Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

التحية هي: اللفظ الصادر من أحد المتلاقيين على وجه الإكرام والدعاء، وما يقترن بذلك اللفظ من البشاشة ونحوها.

Tahiyye (selamlama); karşılaşan iki kişiden birinin ikram ve dua kabilinden söylediği lafız ile o lafza eşlik eden güler yüzlülük ve benzeri tavırlardır.

وأعلى أنواع التحية ما ورد به الشرع، من السلام ابتداء وردًّا. فأمر تعالى المؤمنين أنهم إذا حُيّوا بأي تحية كانت، أن يردوها بأحسن منها لفظا وبشاشة، أو مثلها في ذلك. ومفهوم ذلك النهي عن عدم الرد بالكلية أو ردها بدونها.

Selamlamanın en üstün türü şeriatın getirdiği selamdır; hem başlatma hem karşılık verme bakımından... Allah Teâlâ müminlere hangi selamla selamlanırlarsa selamlansınlar lafız ve güler yüzlülük bakımından ya daha güzeliyle yahut dengiyle karşılık vermelerini emretmiştir. Bunun mefhumu ise selamı tamamen cevapsız bırakmaktan yahut daha aşağı bir şekilde karşılık vermekten nehyetmektir.

ويؤخذ من الآية الكريمة الحث على ابتداء السلام والتحية من وجهين:

Bu kerim ayetten iki yönden selama ve selamlaşmaya başlama teşviki anlaşılır:

أحدهما: أن الله أمر بردها بأحسن منها أو مثلها، وذلك يستلزم أن التحية مطلوبة شرعًا.

Birincisi: Allah'ın ona daha güzeliyle veya dengiyle karşılık verilmesini emretmesidir; bu da selamlamanın şer'an talep edilen bir husus olmasını gerektirir.

الثاني: ما يستفاد من أفعل التفضيل وهو "أحسن" الدال على مشاركة التحية وردها بالحسن، كما هو الأصل في ذلك.

İkincisi: İsmi tafdilden; yani selamlama ve ona karşılık vermede aslolan güzellikte ortaklığa delalet eden “daha güzel (ahsen)” lafzından anlaşılan manadır.

ويستثنى من عموم الآية الكريمة من حيَّا بحال غير مأمور بها، كـ "على مشتغل بقراءة، أو استماع خطبة، أو مصلٍ ونحو ذلك" فإنه لا يطلب إجابة تحيته، وكذلك يستثنى من ذلك من أمر الشارع بهجره وعدم تحيته، وهو العاصي غير التائب الذي يرتدع بالهجر، فإنه يهجر ولا يُحيّا، ولا تُرد تحيته، وذلك لمعارضة المصلحة الكبرى.

Emredilmeyen uygunsuz bir halde iken selam veren kimse bu kerim ayetin umumiliğinden istisna edilir; örneğin Kur'an okumakla meşgul olan, hutbe dinleyen, namaz kılan ve benzeri durumdaki kimselere verilen selam gibi... Zira onun selamına cevap verilmesi talep edilmez. Aynı şekilde şâriin kendisini terk etmeyi (hecr etmeyi) ve ona selam vermemeyi emrettiği kimse de bundan müstesnadır; o da hecr edilmekle yola gelecek olan tövbe etmemiş günahkârdır. Zira daha büyük bir maslahatın çatışması sebebiyle o hecr edilir, kendisine selam verilmez ve selamı da alınmaz.

ويدخل في رد التحية كل تحية اعتادها الناس وهي غير محظورة شرعًا، فإنه مأمور بردّها وبأحسن منها، ثم أوعد تعالى وتوعد على فعل الحسنات والسيئات بقوله: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا} فيحفظ على العباد أعمالهم، حسنها وسيئها، صغيرها وكبيرها، ثم يجازيهم بما اقتضاه فضله وعدله وحكمه المحمود.

Şer'an yasak olmayan ve insanların adet edindiği her türlü selamlama selamı almaya dahildir; insan ona aynısıyla ve daha güzeliyle karşılık vermekle emrolunmuştur. Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesaba çekendir” buyruğuyla iyilikleri ve kötülükleri işlemeye karşılık vaad ve vaidde bulunmuştur: Kulların amellerini; iyisini, kötüsünü, küçüğünü ve büyüğünü kaydeder; sonra lütfunun, adaletinin ve övgüye değer hikmetinin iktizasına göre onlara karşılığını verir.

{٨٧} {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} .

{87} {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} “Allah —ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur— gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizleri mutlaka bir araya toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?”

يخبر تعالى عن انفراده بالوحدانية وأنه لا معبود ولا مألوه إلا هو، لكماله في ذاته وأوصافه ولكونه المنفرد بالخلق والتدبير، والنعم الظاهرة والباطنة.

Allah Teâlâ birliğinde tek olduğunu, Zâtında ve sıfatlarında kâmil olması, yaratmada, tedbirde, zahirî ve bâtınî nimetlerde tek olması sebebiyle Kendisinden başka ibadet ve kulluk edilecek hiçbir hak ilah bulunmadığını haber vermektedir.

وذلك يستلزم الأمر بعبادته والتقرب إليه بجميع أنواع العبودية. لكونه المستحق لذلك وحده والمجازي للعباد بما قاموا به من عبوديته أو تركوه منها، ولذلك أقسم على وقوع محل الجزاء وهو يوم القيامة، فقال: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} أي: أولكم وآخِركم في مقام واحد.

Bu durum; kulluğa layık yegâne Zât olması ve kulların yerine getirdikleri yahut terk ettikleri kulluk amellerinin karşılığını verecek olanın yalnız Kendisi bulunması sebebiyle O'na ibadet etmeyi ve kulluğun her çeşidiyle O'na yakınlaşmayı emretmeyi iktiza eder. İşte bu sebeple ceza ve mükâfat mahalli olan kıyamet gününün vuku bulacağına yemin etmiş ve şöyle buyurmuştur: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} Yani ilkinizden sonuncunuza kadar hepinizi tek bir durakta mutlaka toplayacaktır.

في {يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ} أي: لا شك ولا شبهة بوجه من الوجوه، بالدليل العقلي والدليل السمعي، فالدليل العقلي ما نشاهده من إحياء الأرض بعد موتها، ومن وجود النشأة الأولى التي وقوع الثانية أَوْلى منها بالإمكان، ومن الحكمة التي تجزم بأن الله لم يخلق خلقه عبثًا، يحيون ثم يموتون. وأما الدليل السمعي فهو إخبار أصدق الصادقين بذلك، بل إقسامه عليه ولهذا قال: {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} كذلك أمر رسوله ﷺ أن يقسم عليه في غير موضع من القرآن، كقوله تعالى: {زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} .

{يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ} “Gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde...” Yani akli ve naklî delillerle onda hiçbir şekilde şüphe ve tereddüt yoktur. Akli delil: Ölümünden sonra yeryüzünün diriltilmesini müşahede etmemiz, ikincisinin vuku bulması imkân bakımından daha evla olan ilk yaratılışın varlığı ve Allah'ın yaratılmışları boş yere —yaşayıp sonra ölsünler diye— yaratmadığını kesinlikle bildiren hikmettir. Naklî delil ise doğru söyleyenlerin en doğrusunun bunu haber vermesi, hatta bunun üzerine yemin etmesidir; bundan dolayı: {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” buyurmuştur. Aynı şekilde Resulüne de sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ın pek çok yerinde bunun üzerine yemin etmesini emretmiştir; nitekim Allah Teâlâ: {زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “İnkâr edenler asla diriltilmeyeceklerini iddia ettiler. De ki: Hayır! Rabbime andolsun ki siz mutlaka diriltileceksiniz, sonra yaptıklarınız size mutlaka haber verilecektir ve bu Allah'a pek kolaydır” buyurmuştur.

وفي قوله: {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا} إخبار بأن حديثه وأخباره وأقواله في أعلى مراتب الصدق، بل أعلاها. فكل ما قيل في العقائد [والعلوم] (١) والأعمال مما يناقض ما أخبر الله به، فهو باطل لمناقضته للخبر الصادق اليقين، فلا يمكن أن يكون حقًّا.

{وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا} “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” ve {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا} “Sözce Allah'tan daha doğru kim olabilir?” buyruklarında; O'nun sözlerinin, haberlerinin ve beyanlarının doğruluğun en yüce mertebelerinde, hatta en zirvesinde bulunduğunun haberi vardır. İnançlarda, [ilimlerde] (1) ve amellerde Allah'ın haber verdiği şeylere zıt olarak söylenen her şey, o dosdoğru ve kesin habere aykırı olduğu için bâtıldır; onun hak olması asla mümkün değildir.

{٨٨ - ٩١} {فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا * وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا * إِلا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا * سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} .

{88 - 91} {فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا * وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا * إِلا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا * سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki gruba ayrılıyorsunuz? Halbuki Allah onları kazandıkları [günahlar] yüzünden baş aşağı etmiştir (küfre geri döndürmüştür). Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa artık sen onun için asla bir yol bulamazsın. Kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr edip onlarla bir olmanızı arzu ettiler. O halde onlar Allah yolunda hicret edinceye kadar içlerinden dostlar edinmeyin! Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün! Onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin! Ancak sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak (içleri elvermeyerek) size gelenler müstesnadır. Eğer Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Şayet sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah onların aleyhinde size [saldırmak için] bir yol kılmamıştır. Başkalarını da bulacaksınız ki onlar hem sizden emin olmak hem de kendi kavimlerinden emin olmak isterler. Ne zaman fitneye (şirke ve savaşa) döndürülseler baş aşağı içine dalarlar. Eğer onlar sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [savaştan] çekmezlerse, onları nerede yakalarsanız tutun ve öldürün! İşte onlara karşı size apaçık bir yetki (hüccet) verdik.”

(٢) المراد بالمنافقين المذكورين في هذه الآيات: المنافقون المظهرون إسلامهم، ولم يهاجروا مع كفرهم، وكان قد وقع بين الصحابة رضوان الله عليهم فيهم اشتباه، فبعضهم تحرج عن قتالهم، وقطع موالاتهم بسبب ما أظهروه من الإيمان، وبعضهم علم أحوالهم بقرائن أفعالهم فحكم بكفرهم. فأخبرهم الله تعالى أنه لا ينبغي لكم أن تشتبهوا فيهم ولا تشكوا، بل أمرهم واضح غير مشكل، إنهم منافقون قد تكرر كفرهم، وودوا مع ذلك كفركم وأن تكونوا مثلهم. فإذا تحققتم ذلك منهم {فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ} وهذا يستلزم عدم محبتهم لأن الولاية فرع المحبة.

(2) Bu ayetlerde zikredilen münafıklardan kasıt; küfürleri devam ettiği halde Müslüman olduklarını izhar eden ve hicret etmeyen münafıklardır. Sahabe radıyallâhu anhüm arasında onlar hakkında bir tereddüt meydana gelmişti: Bir kısmı onların izhar ettiği iman sebebiyle onlarla savaşmaktan ve dostluğu kesmekten çekinmiş; bir kısmı ise fiillerinin karinelerinden onların durumunu anlayıp küfürlerine hükmetmişti. Allah Teâlâ onlara şöyle haber verdi: Onlar hakkında tereddüde düşmemeniz ve şüphe etmemeniz gerekir; bilakis onların durumu apaçıktır, kapalı değildir. Onlar küfürleri tekerrür etmiş münafıklardır; bununla birlikte sizin de inkâr etmenizi ve kendileri gibi olmanızı arzu etmektedirler. Onların bu halini kesin olarak bildiğinizde {فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ} “içlerinden dostlar edinmeyin!” Bu onları sevmemeyi iktiza eder; çünkü dostluk (velayet) sevginin bir fer'idir.

ويستلزم أيضا بغضهم وعداوتهم لأن النهي عن الشيء أمر بضده، وهذا الأمر موقت بهجرتهم فإذا هاجروا جرى عليهم ما جرى على المسلمين، كما كان النبي ﷺ يجري أحكام الإسلام لكل مَنْ كان معه وهاجر إليه، وسواء كان مؤمنا حقيقة أو ظاهر الإيمان.

Yine bu onlara buğzetmeyi ve düşmanlık beslemeyi iktiza eder; zira bir şeyden nehiy onun zıddını emretmektir. Bu emir onların hicret etmesine kadar geçicidir; hicret ettiklerinde ise Müslümanlara uygulanan hükümler onlara da uygulanır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bulunan ve kendisine hicret eden herkese —ister hakikatte mümin olsun ister zahiren mümin görünsün— İslam hükümlerini tatbik ederdi.

وأنهم إن لم يهاجروا وتولوا عنها {فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} أي: في أي وقت وأي محل كان، وهذا من جملة الأدلة الدالة على نسخ القتال في الأشهر الحرم، كما هو قول جمهور العلماء، والمنازعون يقولون: هذه نصوص مطلقة، محمولة على تقييد التحريم في الأشهر الحرم.

Şayet hicret etmez ve bundan yüz çevirirlerse: {فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün!” Yani hangi vakitte ve hangi mekânda olursa olsun... Bu, âlimlerin cumhurunun görüşü olduğu üzere haram aylarda savaş yasağının neshedildiğine delalet eden delillerdendir. İtiraz edenler ise şöyle derler: Bunlar mutlak nasslardır ve haram aylardaki yasaklama kaydına hamledilir.

ثم إن الله استثنى من قتال هؤلاء المنافقين ثلاث فِرَق:

Sonra Allah Teâlâ bu münafıklarla savaşmaktan üç fırkayı istisna etmiştir:

فرقتين أمر بتركهم وحتَّم [على] ذلك، إحداهما (٣) : من يصل إلى قوم بينهم وبين المسلمين عهد وميثاق بترك القتال فينضم إليهم، فيكون له حكمهم في حقن الدم والمال.

İki fırkayı terk etmeyi emretmiş ve bunu kesin kılmıştır. Bunlardan birincisi (3): Müslümanlarla aralarında savaşı terk etme üzerine ahit ve antlaşma bulunan bir kavme sığınıp onlara katılan kimsedir; canının ve malının korunmasında o kavmin hükmünü alır.

والفرقة الثانية: قوم {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ} أي: بقوا، لا تسمح أنفسهم بقتالكم، ولا بقتال قومهم، وأحبوا ترك قتال الفريقين، فهؤلاء أيضا أمر بتركهم، وذكر الحكمة في ذلك في قوله: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ} فإن الأمور الممكنة ثلاثة أقسام:

İkinci fırka: {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ} “Sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralan bir kavimdir.” Yani ne sizinle savaşmaya ne de kendi kavimleriyle savaşmaya gönülleri elvermeyip her iki tarafla da savaşı terk etmeyi arzu edenlerdir. Bunların da serbest bırakılmasını emretmiş ve bundaki hikmeti şu buyruğunda zikretmiştir: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ} “Eğer Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de sizinle savaşırlardı.” Çünkü vuku bulması muhtemel hususlar üç kısımdır:

إما أن يكونوا معكم ويقاتلوا أعداءكم، وهذا متعذر من هؤلاء، فدار الأمر بين قتالكم مع قومهم وبين ترك قتال الفريقين، وهو أهون الأمرين عليكم، والله قادر على تسليطهم عليكم، فاقبلوا العافية، واحمدوا ربكم الذي كف أيديهم عنكم مع التمكن من ذلك.

Ya sizin yanınızda yer alıp düşmanlarınızla savaşırlar ki bu bunlardan beklenemez; dolayısıyla mesele kendi kavimleriyle birlikte sizinle savaşmaları ile her iki tarafla da savaşı terk etmeleri arasında dönüp dolaşır ki bu ikincisi sizin için iki durumun en hafifidir. Allah onları sizin üzerinize musallat etmeye de kadirdir; öyleyse bu afiyeti kabul edin ve güçleri yettiği halde ellerini sizden çeken Rabbinize hamdedin!

{فَـ} هؤلاء {إن اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا} .

İşte bunlar hakkında: {فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا} “Şayet sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah onların aleyhinde size bir yol kılmamıştır.”

الفرقة الثالثة: قوم يريدون مصلحة أنفسهم بقطع النظر عن احترامكم، وهم الذين قال الله فيهم: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ} أي: من هؤلاء المنافقين. {يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ} أي: خوفا منكم {وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا} أي: لا يزالون مقيمين على كفرهم ونفاقهم، وكلما عرض لهم عارض من عوارض الفتن أعماهم ونكسهم على رءوسهم، وازداد كفرهم ونفاقهم، وهؤلاء في الصورة كالفرقة الثانية، وفي الحقيقة مخالفة لها.

Üçüncü fırka: Size saygı göstermekten ziyade sırf kendi menfaatlerini düşünen kimselerdir ki Allah Teâlâ haklarında şöyle buyurmuştur: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ} “Başkalarını da bulacaksınız ki;” yani bu münafıklardan... {يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ} “hem sizden emin olmak;” yani sizden korktukları için, {وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا} “hem de kendi kavimlerinden emin olmak isterler. Ne zaman fitneye döndürülseler baş aşağı içine dalarlar.” Yani sürekli küfürleri ve nifakları üzere kalırlar; fitne sebeplerinden biri karşılarına her çıktığında onları kör eder, baş aşağı çevirir ve küfür ile nifaklarını artırır. Bunlar görünüşte ikinci fırka gibidirler, fakat hakikatte onlardan tamamen farklıdırlar.

فإن الفرقة الثانية تركوا قتال المؤمنين احترامًا لهم لا خوفا على أنفسهم، وأما هذه الفرقة فتركوه خوفا لا احتراما، بل لو وجدوا فرصة في قتال المؤمنين، فإنهم مستعدون لانتهازها، فهؤلاء إن لم يتبين منهم ويتضح اتضاحًا عظيمًا اعتزال المؤمنين وترك قتالهم، فإنهم يقاتلون، ولهذا قال: {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} أي: المسالمة والموادعة {وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} أي: حجة بينة واضحة، لكونهم معتدين ظالمين لكم تاركين للمسالمة، فلا يلوموا إلا أنفسهم.

Zira ikinci grup, müminlerle savaşmayı kendi canlarından korktukları için değil, onlara saygı duydukları için bırakmışlardı. Bu gruba gelince, onlar [savaşı] saygıdan değil korkudan bırakmışlardır. Hatta müminlerle savaşma hususunda bir fırsat bulacak olsalar, onu değerlendirmeye hazırdırlar. İşte bunların müminlerden uzak durdukları ve onlarla savaşmayı bıraktıkları apaçık bir şekilde ortaya çıkmadıkça onlarla savaşılır. Bundan dolayı [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ} “Şayet sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez” yani barış ve uzlaşmaya yanaşmaz {وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “ve ellerini [sizden] çekmezlerse, artık onları bulduğunuz yerde yakalayın ve öldürün! İşte onlara karşı size apaçık bir yetki verdik.” Yani size karşı haddi aşan zâlimler olmaları ve barışı terk etmeleri sebebiyle [onlara karşı size] apaçık ve kesin bir hüccet verdik. Artık yalnızca kendilerini kınasınlar.

{٩٢} {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} .

{92} {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Bir müminin bir mümini öldürmesi —hataen olması müstesna— asla caiz (olacak şey) değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla (hataen) öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ailesi bağışlamadıkça (varislerine) teslim edilecek bir diyet ödemesi gerekir. Şayet [öldürülen] mümin olduğu halde size düşman bir kavimden ise, o takdirde mümin bir köle azat etmek gerekir. Eğer sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Bunları bulamayan kimse, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.”

هذه الصيغة من صيغ الامتناع، أي: يمتنع ويستحيل أن يصدر من مؤمن قتل مؤمن، أي: متعمدا، وفي هذا الإخبارُ بشدة تحريمه وأنه مناف للإيمان أشد منافاة، وإنما يصدر ذلك إما من كافر، أو من فاسق قد نقص إيمانه نقصا عظيما، ويخشى عليه ما هو أكبر من ذلك، فإن الإيمان الصحيح يمنع المؤمن من قتل أخيه الذي قد عقد الله بينه وبينه الأخوة الإيمانية التي من مقتضاها محبته وموالاته، وإزالة ما يعرض لأخيه من الأذى، وأي أذى أشد من القتل؟ وهذا يصدقه قوله ﷺ: "لا ترجعوا بعدي كفارًا يضرب بعضكم رقاب بعض"

Bu kalıp imtina kalıplarındandır; yani bir müminin diğer bir mümini —kasten— öldürmesi imkânsız ve düşünülemez bir şeydir. Bunda onun haramlığının son derece şiddetli olduğunun ve imana en ağır şekilde zıt düştüğünün haberi vardır. Bu durum ancak ya bir kâfirden yahut imanı çok büyük derecede eksilmiş ve hakkında bundan daha büyüğünden korkulan bir fâsıktan sadır olur. Zira sahih iman, mümini; Allah'ın aralarında kurduğu ve gereği onu sevmek, dost edinmek ve kardeşine gelen eziyetleri bertaraf etmek olan o din kardeşini öldürmekten alıkoyar. Öldürmekten daha büyük hangi eziyet olabilir ki? Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “Benden sonra birbirinizin boyunlarını vuran kâfirlere dönmeyin!” hadisi de bunu doğrulamaktadır.

فعلم أن القتل من الكفر العملي وأكبر الكبائر بعد الشرك بالله. ولما كان قوله: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا} لفظا عاما لجميع الأحوال، وأنه لا يصدر منه قتل أخيه بوجه من الوجوه، استثنى تعالى قتل الخطأ فقال: {إِلا خَطَأً} فإن المخطئ الذي لا يقصد القتل غير آثم، ولا مجترئ على محارم الله، ولكنه لما كان قد فعل فعلا شنيعًا وصورته كافية في قبحه وإن لم يقصده أمر تعالى بالكفارة والدية فقال: {وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً} سواء كان القاتل ذكرًا أو أنثى حرًّا أو عبدًا، صغيرًا أو كبيرًا، عاقلا أو مجنونًا، مسلمًا أو كافرًا، كما يفيده لفظ "مَنْ" الدالة على العموم وهذا من أسرار الإتيان بـ "مَنْ"في هذا الموضع، فإن سياق الكلام يقتضي أن يقول: فإن قتله، ولكن هذا لفظ لا يشمل ما تشمله "مَنْ"

Böylece öldürmenin amelî küfürden ve Allah'a şirk koşmaktan sonra en büyük büyük günahlardan olduğu anlaşılmış olur. {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا} “Bir müminin bir mümini öldürmesi asla caiz değildir” buyruğu bütün halleri kapsayan genel bir lafız olup müminin hiçbir surette din kardeşini öldürmesinin düşünülemeyeceğini ifade ettiğinden, Allah Teâlâ hataen öldürmeyi istisna ederek: {إِلا خَطَأً} “hataen olması müstesna” buyurmuştur. Çünkü öldürmeyi kastetmeyen ve hata yapan kimse günahkâr değildir ve Allah'ın haramlarına cüret etmemiştir. Fakat kastetmemiş olsa bile çirkin bir fiil işlediği ve sureti dahi çirkinliğine yettiği için Allah Teâlâ kefaret ve diyeti emretmiş ve şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً} “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse...” Katil erkek veya kadın, hür veya köle, küçük veya büyük, akıllı veya mecnun, Müslüman veya kâfir olsun fark etmez; nitekim umumilik ifade eden “men (kim)” lafzı bunu ifade eder. Bu makamda “men” lafzının getirilmesinin sırlarından biri de budur; zira kelamın akışı “şayet onu öldürürse” demeyi gerektirirdi, fakat bu lafız “men” lafzının kapsadığı genişliği kapsamazdı.

وسواء كان المقتول ذكرًا أو أنثى، صغيرًا أو كبيرًا، كما يفيده التنكير في سياق الشرط، فإن على القاتل {تحرير رقبة مؤمنة} كفارة لذلك، تكون في ماله، ويشمل ذلك الصغير والكبير، والذكر والأنثى، والصحيح والمعيب، في قول بعض العلماء.

Şart siyakındaki nekire lafzın ifade ettiği üzere öldürülen kimse erkek veya kadın, küçük veya büyük olsun eşittir; katilin kendi malından buna kefaret olarak {تحرير رقبة مؤمنة} “mümin bir köle azat etmesi” gerekir. Bazı âlimlerin görüşüne göre bu azat edilecek köle küçük veya büyük, erkek veya kadın, sağlam veya kusurlu olabilir.

ولكن الحكمة تقتضي أن لا يجزئ عتق المعيب في الكفارة؛ لأن المقصود بالعتق نفع العتيق، وملكه منافع نفسه، فإذا كان يضيع بعتقه، وبقاؤه في الرق أنفع له فإنه لا يجزئ عتقه، مع أن في قوله: {تحرير رقبة} ما يدل على ذلك؛ فإن التحرير: تخليص من استحقت منافعه لغيره أن تكون له، فإذا لم يكن فيه منافع لم يتصور وجود التحرير. فتأمل ذلك فإنه واضح.

Fakat hikmet, kusurlu kölenin kefarette yeterli olmamasını iktiza eder. Çünkü azat etmedeki maksat azat edilen kimsenin faydalanması ve kendi menfaatlerine malik olmasıdır; şayet azat edilmesiyle zayi olacaksa ve kölelikte kalması onun için daha faydalı ise onu azat etmek yeterli olmaz. Kaldı ki {تحرير رقبة} “bir boynu hürriyetine kavuşturmak” ifadesinde de buna delalet eden bir mana vardır: Çünkü tahrîr (hür kılma), menfaatleri başkasına ait olan bir kimseyi menfaatleri kendisine ait olacak şekilde kurtarmaktır; şayet onda hiçbir menfaat yoksa tahrîrin varlığı tasavvur edilemez. Bunu iyi düşün; zira gayet açıktır.

وأما الدية فإنها تجب على عاقلة القاتل في الخطأ وشبه العمد. {مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ} جبرًا لقلوبهم، والمراد بأهله هنا هم ورثته، فإن الورثة يرثون ما ترك، الميت، فالدية داخلة فيما ترك وللدية تفاصيل كثيرة مذكورة في كتب الفقه.

Diyete gelince; hataen ve kasıt benzeri (şibh-i amd) öldürmelerde katilin âkilesi (akrabaları) üzerine vacip olur. Kalplerini teselli etmek ve acılarını hafifletmek için {مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ} “ailesine teslim edilecek [bir diyet]...” Burada ailesinden kasıt onun varisleridir; zira varisler ölünün geride bıraktığı mallara varis olurlar, diyet de onun geride bıraktığı terekeye dahildir. Diyetin fıkıh kitaplarında zikredilen pek çok teferruatı vardır.

وقوله: {إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا} أي: يتصدق ورثة القتيل بالعفو عن الدية، فإنها تسقط، وفي ذلك حث لهم على العفو لأن الله سماها صدقة، والصدقة مطلوبة في كل وقت. {فَإِنْ كَانَ} المقتول {مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ} أي: من كفار حربيين {وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} أي: وليس عليكم لأهله دية، لعدم احترامهم في دمائهم وأموالهم.

{إِلا أَنْ يَصَّدَّقُوا} “ailesi bağışlamadıkça...” Yani maktulün varisleri diyeti affederek sadaka verirlerse diyet düşer. Bunda onları affetmeye bir teşvik vardır; çünkü Allah onu sadaka olarak isimlendirmiştir, sadaka ise her vakit talep edilen bir hayırdır. Öldürülen kimse {فَإِنْ كَانَ} “şayet [öldürülen]” {مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ} “size düşman bir kavimden ise;” yani harbî kâfirlerden ise, {وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “ve kendisi de mümin ise, o takdirde mümin bir köle azat etmek gerekir.” Yani ailesine diyet ödemeniz gerekmez; zira onların canları ve malları dokunulmaz (muhterem) değildir.

{وَإِنْ كَانَ} المقتول {مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} وذلك لاحترام أهله بما لهم من العهد والميثاق.

Öldürülen kimse {وَإِنْ كَانَ} “eğer” {مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir.” Bu, sahip oldukları ahit ve antlaşma sebebiyle ailesinin dokunulmazlığından ötürüdür.

{فَمَنْ لَمْ يَجِدْ} الرقبة ولا ثمنها، بأن كان معسرا بذلك، ليس عنده ما يفضل عن مؤنته وحوائجه الأصلية شيء يفي بالرقبة، {فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} أي: لا يفطر بينهما من غير عذر، فإن أفطر لعذر فإن العذر لا يقطع التتابع، كالمرض والحيض ونحوهما. وإن كان لغير عذر انقطع التتابع ووجب عليه استئناف الصوم.

{فَمَنْ لَمْ يَجِدْ} “Bunları bulamayan kimse;” yani azat edecek köleyi ve onun bedelini bulamayan, geçiminden ve asli ihtiyaçlarından arta kalan köle bedeline yetecek malı bulunmayıp darlık içinde olan kimse, {فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} “peş peşe iki ay oruç tutmalıdır.” Yani özürsüz olarak aralarında orucu bozmaz; hastalık, hayız ve benzeri meşru bir mazeretle bozarsa bu mazeret peş peşeliği (tetâbûu) kesmez. Şayet mazeretsiz bozarsa peş peşelik kesilir ve oruca baştan başlaması vacip olur.

{تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ} أي: هذه الكفارات التي أوجبها الله على القاتل توبة من الله على عباده ورحمة بهم، وتكفير لما عساه أن يحصل منهم من تقصير وعدم احتراز، كما هو واقع كثيرًا للقاتل خطأ.

{تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ} “Allah tarafından tövbesinin kabulü için...” Yani Allah'ın katil üzerine farz kıldığı bu kefaretler; kulları üzerine Allah'tan bir tövbe kabulü, onlara bir rahmet ve hataen öldüren kimsede çokça görüldüğü üzere kendilerinden sadır olması muhtemel kusur ve tedbirsizliğe bir kefarettir.

{وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} أي: كامل العلم كامل الحكمة، لا يخفى عليه مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء، ولا أصغر من ذلك ولا أكبر، في أي وقت كان وأي محل كان.

{وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.” Yani ilmi kâmil, hikmeti kâmil olandır; yerde ve gökte zerre ağırlığınca, ondan daha küçük veya daha büyük hiçbir şey, hangi vakitte ve nerede olursa olsun O'na gizli kalmaz.

ولا يخرج عن حكمته من المخلوقات والشرائع شيء، بل كل ما خلقه وشرعه فهو متضمن لغاية الحكمة، ومن علمه وحكمته أن أوجب على القاتل كفارة مناسبة لما صدر منه، فإنه تسبب لإعدام نفس محترمة، وأخرجها من الوجود إلى العدم، فناسب أن يعتق رقبة ويخرجها من رق العبودية للخلق إلى الحرية التامة، فإن لم يجد هذه الرقبة صام شهرين متتابعين، فأخرج نفسه من رق الشهوات واللذات الحسية القاطعة للعبد عن سعادته الأبدية إلى التعبد لله تعالى بتركها تقربا إلى الله.

Yaratılmışlardan ve şeriatlardan hiçbir şey O'nun hikmetinin dışına çıkamaz; bilakis yarattığı ve şeriat kıldığı her şey nihai bir hikmeti barındırır. O'nun ilim ve hikmetindendir ki katil üzerine kendisinden sadır olan fiile tam uygun bir kefaret farz kılmıştır: Zira o dokunulmaz (muhterem) bir nefsin yok olmasına sebep olmuş ve onu varlıktan yokluğa çıkarmıştır. Dolayısıyla bir canı azat edip mahlûkata kul olma köleliğinden tam bir hürriyete kavuşturması uygun düşmüştür. Bu köleyi bulamadığı takdirde peş peşe iki ay oruç tutar; böylece kulu ebedî saadetinden alıkoyan şehevî arzuların ve hissî lezzetlerin köleliğinden kendi nefsini çıkarıp Allah'a yakınlaşmak gayesiyle bunları terk ederek Allah Teâlâ'ya kulluk mertebesine yükseltir.

ومدها تعالى بهذه المدة الكثيرة الشاقة في عددها ووجوب التتابع فيها، ولم يشرع الإطعام في هذا الموضع لعدم المناسبة. بخلاف الظهار، كما سيأتي إن شاء الله تعالى.

Allah Teâlâ gün sayısındaki çokluk ve peş peşe tutulmasının vacip oluşuyla bu süreyi meşakkatli kılmış; uygun düşmediği için bu makamda yedirmeyi (it'âmı) meşru kılmamıştır. Zıhâr ise böyle değildir; inşâallâhu Teâlâ ileride gelecektir.

ومن حكمته أن أوجب في القتل الدية ولو كان خطأ، لتكون رادعة وكافة عن كثير من القتل باستعمال الأسباب العاصمة عن ذلك.

O'nun hikmetindendir ki hataen de olsa öldürmede diyeti vacip kılmıştır; ta ki bundan koruyucu sebeplere sarılmak suretiyle pek çok öldürme olayına karşı caydırıcı ve engelleyici olsun.

ومن حكمته أن وجبت على العاقلة في قتل الخطأ، بإجماع العلماء، لكون القاتل لم يذنب فيشق عليه أن يحمل هذه الدية الباهظة، فناسب أن يقوم بذلك من بينه وبينهم المعاونة والمناصرة والمساعدة على تحصيل المصالح وكف المفاسد [ولعل ذلك من أسباب منعهم لمن يعقلون عنه من القتل حذرًا من تحميلهم] (١) ويخف عنهم (٢) بسبب توزيعه عليهم بقدر أحوالهم وطاقتهم، وخففت أيضا بتأجيلها عليهم ثلاث سنين.

O'nun hikmetindendir ki âlimlerin icmasıyla hataen öldürmede diyet âkile (katilin erkek akrabaları) üzerine vacip kılınmıştır: Çünkü katil kasten günah işlemediği için bu ağır diyeti tek başına yüklenmesi ona çok zor gelirdi; dolayısıyla aralarında yardımlaşma, dayanışma, maslahatları elde etme ve mefsedetleri önleme bağı bulunan kimselerin bunu üstlenmesi uygun düşmüştür [belki de bu, diyetin kendilerine yüklenmesi korkusuyla diyetini üstlendikleri kimseyi öldürmekten men etmelerinin sebeplerinden biridir] (1). Durumlarına ve güçlerine göre aralarında paylaştırılması sebebiyle kendilerine (2) hafif gelir; ayrıca üç yıla taksitlendirilmesiyle de hafifletilmiştir.

ومن حكمته وعلمه أن جبر أهل القتيل عن مصيبتهم، بالدية التي أوجبها على أولياء القاتل.

Yine O'nun hikmet ve ilminden [biri de], katilin velileri üzerine vacip kıldığı diyet ile maktulün ailesinin uğradığı musibeti telafi etmesidir.

{٩٣} {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} .

{93} {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا} “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebediyen kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.”

تقدم أن الله أخبر أنه لا يصدر قتل المؤمن من المؤمن، وأن القتل من الكفر العملي، وذكر هنا وعيد القاتل عمدا، وعيدا ترجف له القلوب وتنصدع له الأفئدة، وتنزعج منه أولو العقول.

Daha önce Allah'ın bir mümini öldürme fiilinin mümin kimseden sadır olamayacağını ve öldürmenin amelî küfürden olduğunu haber verdiği geçmişti. Burada ise kasten öldüren kimsenin cezasını öyle bir tehditle (vaidle) zikretmiştir ki kalpler onun dehşetinden titrer, yürekler parçalanır ve akıl sahipleri dehşete düşer.

فلم يرد في أنواع الكبائر أعظم من هذا الوعيد، بل ولا مثله، ألا وهو الإخبار بأن جزاءه جهنم، أي: فهذا الذنب العظيم قد انتهض وحده أن يجازى صاحبه بجهنم، بما فيها من العذاب العظيم، والخزي المهين، وسخط الجبار، وفوات الفوز والفلاح، وحصول الخيبة والخسار. فعياذًا بالله من كل سبب يبعد عن رحمته.

Büyük günah çeşitleri arasında bundan daha büyük bir tehdit varid olmamıştır, hatta benzeri dahi yoktur: O da onun cezasının cehennem olduğunun haber verilmesidir. Yani bu azametli günah tek başına sahibinin; içindeki büyük azap, alçaltıcı rüsvaylık, Cebbâr olan Allah'ın gazabı, kurtuluş ve saadetin elden kaçması, hüsran ve ziyanın hâsıl olmasıyla cehennemle cezalandırılmasına yetecek güçtedir. Rahmetinden uzaklaştıracak her türlü sebepten Allah'a sığınırız!

وهذا الوعيد له حكم أمثاله من نصوص الوعيد، على بعض الكبائر والمعاصي بالخلود في النار، أو حرمان الجنة.

Bu tehdit; bazı büyük günahlar ve isyanlar hakkında ateşte ebedî kalma yahut cennetten mahrumiyet ile varid olan benzeri vaid nasslarının hükmünü taşır.

وقد اختلف الأئمة ﵏ في تأويلها مع اتفاقهم على بطلان قول الخوارج والمعتزلة الذين يخلدونهم في النار ولو كانوا موحدين. والصواب في تأويلها ما قاله الإمام المحقق: شمس الدين بن القيم ﵀ في "المدارج" فإنه قال - بعدما ذكر تأويلات الأئمة في ذلك وانتقدها فقال: وقالت فِرقَة: هذه النصوص وأمثالها مما ذكر فيه المقتضي للعقوبة، ولا يلزم من وجود مقتضي الحكم وجوده، فإن الحكم إنما يتم بوجود مقتضيه وانتفاء موانعه.

İmamlar rahimehumullâh —muvahhid olsalar bile büyük günah işleyenleri ateşte ebedî kılan Haricîler ve Mutezile'nin sözünün bâtıl olduğu üzerinde ittifak etmekle birlikte— bu nassların tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki tevillerin en doğrusu muhakkik imam Şemsüddîn İbnü'l-Kayyim'in rahimehullâh Medâric'de söylediği şu sözlerdir; zira o imamların bu konudaki tevillerini zikredip tenkit ettikten sonra şöyle demiştir: Bir fırka dedi ki: Bu nasslar ve benzerleri cezanın muktezasının (gerektirici sebebinin) zikredildiği nasslardandır; hükmün muktezasının bulunması hükmün bizzat gerçekleşmesini gerektirmez, zira hüküm ancak muktezanın bulunması ve engellerin (mânilerin) ortadan kalkması ile tamamlanır.

وغاية هذه النصوص الإعلام بأن كذا سبب للعقوبة ومقتض لها، وقد قام الدليل على ذكر الموانع فبعضها بالإجماع، وبعضها بالنص. فالتوبة مانع بالإجماع، والتوحيد مانع بالنصوص المتواترة التي لا مدفع لها، والحسنات العظيمة الماحية مانعة، والمصائب الكبار المكفرة مانعة، وإقامة الحدود في الدنيا مانع بالنص، ولا سبيل إلى تعطيل هذه النصوص فلا بد من إعمال النصوص من الجانبين.

Bu nassların nihai gayesi; falan günahın cezanın sebebi ve muktezası olduğunu bildirmektir. Engellerin zikredilmesine dair deliller ise sabit olmuştur: Bunların bir kısmı icma ile, bir kısmı nass ile sabittir. Tövbe icma ile bir mânidir; tevhid savuşturulması mümkün olmayan mütevatir nasslarla bir mânidir; günahları silen büyük iyilikler mânidir; kefaret olan büyük musibetler mânidir; dünyada hadlerin ikame edilmesi nass ile bir mânidir. Bu nassları hükümsüz bırakmaya (ta'tile) yol yoktur; dolayısıyla her iki taraftaki nassların birlikte amel edilmesi (amel-i bi'n-nassayn) zaruridir.

ومن هنا قامت الموازنة بين الحسنات والسيئات، اعتبارًا بمقتضي العقاب ومانعه، وإعمالا لأرجحها.

İşte buradan hareketle cezanın muktezası ve mânisi dikkate alınarak ve en kuvvetli olanı amel edilerek iyilikler ile kötülükler arasındaki denge (muvâzene) kurulur.

قالوا: وعلى هذا بناء مصالح الدارين ومفاسدهما. وعلى هذا بناء الأحكام الشرعية والأحكام القدرية، وهو مقتضى الحكمة السارية في الوجود، وبه ارتباط الأسباب ومسبباتها خلقا وأمرا، وقد جعل الله سبحانه لكل ضد ضدا يدافعه ويقاومه، ويكون الحكم للأغلب منهما.

Dediler ki: İki yurdun maslahat ve mefsedetlerinin binası işte bunun üzerinedir. Şer'î ve kaderî hükümlerin esası bunun üzerinedir; varlıkta cereyan eden hikmetin muktezası budur; yaratma ve emretme bakımından sebeplerin sonuçlarıyla irtibatı bununladır. Allah Teâlâ her zıddın karşısına onu defedecek ve karşı koyacak bir zıt koymuştur ve hüküm hangisi galip gelirse ona aittir.

فالقوة مقتضية للصحة والعافية، وفساد الأخلاط وبغيها مانع من عمل الطبيعة، وفعل القوة والحكم للغالب منهما، وكذلك قوى الأدوية والأمراض. والعبد يكون فيه مقتض للصحة ومقتض للعطب، وأحدهما يمنع كمال تأثير الآخر ويقاومه، فإذا ترجح عليه وقهره كان التأثير له.

Nitekim kuvvet sıhhat ve afiyeti iktiza eder; beden hıltlarının (maddelerinin) bozulması ve azgınlaşması ise tabiatın işlemesine ve kuvvetin fiiline engel olur; hüküm ikisinden galip gelene aittir. İlaçların ve hastalıkların kuvvetleri de böyledir. Kulda sıhhati gerektiren bir sebep ve helaki gerektiren bir sebep bulunur; ikisinden biri diğerinin tam tesirine mani olur ve direnir; hangisi üstün gelip galebe çalarsa tesir ona ait olur.

ومِنْ هنا يعلم انقسام الخلق إلى مَنْ يدخل الجنة ولا يدخل النار، وعكسه، ومَنْ يدخل النار ثم يخرج منها ويكون مكثه فيها بحسب ما فيه من مقتضى المكث في سرعة الخروج وبطئه. ومن له بصيرة منورة يرى بها كل ما أخبر الله به في كتابه من أمر المعاد وتفاصيله، حتى كأنه يشاهده رأي عين.

İşte buradan mahlûkatın; cennete girip ateşe hiç girmeyenler, bunun tersi olanlar ve ateşe girip sonra oradan çıkanlar olarak kısımlara ayrıldığı anlaşılır. Orada kalış süresi ise çıkışın hızı ve yavaşlığı bakımından kendisindeki kalma muktezasına göredir. Aydınlanmış bir basirete sahip olan kimse; Allah'ın Kitabında ahiret ve teferruatı hakkında haber verdiği her şeyi adeta gözleriyle görüyormuşçasına müşahede eder.

ويعلم أن هذا هو مقتضى إلهيته سبحانه، وربوبيته وعزته وحكمته وأنه يستحيل عليه خلاف ذلك، ونسبة ذلك إليه نسبة ما لا يليق به إليه، فيكون نسبة ذلك إلى بصيرته كنسبة الشمس والنجوم إلى بصره.

Bunun Allah Sübhânehu'nun ilahlığının, rabliğinin, izzet ve hikmetinin bir gereği olduğunu, bunun aksinin O'na muhal olduğunu ve aksini O'na nispet etmenin O'na layık olmayan şeyi nispet etmek demek olduğunu bilir. Bu durumun onun basiretine nispeti, güneş ve yıldızların onun gözüne nispeti gibidir.

وهذا يقين الإيمان، وهو الذي يحرق السيئات، كما تحرق النار الحطب، وصاحب هذا المقام من الإيمان يستحيل إصراره على السيئات، وإن وقعت منه وكثرت، فإن ما معه من نور الإيمان يأمره بتجديد التوبة كل وقت بالرجوع إلى الله في عدد أنفاسه، وهذا من أحب الخلق إلى الله. انتهى كلامه قدس الله روحه، وجزاه عن الإسلام والمسلمين خيرا.

İşte ateşin odunu yakıp yok ettiği gibi günahları yakıp kül eden imanın yakîni budur. İmanın bu makamındaki kişinin günahlarda ısrar etmesi imkânsızdır; kendisinden sadır olsa ve çoğalsa bile beraberindeki iman nuru ona her an tövbeyi yenilemesini, aldığı her nefes sayısınca Allah'a dönmesini emreder. Bu kimse yaratılmışların Allah'a en sevimli olanlarındandır. —Allah ruhunu mukaddes kılsın ve onu İslam ve Müslümanlar adına hayırla mükâfatlandırsın, sözü burada bitti.—

{٩٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} .

{94} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere (cihada) çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın (tebeyyün edin)! Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak: ‘Sen mümin değilsin’ demeyin! Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Bundan önce siz de öyle idiniz de Allah size lütufta bulundu. O halde iyice araştırıp anlayın! Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

يأمر تعالى عباده المؤمنين إذا خرجوا جهادًا في سبيله وابتغاء مرضاته أن يتبينوا ويتثبتوا في جميع أمورهم المشتبهة. فإن الأمور قسمان: واضحة وغير واضحة. فالواضحة البيِّنة لا تحتاج إلى تثبت وتبين، لأن ذلك تحصيل حاصل. وأما الأمور المشكلة غير الواضحة فإن الإنسان يحتاج إلى التثبت فيها والتبين، ليعرف هل يقدم عليها أم لا؟

Allah Teâlâ mümin kullarına Kendi yolunda cihat etmek ve rızasını aramak üzere yola çıktıklarında şüpheli olan bütün işlerinde iyice araştırıp tahkik etmelerini ve acele etmemelerini emretmektedir. Zira işler iki kısımdır: Açık olanlar ve açık olmayanlar... Açık ve besbelli olan işler tebeyyün ve tahkike muhtaç değildir; çünkü bu tahsîl-i hâsıldır (zaten bilineni elde etmeye çalışmaktır). Kapalı ve açık olmayan işlere gelince; insan o işe kalkışıp kalkışmayacağını bilmek için onda tahkik ve araştırmaya muhtaçtır.

فإن التثبت في هذه الأمور يحصل فيه من الفوائد الكثيرة، والكف لشرور عظيمة، ما به يعرف دين العبد وعقله ورزانته، بخلاف المستعجل للأمور في بدايتها (١) قبل أن يتبين له حكمها، فإن ذلك يؤدي إلى ما لا ينبغي، كما جرى لهؤلاء الذين عاتبهم الله في الآية لمَّا لم يتثبتوا وقتلوا من سلم عليهم، وكان معه غنيمة له أو مال غيره، ظنًّا أنه يستكفي بذلك قتلَهم، وكان هذا خطأ في نفس الأمر، فلهذا عاتبهم بقوله: {وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ} أي: فلا يحملنكم العرض الفاني القليل على ارتكاب ما لا ينبغي فيفوتكم ما عند الله من الثواب الجزيل الباقي، فما عند الله خير وأبقى.

Çünkü bu tür meselelerde temkinli ve tedbirli davranmakta pek çok faydalar hâsıl olur ve büyük şerler engellenir ki kulun dini, aklı ve vakarı bununla tanınır. İşin başında hükmü kendisine tebeyyün etmeden acele davranan kimse ise böyle değildir; zira bu durum yakışıksız şeylere yol açar. Nitekim ayette Allah'ın kendilerini azarladığı kimselerin başına gelen de budur: İyice tahkik etmeyip kendilerine selam veren kimseyi —kendisine veya başkasına ait ganimet malı varken, selam vermekle kendilerini öldürmekten kurtulmak istediğini zannederek— öldürmüşlerdi. Halbuki işin aslı böyle değildi (yanılmışlardı). Bundan dolayı Allah onları şu buyruğuyla azarlamıştır: {وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ} “Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak: ‘Sen mümin değilsin’ demeyin! Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır.” Yani bu az ve fâni olan dünya menfaati sizi uygunsuz şeyleri irtikâp etmeye sevk etmesin; aksi halde Allah katındaki o baki ve bol mükâfatı kaçırırsınız; zira Allah katındaki daha hayırlı ve daha süreklidir.

وفي هذا إشارة إلى أن العبد ينبغي له إذا رأى دواعي نفسه مائلة إلى حالة له فيها هوى وهي مضرة له، أن يُذَكِّرها ما أعد الله لمن نهى نفسه عن هواها، وقدَّم مرضاة الله على رضا نفسه، فإن في ذلك ترغيبًا للنفس في امتثال أمر الله، وإن شق ذلك عليها.

Bunda; nefsinin hevasına uygun düşen ve kendisine zararlı olan bir duruma meylettiğini gördüğünde kulun; nefsini hevasından alıkoyan ve Allah'ın rızasını kendi nefsinin rızasına tercih eden kimseler için Allah'ın hazırladığı mükâfatları nefsine hatırlatması gerektiğine bir işaret vardır. Çünkü bunda nefse zor gelse bile Allah'ın emrine uymaya karşı nefsi teşvik etme vardır.

ثم قال تعالى مذكرًا لهم بحالهم الأولى، قبل هدايتهم إلى الإسلام: {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} أي: فكما هداكم بعد ضلالكم فكذلك يهدي غيركم، وكما أن الهداية حصلت لكم شيئًا فشيئًا، فكذلك غيركم. فنظر الكامل لحاله الأولى الناقصة، ومعاملته لمن كان - على مثلها بمقتضى ما يعرف من حاله الأولى، ودعاؤه له بالحكمة والموعظة الحسنة - من أكبر الأسباب لنفعه وانتفاعه، ولهذا أعاد الأمر بالتبين فقال: {فَتَبَيَّنُوا} .

Sonra Allah Teâlâ İslam'a hidayetlerinden önceki ilk hallerini onlara hatırlatarak: {كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Bundan önce siz de öyle idiniz de Allah size lütufta bulundu” buyurmuştur. Yani dalaletinizden sonra sizi hidayete erdirdiği gibi başkalarını da hidayete erdirir; hidayet size aşama aşama hâsıl olduğu gibi başkalarına da öyle hâsıl olur. Kemale ermiş bir kimsenin kendi noksan olan ilk haline bakması, o ilk durumundan bildikleri doğrultusunda benzeri haldeki kimselere muamele etmesi ve onu hikmetle ve güzel öğütle davet etmesi, hem kendisine fayda vermesinin hem de onun faydalanmasının en büyük sebeplerindendir. İşte bundan dolayı tebeyyün emrini tekrarlayarak: {فَتَبَيَّنُوا} “O halde iyice araştırıp anlayın!” buyurmuştur.

فإذا كان من خرج للجهاد في سبيل الله، ومجاهدة أعداء الله، وقد استعد بأنواع الاستعداد للإيقاع بهم، مأمورًا بالتبين لمن ألقى إليه السلام، وكانت القرينة قوية في أنه إنما سلم تعوذا من القتل وخوفا على نفسه - فإن ذلك يدل على الأمر بالتبين والتثبت في كل الأحوال التي يقع فيها نوع اشتباه، فيتثبت فيها العبد، حتى يتضح له الأمر ويتبين الرشد والصواب.

Allah yolunda cihada ve Allah'ın düşmanlarıyla savaşmaya çıkan ve onları hezimete uğratmak için her türlü hazırlığı yapmış olan kimse; —öldürülmekten kurtulmak ve canını kurtarmak için selam verdiğine dair güçlü bir karine bulunduğu halde bile— kendisine selam veren kimse hakkında iyice araştırıp tahkik etmekle emrolunuyorsa, bu durum bir tür şüphenin vuku bulduğu bütün hallerde tebeyyün ve tahkik ile emrolunduğuna delalet eder. Dolayısıyla durum netleşip doğru ve isabetli olan ortaya çıkıncaya kadar kul temkinli ve tedbirli davranır.

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} فيجازي كُلا ما عمله ونواه، بحسب ما علمه من أحوال عباده ونياتهم.

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Dolayısıyla kullarının hallerinden ve niyetlerinden bildiği şeylere göre herkese amelinin ve niyetinin karşılığını verecektir.

{٩٥، ٩٦} {لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا * دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} .

{95, 96} {لا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا * دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Müminlerden özür sahibi olmayan oturanlar ile mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihat edenler bir olmaz. Allah mallarıyla ve canlarıyla cihat edenleri, oturanlara derece bakımından üstün kıldı. Gerçi Allah hepsine de en güzel olanı (cenneti) vadetmiştir; ama Allah cihat edenleri oturanlara büyük bir mükâfatla, Kendi katından derecelerle, bağışlanma ve rahmetle üstün kılmıştır. Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”

أي: لا يستوي من جاهد من المؤمنين بنفسه وماله ومن لم يخرج للجهاد ولم يقاتل أعداء الله، ففيه الحث على الخروج للجهاد، والترغيب في ذلك، والترهيب من التكاسل والقعود عنه من غير عذر.

Yani müminlerden canıyla ve malıyla cihat eden kimse ile cihada çıkmayan ve Allah'ın düşmanlarıyla savaşmayan kimse bir olmaz. Bunda cihada çıkmaya teşvik ve rağbetlendirme; mazeretsiz olarak tembellik gösterip cihaddan geri kalmaktan da sakındırma vardır.

وأما أهل الضرر كالمريض والأعمى والأعرج والذي لا يجد ما يتجهز به، فإنهم ليسوا بمنزلة القاعدين من غير عذر، فمن كان من أولي الضرر راضيًا بقعوده لا ينوي الخروج في سبيل الله لولا [وجود] المانع، ولا يُحَدِّث نفسه بذلك، فإنه بمنزلة القاعد لغير عذر.

Hasta, kör, topal ve donanım sağlayacak imkân bulamayan özür sahiplerine gelince; onlar mazeretsiz oturanların mertebesinde değildir. Ancak özür sahiplerinden olup da engel [bulunmasa] bile Allah yolunda sefere çıkmayı niyet etmeyerek, içinden bunu geçirmeyerek oturuşundan razı olan kimse mazeretsiz oturanın konumundadır.

ومن كان عازمًا على الخروج في سبيل الله لولا وجود المانع يتمنى ذلك ويُحَدِّث به نفسه، فإنه بمنزلة من خرج للجهاد، لأن النية الجازمة إذا اقترن بها مقدورها من القول أو الفعل ينزل صاحبها منزلة الفاعل.

Engel bulunmasaydı Allah yolunda sefere çıkmaya kesin kararlı olan, bunu temenni eden ve içinden geçiren kimse ise bizzat cihada çıkmış kimse konumundadır. Çünkü kesin niyete güç yetirilen söz veya fiil eşlik ettiğinde sahibi bizzat yapanın (failin) menzilesine indirilir.

ثم صرَّح تعالى بتفضيل المجاهدين على القاعدين بالدرجة، أي: الرفعة، وهذا تفضيل على وجه الإجمال، ثم صرح بذلك على وجه التفصيل، ووعدهم بالمغفرة الصادرة من ربهم، والرحمة التي تشتمل على حصول كل خير، واندفاع كل شر.

Sonra Allah Teâlâ mücahitlerin oturanlara derece; yani yücelik bakımından üstün kılındığını açıkça bildirmiştir. Bu icmâlî (genel) bir üstünlüktür. Ardından bunu tafsilatlı olarak beyan etmiş; onlara Rablerinden sadır olan bir mağfireti ve her hayrın hâsıl olmasını ve her şerrin bertaraf edilmesini kapsayan rahmeti vadetmiştir.

والدرجات التي فصلها النبي ﷺ بالحديث الثابت عنه في "الصحيحين" أن في الجنة مائة درجة ما بين كل درجتين كما بين السماء والأرض، أعدها الله للمجاهدين في سبيله.

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sahîhayn'daki sabit hadisinde bu dereceleri şu şekilde açıklamıştır: “Şüphesiz cennette, Allah'ın Kendi yolunda cihat edenler için hazırladığı yüz derece vardır ki her iki derecenin arası yer ile gök arası kadardır.”

وهذا الثواب الذي رتبه الله على الجهاد، نظير الذي في سورة الصف في قوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} إلى آخر السورة

Allah'ın cihat üzerine kıldığı bu mükâfat, Saf suresindeki şu ayetlerin bir benzeridir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Ey iman edenler! Sizi elem verici bir azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi? Allah'a ve Resulüne iman edersiniz; mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihat edersiniz. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. O sizin günahlarınızı bağışlar, sizi altından ırmaklar akan cennetlere ve Adn cennetlerindeki güzel meskenlere koyar. İşte büyük kurtuluş budur...” surenin sonuna kadar.

وتأمل حسن هذا الانتقال من حالة إلى أعلى منها فإنه نفى التسوية أولا بين المجاهد وغيره ثم صرَّح بتفضيل المجاهد على القاعد بدرجة ثم انتقل إلى تفضيله بالمغفرة والرحمة والدرجات

Bir durumdan daha üstününe geçişin güzelliğini düşün: Önce mücahit ile başkası arasındaki eşitliği nefyetti; sonra mücahidin oturan kimseye bir derece ile üstün kılındığını tasrih etti; ardından mağfiret, rahmet ve derecelerle üstün kılındığına intikal etti.

وهذا الانتقال من حالة إلى أعلى منها عند التفضيل والمدح أو النزول من حالة إلى ما دونها عند القدح والذم - أحسن لفظا وأوقع في النفس

Üstünlük ve övgü makamında bir durumdan daha üstününe geçiş yahut yergi ve kınama makamında bir durumdan daha aşağısına iniş, lafız olarak daha güzel ve nefiste daha tesirlidir.

وكذلك إذا فضَّل تعالى شيئا على شيء وكل منهما له فضل احترز بذكر الفضل الجامع للأمرين لئلا يتوهم أحد ذم المفضل عليه كما قال هنا {وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} .

Aynı şekilde Allah Teâlâ bir şeyi diğerine üstün kıldığında ve her ikisinde de bir fazilet bulunduğunda, üstün kılınanın zıddının yerildiği vehmedilmesin diye her ikisini de kapsayan ortak fazileti zikrederek ihtirazda bulunmuştur; nitekim burada: {وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} “Gerçi Allah hepsine de en güzel olanı vadetmiştir” buyurmuştur.

وكما قال تعالى في الآيات المذكورة في الصف في قوله {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} وكما في قوله تعالى {لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ} أي ممن لم يكن كذلك

Nitekim Saf suresinde zikredilen ayetlerde: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele!” buyurduğu gibi ve şu ayet-i kerimede olduğu gibi: {لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ} “İçinizden fetihten önce infak edip savaşanlar [diğerleriyle] bir olmaz;” yani böyle olmayan kimselerle...

ثم قال {وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} وكما قال تعالى {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} فينبغي لمن بحث في التفضيل بين الأشخاص والطوائف والأعمال أن يتفطن لهذه النكتة

Ardından: {وَكُلا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” buyurmuş ve yine: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} “Biz onu Süleymân'a kavrattık; her birine de hüküm ve ilim verdik” buyurmuştur. Şahıslar, taifeler ve ameller arasındaki üstünlükleri araştıran kimsenin bu ince nükteyi fark etmesi gerekir.

وكذلك لو تكلم في ذم الأشخاص والمقالات ذكر ما تجتمع فيه عند تفضيل بعضها على بعض لئلا يتوهم أن المفضَّل قد حصل له الكمال كما إذا قيل النصارى خير من المجوس فليقل مع ذلك وكل منهما كافر

Aynı şekilde şahısları ve görüşleri yerme hususunda konuşurken, bir kısmını diğerine tercih ederken üstün kılınan tarafın kemale erdiği zannedilmesin diye müşterek oldukları vasfı da zikreder. Örneğin “Hristiyanlar Mecusilerden hayırlıdır” denildiğinde bununla birlikte “Her ikisi de kâfirdir” denilmelidir.

والقتل أشنع من الزنا وكل منهما معصية كبيرة حرمها الله ورسوله وزجر عنها

Öldürmek zinadan daha çirkindir; fakat her ikisi de Allah ve Resulünün haram kıldığı ve men ettiği büyük bir günahtır.

ولما وعد المجاهدين بالمغفرة والرحمة الصادرَيْن عن اسميه الكريمين {الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} ختم هذا الآية بهما فقال {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} .

Mücahitlere Kendi kerim isimleri olan el-Gafûr ve er-Rahîm'den sadır olan mağfiret ve rahmeti vadettiği için bu ayeti bu iki isimle mühürlemiş ve: {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir” buyurmuştur.

{٩٧ - ٩٩} {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا * فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا} .

{97 - 99} {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِلا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا * فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا} “Kendilerine zulmetmekteler iken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: ‘Ne işte idiniz?’ derler. Onlar: ‘Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış (müstaz‘af) kimselerdik’ derler. [Melekler de]: ‘Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?’ derler. İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! Ancak hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan çaresiz erkekler, kadınlar ve çocuklar müstesnadır. İşte Allah'ın onları affetmesi umulur. Allah Afüvv'dür, Gafûr'dur.”

هذا الوعيد الشديد لمن ترك الهجرة مع قدرته عليها حتى مات، فإن الملائكة الذين يقبضون روحه يوبخونه بهذا التوبيخ العظيم، ويقولون لهم: {فِيمَ كُنْتُمْ} أي: على أي حال كنتم؟ وبأي شيء تميزتم عن المشركين؟ بل كثرتم سوادهم، وربما ظاهرتموهم على المؤمنين، وفاتكم الخير الكثير، والجهاد مع رسوله، والكون مع المسلمين، ومعاونتهم على أعدائهم.

Bu şiddetli tehdit; güç yetirdiği halde hicreti terk edip bu hal üzere ölen kimseler hakkındadır. Zira onların ruhlarını kabzeden melekler onları bu büyük azarlamayla azarlayarak: {فِيمَ كُنْتُمْ} “Ne işte idiniz?” derler. Yani hangi hal üzereydiniz? Müşriklerden hangi vasfınızla ayrıldınız? Bilakis onların kalabalığını çoğalttınız, hatta belki müminlere karşı onlara arka çıktınız; böylece pek çok hayrı, Resul ile cihadı, Müslümanlarla bir arada olmayı ve düşmanlarına karşı onlara yardım etmeyi kaçırdınız!

{قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأرْض} أي: ضعفاء مقهورين مظلومين، ليس لنا قدرة على الهجرة. وهم غير صادقين في ذلك لأن الله وبخهم وتوعدهم، ولا يكلف الله نفسا إلا وسعها، واستثنى المستضعفين حقيقة.

{قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأرْض} “Dediler ki: Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik.” Yani zayıf, ezilmiş ve mazlumduk; hicret etmeye gücümüz yoktu. Halbuki bu sözlerinde sadık değillerdir; zira Allah onları azarlamış ve tehdit etmiştir. Allah ise hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez ve hakiki müstaz‘afları da istisna etmiştir.

ولهذا قالت لهم الملائكة: {أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا} وهذا استفهام تقرير، أي: قد تقرر عند كل أحد أن أرض الله واسعة، فحيثما كان العبد في محل لا يتمكن فيه من إظهار دينه، فإن له متسعًا وفسحة من الأرض يتمكن فيها من عبادة الله، كما قال تعالى: {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ} قال الله عن هؤلاء الذين لا عذر لهم: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا} وهذا كما تقدم، فيه ذكر بيان السبب الموجِب، فقد يترتب عليه مقتضاه، مع اجتماع شروطه وانتفاء موانعه، وقد يمنع من ذلك مانع.

Bundan dolayı melekler onlara: {أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا} “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?” demişlerdir. Bu takrîrî bir istifhamdır; yani Allah'ın arzının geniş olduğu herkes katında sabit ve malumdur; kul dinini açığa vuramadığı bir yerde bulunuyorsa, yeryüzünde Allah'a ibadet edebileceği geniş ve ferah bir yer muhakkak vardır. Nitekim Allah Teâlâ: {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ} “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz Benim arzım geniştir; o halde yalnız Bana kulluk edin!” buyurmuştur. Allah hiçbir mazereti bulunmayan bu kimseler hakkında: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir!” buyurmuştur. Bu da daha önce geçtiği üzere gerektirici sebebin (mûcibin) beyanıdır: Şartları toplanıp mânileri ortadan kalktığında muktezası terettüp eder; bazen de buna bir mâni engel olur.

وفي الآية دليل على أن الهجرة من أكبر الواجبات، وتركها من المحرمات، بل من الكبائر، وفي الآية دليل على أن كل مَن توفي فقد استكمل واستوفى ما قدر له من الرزق والأجل والعمل، وذلك مأخوذ من لفظ "التوفي" فإنه يدل على ذلك، لأنه لو بقي عليه شيء من ذلك لم يكن متوفيًا.

Ayette hicretin en büyük farzlardan, onu terk etmenin haramlardan, hatta büyük günahlardan olduğuna delil vardır. Yine ayette vefat eden herkesin kendisi için takdir edilen rızkı, eceli ve ameli tastamam ikmal edip doldurduğuna delil vardır; bu da “teveffî (tastamam alma)” lafzından anlaşılır; çünkü bunlardan üzerine bir şey kalmış olsaydı vefat etmiş (müteveffâ) sayılmazdı.

وفيه الإيمان بالملائكة ومدحهم، لأن الله ساق ذلك الخطاب لهم على وجه التقرير والاستحسان منهم، وموافقته لمحله.

Bunda meleklere iman ve onları övme vardır; zira Allah bu hitabı meleklerin yerinde ve güzel bir tespiti olarak takrîr üslubuyla sevk etmiştir.

ثم استثنى المستضعفين على الحقيقة، الذين لا قدرة لهم على الهجرة بوجه من الوجوه {وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} .

Sonra hiçbir şekilde hicrete güçleri yetmeyen ve {وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} “hiçbir yol bulamayan” hakiki müstaz‘afları istisna etmiştir.

فهؤلاء قال الله فيهم: {فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا} و "عسى" ونحوها واجب وقوعها من الله تعالى بمقتضى كرمه وإحسانه، وفي الترجية بالثواب لمن عمل بعض الأعمال فائدة، وهو أنه قد لا يوفيه حق توفيته، ولا يعمله على الوجه اللائق الذي ينبغي، بل يكون مقصرًا فلا يستحق ذلك الثواب. والله أعلم.

İşte bunlar hakkında Allah Teâlâ: {فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا} “İşte Allah'ın onları affetmesi umulur. Allah Afüvv'dür, Gafûr'dur” buyurmuştur. Allah Teâlâ'dan sadır olan “asâ (umulur ki)” ve benzeri ifadeler O'nun kerem ve ihsanının iktizası gereği kesinlik (vücub) ifade eder. Birtakım amelleri işleyen kimseye mükâfatın ümit ettirilmesinde şöyle bir fayda vardır: İnsan bazen amelin hakkını tastamam veremeyebilir ve onu layık olduğu şekilde yapamayabilir; bilakis kusurlu davranıp o mükâfatı hak etmeyebilir. Doğrusunu Allah bilir.

وفي الآية الكريمة دليل على أن من عجز عن المأمور من واجب وغيره فإنه معذور، كما قال تعالى في العاجزين عن الجهاد: {لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ} وقال في عموم الأوامر: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} .

Bu kerim ayette; vacip veya gayrısı olsun emrolunan husustan aciz kalan kimsenin mazur olduğuna delil vardır. Nitekim Allah Teâlâ cihattan aciz olanlar hakkında: {لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ} “Köre güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya da güçlük yoktur” buyurmuş; genel emirler hakkında da: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının!” buyurmuştur.

وقال النبي ﷺ: "إذا أمرتكم بأمر فأتوا منه ما استطعتم" ولكن لا يعذر الإنسان إلا إذا بذل جهده وانسدت عليه أبواب الحيل لقوله: {لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً} وفي الآية تنبيه على أن الدليل في الحج والعمرة ونحوهما مما يحتاج إلى سفر من شروط الاستطاعة.

Peygamber de sallallâhu aleyhi ve sellem: “Size bir şey emrettiğim zaman gücünüz yettiğince onu yerine getirin” buyurmuştur. Ancak {لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً} “hiçbir çareye güç yetiremeyenler” buyruğundan ötürü insan ancak bütün çabasını harcayıp bütün çare kapıları yüzüne kapandığında mazur sayılır. Ayette hac, umre ve benzeri yolculuk gerektiren ibadetlerde rehber ve yol bilgisinin istitaat (güç yetirme) şartlarından olduğuna da bir işaret vardır.

{١٠٠} {وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الأرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} .

{100} {وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الأرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak pek çok sığınak (murâğam) ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resulüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a ait olmuştur. Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”

هذا في بيان الحث على الهجرة والترغيب، وبيان ما فيها من المصالح، فوعد الصادق في وعده أن من هاجر في سبيله ابتغاء مرضاته، أنه يجد مراغما في الأرض وسعة، فالمراغم مشتمل على مصالح الدين، والسعة على مصالح الدنيا.

Bu; hicrete teşvik ve rağbetlendirmenin ve hicrette bulunan maslahatların beyanıdır. Vaadinde sadık olan Allah; Kendi rızasını arayarak Kendi yolunda hicret eden kimsenin yeryüzünde barınacak pek çok sığınak (murâğam) ve genişlik bulacağını vadetmiştir. Sığınak dinin maslahatlarını, genişlik ise dünyanın maslahatlarını kapsar.

وذلك أن كثيرًا من الناس يتوهم أن في الهجرة شتاتًا بعد الألفة، وفقرًا بعد الغنى، وذلا بعد العز، وشدة بعد الرخاء.

Zira pek çok insan hicrette ülfetten sonra dağınıklık, zenginlikten sonra fakirlik, izzetten sonra zillet ve refahtan sonra sıkıntı olduğunu vehmeder.

والأمر ليس كذلك، فإن المؤمن ما دام بين أظهر المشركين فدينه في غاية النقص، لا في العبادات القاصرة عليه كالصلاة ونحوها، ولا في العبادات المتعدية كالجهاد بالقول والفعل، وتوابع ذلك، لعدم تمكنه من ذلك، وهو بصدد أن يفتن عن دينه، خصوصا إن كان مستضعفًا.

Halbuki mesele böyle değildir: Zira mümin müşriklerin arasında bulunduğu müddetçe —buna imkân bulamadığından— gerek namaz ve benzeri şahsına münhasır (lâzım) ibadetlerde gerek sözlü ve fiilî cihat ve gereklerinin getirdiği başkasına sirayet eden (müteaddî) ibadetlerde dini son derece noksandır; bilhassa zayıf ve çaresiz (müstaz‘af) ise dininden saptırılma (fitneye uğrama) tehlikesiyle karşı karşıyadır.

فإذا هاجر في سبيل الله تمكن من إقامة دين الله وجهاد أعداء الله ومراغمتهم، فإن المراغمة اسم جامع لكل ما يحصل به إغاظة لأعداء الله من قول وفعل، وكذلك ما يحصل له سعة في رزقه، وقد وقع كما أخبر الله تعالى.

Allah yolunda hicret ettiğinde ise Allah'ın dinini ikame etmeye, Allah'ın düşmanlarıyla cihada ve onlara üstün gelip burunlarını sürtmeye (murâğameye) imkân bulur. Murâğame; söz ve fiille Allah'ın düşmanlarını öfkelendiren her şeyi içine alan şümullü bir isimdir; aynı şekilde rızkında da bir genişlik elde eder ve nitekim Allah Teâlâ'nın haber verdiği gibi vuku bulmuştur.

واعتبر ذلك بالصحابة ﵃ فإنهم لما هاجروا في سبيل الله وتركوا ديارهم وأولادهم وأموالهم لله، كمل بذلك إيمانهم وحصل لهم من الإيمان التام والجهاد العظيم والنصر لدين الله، ما كانوا به أئمة لمن بعدهم، وكذلك حصل لهم مما يترتب على ذلك من الفتوحات والغنائم، ما كانوا به أغنى الناس، وهكذا كل من فعل فعلهم، حصل له ما حصل لهم إلى يوم القيامة.

Buna sahabeyi radıyallâhu anhüm ibretle örnek al: Zira onlar Allah yolunda hicret edip yurtlarını, evlatlarını ve mallarını Allah için terk ettiklerinde bununla imanları kemale ermiş; kendilerinden sonrakilere önder olacak derecede kâmil imana, azametli cihada ve Allah'ın dinine yardıma nail olmuşlardır. Aynı şekilde bunun neticesi olarak gerçekleşen fetihler ve ganimetlerden pay alarak insanların en zengini haline gelmişlerdir. Kıyamet gününe kadar onların yaptığını yapan herkes onların elde ettiklerine aynen nail olur.

ثم قال: {وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ} أي: قاصدا ربه ورضاه، ومحبة لرسوله ونصرًا لدين الله، لا لغير ذلك من المقاصد {ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ} بقتل أو غيره، {فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} أي: فقد حصل له أجر المهاجر الذي أدرك مقصوده بضمان الله تعالى، وذلك لأنه نوى وجزم، وحصل منه ابتداء وشروع في العمل، فمن رحمة الله به وبأمثاله أن أعطاهم أجرهم كاملا ولو لم يكملوا العمل، وغفر لهم ما حصل منهم من التقصير في الهجرة وغيرها.

Sonra şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Kim Allah'a ve Resulüne hicret etmek üzere evinden çıkar da;” yani başka maksatlar için değil, sırf Rabbini ve O'nun rızasını kastederek, Resulünün sevgisi ve Allah'ın dinine yardım gayesiyle yola çıkar da, {ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ} “sonra kendisine ölüm yetişirse;” öldürülerek veya başka bir sebeple vefat ederse, {فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “artık onun mükâfatı Allah'a ait olmuştur.” Yani Allah Teâlâ'nın teminatıyla hedefine ulaşan muhacirin mükâfatı ona hâsıl olmuştur. Çünkü o niyet etmiş, kesin azmetmiş ve amele bizzat başlayıp girişmiştir. Allah'ın ona ve benzerlerine rahmetindendir ki ameli tamamlayamasalar bile mükâfatlarını tastamam vermiş ve hicret ve diğer hususlardaki kusurlarını bağışlamıştır.

ولهذا ختم هذه الآية بهذين الاسمين الكريمين فقال: {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} يغفر للمؤمنين ما اقترفوه من الخطيئات، خصوصا التائبين المنيبين إلى ربهم.

Bundan dolayı bu ayeti bu iki kerim isimle mühürleyerek: {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir” buyurmuştur. Müminlerin işledikleri günahları, bilhassa tövbe edip Rablerine yönelenlerin hatalarını bağışlar.

{رَحِيمًا} بجميع الخلق رحمة أوجدتهم وعافتهم ورزقتهم من المال والبنين والقوة، وغير ذلك. رحيمًا بالمؤمنين حيث وفقهم للإيمان، وعلمهم من العلم ما يحصل به الإيقان، ويسر لهم أسباب السعادة والفلاح وما به يدركون غاية الأرباح، وسيرون من رحمته وكرمه ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر، فنسأل الله أن لا يحرمنا خيره بشر ما عندنا.

Bütün mahlûkata karşı merhametlidir (Rahîm'dir); onları var eden, afiyet veren, mal, evlat, kuvvet ve benzeri nimetlerle rızıklandıran bir rahmetle... Müminlere karşı merhametlidir; zira onları imana muvaffak kılmış, yakînin hâsıl olacağı ilmi öğretmiş, saadet ve kurtuluş sebeplerini ve nihai kazançlara erecekleri yolları onlara kolaylaştırmıştır. Onlar O'nun rahmet ve kereminden hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına hayaline gelmeyen nimetleri göreceklerdir. Yanımızdaki şer sebebiyle bizi Kendi katındaki hayırdan mahrum etmemesini Allah'tan niyaz ederiz!

{١٠١، ١٠٢} {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا} .

{101, 102} {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, eğer kâfirlerin size bir kötülük yapmasından (sizi fitneye düşürmesinden) korkarsanız, namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin apaçık düşmanınızdır.”

هاتان الآيتان أصل في رخصة القصر، وصلاة الخوف، يقول تعالى: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ} أي: في السفر، وظاهر الآية [أنه] يقتضي الترخص (١) في أي سفر كان ولو كان سفر معصية، كما هو مذهب أبي حنيفة ﵀، وخالف في ذلك الجمهور، وهم الأئمة الثلاثة وغيرهم، فلم يجوزوا الترخص (٢) في سفر المعصية، تخصيصا للآية بالمعنى والمناسبة، فإن الرخصة سهولة من الله لعباده إذا سافروا أن يقصروا ويفطروا، والعاصي بسفره لا يناسب حاله التخفيف.

Bu iki ayet-i kerime namazı kısaltma (kasr) ruhsatında ve korku namazında (salât-ı havf) asıldır. Allah Teâlâ: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman” buyurmaktadır; yani yolculukta... Ayetin zahiri, Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebinde olduğu gibi masiyet (günah) yolculuğu dahi olsa her türlü yolculukta ruhsatın geçerli olmasını iktiza eder (1). Üç imam ve diğerlerinden oluşan cumhur ise buna muhalefet etmiş; mana ve münasebet ile ayeti tahsis ederek günah yolculuğunda ruhsatı (2) caiz görmemişlerdir. Zira ruhsat yolculuğa çıktıklarında namazı kısaltmaları ve orucu açmaları için Allah'ın kullarına bir kolaylığıdır; yolculuğu bizzat isyan olan kimsenin haline ise hafifletme uygun düşmez.

وقوله: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ} أي: لا حرج ولا إثم عليكم في ذلك، ولا ينافي ذلك كون القصر هو الأفضل، لأن نفي الحرج إزالة لبعض الوهم الواقع في كثير من النفوس، بل ولا ينافي الوجوب كما تقدم ذلك في سورة البقرة في قوله: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} إلى آخر الآية.

{فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ} “Namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” buyruğuna gelince: Yani bunda size bir sıkıntı ve günah yoktur. Bu durum kısaltmanın (kasrın) daha faziletli olmasına mani değildir; çünkü günahın nefyedilmesi pek çok nefiste vuku bulan tereddüt ve vehmi gidermek içindir. Hatta Bakara suresindeki {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın şeâirindendir...” ayetinde daha önce geçtiği üzere vücuba dahi mani değildir.

وإزالة الوهم في هذا الموضع ظاهرة، لأن الصلاة قد تقرر عند المسلمين وجوبها على هذه الصفة التامة، ولا يزيل هذا عن نفوس أكثرهم إلا بذكر ما ينافيه.

Bu makamda vehmin giderilmesi gayet açıktır; zira namazın bu tam şekliyle farz kılındığı Müslümanlar katında yerleşmişti ve bunun zıddı açıkça zikredilmedikçe pek çoğunun zihninden bu tereddüt kalkmazdı.

ويدل على أفضلية القصر على الإتمام أمران:

Namazı kısaltmanın tamamlamaktan (itmamdan) daha faziletli olduğuna iki husus delalet eder:

أحدهما: ملازمة النبي ﷺ على القصر في جميع أسفاره.

Birincisi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bütün yolculuklarında namazı kısaltmaya sürekli devam etmesidir.

والثاني: أن هذا من باب التوسعة والترخيص والرحمة بالعباد، والله تعالى يحب أن تؤتى رخصه كما يكره أن تؤتى معصيته.

İkincisi: Bunun kullara bir genişlik, ruhsat ve merhamet kabilinden olmasıdır; Allah Teâlâ Kendisine isyan edilmesinden hoşlanmadığı gibi ruhsatlarının uygulanmasını da sever.

وقوله: {أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ} ولم يقل أن تقصروا الصلاة فيه فائدتان:

Namazı kısaltasınız demeyip de {أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ} “Namazdan kısaltasınız” buyurmasında iki fayda vardır: