Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إحداهما: أنه لو قال أن تقصروا الصلاة لكان القصر غير منضبط بحد من الحدود، فربما ظن أنه لو قصر معظم الصلاة وجعلها ركعة واحدة لأجزأ، فإتيانه بقوله: {مِنَ الصَّلاةِ} ليدل ذلك على أن القصر محدود مضبوط، مرجوع فيه إلى ما تقرر من فعل النبي ﷺ وأصحابه.

Birincisi: Şayet “namazı kısaltasınız” deseydi kısaltma belirli bir sınırla sınırlandırılmamış olur ve belki namazın çoğunu kısaltıp tek bir rekât yapsa bile yeterli olacağı zannedilebilirdi. {مِنَ الصَّلاةِ} “Namazdan” buyurması ise kısaltmanın sınırlı ve belirli olduğuna ve onda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının tatbikatında sabit olan ölçüye başvurulacağına delalet etmek içindir.

الثانية: أن {من} تفيد التبعيض ليعلم بذلك أن القصر لبعض الصلوات المفروضات لا جميعها، فإن الفجر والمغرب لا يقصران وإنما الذي يقصر الصلاة الرباعية من أربع إلى ركعتين.

İkincisi: “Min” edatının teb'îz (kısmîlik) ifade etmesidir; ta ki bununla kısaltmanın farz namazların tamamına değil bir kısmına ait olduğu bilinsin. Zira sabah ve akşam namazları kısaltılmaz; kısaltılan ancak dört rekâtlı namazlardır ki dörtten iki rekâta indirilir.

فإذا تقرر أن القصر في السفر رخصة، فاعلم أن المفسرين قد اختلفوا في هذا القيد، وهو قوله: {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} الذي يدل ظاهره أن القصر لا يجوز إلا بوجود الأمرين كليهما، السفر مع الخوف.

Seferde kısaltmanın bir ruhsat olduğu sabit olunca bil ki müfessirler; zahiri kısaltmanın ancak hem sefer hem de korku olmak üzere her iki durumun birlikte bulunmasıyla caiz olacağına delalet eden {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Eğer kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız” kaydında ihtilaf etmişlerdir.

ويرجع حاصل اختلافهم إلى أنه هل المراد بقوله: {أَنْ تَقْصُرُوا} قصر العدد فقط؟ أو قصر العدد والصفة؟ فالإشكال إنما يكون على الوجه الأول.

İhtilaflarının neticesi şuna dayanır: {أَنْ تَقْصُرُوا} “Kısaltmanız” buyruğundan kasıt sadece rekât sayısının kısaltılması mıdır, yoksa hem sayının hem de kılınış şeklinin (sıfatının) kısaltılması mıdır? Problem ancak birinci görüşe göre ortaya çıkar.

وقد أشكل هذا على أمير المؤمنين عمر بن الخطاب ﵁، حتى سأل عنه النبي ﷺ فقال: يا رسول الله ما لنا نقصر الصلاة وقد أمِنَّا؟ أي: والله يقول: {إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} فقال رسول الله ﷺ: "صدقة تصدق الله بها عليكم فاقبلوا صدقته" أو كما قال.

Bu mesele Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh dahi müşkül gelmiş ve bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sorarak: “Ey Allah'ın Resulü! Artık emniyete kavuştuğumuz halde niçin namazı kısaltıyoruz? Halbuki Allah: ‘Eğer kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız’ buyuruyor” demiştir. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin!” —yahut buna benzer bir ifadeyle— buyurmuştur.

فعلى هذا يكون هذا القيد أتى به نظرا لغالب الحال التي كان النبي ﷺ وأصحابه عليها، فإن غالب أسفاره أسفار جهاد.

Buna göre bu kayıt, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının içinde bulunduğu ekseri durum dikkate alınarak getirilmiştir; zira onun yolculuklarının çoğu cihat yolculuklarıydı.

وفيه فائدة أخرى وهي بيان الحكمة والمصلحة في مشروعية رخصة القصر، فبيَّن في هذه الآية أنهى ما يتصور من المشقة المناسبة للرخصة، وهي اجتماع السفر والخوف، ولا يستلزم ذلك أن لا يقصر مع السفر وحده، الذي هو مظنة المشقة.

Bunda diğer bir fayda daha vardır: O da kasr ruhsatının meşruiyetindeki hikmet ve maslahatın beyanıdır; bu ayette ruhsata uygun meşakkatin tasavvur edilebilecek en uç noktasını, yani sefer ile korkunun bir araya gelmesini beyan etmiştir. Bu durum meşakkat zannı taşıyan sırf yolculuk halinde namazın kısaltılmamasını iktiza etmez.

وأما على الوجه الثاني، وهو أن المراد بالقصر: قصر العدد والصفة فإن القيد على بابه، فإذا وجد السفر والخوف، جاز قصر العدد، وقصر الصفة، وإذا وجد السفر وحده جاز قصر العدد فقط، أو الخوف وحده جاز قصر الصفة ولذلك أتى بصفة صلاة الخوف بعدها بقوله:

İkinci veche göre ise —ki o da kasrdan (kısaltmadan) maksadın hem [namazın rekat] sayısının hem de keyfiyetinin kısaltılması olmasıdır— kayıt kendi asıl manası üzeredir. Buna göre hem sefer hem de korku hali birlikte bulunduğunda rekat sayısını da kılınış keyfiyetini de kısaltmak caiz olur. Yalnızca sefer hali bulunduğunda sadece rekat sayısını kısaltmak caiz olurken, yalnızca korku hali bulunduğunda ise [sadece] keyfiyeti kısaltmak caiz olur. İşte bundan dolayı [Cenâb-ı Hak] korku namazının kılınış keyfiyetini bunun peşinden şu buyruğuyla getirmiştir:

{وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} .

{وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Sen içlerinde olup da onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir grup seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Onlar secdeye vardıklarında (namazı tamamladıklarında) arkanızda bulunsunlar; sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelip seninle beraber namaz kılsınlar, tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. Kâfirler isterler ki siz silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olasınız da üzerinize ansızın tek bir baskın yapsınlar. Eğer yağmurdan dolayı size bir eziyet olursa yahut hasta bulunursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın! Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.”

{وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ} أي: صليت بهم صلاة تقيمها وتتم ما يجب فيها ويلزم، فعلمهم ما ينبغي لك ولهم فعله.

{وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ} “Sen içlerinde olup da onlara namaz kıldırdığın zaman;” yani onda vacip ve gerekli olan rükünleri ikame edip tamamlayarak onlara namaz kıldırdığında senin ve onların yapması gerekenleri onlara öğret.

ثم فسَّر ذلك بقوله: {فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ} أي: وطائفة قائمة بإزاء العدو كما يدل على ذلك ما يأتي: {فَإِذَا سَجَدُوا} أي: الذين معك أي: أكملوا صلاتهم وعبر عن الصلاة بالسجود ليدل على فضل السجود، وأنه ركن من أركانها، بل هو أعظم أركانها.

Sonra bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: {فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ} “Onlardan bir grup seninle beraber namaza dursun;” yani diğer bir grup da düşmanın karşısında dursun, nitekim sonraki ifadeler buna delalet eder: {فَإِذَا سَجَدُوا} “Onlar secdeye vardıklarında;” yani seninle birlikte olanlar namazlarını tamamladıklarında... Secdenin faziletine ve namazın bir rüknü, hatta en büyük rüknü olduğuna delalet etmek için namaz secde lafzıyla ifade edilmiştir.

{فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا} وهم الطائفة الذين قاموا إزاء العدو {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} ودل ذلك على أن الإمام يبقى بعد انصراف الطائفة الأولى منتظرا للطائفة الثانية، فإذا حضروا صلى بهم ما بقي من صلاته ثم جلس ينتظرهم حتى يكملوا صلاتهم، ثم يسلم بهم وهذا أحد الوجوه في صلاة الخوف.

{فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا} “Arkanızda bulunsunlar; sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin;” yani düşmanın karşısında duran grup gelsin, {فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} “seninle beraber namaz kılsınlar!” Bu durum birinci grup ayrıldıktan sonra imamın ikinci grubu bekleyeceğine delalet eder; geldiklerinde namazının kalan kısmını onlarla kılar, sonra oturup onlar namazlarını tamamlayıncaya kadar bekler ve ardından onlarla birlikte selam verir. Bu korku namazının şekillerinden biridir.

فإنها صحت عن النبي ﷺ من وجوه كثيرة كلها جائزة، وهذه الآية تدل على أن صلاة الجماعة فرض عين من وجهين:

Zira Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem pek çok şekli sahih olarak rivayet edilmiştir ve hepsi caizdir. Bu ayet iki yönden cemaatle namazın farz-ı ayn olduğuna delalet eder:

أحدهما: أن الله تعالى أمر بها في هذه الحالة الشديدة، وقت اشتداد الخوف من الأعداء وحذر مهاجمتهم، فإذا أوجبها في هذه الحالة الشديدة فإيجابها في حالة الطمأنينة والأمن من باب أَوْلَى وأحرى.

Birincisi: Allah Teâlâ'nın düşman korkusunun şiddetlendiği ve onların hücumundan sakınıldığı bu çetin durumda bile cemaatle namazı emretmesidir. Bu şiddetli durumda onu farz kıldığına göre huzur ve emniyet halinde farz kılması evleviyetle geçerlidir.

والثاني: أن المصلين صلاة الخوف يتركون فيها كثيرا من الشروط واللوازم، ويعفى فيها عن كثير من الأفعال المبطلة في غيرها، وما ذاك إلا لتأكد وجوب الجماعة، لأنه لا تعارض بين واجب ومستحب، فلولا وجوب الجماعة لم تترك هذه الأمور اللازمة لأجلها.

İkincisi: Korku namazını kılanların onda pek çok şart ve gerekleri terk etmeleri ve başka namazlarda namazı bozan pek çok fiilin onda bağışlanmasıdır. Bu da ancak cemaatin farziyetinin tekitli olmasından ötürüdür; çünkü vacip ile müstehap arasında çelişki olmaz. Şayet cemaat vacip olmasaydı onun uğruna bu gerekli hususlar terk edilmezdi.

وتدل الآية الكريمة على أن الأولى والأفضل أن يصلوا بإمام واحد. ولو تضمن ذلك الإخلال بشيء لا يخل به لو صلوها بعدة أئمة، وذلك لأجل اجتماع كلمة المسلمين واتفاقهم وعدم تفرق كلمتهم، وليكون ذلك أوقع هيبة في قلوب أعدائهم، وأمر تعالى بأخذ السلاح والحذر في صلاة الخوف، وهذا وإن كان فيه حركة واشتغال عن بعض أحوال الصلاة فإن فيه مصلحة راجحة وهو الجمع بين الصلاة والجهاد، والحذر من الأعداء الحريصين غاية الحرص على الإيقاع بالمسلمين والميل عليهم وعلى أمتعتهم، ولهذا قال تعالى: {وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً} .

Bu kerim ayet; birden fazla imamla kıldıklarında bozulmayacak bazı hususlar bozulacak olsa bile, tek bir imamın arkasında namaz kılmanın daha evla ve daha faziletli olduğuna delalet eder. Bu da Müslümanların birliğinin sağlanması, uzlaşmaları, ayrılığa düşmemeleri ve düşmanlarının kalbine daha çok heybet salması içindir. Allah Teâlâ korku namazında silahları kuşanmayı ve tedbiri emretmiştir. Bunda namazın bazı hallerinden alıkoyan bir hareket ve meşguliyet bulunsa bile, onda râcih (üstün) bir maslahat vardır ki o da namaz ile cihadı birleştirmek ve Müslümanları gafil avlamaya, üzerlerine ve eşyalarına aniden çullanmaya son derece haris olan düşmanlardan sakınmaktır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً} “Kâfirler isterler ki siz silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olasınız da üzerinize ansızın tek bir baskın yapsınlar” buyurmuştur.

ثم إن الله عذر من له عذر من مرض أو مطر أن يضع سلاحه، ولكن مع أخذ الحذر فقال: {وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} .

Sonra Allah hastalık veya yağmur gibi bir özrü bulunan kimseye tedbiri elden bırakmamak kaydıyla silahını bırakma hususunda ruhsat vermiş ve şöyle buyurmuştur: {وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Eğer yağmurdan dolayı size bir eziyet olursa yahut hasta bulunursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın! Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.”

ومن العذاب المهين ما أمر الله به حزبه المؤمنين وأنصار دينه الموحدين من قتلهم وقتالهم حيثما ثقفوهم، ويأخذوهم ويحصروهم، ويقعدوا لهم كل مرصد، ويحذروهم في جميع الأحوال، ولا يغفلوا عنهم، خشية أن ينال الكفار بعض مطلوبهم فيهم.

Alçaltıcı azaptan biri de; Allah'ın Kendi mümin taraftarlarına ve dininin muvahhid yardımcılarına kâfirleri nerede yakalarlarsa öldürmelerini, onlarla savaşmalarını, onları tutup kuşatmalarını, her gözetleme yerinde pusuya yatmalarını, her halükârda onlardan sakınmalarını ve kâfirlerin kendileri hakkında istediklerini elde etmelerinden korkarak onlardan gafil olmamalarını emretmesidir.

فلله أعظم حمد وثناء على ما مَنَّ به على المؤمنين، وأيَّدَهم بمعونته وتعاليمه التي لو سلكوها على وجه الكمال لم تهزم لهم راية، ولم يظهر عليهم عدو في وقت من الأوقات.

Müminlere bahşettiği nimetler, Kendi yardımı ve şayet tastamam tatbik etselerdi hiçbir sancağın yenilmeyeceği ve hiçbir vakitte hiçbir düşmanın kendilerine galip gelemeyeceği talimatlarıyla onları desteklediği için en büyük hamd ve sena Allah'a aittir.

وفي قوله: {فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} يدل على أن هذه الطائفة تكمل جميع صلاتها قبل ذهابهم إلى موضع الحارسين. وأن الرسول ﷺ يثبت منتظرا للطائفة الأخرى قبل السلام، لأنه أولا ذكر أن الطائفة تقوم معه، فأخبر عن مصاحبتهم له. ثم أضاف الفعل بعْدُ إليهم دون الرسول، فدل ذلك على ما ذكرناه.

{فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ} “Onlar secdeye vardıklarında arkanızda bulunsunlar” buyruğunda; bu grubun nöbetçi mevkiine gitmeden önce namazlarının tamamını bitireceklerine ve Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem selam vermeden önce diğer grubu beklemek üzere sabit kalacağına delil vardır. Çünkü önce o grubun onunla beraber namaza duracağını zikrederek beraberliklerini haber vermiş, sonra fiili Resul'e değil o gruba izafe etmiştir; bu da zikrettiğimiz hususa delalet eder.

وفي قوله: {وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} دليل على أن الطائفة الأولى قد صلوا، وأن جميع صلاة الطائفة الثانية تكون مع الإمام حقيقة في ركعتهم الأولى، وحكما في ركعتهم الأخيرة، فيستلزم ذلك انتظار الإمام إياهم حتى يكملوا صلاتهم، ثم يسلم بهم، وهذا ظاهر للمتأمل.

{وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} “Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelip seninle beraber namaz kılsınlar” buyruğunda; birinci grubun namazını kılmış olduğuna ve ikinci grubun namazının tamamının —ilk rekâtlarında hakikaten, son rekâtlarında ise hükmen— imamla birlikte olacağına delil vardır. Bu da imamın onlar namazlarını tamamlayıncaya kadar onları beklemesini ve ardından onlarla birlikte selam vermesini iktiza eder; bu düşünen kimse için gayet açıktır.

{١٠٣} {فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} .

{103} {فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} “Namazı bitirdiğiniz zaman; ayakta iken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı anın! Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın! Şüphesiz namaz müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.”

أي: فإذا فرغتم من صلاتكم، صلاة الخوف وغيرها، فاذكروا الله في جميع أحوالكم وهيئاتكم، ولكن خصت صلاة الخوف بذلك لفوائد. منها: أن القلب صلاحه وفلاحه وسعادته بالإنابة إلى الله تعالى في المحبة وامتلاء القلب من ذكره والثناء عليه.

Yani korku namazı olsun diğer namazlar olsun namazınızı bitirdiğinizde bütün hallerinizde ve duruşlarınızda Allah'ı anın. Fakat birtakım hikmetlerden ötürü korku namazı buna bilhassa tahsis edilmiştir. Bunlardan biri: Kalbin ıslahı, felahı ve saadeti muhabbetle Allah Teâlâ'ya yönelmekte ve kalbin O'nun zikri ve senasıyla dolmasında yatar.

وأعظم ما يحصل به هذا المقصود الصلاة، التي حقيقتها أنها صلة بين العبد وبين ربه.

Bu maksadın kendisiyle hâsıl olacağı en büyük ibadet ise hakikati kul ile Rabbi arasında bir bağ olan namazdır.

ومنها: أن فيها من حقائق الإيمان ومعارف الإيقان ما أوجب أن يفرضها الله على عباده كل يوم وليلة. ومن المعلوم أن صلاة الخوف لا تحصل فيها هذه المقاصد الحميدة بسبب اشتغال القلب والبدن والخوف فأمر بجبرها بالذكر بعدها.

Diğeri: Namazda Allah'ın onu her gün ve gecede kullarına farz kılmasını gerektiren iman hakikatleri ve yakîn marifetleri vardır. Malumdur ki korku namazında kalbin ve bedenin meşguliyeti ve korku sebebiyle bu övgüye değer maksatlar tam hâsıl olmaz; dolayısıyla namazdan sonraki zikir ile bunun telafi edilmesi emredilmiştir.

ومنها: أن الخوف يوجب من قلق القلب وخوفه ما هو مظنة لضعفه، وإذا ضعف القلب ضعف البدن عن مقاومة العدو، والذكر لله والإكثار منه من أعظم مقويات القلب.

Diğeri: Korku kalpte onun zayıflamasına yol açacak bir endişe ve telaş meydana getirir; kalp zayıfladığında ise beden düşmana karşı koymaktan zayıf düşer. Allah'ı zikretmek ve bunu çokça yapmak ise kalbi güçlendiren en büyük vesilelerdendir.

ومنها: أن الذكر لله تعالى مع الصبر والثبات سبب للفلاح والظفر بالأعداء، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} فأمر بالإكثار منه في هذه الحال إلى غير ذلك من الحِكَم.

Diğeri: Sabır ve sebat ile birlikte Allah Teâlâ'yı zikretmek felahın ve düşmanlara karşı zafer kazanmanın sebebidir. Nitekim Allah Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Ey iman edenler! Bir düşman topluluğu ile karşılaştığınız zaman sebat edin ve kurtuluşa eresiniz diye Allah'ı çokça anın!” buyurmuştur. Bu durumda zikrin çoğaltılmasını emretmiştir; daha başka pek çok hikmetler de vardır.

وقوله: {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاة} أي: إذا أمنتم من الخوف واطمأنت قلوبكم وأبدانكم فأتموا صلاتكم على الوجه الأكمل ظاهرا وباطنا، بأركانها وشروطها وخشوعها وسائر مكملاتها.

{فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاة} “Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın!” buyruğuna gelince: Yani korkudan emin olup kalpleriniz ve bedenleriniz sükûnete erdiğinde, namazınızı rükünleri, şartları, huşûu ve diğer tamamlayıcılarıyla zahiren ve batınen en kâmil şekilde tastamam kılın!

{إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} أي: مفروضا في وقته، فدل ذلك على فرضيتها، وأن لها وقتا لا تصح إلا به، وهو هذه الأوقات التي قد تقررت عند المسلمين صغيرهم وكبيرهم، عالمهم وجاهلهم، وأخذوا ذلك عن نبيهم محمد ﷺ بقوله: "صلوا كما رأيتموني أصلي" ودل قوله: {عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} على أن الصلاة ميزان الإيمان وعلى حسب إيمان العبد تكون صلاته وتتم وتكمل، ويدل ذلك على أن الكفار وإن كانوا ملتزمين لأحكام المسلمين كأهل الذمة - أنهم لا يخاطبون بفروع الدين كالصلاة، ولا يؤمرون بها، بل ولا تصح منهم ما داموا على كفرهم، وإن كانوا يعاقبون عليها وعلى سائر الأحكام في الآخرة.

{إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا} “Şüphesiz namaz müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.” Yani vaktinde farz kılınmıştır; bu namazın farziyetine ve ancak onunla sahih olacağı belirli vakitlerinin bulunduğuna delalet eder. Bu vakitler küçüğü ve büyüğü, âlimi ve cahiliyle bütün Müslümanlar nezdinde yerleşmiş olan ve Peygamberleri Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem: “Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz siz de öyle namaz kılın!” hadisiyle aldıkları vakitlerdir. {عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “müminler üzerine” buyruğu ise namazın imanın bir ölçüsü olduğuna ve kulun imanına göre namazının şekillenip tamamlanıp kemale ereceğine delalet eder. Yine bu durum ehl-i zimmet gibi Müslümanların hükümlerine tabi olsalar dahi kâfirlerin namaz gibi dinin teferruatıyla muhatap olmadıklarına, bununla emrolunmadıklarına ve küfürleri devam ettiği müddetçe kendilerinden sahih olmayacağına delalet eder; her ne kadar ahirette namazdan ve diğer hükümlerden dolayı hesaba çekilip cezalandırılacak olsalar da...

{١٠٤} {وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} .

{104} {وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “O topluluğu (düşmanı) takip etmekte gevşeklik göstermeyin! Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar; üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.”

أي: لا تضعفوا ولا تكسلوا في ابتغاء عدوكم من الكفار، أي: في جهادهم والمرابطة على ذلك، فإن وَهَن القلب مستدع لوَهَن البدن، وذلك يضعف عن مقاومة الأعداء. بل كونوا أقوياء نشيطين في قتالهم.

Yani kâfir düşmanlarınızı takip etmekte; onlarla cihatta ve nöbet tutmakta zayıflık ve tembellik göstermeyin. Zira kalbin zaafı bedenin zaafını doğurur, bu da düşmanlara karşı koymaktan zayıf düşürür. Bilakis onlarla savaşta güçlü ve gayretli olun!

ثم ذكر ما يقوي قلوب المؤمنين، فذكر شيئين:

Sonra müminlerin kalplerini güçlendirecek hususları zikretmiştir ki bunlar iki şeydir:

الأول: أن ما يصيبكم من الألم والتعب والجراح ونحو ذلك فإنه يصيب أعداءكم، فليس من المروءة الإنسانية والشهامة الإسلامية أن تكونوا أضعف منهم، وأنتم وإياهم قد تساويتم فيما يوجب ذلك، لأن العادة الجارية لا يضعف إلا من توالت عليه الآلام وانتصر عليه الأعداء على الدوام، لا من يدال مرة، ويدال عليه أخرى.

Birincisi: Size isabet eden acı, yorgunluk, yara ve benzeri sıkıntıların aynen düşmanlarınıza da isabet etmesidir. Bunu gerektiren durumlarda siz ve onlar eşit olduğunuz halde insani mürüvvete ve İslami yiğitliğe yakışan onlardan daha zayıf olmamanızdır. Zira cari olan adet gereği ancak acıları peş peşe gelen ve düşmanları kendisine sürekli galip gelen kimse zayıf düşer; kimi zaman galip gelip kimi zaman mağlup olan kimse değil...

الأمر الثاني: أنكم ترجون من الله ما لا يرجون، فترجون الفوز بثوابه والنجاة من عقابه، بل خواص المؤمنين لهم مقاصد عالية وآمال رفيعة من نصر دين الله، وإقامة شرعه، واتساع دائرة الإسلام، وهداية الضالين، وقمع أعداء الدين، فهذه الأمور توجب للمؤمن المصدق زيادة القوة، وتضاعف النشاط والشجاعة التامة؛ لأن من يقاتل ويصبر على نيل عزه الدنيوي إن ناله، ليس كمن يقاتل لنيل السعادة الدنيوية والأخروية، والفوز برضوان الله وجنته، فسبحان من فاوت بين العباد وفرق بينهم بعلمه وحكمته، ولهذا قال: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} كامل العلم كامل الحكمة.

İkincisi: Sizin Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummanızdır; O'nun mükâfatına ermeyi ve azabından kurtulmayı umarsınız. Hatta seçkin müminlerin Allah'ın dinine yardım etmek, şeriatını ikame etmek, İslam'ın dairesini genişletmek, sapkınları hidayete erdirmek ve din düşmanlarını bertaraf etmek gibi yüce hedefleri ve yüksek idealleri vardır. Bu hususlar tasdik eden mümine kuvvet artışı, kat kat gayret ve tam bir şecaat kazandırır. Zira elde edebilirse sırf dünyevi izzetine kavuşmak için savaşıp sabreden kimse; dünya ve ahiret saadetini elde etmek, Allah'ın rızasına ve cennetine kavuşmak için savaşan kimse gibi değildir. İlim ve hikmetiyle kulları arasında böyle mertebeler takdir eden ve onları birbirinden ayıran Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir! Bundan dolayı: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur; yani ilmi kâmil, hikmeti kâmildir.

{١٠٥ - ١١٣} {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} .

{105 - 113} {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Şüphesiz Biz sana Kitabı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin. Sakın hainlerin savunucusu olma!”

يخبر تعالى أنه أنزل على عبده ورسوله الكتاب بالحق، أي: محفوظًا في إنزاله من الشياطين، أن يتطرق إليه منهم باطل، بل نزل بالحق، ومشتملا أيضا على الحق، فأخباره صدق، وأوامره ونواهيه عدل {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} وأخبر أنه أنزله ليحكم بين الناس.

Allah Teâlâ kuluna ve Resulüne Kitabı hak ile indirdiğini; yani indirilişinde şeytanlardan bâtılın ona karışmasından korunmuş olarak hak ile indiğini ve aynı şekilde hakkı ihtiva ettiğini haber vermektedir. Onun haberleri doğru, emir ve yasakları adalettir: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} “Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır.” Ve onu insanlar arasında hükmetsin diye indirdiğini haber vermiştir.

وفي الآية الأخرى: {وَأَنزلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نزلَ إِلَيْهِمْ} . فيحتمل أن هذه الآية في الحكم بين الناس في مسائل النزاع والاختلاف، وتلك في تبيين جميع الدين وأصوله وفروعه، ويحتمل أن الآيتين كلتيهما معناهما واحد، فيكون الحكم بين الناس هنا يشمل الحكم بينهم في الدماء والأعراض والأموال وسائر الحقوق وفي العقائد وفي جميع مسائل الأحكام.

Diğer ayette ise: {وَأَنزلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نزلَ إِلَيْهِمْ} “Sana da bu Zikri (Kur'an'ı) indirdik ki insanlara kendilerine indirileni açıklayasın” buyurmuştur. Bu ayetin ihtilaflı ve çekişmeli meselelerde insanlar arasında hüküm vermeye, diğer ayetin ise dinin usul ve füruunun tamamını açıklamaya dair olması muhtemeldir. Her iki ayetin de manasının bir olması da muhtemeldir; bu takdirde buradaki insanlar arasında hüküm vermek; kanlar, ırzlar, mallar ve diğer haklar konusunda, inançlarda ve bütün ahkâm meselelerinde insanlar arasında hükmetmeyi kapsar.

وقوله: {بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} أي: لا بهواك بل بما علَّمك الله وألهمك، كقوله تعالى: {وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلا وَحْيٌ يُوحَى} وفي هذا دليل على عصمته ﷺ فيما يُبَلِّغ عن الله من جميع الأحكام وغيرها، وأنه يشترط في الحاكم (١) العلم والعدل لقوله: {بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} ولم يقل: بما رأيت. ورتب أيضا الحكم بين الناس على معرفة الكتاب، ولما أمر الله بالحكم بين الناس المتضمن للعدل والقسط نهاه عن الجور والظلم الذي هو ضد العدل فقال: {وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} أي: لا تخاصم عن مَن عرفت خيانته، من مدع ما ليس له، أو منكرٍ حقا عليه، سواء علم ذلك أو ظنه. ففي هذا دليل على تحريم الخصومة في باطل، والنيابة عن المبطل في الخصومات الدينية والحقوق الدنيوية.

{بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” buyruğuna gelince: Yani kendi hevana göre değil, Allah'ın sana öğrettiği ve ilham ettiği şekilde... Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلا وَحْيٌ يُوحَى} “O hevasından konuşmaz; o ancak vahyolunan bir vahiydir” buyurmuştur. Bunda bütün hükümlerde ve sair hususlarda Allah'tan tebliğ ettiği şeylerde onun sallallâhu aleyhi ve sellem masum olduğuna (ismet sıfatına) delil vardır. Ayrıca {بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” buyurup “kendi gördüğün şekilde” demediği için hâkimde ilim ve adalet şartının bulunduğuna delildir. İnsanlar arasında hüküm vermeyi de Kitabı bilme şartına bağlamıştır. Allah adaleti ve hakkaniyeti içeren hükmü emredince, adaletin zıddı olan zulüm ve haksızlıktan nehyederek: {وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Sakın hainlerin savunucusu olma!” buyurmuştur. Yani hakkı olmayan şeyi iddia eden veya üzerindeki bir hakkı inkâr eden kimselerden hıyanetini bildiğin yahut zannettiğin kimseleri savunma! Bunda bâtıl bir davada hasımlaşmanın ve dinî uyuşmazlıklarda ve dünyevi haklarda haksız olanı temsil etmenin (bâtıla vekâlet etmenin) haram olduğuna delil vardır.

ويدل مفهوم الآية على جواز الدخول في نيابة الخصومة لمن لم يعرف منه ظلم.

Ayetin mefhumu (dolaylı anlamı), kendisinden bir haksızlık/zulüm bilinmeyen kimse adına hasımlıkta vekâlet (dava vekilliği) üstlenmenin caiz olduğuna delalet etmektedir.

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا * هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا * وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا * وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا * وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} .

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا * هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا * وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا * وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا * وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} “Allah'tan bağışlanma dile! Şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir. Kendilerine hıyanet edenleri savunma! Şüphesiz Allah, çok hain ve çok günahkâr olan kimseyi sevmez. İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Halbuki O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurup planlarlarken O kendileriyle beraberdir. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. İşte siz dünya hayatında onları savunan kimselersiniz; peki kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut onların üzerine kim vekil (koruyucu) olacak? Kim bir kötülük işler yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur. Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir. Kim bir hata veya bir günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak büyük bir iftirayı ve apaçık bir günahı yüklenmiş olur. Eğer üzerinde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti. Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah sana Kitabı ve hikmeti indirmiş, bilmediklerini sana öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.”

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} مما صدر منك إن صدر.

{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “Allah'tan bağışlanma dile!” Eğer senden bir şey sadır olduysa ondan ötürü...

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} أي: يغفر الذنب العظيم لمن استغفره، وتاب إليه وأناب ويوفقه للعمل الصالح بعد ذلك الموجِب لثوابه وزوال عقابه.

{إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.” Yani Kendisinden bağışlanma dileyen, tövbe edip yönelen kimsenin büyük günahını bağışlar ve bundan sonra onu Kendi sevabını gerektirecek ve cezasını bertaraf edecek salih amele muvaffak kılar.

{وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} "الاختيان" و "الخيانة" بمعنى الجناية والظلم والإثم، وهذا يشمل النهي عن المجادلة، عن من أذنب وتوجه عليه عقوبة من حد أو تعزير، فإنه لا يجادل عنه بدفع ما صدر منه من الخيانة، أو بدفع ما ترتب على ذلك من العقوبة الشرعية. {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا} أي: كثير الخيانة والإثم، وإذا انتفى الحب ثبت ضده وهو البُغْض، وهذا كالتعليل، للنهي المتقدم.

{وَلا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerine hıyanet edenleri savunma!” İhtiyân (اِخْتِيَان) ve hıyânet (خِيَانَة); cinayet, zulüm ve günah manasındadır. Bu; günah işleyip de üzerine had veya ta'zîr cezası terettüp eden kimseyi savunmaktan nehyetmeyi kapsar: Kendisinden sadır olan hıyaneti bertaraf etmek veya buna terettüp eden şer'î cezayı savuşturmak amacıyla o kimse savunulamaz. {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا} “Şüphesiz Allah, çok hain ve çok günahkâr olan kimseyi sevmez.” Yani hıyaneti ve günahı çok olanı... Sevgi nefyedildiğinde zıddı olan buğuz sabit olur; bu önceki nehyin gerekçesi (ta'lili) gibidir.

ثم ذكر عن هؤلاء الخائنين أنهم {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ} وهذا من ضعف الإيمان، ونقصان اليقين، أن تكون مخافة الخلق عندهم أعظم من مخافة الله، فيحرصون بالطرق المباحة والمحرمة على عدم الفضيحة عند الناس، وهم مع ذلك قد بارزوا الله بالعظائم، ولم يبالوا بنظره واطلاعه عليهم.

Sonra bu hainler hakkında: {يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ} “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Halbuki O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurup planlarlarken O kendileriyle beraberdir” buyurmuştur. Yaratılmışlardan korkmanın Allah'tan korkmaktan daha büyük olması, insanların yanında rezil olmamak için mübah ve haram yollara sarılmaları, bununla birlikte büyük günahlarla Allah'a meydan okuyup O'nun kendilerini görmesine ve muttali olmasına aldırış etmemeleri imanın zayıflığından ve yakînin noksanlığındandır.

وهو معهم بالعلم في جميع أحوالهم، خصوصًا في حال تبييتهم ما لا يرضيه من القول، من تبرئة الجاني، ورمي البريء بالجناية، والسعي في ذلك للرسول ﷺ ليفعل ما بيتوه.

Halbuki Allah bütün hallerinde ilmiyle onlarla beraberdir; bilhassa O'nun razı olmayacağı sözleri geceleyin planladıklarında; suçluyu temize çıkarmak, suçsuz kimseye cinayeti atmak ve gece kurdukları planı uygulasın diye Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda bu minvalde çaba gösterdiklerinde de O onlarla beraberdir.

فقد جمعوا بين عدة جنايات، ولم يراقبوا رب الأرض والسماوات، المطلع على سرائرهم وضمائرهم، ولهذا توعدهم تعالى بقوله: {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا} أي: قد أحاط بذلك علما، ومع هذا لم يعاجلهم بالعقوبة بل استأنى بهم، وعرض عليهم التوبة وحذرهم من الإصرار على ذنبهم الموجب للعقوبة البليغة.

Böylece pek çok cürmü bir arada işlemiş ve gizliliklerine ve içlerindekilere muttali olan yerin ve göklerin Rabbini murakabe etmemişlerdir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا} “Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır” buyruğuyla onları tehdit etmiştir. Yani ilmiyle bunu kuşatmıştır; bununla birlikte cezalandırmakta acele etmemiş, onlara mühlet tanımış, tövbeyi önlerine koymuş ve ağır cezayı gerektirecek günahlarında ısrar etmekten onları sakındırmıştır.

{هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا} أي: هبكم جادلتم عنهم في هذه الحياة الدنيا، ودفع عنهم جدالُكم بعض ما تحذرون (١) من العار والفضيحة عند الخَلْق، فماذا يغني عنهم وينفعهم؟ ومن يجادل الله عنهم يوم القيامة حين تتوجه عليهم الحجة، وتشهد عليهم ألسنتهم وأيديهم وأرجلهم بما كانوا يعملون؟ {يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ} .

{هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا} “İşte siz dünya hayatında onları savunan kimselersiniz; peki kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut onların üzerine kim vekil olacak?” Yani farz edelim ki bu dünya hayatında onları savundunuz ve savunmanız mahlûkat katındaki ar ve rezillikten sakındığınız bazı şeyleri (1) onlardan defetti; peki bu onların neyine yarar ve ne fayda verir? Aleyhlerine hüccet ikame edildiğinde, dilleri, elleri ve ayakları işledikleri amellere şahitlik ettiğinde kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunabilir? {يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ} “O gün Allah onlara hak ettikleri cezalarını tastamam verecek ve onlar Allah'ın apaçık Hak olduğunu bileceklerdir.”

فمن يجادل عنهم من يعلم السر وأخفى ومن أقام عليهم من الشهود ما لا يمكن معه الإنكار؟ وفي هذه الآية إرشاد (٢) إلى المقابلة بين ما يتوهم من مصالح الدنيا المترتبة على ترك أوامر الله أو فعل مناهيه، وبين ما يفوت من ثواب الآخرة أو يحصل من عقوباتها.

Sırrı ve gizlinin gizlisini bilen ve aleyhlerine inkâr edilmesi imkânsız şahitler ikame eden Zât'a karşı onları kim savunabilir? Bu ayette; Allah'ın emirlerini terk etmek veya yasaklarını işlemekten kaynaklanacağı vehmedilen dünyevi maslahatlar ile ahirette kaçırılan mükâfatlar ve uğranılacak cezalar arasında bir mukayese yapmaya bir irşad (2) vardır.

فيقول من أمرته نفسه بترك أمر الله ها أنت تركت أمره كسلا وتفريطا فما النفع الذي انتفعت به؟ وماذا فاتك من ثواب الآخرة؟ وماذا ترتب على هذا الترك من الشقاء والحرمان والخيبة والخسران؟

Nefsi kendisine Allah'ın emrini terk etmeyi emreden kimse nefsine şöyle der: İşte tembellik ve kusur sebebiyle O'nun emrini terk ettin; peki bundan elde ettiğin menfaat nedir? Ahiret sevabından neleri kaçırdın? Bu terk neticesinde başına ne türlü bir şekavet, mahrumiyet, hüsran ve ziyan geldi?

وكذلك إذا دعته نفسه إلى ما تشتهيه من الشهوات المحرمة قال لها: هبك فعلت ما اشتهيت فإن لذته تنقضي ويعقبها من الهموم والغموم والحسرات، وفوات الثواب وحصول العقاب - ما بعضه يكفي العاقل في الإحجام عنها. وهذا من أعظم ما ينفع العبدَ تدبرُه، وهو خاصة العقل الحقيقي. بخلاف الذي (٣) يدعي العقل، وليس كذلك، فإنه بجهله وظلمه يؤثر اللذة الحاضرة والراحة الراهنة، ولو ترتب عليها ما ترتب. والله المستعان.

Aynı şekilde nefsi kendisini haram şehvetlere davet ettiğinde nefsine şöyle der: Farz et ki arzuladığın şeyi yaptın; şüphesiz onun lezzeti tükenip gider ve ardından öyle kederler, tasalar, hasretler, mükâfatın elden kaçması ve cezanın gelmesi takip eder ki bunların bir kısmı bile akıl sahibine o günahtan geri durması için yeterlidir. Bu, kulun tefekkür etmesinde en büyük fayda bulunan hususlardandır ve hakiki aklın hassasıdır. Akıl sahibi olduğunu iddia ettiği halde öyle olmayan kimse ise böyle değildir (3); zira o cehaleti ve zulmü sebebiyle ardından ne gelirse gelsin peşin lezzeti ve anlık rahatı tercih eder. Yardımı talep edilecek yalnız Allah'tır.

ثم قال تعالى: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} أي: من تجرأ على المعاصي واقتحم على الإثم ثم استغفر الله استغفارا تاما يستلزم الإقرار بالذنب والندم عليه والإقلاع والعزم على أن لا يعود. فهذا قد وعده من لا يخلف الميعاد بالمغفرة والرحمة.

Sonra Allah Teâlâ: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Kim bir kötülük işler yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur” buyurmuştur. Yani kim günahlara cüret edip günaha dalar da sonra günahı itiraf etmeyi, ona pişmanlık duymayı, onu terk etmeyi ve bir daha dönmemeye azmetmeyi iktiza eden tam bir istiğfar ile Allah'tan bağışlanma dilerse; vaadinden asla dönmeyen Allah ona mağfiret ve rahmet vadetmiştir.

فيغفر له ما صدر منه من الذنب، ويزيل عنه ما ترتب عليه من النقص والعيب، ويعيد إليه ما تقدم من الأعمال الصالحة، ويوفقه فيما يستقبله من عمره، ولا يجعل ذنبه حائلا عن توفيقه، لأنه قد غفره، وإذا غفره غفر ما يترتب عليه.

Kendisinden sadır olan günahı bağışlar; ona terettüp eden noksanlığı ve kusuru giderir; önceki salih amellerini kendisine geri verir ve ömrünün kalan kısmında onu muvaffak kılar. Günahını muvaffakiyetine bir engel kılmaz; çünkü onu bağışlamıştır, bağışlayınca da ona terettüp eden şeyleri de bağışlamıştır.

واعلم أن عمل السوء عند الإطلاق يشمل سائر المعاصي، الصغيرة والكبيرة، وسمي "سوءًا" لكونه يسوء عامله بعقوبته، ولكونه في نفسه سيئًا غير حسن.

Bil ki “kötülük işlemek (amel-i sû')” mutlak olarak zikredildiğinde küçük ve büyük bütün günahları kapsar. Cezası sebebiyle işleyen kimseyi üzdüğü (kötü duruma düşürdüğü) ve bizzat kendi zatında çirkin ve iyi olmadığı için “kötülük (sû')” olarak isimlendirilmiştir.

وكذلك ظلم النفس عند الإطلاق يشمل ظلمها بالشرك فما دونه. ولكن عند اقتران أحدهما بالآخر قد يفسر كل واحد منهما بما يناسبه، فيفسر عمل السوء هنا بالظلم الذي يسوء الناس، وهو ظلمهم في دمائهم وأموالهم وأعراضهم.

Aynı şekilde nefse zulmetmek de mutlak olarak zikredildiğinde şirk ve onun altındaki günahlarla nefse zulmetmeyi kapsar. Fakat ikisi bir arada zikredildiğinde her biri kendisine uygun düşen mana ile tefsir edilir: Buradaki kötülük işlemek insanları üzen zulümle; yani kanları, malları ve ırzları hususunda onlara zulmetmekle tefsir edilir.

ويفسر ظلم النفس بالظلم والمعاصي التي بين الله وبين عبده، وسمي ظلم النفس "ظلما" لأن نفس العبد ليست ملكا له يتصرف فيها بما يشاء، وإنما هي ملك لله تعالى قد جعلها أمانة عند العبد وأمره أن يقيمها على طريق العدل، بإلزامها للصراط المستقيم علمًا وعملا فيسعى في تعليمها ما أمر به ويسعى في العمل بما يجب، فسعيه في غير هذا الطريق ظلم لنفسه وخيانة وعدول بها عن العدل، الذي ضده الجور والظلم.

Nefse zulmetmek ise kul ile Allah arasındaki günahlar ve zulümlerle tefsir edilir. Nefse zulmetmek “zulüm” olarak isimlendirilmiştir; çünkü kulun nefsi dilediği gibi tasarrufta bulunacağı kendi mülkü değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın mülküdür ve onu kulun yanında bir emanet kılmıştır. İlim ve amel bakımından dosdoğru yola bağlamak suretiyle onu adalet yolu üzere ikame etmesini emretmiştir: Emrolunduğu şeyleri ona öğretmeye ve vacip olanla amel etmeye gayret eder; bunun dışındaki bir yolda gayret sarf etmesi ise nefse zulüm, hıyanet ve zıddı haksızlık ve zulüm olan adaletten sapmaktır.

ثم قال: {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} وهذا يشمل كل ما يؤثم من صغير وكبير، فمن كسب سيئة فإن عقوبتها الدنيوية والأخروية على نفسه، لا تتعداها إلى غيرها، كما قال تعالى: {وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} لكن إذا ظهرت السيئات فلم تنكر عمت عقوبتها وشمل إثمها، فلا تخرج أيضا عن حكم هذه الآية الكريمة، لأن من ترك الإنكار الواجب فقد كسب سيئة.

Sonra: {وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ} “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur” buyurmuştur. Bu küçük ve büyük günah getiren her şeyi kapsar: Kim bir kötülük kazanırsa onun dünyevi ve uhrevi cezası kendi aleyhinedir, başkasına geçmez. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” buyurmuştur. Ancak kötülükler açığa çıkıp da inkâr edilmediğinde (karşı çıkılmadığında) cezası umumi olur ve günahı herkesi kapsar; bu durum da bu kerim ayetin hükmünün dışına çıkmaz, çünkü vacip olan inkârı terk eden kimse bizzat kendisi bir kötülük kazanmıştır.

وفي هذا بيان عدل الله وحكمته، أنه لا يعاقب أحدا بذنب أحد، ولا يعاقب أحدا أكثر من العقوبة الناشئة عن ذنبه، ولهذا قال: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} أي: له العلم الكامل والحكمة التامة.

Bunda Allah'ın adaletinin ve hikmetinin beyanı vardır: Hiç kimseyi bir başkasının günahıyla cezalandırmaz ve hiç kimseyi günahından kaynaklanan cezadan daha fazlasıyla cezalandırmaz. Bundan dolayı: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur; yani kâmil ilim ve tastamam hikmet O'nundur.

ومن علمه وحكمته أنه يعلم الذنب وما صدر منه، والسبب الداعي لفعله، والعقوبة المترتبة على فعله، ويعلم حالة المذنب، أنه إن صدر منه الذنب بغلبة دواعي نفسه الأمارة بالسوء مع إنابته إلى ربه في كثير من أوقاته، أنه سيغفر له ويوفقه للتوبة.

O'nun ilim ve hikmetindendir ki günahı, kendisinden sadır olduğu durumu, işlenmesine sevk eden sebebi ve işlenmesi üzerine terettüp eden cezayı bilir. Günahkârın durumunu bilir: Şayet vakitlerinin çoğunda Rabbine yönelen bir kul iken nefs-i emmârenin baskısıyla kendisinden günah sadır olmuşsa onu bağışlayacağını ve tövbeye muvaffak kılacağını bilir.

وإن صدر منه بتجرئه على المحارم استخفافا بنظر ربه، وتهاونا بعقابه، فإن هذا بعيد من المغفرة بعيد من التوفيق للتوبة.

Şayet Rabbinin görmesini hafife alarak ve azabını önemsemeyerek haramlara cüret etmek suretiyle sadır olmuşsa, böyle bir kimse mağfiretten ve tövbeye muvaffak kılınmaktan uzaktır.

ثم قال: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً} أي: ذنبا كبيرا {أَوْ إِثْمًا} ما دون ذلك. {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} أي: يتهم بذنبه {بَرِيئًا} من ذلك الذنب، وإن كان مذنبا. {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} أي: فقد حمل فوق ظهره بهتا للبريء وإثمًا ظاهرًا بينًا، وهذا يدل على أن ذلك من كبائر الذنوب وموبقاتها، فإنه قد جمع عدة مفاسد: كسب الخطيئة والإثم، ثم رَمْي مَن لم يفعلها بفعلها، ثم الكذب الشنيع بتبرئة نفسه واتهام البريء، ثم ما يترتب على ذلك من العقوبة الدنيوية، تندفع عمن وجبت عليه، وتقام على من لا يستحقها.

Sonra: {وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً} “Kim bir hata;” yani büyük bir günah {أَوْ إِثْمًا} “veya bir günah kazanır da;” bunun altındaki bir günahı kazanır da {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} “sonra onu itham ederse;” yani günahıyla itham ederse {بَرِيئًا} “suçsuz birini;” kendisi başka günahkâr olsa bile o günahtan berî olan kimseyi suçlarsa, {فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “muhakkak büyük bir iftirayı ve apaçık bir günahı yüklenmiş olur.” Yani sırtında masuma karşı bir iftira ve apaçık bir günah taşımış olur. Bu durum onun helak edici büyük günahlardan olduğuna delalet eder; zira pek çok mefsedeti bir arada toplamıştır: Hatayı ve günahı kazanmak, sonra onu işlemeyen kimseyi onunla suçlamak, sonra kendi nefsini temize çıkarıp suçsuzu itham ederek çirkin bir yalana başvurmak, sonra bunun neticesinde dünyevi cezanın hak eden kimseden savuşturulup hak etmeyen kimseye uygulanması...

ثم ما يترتب على ذلك أيضا من كلام الناس في البريء إلى غير ذلك من المفاسد التي نسأل الله العافية منها ومن كل شر.

Sonra insanların suçsuz kimse hakkında konuşması gibi daha başka pek çok mefsedetler... Bunlardan ve her türlü şerden Allah'tan afiyet dileriz!

ثم ذكر منته على رسوله بحفظه وعصمته ممن أراد أن يضله فقال: {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ} وذلك أن هذه الآيات الكريمات قد ذكر المفسرون أن سبب نزولها: أن أهل بيت سرقوا في المدينة، فلما اطلع على سرقتهم خافوا الفضيحة، وأخذوا سرقتهم فرموها ببيت من هو بريء من ذلك.

Sonra kendisini saptırmak isteyenlere karşı korumak ve muhafaza etmek suretiyle Resulü üzerindeki lütfunu zikrederek: {وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ} “Eğer üzerinde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti” buyurmuştur. Müfessirlerin zikrettiğine göre bu kerim ayetlerin nüzul sebebi şudur: Medine'de bir ev halkı hırsızlık yaptı; hırsızlıkları açığa çıkınca rezil olmaktan korktular ve çaldıkları malı alıp bundan tamamen suçsuz olan birinin evine attılar.

واستعان السارق بقومه أن يأتوا رسول الله ﷺ ويطلبوا منه أن يبرئ صاحبهم على رءوس الناس، وقالوا: إنه لم يسرق وإنما الذي سرق من وجدت السرقة ببيته وهو البريء. فهَمَّ رسول الله ﷺ أن يبرئ صاحبهم، فأنزل الله هذه الآيات تذكيرا وتبيينا لتلك الواقعة وتحذيرا للرسول ﷺ من المخاصمة عن الخائنين، فإن المخاصمة عن المبطل من الضلال، فإن الضلال نوعان:

Hırsız kendi kavminden yardım istedi; onlar da Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip insanların gözü önünde adamlarını aklamasını talep ettiler ve şöyle dediler: O hırsızlık yapmadı; asıl hırsızlık yapan, çalınan malın evinde bulunduğu o suçsuz kimsedir! Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların adamını temize çıkarmaya niyetlendi; bunun üzerine Allah bu olayı hatırlatmak, açıklamak ve Resul'ü sallallâhu aleyhi ve sellem hainleri savunmaktan sakındırmak üzere bu ayetleri indirdi. Zira haksızı savunmak dalalettendir; nitekim dalalet iki türlüdür:

ضلال في العلم، وهو الجهل بالحق. وضلال في العمل، وهو العمل بغير ما يجب. فحفظ الله رسوله عن هذا النوع من الضلال [كما حفظه عن الضلال في الأعمال] (٤) .

İlimde dalalet; o da hakkı bilmemektir. Amelde dalalet; o da vacip olanın gayrısıyla amel etmektir. Allah Resulünü bu tür dalaletten korumuştur [amellerdeki dalaletten koruduğu gibi] (4).

وأخبر أن كيدهم ومكرهم يعود على أنفسهم، كحالة كل ماكر، فقال: {وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ} لكون ذلك المكر وذلك التحيل لم يحصل لهم فيه مقصودهم، ولم يحصل لهم (٥) إلا الخيبة والحرمان والإثم والخسران. وهذه (٦) نعمة كبيرة على رسوله ﷺ تتضمن النعمة بالعمل، وهو التوفيق لفعل ما يجب، والعصمة له عن كل محرم.

Her hilekârın durumunda olduğu gibi onların tuzak ve hilelerinin kendi nefislerine döneceğini haber vererek: {وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ} “Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar” buyurmuştur. Çünkü bu hile ve kurnazlıkta maksatlarına ulaşamamışlar ve kendilerine (5) hüsran, mahrumiyet, günah ve ziyandan başka bir şey hâsıl olmamıştır. Bu (6) Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde büyük bir nimettir; amelle ilgili nimeti; yani gerekeni yapmaya muvaffak kılınmayı ve her türlü haramdan korunmayı (ismeti) ihtiva eder.

ثم ذكر نعمته عليه بالعلم فقال: {وَأَنزلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} أي: أنزل عليك هذا القرآن العظيم والذكر الحكيم الذي فيه تبيان كل شيء وعلم الأولين والآخِرين.

Sonra ilim konusundaki nimetini zikrederek: {وَأَنزلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Allah sana Kitabı ve hikmeti indirmiştir” buyurmuştur. Yani içinde her şeyin açıklaması, öncekilerin ve sonrakilerin ilmi bulunan bu azametli Kur'an'ı ve hikmet dolu Zikri sana indirmiştir.

والحكمة: إما السُّنَّة التي قد قال فيها بعض السلف: إن السُّنَّة تنزل عليه كما ينزل القرآن.

Hikmet: Ya selefin bazısının hakkında: “Kur'an indiği gibi Sünnet de ona öyle inerdi” dediği Sünnet'tir.

وإما معرفة أسرار الشريعة الزائدة على معرفة أحكامها، وتنزيل الأشياء منازلها وترتيب كل شيء بحسبه.

Yahut hükümlerini bilmenin ötesinde şeriatın sırlarını bilmek, her şeyi kendi makamına koymak ve her şeyi kendi mertebesine göre tertip etmektir.

{وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ} وهذا يشمل جميع ما علمه الله تعالى. فإنه ﷺ كما وصفه الله قبل النبوة بقوله: {مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الإيمَانُ} {وَوَجَدَكَ ضَالا فَهَدَى} .

{وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ} “ve bilmediklerini sana öğretmiştir.” Bu Allah Teâlâ'nın ona öğrettiği her şeyi kapsar. Zira peygamberlikten önce Allah'ın onu tavsif ettiği üzere: {مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الإيمَانُ} “Sen Kitap nedir, iman nedir bilmezdin” ve {وَوَجَدَكَ ضَالا فَهَدَى} “Seni yol bilmez halde bulup hidayete erdirdi.”

ثم لم يزل يوحي الله إليه ويعلمه ويكمله حتى ارتقى مقاما من العلم يتعذر وصوله على الأولين والآخرين، فكان أعلم الخلق على الإطلاق، وأجمعهم لصفات الكمال، وأكملهم فيها، ولهذا قال: {وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} ففضله على الرسول محمد ﷺ أعظم من فضله على كل مخلوق (٧) .

Sonra Allah ona vahyetmeye, öğretmeye ve kemale erdirmeye devam etti; nihayet ilimde öncekilerin ve sonrakilerin ulaşması imkânsız olan bir makama yükseldi. Böylece mutlak manada yaratılmışların en bilgilisi, kemal sıfatlarını kendisinde en çok toplayanı ve bu sıfatlarda en mükemmeli oldu. Bundan dolayı: {وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} “Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür” buyurmuştur. Resul Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem üzerindeki lütfu, bütün yaratılmışlar (7) üzerindeki lütfundan daha büyüktür.

وأجناس الفضل الذي قد فضله الله به لا يمكن استقصاؤها ولا يتيسر إحصاؤها .

Allah'ın kendisini üstün kıldığı lütuf çeşitlerinin sonuna kadar araştırılıp tüketilmesi mümkün olmadığı gibi, sayılması da kolay değildir.

{١١٤} {لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} .

{114} {لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “Onların fısıldaşmalarının (gizli konuşmalarının) çoğunda hiçbir hayır yoktur. Ancak bir sadakayı yahut bir iyiliği (marufu) ya da insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesnadır. Kim bunu Allah'ın rızasını arayarak yaparsa, Biz ona yakında büyük bir mükâfat vereceğiz.”

أي: لا خير في كثير مما يتناجى به الناس ويتخاطبون، وإذا لم يكن فيه خير، فإما لا فائدة فيه كفضول الكلام المباح، وإما شر ومضرة محضة كالكلام المحرم بجميع أنواعه.

Yani insanların kendi aralarında fısıldaştıkları (gizlice konuştukları) ve hitaplaştıkları sözlerin çoğunda hiçbir hayır yoktur. Onda hayır bulunmayınca; ya mübah sözlerin fazlalığı (fuzûl-i kelâm) gibi onda hiçbir fayda yoktur, yahut bütün çeşitleriyle haram kılınan sözler gibi sırf şer ve katıksız zarardan ibarettir.

ثم استثنى تعالى فقال: {إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ} من مال أو علم أو أي نفع كان، بل لعله يدخل فيه العبادات القاصرة كالتسبيح والتحميد ونحوه، كما قال النبي ﷺ: "إن بكل تسبيحة صدقة، وكل تكبيرة صدقة، وكل تهليلة صدقة، وأمر بالمعروف صدقة، ونهي عن المنكر صدقة، وفي بضع أحدكم صدقة" الحديث.

Sonra Allah Teâlâ istisna getirerek şöyle buyurmuştur: {إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ} “Ancak bir sadakayı emreden kimse müstesnadır;” maldan, ilimden veya herhangi bir menfaatten sadakayı emreden kimse... Hatta tesbih, tahmid ve benzeri kişinin şahsına münhasır ibadetlerin de buna girmesi muhtemeldir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz her tesbih bir sadakadır, her tekbir bir sadakadır, her tehlil bir sadakadır, marufu emretmek bir sadakadır, münkerden nehyetmek bir sadakadır ve sizden birinizin eşiyle münasebetinde dahi bir sadaka vardır...” buyurmuştur.

{أَوْ مَعْرُوفٍ} وهو الإحسان والطاعة وكل ما عرف في الشرع والعقل حسنه، وإذا أطلق الأمر بالمعروف من غير أن يقرن بالنهي عن المنكر دخل فيه النهي عن المنكر، وذلك لأن ترك المنهيات من المعروف، وأيضا لا يتم فعل الخير إلا بترك الشر. وأما عند الاقتران فيفسر المعروف بفعل المأمور، والمنكر بترك المنهي.

{أَوْ مَعْرُوفٍ} “yahut bir marufu (iyiliği);” o da ihsan, itaat ve dinde ve akılda güzelliği bilinen her şeydir. Münkerden nehiy ile birlikte anılmaksızın marufu emretmek mutlak olarak zikredildiğinde münkerden nehiy de buna dahil olur; çünkü yasaklanan şeyleri terk etmek de maruftandır. Kaldı ki hayrı işlemek ancak şerri terk etmekle tamam olur. İkisi bir arada zikredildiğinde ise maruf emredileni yapmakla, münker ise yasaklananı terk etmekle tefsir edilir.

{أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} والإصلاح لا يكون إلا بين متنازعين متخاصمين، والنزاع والخصام والتغاضب يوجب من الشر والفرقة ما لا يمكن حصره، فلذلك حث الشارع على الإصلاح بين الناس في الدماء والأموال والأعراض، بل وفي الأديان كما قال تعالى: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا} وقال تعالى: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} الآية.

{أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} “ya da insanların arasını düzeltmeyi...” Islah (ara düzeltme) ancak çekişen ve hasımlaşan iki taraf arasında olur; çekişme, husumet ve öfke ise sayılamayacak kadar şer ve tefrikaya yol açar. Bundan dolayı Şâri‘ kanlar, mallar, ırzlar, hatta dinler hususunda insanların arasını düzeltmeyi teşvik etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin!” buyurmuş ve yine şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin; şayet biri diğerine haksızca tecavüz ederse, Allah'ın emrine dönünceye kadar tecavüz eden tarafla savaşın...”

وقال تعالى: {وَالصُّلْحُ خَيْرٌ} والساعي في الإصلاح بين الناس أفضل من القانت بالصلاة والصيام والصدقة، والمصلح لا بد أن يصلح الله سعيه وعمله.

Ve Allah Teâlâ: {وَالصُّلْحُ خَيْرٌ} “Barış daha hayırlıdır” buyurmuştur. İnsanların arasını düzeltmek için gayret gösteren kimse namaz, oruç ve sadaka ile meşgul olan âbidden daha faziletlidir. Islah eden kimsenin çabasını ve amelini Allah muhakkak ıslah eder (başarıya ulaştırır).

كما أن الساعي في الإفساد لا يصلح الله عمله ولا يتم له مقصوده كما قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ} .فهذه الأشياء حيثما فعلت فهي خير، كما دل على ذلك الاستثناء.

Nasıl ki fesat çıkarmaya çalışan kimsenin amelini Allah ıslah etmez ve maksadını tamamına erdirmez; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ} “Şüphesiz Allah bozguncuların işini düzeltmez” buyurmuştur. İşte bu sayılan şeyler nerede ve nasıl yapılırsa yapılsın hayırdır; nitekim istisna buna delalet eder.

ولكن كمال الأجر وتمامه بحسب النية والإخلاص، ولهذا قال: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} فلهذا ينبغي للعبد أن يقصد وجه الله تعالى ويخلص العمل لله في كل وقت وفي كل جزء من أجزاء الخير، ليحصل له بذلك الأجر العظيم، وليتعود الإخلاص فيكون من المخلصين، وليتم له الأجر، سواء تم مقصوده أم لا لأن النية حصلت واقترن بها ما يمكن من العمل.

Fakat mükâfatın kemali ve tamlığı niyet ve ihlasa göredir; bundan dolayı: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “Kim bunu Allah'ın rızasını arayarak yaparsa, Biz ona yakında büyük bir mükâfat vereceğiz” buyurmuştur. Bu sebeple kulun her vakitte ve hayrın her bir cüzünde Allah Teâlâ'nın rızasını kastetmesi ve ameli Allah için ihlasla yapması gerekir; ta ki bununla büyük mükâfata nail olsun, ihlasa alışıp muhlislerden olsun ve maksadı tam gerçekleşsin veya gerçekleşmesin mükâfatı tastamam olsun. Çünkü niyet hâsıl olmuş ve ona mümkün olan amel eşlik etmiştir.

{١١٥، ١١٦} {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا} .

{115, 116} {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا} “Kendisine hidayet besbelli olduktan sonra Peygamber'e muhalefet eden ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi, yöneldiği o yolda bırakır ve onu cehenneme yaslarız. O ne kötü bir varış yeridir! Şüphesiz Allah, Kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak derin bir sapıklığa düşmüş olur.”

أي: ومن يخالف الرسول ﷺ ويعانده فيما جاء به {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} بالدلائل القرآنية والبراهين النبوية.

Yani kim Kur'ani deliller ve Nebevi bürhanlarla {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} “kendisine hidayet besbelli olduktan sonra” getirdiği hususlarda Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem muhalefet edip inatlaşırsa...

{وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} وسبيلهم هو طريقهم في عقائدهم وأعمالهم {نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى} أي: نتركه وما اختاره لنفسه، ونخذله فلا نوفقه للخير، لكونه رأى الحق وعلمه وتركه، فجزاؤه من الله عدلا أن يبقيه في ضلاله حائرا ويزداد ضلالا إلى ضلاله.

{وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa;” müminlerin yolu onların inançlarındaki ve amellerindeki yoludur; {نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى} “onu yöneldiği o yolda bırakırız;” yani onu kendi nefsi için seçtiği şeyle baş başa bırakır, onu yardımsız (husranda) bırakıp hayra muvaffak kılmayız. Zira o hakkı görmüş, bilmiş ve onu terk etmiştir; dolayısıyla Allah'ın adaleti gereği cezası; sapıklığı içinde şaşkın bırakılması ve sapıklığına sapıklık katılmasıdır.

كما قال تعالى: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} وقال تعالى: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} .

Nitekim Allah Teâlâ: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırdı” buyurmuş ve yine: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “İlk defasında ona iman etmedikleri gibi, onların kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz” buyurmuştur.

ويدل مفهومها على أن من لم يشاقق الرسول، ويتبع سبيل المؤمنين، بأن كان قصده وجه الله واتباع رسوله ولزوم جماعة المسلمين، ثم صدر منه من الذنوب أو الهّم بها ما هو من مقتضيات النفوس، وغلبات الطباع، فإن الله لا يوليه نفسه وشيطانه بل يتداركه بلطفه، ويمن عليه بحفظه ويعصمه من السوء، كما قال تعالى عن يوسف ﵇: {كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ} أي: بسبب إخلاصه صرفنا عنه السوء، وكذلك كل مخلص، كما يدل عليه عموم التعليل.

Ayetin mefhumu şuna delalet eder: Kim Resul'e muhalefet etmez ve müminlerin yoluna uyarsa; yani kastı Allah'ın rızası, Resulüne uymak ve Müslümanların cemaatine bağlı kalmak olur da sonra nefislerin ve tabiatların baskısının bir gereği olarak kendisinden günah sadır olur veya günaha niyetlenirse, Allah onu kendi nefsiyle ve şeytanıyla baş başa bırakmaz; bilakis lütfuyla imdadına yetişir, korumasıyla ona ihsanda bulunur ve onu kötülükten muhafaza eder. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm hakkında: {كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ} “Biz ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye böyle yaptık. Çünkü o ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” buyurmuştur. Yani ihlası sebebiyle kötülüğü ondan uzaklaştırdık; illetin umumiliğinin delalet ettiği üzere her muhlis kul için de durum böyledir.

وقوله: {وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ} أي: نعذبه فيها عذابا عظيما. {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} أي: مرجعا له ومآلا.

{وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ} “ve onu cehenneme yaslarız;” yani orada onu büyük bir azapla cezalandırırız. {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “O ne kötü bir varış yeridir!” Yani onun için ne kötü bir dönüş ve akıbettir!

وهذا الوعيد المرتب (١) على الشقاق ومخالفة المؤمنين مراتب لا يحصيها إلا الله بحسب حالة الذنب صغرا وكبرا، فمنه ما يخلد في النار ويوجب جميع الخذلان. ومنه ما هو دون ذلك، فلعل الآية الثانية كالتفصيل لهذا المطلق.

Muhalefet ve müminlere aykırı gitme üzerine terettüp eden bu tehdidin günahın küçüklük ve büyüklük durumuna göre ancak Allah'ın sayabileceği mertebeleri vardır: Kimi ateşte ebediyen kalmayı ve tam bir hüsranı gerektirir; kimi de bundan daha aşağıdadır. İkinci ayet bu mutlak tehdidin bir tafsilatı gibidir.

وهو: أن الشرك لا يغفره الله تعالى لتضمنه القدح في رب العالمين وفي وحدانيته وتسوية المخلوق الذي لا يملك لنفسه ضرا ولا نفعا بمن هو مالك النفع والضر، الذي ما من نعمة إلا منه، ولا يدفع النقم إلا هو، الذي له الكمال المطلق من جميع الوجوه، والغنى التام بجميع وجوه الاعتبارات.

O da şudur: Şirk, âlemlerin Rabbine ve O'nun birliğine (vahdaniyetine) dil uzatmayı ve kendi nefsine dahi zarar ve fayda vermeye malik olmayan bir mahlûku; fayda ve zararın yegâne maliki olan, her nimetin ancak Kendisinden geldiği, cezaları ancak Kendisinin defettiği, her yönden mutlak kemale ve her açıdan tam bir zenginliğe (gınâya) sahip olan Zât ile bir tutmayı içerdiği için Allah Teâlâ şirki asla bağışlamaz.

فمن أعظم الظلم وأبعد الضلال عدم إخلاص العبادة لمن هذا شأنه وعظمته، وصرف شيء منها للمخلوق الذي ليس له من صفات الكمال شيء، ولا له من صفات الغنى شيء بل ليس له إلا العدم. عدم الوجود وعدم الكمال وعدم الغنى، والفقر من جميع الوجوه.

Şanı ve azameti bu olan Zât'a ibadeti ihlasla yapmamak ve bu ibadetten bir parçayı; kemal sıfatlarından hiçbir şeye, zenginlik sıfatlarından hiçbir şeye sahip olmayan, bilakis sırf yokluktan —varlığın yokluğu, kemalin yokluğu, zenginliğin yokluğu ve her yönden muhtaçlıktan— ibaret bulunan bir mahlûka sarf etmek zulmün en büyüğü ve sapıklığın en koyusudur.

وأما ما دون الشرك من الذنوب والمعاصي فهو تحت المشيئة، إن شاء الله غفره برحمته وحكمته، وإن شاء عذب عليه وعاقب بعدله وحكمته، وقد استدل بهذه الآية الكريمة على أن إجماع هذه الأمة حجة وأنها معصومة من الخطأ.

Şirkin dışındaki günah ve isyanlara gelince; onlar Allah'ın meşieti altındadır: Dilerse rahmeti ve hikmetiyle bağışlar; dilerse adaleti ve hikmetiyle cezalandırır. Bu kerim ayetten bu ümmetin icmaının hüccet olduğuna ve hatadan korunmuş (masum) olduğuna delil getirilmiştir.

ووجه ذلك: أن الله توعد من خالف سبيل المؤمنين بالخذلان والنار، و {سبيل المؤمنين} مفرد مضاف يشمل سائر ما المؤمنون عليه من العقائد والأعمال. فإذا اتفقوا على إيجاب شيء أو استحبابه، أو تحريمه أو كراهته، أو إباحته - فهذا سبيلهم، فمن خالفهم في شيء من ذلك بعد انعقاد إجماعهم عليه، فقد اتبع غير سبيلهم. ويدل على ذلك قوله تعالى: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} .

Bunun izahı şudur: Allah müminlerin yoluna muhalefet eden kimseyi hüsran ve ateşle tehdit etmiştir. {سبيل المؤمنين} “müminlerin yolu” ifadesi muzaf bir tekil olup müminlerin üzerinde bulunduğu inanç ve amellerin tamamını kapsar. Bir şeyin vacip, müstehap, haram, mekruh veya mübah olduğu hususunda ittifak ettiklerinde bu onların yoludur; onların icmaı oluştuktan sonra bunlardan herhangi birinde onlara muhalefet eden kimse onların yolundan başkasına uymuş olur. Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da delalet eder: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; marufu emreder, münkerden nehyedersiniz.”

ووجه الدلالة منها: أن الله تعالى أخبر أن المؤمنين من هذه الأمة لا يأمرون إلا بالمعروف، فإذا اتفقوا على إيجاب شيء أو استحبابه فهو مما أمروا به، فيتعين بنص الآية أن يكون معروفا ولا شيء بعد المعروف غير المنكر، وكذلك إذا اتفقوا على النهي عن شيء فهو مما نهوا عنه فلا يكون إلا منكرا، ومثل ذلك قوله تعالى: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاس} فأخبر تعالى أن هذه الأمة جعلها الله وسطا أي: عدلا خيارا ليكونوا شهداء على الناس أي: في كل شيء، فإذا شهدوا على حكم بأن الله أمر به أو نهى عنه أو أباحه، فإن شهادتهم معصومة لكونهم عالمين بما شهدوا به عادلين في شهادتهم، فلو كان الأمر بخلاف ذلك لم يكونوا عادلين في شهادتهم ولا عالمين بها.

Bundaki delalet vechi şudur: Allah Teâlâ bu ümmetin müminlerinin ancak marufu emredeceklerini haber vermiştir. Bir şeyin vücubu veya istihbabı üzerinde ittifak ettiklerinde bu onların emrettiği şeylerdendir; ayetin nassıyla onun maruf olması tayin eder ve maruftan sonra ise münkerden başka bir şey yoktur. Aynı şekilde bir şeyi nehyetmekte ittifak ettiklerinde bu onların nehyettiği şeylerden olur ve münkerden başkası olamaz. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاس} “Böylece insanların üzerine şahitler olasınız diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık.” Allah Teâlâ her hususta insanların üzerine şahitler olsunlar diye bu ümmeti vasat; yani adil ve seçkin kıldığını haber vermiştir. Bir hüküm hakkında Allah'ın onu emrettiğine, nehyettiğine veya mübah kıldığına şahitlik ettiklerinde, şahitlik ettikleri şeyi bilen ve şahitliklerinde adil olan kimseler olduklarından onların şahitliği hatadan korunmuştur (masumdur). Şayet durum bunun aksine olsaydı şahitliklerinde ne adil olurlardı ne de onu bilmiş olurlardı.

ومثل ذلك قوله تعالى: {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ} يفهم منها أن ما لم يتنازعوا فيه بل اتفقوا عليه أنهم غير مأمورين برده إلى الكتاب والسنة، وذلك لا يكون إلا موافقا للكتاب والسنة فلا يكون مخالفا.

Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ} “Eğer bir şeyde çekişirseniz onu Allah'a ve Resulüne arz edin!” Buradan anlaşılır ki çekişmeyip üzerinde ittifak ettikleri şeyleri Kitap ve Sünnete arz etmekle emrolunmamışlardır; bu da onun ancak Kitap ve Sünnete muvafık olduğunu ve asla muhalif olmayacağını gösterir.

فهذه الأدلة ونحوها تفيد القطع أن إجماع هذه الأمة حجة قاطعة، ولهذا بيَّن الله قبح ضلال المشركين بقوله:

İşte bu ve benzeri deliller, bu ümmetin icmâının kesin bir hüccet olduğunu kat'î olarak ifade etmektedir. Bu sebeple Allah, şu buyruğuyla müşriklerin sapıklığının çirkinliğini açıklamıştır:

{١١٧ - ١٢١} {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا * لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لأتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا * وَلأضِلَّنَّهُمْ وَلأمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا * يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا * أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} .

{117 - 121} {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا * لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لأتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا * وَلأضِلَّنَّهُمْ وَلأمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا * يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا * أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} “Onlar O'nu bırakıp ancak birtakım dişilere taparlar; onlar ancak inatçı ve asi bir şeytana taparlar. Allah onu lanetledi; o da şöyle dedi: ‘Elbette Senin kullarından belirlenmiş bir pay alacağım. Onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntularla oyalayacağım; onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar; onlara emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler.’ Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, muhakkak apaçık bir ziyana uğramıştır. Şeytan onlara vadeder ve onları kuruntularla oyalar. Oysa şeytanın onlara vadettiği aldatmacadan başka bir şey değildir. İşte onların barınağı cehennemdir ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar.”

أي: ما يدعو هؤلاء المشركون من دون الله إلا إناثا، أي: أوثانا وأصناما مسميات بأسماء الإناث كـ "العزى" و "مناة" ونحوهما، ومن المعلوم أن الاسم دال على المسمى. فإذا كانت أسماؤها أسماء مؤنثة ناقصة، دل ذلك على نقص المسميات بتلك الأسماء، وفقدها لصفات الكمال، كما أخبر الله تعالى في غير موضع من كتابه، أنها لا تخلق ولا ترزق ولا تدفع عن عابديها بل ولا عن نفسها؛ نفعا ولا ضرا ولا تنصر أنفسها ممن يريدها بسوء، وليس لها أسماع ولا أبصار ولا أفئدة، فكيف يُعبد من هذا وصفه ويترك الإخلاص لمن له الأسماء الحسنى والصفات العليا والحمد والكمال، والمجد والجلال، والعز والجمال، والرحمة والبر والإحسان، والانفراد بالخلق والتدبير، والحكمة العظيمة في الأمر والتقدير؟ " هل هذا إلا من أقبح القبيح الدال على نقص صاحبه، وبلوغه من الخسة والدناءة أدنى ما يتصوره متصور، أو يصفه واصف؟ "

Yani bu müşrikler Allah'ı bırakıp ancak dişilere; “Uzzâ” ve “Menât” gibi dişi isimleriyle isimlendirilmiş putlara ve heykellere tapmaktadırlar. Malumdur ki isim müsemmaya (isimlendirilene) delalet eder: İsimleri noksan dişi isimleri olduğuna göre bu, o isimlerle isimlendirilenlerin noksanlığına ve kemal sıfatlarından yoksunluğuna delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ Kitabının pek çok yerinde onların yaratmadığını, rızık vermediğini, tapanlarından hatta kendi nefislerinden hiçbir fayda veya zararı savuşturamadıklarını, kendilerine kötülük etmek isteyene karşı nefislerine yardım edemediklerini, işitme, görme ve kalplerinin bulunmadığını haber vermiştir. Hal böyle iken bu vasıftaki bir varlığa nasıl ibadet edilir de en güzel isimlerin (Esmâ-i Hüsnâ), en yüce sıfatların, hamd ve kemalin, mecd ve celalin, izzet ve cemalin, rahmet, iyilik ve ihsanın, yaratma ve tedbirde tekliğin, emir ve takdirde azametli hikmetin sahibi olan Zât'a ihlasla yönelmek terk edilir?! Bu; sahibinin noksanlığına, bir tasavvur edenin tasavvur edebileceği veya bir vasfedenin niteleyebileceği en aşağı bayağılık ve sefillik derecesine ulaştığına delalet eden çirkinliklerin en çirkini değil midir?!

ومع ذلك (١) فعبادتهم إنما صورتها فقط لهذه الأوثان الناقصة. وبالحقيقة ما عبدوا غير الشيطان الذي هو عدوهم الذي يريد إهلاكهم ويسعى في ذلك بكل ما يقدر عليه، الذي هو في غاية البعد من الله، لعنه الله وأبعده عن رحمته، فكما أبعده الله من رحمته يسعى في إبعاد العباد عن رحمة الله. {إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} ولهذا أخبر الله عن سعيه في إغواء العباد، وتزيين الشر لهم والفساد وأنه قال لربه مقسما: {لأتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا} أي: مقدرا. علم اللعين أنه لا يقدر على إغواء جميع عباد الله، وأن عباد الله المخلصين ليس له عليهم سلطان، وإنما سلطانه على من تولاه، وآثر طاعته على طاعة مولاه.

Bununla birlikte onların ibadeti sadece suret bakımından bu noksan putlaradır. Hakikatte ise kendilerini helak etmek isteyen ve gücünün yettiği her şeyle buna çabalayan, Allah'tan son derece uzak bulunan, Allah'ın lanetlediği ve rahmetinden kovduğu düşmanları olan şeytandan başkasına tapmamışlardır. Allah onu rahmetinden uzaklaştırdığı gibi o da kulları Allah'ın rahmetinden uzaklaştırmaya çabalar: {إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} “O kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır.” Bundan dolayı Allah onun kulları azdırmak, onlara şer ve fesadı süslü göstermek için gösterdiği gayreti ve Rabbine yemin ederek: {لأتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا} “Elbette Senin kullarından belirlenmiş bir pay alacağım”; yani takdir edilmiş bir hisse alacağım dediğini haber vermiştir. O mel'un Allah'ın bütün kullarını saptırmaya güç yetiremeyeceğini, Allah'ın muhlis kulları üzerinde hiçbir hâkimiyetinin olmadığını, hâkimiyetinin ancak onu dost edinen ve onun itaatini Mevlâsının itaatine tercih eden kimseler üzerinde olduğunu bilmiştir.

وأقسم في موضع آخر ليغوينهم {لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} فهذا الذي ظنه الخبيث وجزم به، أخبر الله تعالى بوقوعه بقوله: {وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} .

Başka bir yerde de onları azdıracağına yemin ederek: {لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “İçlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım!” demiştir. O habis varlığın zannettiği ve kesin gördüğü bu durumu Allah Teâlâ şu buyruğuyla gerçekleştiğini haber vermiştir: {وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Andolsun İblis onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı da müminlerden bir fırka hariç ona uydular.”

وهذا النصيب المفروض الذي أقسم لله إنه يتخذهم (٢) ذكر ما يريد بهم وما يقصده لهم بقوله: {وَلأضِلَّنَّهُمْ} أي: عن الصراط المستقيم ضلالا في العلم، وضلالا في العمل.

Allah'a yeminle alacağını söylediği bu belirli pay hakkında onlara ne yapmak istediğini ve neyi kastettiğini: {وَلأضِلَّنَّهُمْ} “Onları mutlaka saptıracağım” buyruğuyla zikretmiştir. Yani ilimde sapıklık ve amelde sapıklık ile dosdoğru yoldan onları saptıracaktır.

{وَلأمَنِّيَنَّهُمْ} أي: مع الإضلال، لأمنينهم أن ينالوا ما ناله المهتدون. وهذا هو الغرور بعينه، فلم يقتصر على مجرد إضلالهم حتى زين لهم ما هم فيه من الضلال. وهذا زيادة شر إلى شرهم حيث عملوا أعمال أهل النار الموجبة للعقوبة وحسبوا أنها موجبة للجنة، واعتبر ذلك باليهود والنصارى ونحوهم فإنهم كما حكى الله عنهم، {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا} .

{وَلأمَنِّيَنَّهُمْ} “onları boş kuruntularla oyalayacağım;” yani onları saptırmanın yanı sıra, hidayete erenlerin nail olduğu mükâfatlara kendilerinin de nail olacağı kuruntusunu onlara aşılayacağım. İşte aldanışın ta kendisi budur: Yalnızca onları saptırmakla kalmamış, içinde bulundukları sapıklığı da onlara süslü göstermiştir. Bu da onların şerrine şer katmıştır; zira ateşe girmeyi ve cezayı gerektiren cehennemliklerin amellerini işlemiş, bununla birlikte cenneti gerektirdiğini zannetmişlerdir. Yahudi, Hristiyan ve benzerlerini buna ibret olarak al; zira Allah'ın haklarında anlattığı üzere: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} “Dediler ki: ‘Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir.’ Bu onların kuruntularıdır.” Ve {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} “Böylece her ümmete kendi amelini süslü gösterdik.” Ve {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا} “De ki: Amelleri bakımından en çok ziyana uğrayanları size haber verelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çalışmaları boşa gittiği halde kendilerinin güzel işler yaptıklarını zanneden kimselerdir.”

وقال تعالى عن المنافقين إنهم يقولون يوم القيامة للمؤمنين: {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الأمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} .

Allah Teâlâ münafıklar hakkında kıyamet gününde müminlere şöyle diyeceklerini haber vermiştir: {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الأمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “‘Biz sizinle beraber değil miydik?’ derler. [Müminler]: ‘Evet, ama siz kendinizi fitneye düşürdünüz, gözetip beklediniz, şüpheye düştünüz ve Allah'ın emri gelinceye kadar kuruntular sizi aldattı; o çok aldatıcı (şeytan) da sizi Allah ile aldattı’ derler.”