسوله فإنه لا يضر إلا نفسه، ولا يضر الله شيئًا {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} أي: تحفظ أعمالهم وأحوالهم، بل أرسلناك مبلغا ومبينا وناصحا، وقد أديت وظيفتك، ووجب أجرك على الله، سواء اهتدوا أم لم يهتدوا. كما قال تعالى: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ} الآيات

Üçüncüsü: Ortak olan kısımdır; o da Allah'a ve Resulüne iman etmek, ikisini de sevmek ve her ikisine de itaat etmektir. Nitekim Allah Teâlâ bu hakları şu buyruğunda bir arada zikretmiştir: {لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا} “Allah'a ve Resulüne iman edesiniz, ona yardım edip saygı gösteresiniz ve sabah akşam O'nu (Allah'ı) tesbih edesiniz diye...” Kim Resul'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur ve Allah'a itaat üzerine terettüp eden sevap ve hayra erer. {وَمَنْ تَوَلَّى} “Kim de yüz çevirirse;” Allah'a ve Resulüne itaatten yüz çevirirse ancak kendi nefsine zarar verir, Allah'a hiçbir zarar veremez. {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} “Biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik.” Yani onların amellerini ve hallerini kollayasın diye değil; bilakis seni tebliğ edici, açıklayıcı ve öğüt verici olarak gönderdik. Hidayete erseler de ermeseler de sen vazifeni eda ettin ve ecrin Allah'a ait oldu. Nitekim Allah Teâlâ: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ} “Artık öğüt ver, sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin...” ayetlerini buyurmuştur.

ولا بد أن تكون طاعة الله ورسوله ظاهرًا وباطنًا في الحضرة والمغيب فأما مَنْ يظهر في الحضرة والطاعة والالتزام فإذا خلا بنفسه أو أبناء جنسه ترك الطاعة وأقبل على ضدها فإن الطاعة التي أظهرها غير نافعة ولا مفيدة وقد أشبه من قال الله فيهم {وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ} أي يظهرون الطاعة إذا كانوا عندك {فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ} أي خرجوا وخلوا في حالة لا يطلع فيها عليهم {بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ} أي بيتوا ودبروا غير طاعتك ولا ثَمَّ إلا المعصية

Allah'a ve Resulüne itaatin huzurda ve gıyapta, zahiren ve batınen olması zaruridir. Huzurda itaati ve bağlılığı gösterip de kendi başına veya kendi benzerleriyle baş başa kaldığında itaati terk eden ve zıddına yönelen kimseye gelince; onun gösterdiği itaat faydasız ve yararsızdır ve o Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselere benzemiştir: {وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ} “‘İtaat [ettik]!’ derler;” yani senin huzurunda bulunduklarında itaati izhar ederler; {فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ} “fakat senin yanından çıktıkları zaman;” yani ayrılıp kendilerine muttali olunamayacak bir halde baş başa kaldıklarında {بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ} “içlerinden bir grup senin söylediğinin aksini geceleyin kurup planlar.” Yani sana itaatin dışındaki şeyleri geceleyin düzenleyip planlarlar ki bu da isyandan başka bir şey değildir.

وفي قوله {بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ} دليل على أن الأمر الذي استقروا عليه غير الطاعة؛ لأن التبييت تدبير الأمر ليلا على وجه يستقر عليه الرأي ثم توعدهم على ما فعلوا فقال {وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ} أي يحفظه عليهم وسيجازيهم عليه أتم الجزاء ففيه وعيد لهم

{بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ} “İçlerinden bir grup senin söylediğinin aksini geceleyin kurup planlar” buyruğunda; onların üzerinde kararlaştıkları hususun itaatin gayrısı olduğuna delil vardır; çünkü tebyît, geceleyin bir işi görüşün üzerinde kesinleşeceği şekilde planlamaktır. Sonra yaptıklarına karşı onları tehdit ederek: {وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ} “Allah onların gece kurduklarını yazmaktadır” buyurmuştur; yani bunu onların aleyhine kaydeder ve karşılığını tastamam verir. Bunda onlar için bir tehdit vardır.

ثم أمر رسوله بمقابلتهم بالإعراض وعدم التعنيف فإنهم لا يضرونه شيئا إذا توكل على الله واستعان به في نصر دينه وإقامة شرعه ولهذا قال {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} .

Sonra Resulüne onları yüz çevirmekle ve azarlamamakla karşılamasını emretmiştir; zira dinine yardım ve şeriatını ikame hususunda Allah'a tevekkül edip O'ndan yardım dilediği takdirde onlar kendisine hiçbir zarar veremezler. Bundan dolayı: {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} “Artık onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et! Vekil olarak Allah yeter” buyurmuştur.

{٨٢} {أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا} .

{82} {أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا} “Onlar hâlâ Kur'an'ı derin derin düşünmezler mi (tedebbür etmezler mi)? Eğer o Allah'tan başkasının katından olsaydı, elbette onda pek çok çelişki (tutarsızlık) bulurlardı.”

يأمر تعالى بتدبر كتابه، وهو التأمل في معانيه، وتحديق الفكر فيه، وفي مبادئه وعواقبه، ولوازم، ذلك فإن تدبر كتاب الله مفتاح للعلوم والمعارف، وبه يستنتج كل خير وتستخرج منه جميع العلوم، وبه يزداد الإيمان في القلب وترسخ شجرته. فإنه يعرِّف بالرب المعبود، وما له من صفات الكمال; وما ينزه عنه من سمات النقص، ويعرِّف الطريق الموصلة إليه وصفة أهلها، وما لهم عند القدوم عليه، ويعرِّف العدو الذي هو العدو على الحقيقة، والطريق الموصلة إلى العذاب، وصفة أهلها، وما لهم عند وجود أسباب العقاب.

Allah Teâlâ Kitabının tedebbür edilmesini emretmektedir; bu da onun manalarını düşünmek, başlangıçları, neticeleri ve lazımları üzerinde zihni teksif etmektir. Zira Allah'ın Kitabını tedebbür etmek ilimlerin ve marifetlerin anahtarıdır; her türlü hayır onunla istinbat edilir, bütün ilimler ondan çıkarılır ve kalpteki iman onunla artıp ağacı kökleşir. Çünkü o ibadet olunan Rabbi, O'nun kemal sıfatlarını ve münezzeh olduğu noksanlık alametlerini tanıtır; O'na ulaştıran yolu, o yolun ehlinin sıfatlarını ve O'nun huzuruna vardıklarında kavuşacakları mükâfatları bildirir; hakiki düşmanı, azaba götüren yolu, onun ehlinin vasıflarını ve ceza sebepleri bulunduğunda başlarına gelecekleri tanıtır.

وكلما ازداد العبد تأملا فيه ازداد علما وعملا وبصيرة، لذلك أمر الله بذلك وحث عليه وأخبر أنه [هو] المقصود بإنزال القرآن، كما قال تعالى: {كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الألْبَابِ} وقال تعالى: {أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} .

Kul onda tefekkürünü artırdıkça ilmi, ameli ve basireti artar. İşte bu sebeple Allah bunu emretmiş, buna teşvik etmiş ve Kur'an'ın indiriliş gayesinin [bu] olduğunu haber vermiştir; nitekim Allah Teâlâ: {كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الألْبَابِ} “Sana indirdiğimiz bu Kitap mübarektir; ayetlerini tedebbür etsinler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye...” ve {أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Onlar Kur'an'ı tedebbür etmezler mi? Yoksa kalpler üzerinde kilitler mi var?” buyurmuştur.

ومن فوائد التدبر لكتاب الله: أنه بذلك يصل العبد إلى درجة اليقين والعلم بأنه كلام الله، لأنه يراه يصدق بعضه بعضا، ويوافق بعضه بعضا. فترى الحكم والقصة والإخبارات تعاد في القرآن في عدة مواضع، كلها متوافقة متصادقة، لا ينقض بعضها بعضا، فبذلك يعلم كمال القرآن وأنه من عند من أحاط علمه بجميع الأمور، فلذلك قال تعالى: {وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا} أي: فلما كان من عند الله لم يكن فيه اختلاف أصلا.

Allah'ın Kitabını tedebbür etmenin faydalarından biri de; kulun onun Allah'ın kelamı olduğuna dair yakîn ve ilim derecesine bununla ulaşmasıdır; çünkü onun bir kısmının diğer kısmını doğruladığını ve birbiriyle uyum içinde olduğunu görür. Hükmün, kıssanın ve haberlerin Kur'an'da pek çok yerde tekrarlandığını, hepsinin birbirini tasdik edip uyum içinde olduğunu ve hiçbirinin diğerini nakzetmediğini görürsün. Böylece Kur'an'ın mükemmelliği ve ilmi her şeyi kuşatan Zât'ın katından olduğu anlaşılır; işte bundan dolayı Allah Teâlâ: {وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا} “Eğer o Allah'tan başkasının katından olsaydı, elbette onda pek çok çelişki bulurlardı” buyurmuştur; yani Allah'ın katından olduğu için onda asla hiçbir ihtilaf ve çelişki yoktur.

{٨٣} {وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا} .

{83} {وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا} “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Halbuki onu Resul'e ve içlerinden emir sahiplerine götürselerdi, onlardan hüküm çıkarabilenler (istinbat edebilenler) onu elbette bilirlerdi. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyardınız.”

هذا تأديب من الله لعباده عن فعلهم هذا غير اللائق. وأنه ينبغي لهم إذا جاءهم أمر من الأمور المهمة والمصالح العامة ما يتعلق بالأمن وسرور المؤمنين، أو بالخوف الذي فيه مصيبة عليهم أن يتثبتوا ولا يستعجلوا بإشاعة ذلك الخبر، بل يردونه إلى الرسول وإلى أولي الأمر منهم، أهلِ الرأي والعلم والنصح والعقل والرزانة، الذين يعرفون الأمور ويعرفون المصالح وضدها. فإن رأوا في إذاعته مصلحة ونشاطا للمؤمنين وسرورا لهم وتحرزا من أعدائهم فعلوا ذلك. وإن رأوا أنه ليس فيه مصلحة (١) أو فيه مصلحة ولكن مضرته تزيد على مصلحته، لم يذيعوه، ولهذا قال: {لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} أي: يستخرجونه بفكرهم وآرائهم السديدة وعلومهم الرشيدة.

Bu, yakışıksız hareketleri sebebiyle Allah'ın kullarına yönelik bir terbiyesidir: Müminlerin emniyeti ve sevinciyle yahut kendilerine musibet getirecek korkuyla ilgili mühim meselelerden ve genel maslahatlardan bir haber geldiğinde acele etmeyip iyice tahkik etmeleri ve o haberi yaymakta aceleci davranmamaları gerekir; bilakis onu Resul'e ve içlerinden re'y, ilim, samimiyet, akıl ve vakar ehli olan, meseleleri, maslahatları ve zıtlarını iyi bilen emir sahiplerine arzetmelidirler. Şayet onu yaymakta bir maslahat, müminler için bir şevk, sevinç ve düşmanlarına karşı bir tedbir görürlerse bunu yaparlar. Eğer onda bir maslahat görmezlerse veya bir maslahat bulunsa bile zararı yararından daha fazla ise onu yaymazlar. Bundan dolayı: {لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} “Onlardan hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirlerdi” buyurmuştur; yani isabetli fikirleri, doğru görüşleri ve olgun ilimleriyle onu çıkarıp değerlendirirlerdi.

وفي هذا دليل لقاعدة أدبية وهي أنه إذا حصل بحث في أمر من الأمور ينبغي أن يولَّى مَنْ هو أهل لذلك ويجعل إلى أهله، ولا يتقدم بين أيديهم، فإنه أقرب إلى الصواب وأحرى للسلامة من الخطأ. وفيه النهي عن العجلة والتسرع لنشر الأمور من حين سماعها، والأمر بالتأمل قبل الكلام والنظر فيه، هل هو مصلحة، فيُقْدِم عليه الإنسان؟ أم لافيحجم عنه؟

Bunda edebî bir kaideye delil vardır: Bir konuda bir mesele müzakere edildiğinde işin ehline tevdi edilmesi, yetkin olana bırakılması ve onların önüne geçilmemesi gerekir; zira bu doğruya en yakın ve hatadan korunmaya en layık yoldur. Bunda işitildiği andan itibaren meseleleri yaymakta acele ve tezcanlılık göstermekten nehyedilme; konuşmadan önce etraflıca düşünme ve o işte bir maslahat varsa üzerine gitme, yoksa geri durma emri vardır.

ثم قال تعالى: {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ} أي: في توفيقكم وتأديبكم، وتعليمكم ما لم تكونوا تعلمون، {لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا} لأن الإنسان بطبعه ظالم جاهل، فلا تأمره نفسه إلا بالشر. فإذا لجأ إلى ربه واعتصم به واجتهد في ذلك، لطف به ربه ووفقه لكل خير، وعصمه من الشيطان الرجيم.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ} “Eğer Allah’ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı” yani sizi muvaffak kılması, terbiye etmesi ve bilmediğiniz şeyleri size öğretmesi [olmasaydı], {لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلا قَلِيلا} “pek azınız müstesna, mutlaka şeytana uyardınız.” Çünkü insan tabiatı gereği zalim [ve] cahildir; bu sebeple nefsi ona kötülükten başkasını emretmez. Kul Rabbine sığınır, O’na tutunur ve bu hususta gayret gösterirse Rabbi ona lütufta bulunur, onu her türlü hayra muvaffak kılar ve onu kovulmuş şeytandan muhafaza eder.

{٨٤} {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلا} .

{84} {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلا} “O halde Allah yolunda savaş! Sen ancak kendi nefsinden sorumlusun. Müminleri de [savaşa] teşvik et! Umulur ki Allah inkâr edenlerin şiddetli baskısını (savaş gücünü) defeder. Allah baskısı pek çetin, cezalandırması çok şiddetli olandır.”

هذه الحالة أفضل أحوال العبد، أن يجتهد في نفسه على امتثال أمر الله من الجهاد وغيره، ويحرض غيره عليه، وقد يعدم في العبد الأمران أو أحدهما فلهذا قال لرسوله: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ} أي: ليس لك (١) قدرة على غير نفسك، فلن تكلف بفعل غيرك. {وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ} على القتال، وهذا يشمل كل أمر يحصل به نشاط المؤمنين وقوة قلوبهم، من تقويتهم والإخبار بضعف الأعداء وفشلهم، وبما أُعد للمقاتلين من الثواب، وما على المتخلفين من العقاب، فهذا وأمثاله كله يدخل في التحريض على القتال.

Bu kulun en faziletli halidir: Cihat ve diğer hususlarda bizzat kendi nefsinde Allah'ın emrini yerine getirmeye gayret eder ve başkalarını da buna teşvik eder. Kulda bu iki husus yahut ikisinden biri bazen bulunmayabilir; bundan dolayı Resulüne: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلا نَفْسَكَ} “O halde Allah yolunda savaş! Sen ancak kendi nefsinden sorumlusun” buyurmuştur. Yani kendi nefsinden başkasına gücün yetmez (1); dolayısıyla başkasının fiilinden sorumlu tutulmazsın. {وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri de teşvik et!” Savaşa teşvik et... Bu; müminlere moral verip kalplerini güçlendirecek, onları takviye edecek, düşmanların zayıflığını ve hezimetini haber verecek, savaşanlara hazırlanan mükâfatları ve geride kalanların uğrayacağı cezaları bildirecek her türlü hususu kapsar. Bunlar ve benzerleri bütünüyle savaşa teşvik kapsamına girer.

{عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا} أي: بقتالكم في سبيل الله، وتحريض بعضكم بعضًا. {وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا} أي: قوة وعزة {وَأَشَدُّ تَنْكِيلا} بالمذنب في نفسه، وتنكيلا لغيره، فلو شاء تعالى لانتصر من الكفار بقوته ولم يجعل لهم باقية.

{عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Umulur ki Allah inkâr edenlerin şiddetli baskısını (savaş gücünü) defeder” Yani sizin Allah yolunda savaşmanız ve birbirinizi teşvik etmeniz vesilesiyle. {وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا} “Allah baskısı pek çetin...” yani kuvvet ve izzet bakımından [daha üstündür], {وَأَشَدُّ تَنْكِيلا} “...cezalandırması pek şiddetli olandır”; günahkârın bizzat kendisine ceza vermesi ve başkalarına da ibretlik ceza kılması bakımından. Şayet Teâlâ dileseydi, kendi kuvvetiyle kâfirlerden intikam alır ve onlardan geriye hiçbir varlık bırakmazdı.

ولكن من حكمته يبلو بعض عباده ببعض ليقوم سوق الجهاد، ويحصل الإيمان النافع، إيمان الاختيار، لا إيمان الاضطرار والقهر الذي لا يفيد شيئا.

Fakat O'nun hikmetindendir ki cihat meydanı kurulsun ve hiçbir yarar sağlamayan mecburiyet ve kahır imanı değil, faydalı olan ihtiyarî iman hâsıl olsun diye kullarının bir kısmını diğer bir kısmıyla imtihan eder.

{٨٥} {مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا} .

{85} {مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا} “Kim güzel bir şefaatte (aracılıkta) bulunursa, ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir günah payı (kifl) olur. Allah her şeyi gözetip karşılığını verendir (Mukît'tir).”

المراد بالشفاعة هنا: المعاونة على أمر من الأمور، فمن شفع غيره وقام معه على أمر من أمور الخير -ومنه الشفاعة للمظلومين لمن ظلمهم- كان له نصيب من شفاعته بحسب سعيه وعمله ونفعه، ولا ينقص من أجر الأصيل والمباشر شيء، ومَنْ عاون غيره على أمر من الشر كان عليه كفل من الإثم بحسب ما قام به وعاون عليه. ففي هذا الحث العظيم على التعاون على البر والتقوى، والزجر العظيم عن التعاون على الإثم والعدوان، وقرر ذلك بقوله: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا} أي: شاهدًا حفيظًا حسيبًا على هذه الأعمال، فيجازي كُلا ما يستحقه.

Burada şefaatten kasıt; bir iş üzerinde yardımlaşmaktır. Kim bir başkasına arka çıkar ve hayır işlerinden birinde onunla birlikte durursa —mazlumlara zalimleri karşısında arka çıkmak gibi— gayretine, ameline ve faydasına göre şefaatinden kendisine bir pay olur; bizzat işi yapan asıl kimsenin mükâfatından da hiçbir şey eksilmez. Kim de bir başkasına şer bir işte yardım ederse yerine getirdiği ve yardım ettiği oranda günahından kendisine bir pay yüklenir. Bunda iyilik ve takvada yardımlaşmaya büyük bir teşvik, günah ve düşmanlıkta yardımlaşmaktan da büyük bir sakındırma vardır. Allah Teâlâ bunu şu buyruğuyla pekiştirmiştir: {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا} Yani bu ameller üzerine şahit, koruyucu ve hesaba çekici olandır ve herkese hak ettiğinin karşılığını tastamam verir.

{٨٦} {وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا} .

{86} {وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا} “Bir selamla selamlandığınız vakit, siz ondan daha güzeliyle selam verin yahut aynıyla karşılık verin! Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesaba çekendir.”