وقوله: {وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأنْعَامِ} أي: بتقطيع آذانها، وذلك كالبحيرة والسائبة والوصيلة والحام فنبه ببعض ذلك على جميعه، وهذا نوع من الإضلال يقتضي تحريم ما أحل الله أو تحليل ما حرم الله، ويلتحق بذلك من الاعتقادات الفاسدة والأحكام الجائرة ما هو من أكبر الإضلال. {وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} وهذا يتناول تغيير الخلقة الظاهرة بالوشم، والوشر والنمص والتفلج للحسن، ونحو ذلك مما أغواهم به الشيطان فغيروا خلقة الرحمن.
{وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأنْعَامِ} “onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar;” yani kulaklarını kesip yaracaklar; bu da bahîre, sâibe, vasîle ve hâm gibi putlara adanan hayvanlar gibidir. Bir kısmını zikrederek tamamına dikkat çekmiştir. Bu, Allah'ın helal kıldığını haram kılmayı yahut haram kıldığını helal kılmayı iktiza eden bir tür saptırmadır. Buna dahil olan bâtıl inançlar ve zalimane hükümler saptırmanın en büyüklerindendir. {وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ} “onlara emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler.” Bu; güzellik maksadıyla dövme yaptırmak, dişleri inceltip yontmak, kaş aldırmak, dişlerin arasını açtırmak ve benzeri şeytanın kendilerini azdırdığı ve Rahman'ın yaratışını değiştirdikleri zahirî hilkati değiştirmeyi kapsar.
وذلك يتضمن التسخط من خلقته والقدح في حكمته، واعتقاد أن ما يصنعون بأيديهم أحسن من خلقة الرحمن، وعدم الرضا بتقديره وتدبيره، ويتناول أيضا تغيير الخلقة الباطنة، فإن الله تعالى خلق عباده حنفاء مفطورين على قبول الحق وإيثاره، فجاءتهم الشياطين فاجتالتهم عن هذا الخلق الجميل، وزينت لهم الشر والشرك والكفر والفسوق والعصيان.
Bu durum Allah'ın yaratışına hoşnutsuzluk göstermeyi, hikmetine dil uzatmayı, kendi elleriyle yaptıklarının Rahman'ın yaratışından daha güzel olduğuna inanmayı ve O'nun takdir ve tedbirine razı olmamayı içerir. Aynı zamanda batınî hilkati (fıtratı) değiştirmeyi de kapsar; zira Allah Teâlâ kullarını hakkı kabul edip tercih etmeye fıtraten yatkın hanîfler olarak yaratmıştır. Fakat şeytanlar onlara gelip bu güzel fıtrattan onları saptırmış; şerri, şirki, küfrü, fıskı ve isyanı onlara süslü göstermiştir.
فإن كل مولود يولد على الفطرة ولكن أبواه يهوِّدانه أو ينصِّرانه أو يمجِّسانه، ونحو ذلك مما يغيرون به ما فطر الله عليه العباد من توحيده وحبه ومعرفته. فافترستهم الشياطين في هذا الموضع افتراس السبع والذئاب للغنم المنفردة. لولا لطف الله وكرمه بعباده المخلصين لجرى عليهم ما جرى على هؤلاء المفتونين، وهذا الذي جرى عليهم من توليهم عن ربهم وفاطرهم (٣) وتوليهم لعدوهم المريد لهم الشر من كل وجه، فخسروا الدنيا والآخرة، ورجعوا بالخيبة والصفقة الخاسرة، ولهذا قال: {وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا} وأي خسار أبين وأعظم ممن خسر دينه ودنياه وأوبقته معاصيه وخطاياه؟!! فحصل له الشقاء الأبدي، وفاته النعيم السرمدي.
Zira her doğan fıtrat üzere doğar; fakat anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir... Böylece Allah'ın kullarını üzerine yarattığı tevhidi, sevgisini ve marifetini değiştirirler. Şeytanlar bu makamda onları, yırtıcı hayvanların ve kurtların sürüden ayrılmış koyunu kapıp parçalaması gibi avlamışlardır. Şayet Allah'ın muhlis kullarına lütuf ve keremi olmasaydı bu fitneye düşenlerin başına gelenler onların da başına gelirdi. Onların başına gelen bu felaket; Rablerinden ve Yaratıcılarından yüz çevirip kendilerine her yönden şer isteyen düşmanlarını dost edinmelerindendir. Böylece dünyayı da ahireti de kaybetmişler, hüsran ve zararlı bir ticaretle geri dönmüşlerdir. Bundan dolayı: {وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا} “Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, muhakkak apaçık bir ziyana uğramıştır” buyurmuştur. Dinini ve dünyasını kaybeden, günahları ve hataları kendisini helak eden kimseden daha açık ve daha büyük ziyan kime ait olabilir ki?! Böylece ona ebedî şekavet hâsıl olmuş ve sermedî nimetler elden kaçmıştır.
كما أن من تولى مولاه وآثر رضاه، ربح كل الربح، وأفلح كل الفلاح، وفاز بسعادة الدارين، وأصبح قرير العين، فلا مانع لما أعطيت، ولا معطي لما منعت، اللهم تولنا فيمن توليت، وعافنا فيمن عافيت.
Mevlâsını dost edinen ve O'nun rızasını tercih eden kimse ise kazancın tamamını elde etmiş, tam bir kurtuluşa ermiş, iki yurdun saadetiyle zafere ulaşmış ve gözü aydın olmuştur. Senin verdiğine engel olacak yoktur, Senin engellediğini de verecek yoktur. Allah'ım! Dost edindiğin kulların arasında bizi de dost edin; afiyet verdiklerinin arasında bize de afiyet ver!
ثم قال: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ} أي: يعد الشيطان من يسعى في إضلالهم، والوعد يشمل حتى الوعيد كما قال تعالى: {الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ} فإنه يعدهم إذا أنفقوا في سبيل الله افتقروا، ويخوفهم إذا جاهدوا بالقتل وغيره، كما قال تعالى: {إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} الآية. ويخوفهم عند إيثار مرضاة الله بكل ما يمكن وما لا يمكن مما يدخله في عقولهم حتى يكسلوا عن فعل الخير، وكذلك يمنيهم الأماني الباطلة التي هي عند التحقيق كالسراب الذي لا حقيقة له، ولهذا قال: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا * أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} أي: من انقاد للشيطان وأعرض عن ربه، وصار من أتباع إبليس وحزبه، مستقرهم النار. {وَلا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} أي: مخلصا ولا ملجأ بل هم خالدون فيها أبد الآباد.
Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ} “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara sevk eder.” Yani şeytan, saptırmaya çalıştığı kimselere vaatte bulunur. Vaat [kelimesi], tehdit ve korkutmayı da kapsar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ} “Şeytan sizi fakirlikle korkutur.” Zira o, Allah yolunda infak ettiklerinde fakir düşeceklerini vaat eder [korkutur]; cihad ettiklerinde ise onları öldürülmek ve benzeri şeylerle korkutur. Nitekim Yüce Allah: {إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} “İşte o şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur...” ayet[-i kerimesinde böyle buyurmuştur]. Allah'ın rızasını tercih edecekleri sırada akıllarına soktuğu mümkün olan ve olmayan her şeyle onları korkutur; ta ki hayır işlemekten tembelleşsinler. Aynı şekilde onları, hakikatte aslı astarı bulunmayan bir serap gibi olan bâtıl kuruntularla oyalar. Bu sebeple [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا * أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “Şeytan onlara ancak bir aldanış vaat eder. İşte onların varacağı yer cehennemdir.” Yani kim şeytana boyun eğer, Rabbinden yüz çevirir ve İblis'in ile fırkasının tâbilerinden olursa, onların kalıcı durağı ateştir. {وَلا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} “Oradan kaçıp kurtulacak bir yer de bulamazlar.” Yani bir kurtuluş ve bir sığınak bulamazlar; bilakis ebediyen orada kalıcıdırlar.
{١٢٢} ولما بين مآل الأشقياء أولياء الشيطان ذكر مآل السعداء أوليائه فقال: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا} . (١) .
{122} Şeytanın dostları olan şakîlerin akıbetini beyan edince Kendi dostları olan saidlerin akıbetini zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا} (1) “İman edip salih ameller işleyenleri, altından ırmaklar akan, içinde ebediyen kalacakları cennetlere koyacağız. Bu Allah'ın hak bir vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?”
أي: {آمَنُوا} بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر، والقَدَر خيره وشره على الوجه الذي أمروا به علما وتصديقا وإقرارا. {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} الناشئة عن الإيمان؟
Yani emrolundukları şekilde ilim, tasdik ve ikrar ile Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, hayrı ve şerriyle kadere {آمَنُوا} “iman edenler” ve imandan neşet eden {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “salih amelleri işleyenler...”
وهذا يشمل سائر المأمورات من واجب ومستحب، الذي على القلب، والذي على اللسان، والذي على بقية الجوارح. كل له من الثواب المرتب على ذلك بحسب حاله ومقامه، وتكميله للإيمان والعمل الصالح.
Bu; kalbe, dile ve diğer organlara ait farz ve müstehap olan bütün emirleri kapsar. Herkesin durumuna, makamına, imanı ve salih ameli ikmal edişine göre bunun üzerine terettüp eden mükâfattan bir payı vardır.
ويفوته ما رتب على ذلك بحسب ما أخل به من الإيمان والعمل، وذلك بحسب ما علم من حكمة الله ورحمته، وكذلك وعده الصادق الذي يعرف من تتبع كتاب الله وسنة رسوله.
İman ve amelden neleri noksan bırakmışsa buna terettüp eden ecir de o nisbette elden kaçar. Bu da Allah'ın hikmeti ve rahmetinden bilinen ölçüye ve Allah'ın Kitabı ile Resulünün Sünneti araştırıldığında bilinen sadık vaadine göredir.
ولهذا ذكر الثواب المرتب على ذلك بقوله: {سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ} فيها ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر، من أنواع المآكل والمشارب اللذيذة، والمناظر العجيبة، والأزواج الحسنة، والقصور، والغرف المزخرفة، والأشجار المتدلية، والفواكه المستغربة، والأصوات الشجية، والنعم السابغة، وتزاور الإخوان، وتذكرهم ما كان منهم في رياض الجنان، وأعلى من ذلك كله وأجلّ رضوان الله عليهم وتمتع الأرواح بقربه، والعيون برؤيته، والأسماع بخطابه الذي ينسيهم كل نعيم وسرور، ولولا الثبات من الله لهم لطاروا وماتوا من الفرح والحبور، فلله ما أحلى ذلك النعيم وما أعلى ما أنالهم الرب الكريم، وماذا حصل لهم من كل خير وبهجة لا يصفه الواصفون، وتمام ذلك وكماله الخلود الدائم في تلك المنازل العاليات، ولهذا قال: {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا} .
Bundan dolayı buna terettüp eden mükâfatı şu buyruğuyla zikretmiştir: {سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ} “Onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız.” Orada leziz yiyecek ve içecek çeşitlerinden, harikulade manzaralardan, güzel eşlerden, köşklerden, süslü odalardan, sarkmış meyveli ağaçlardan, nadide meyvelerden, tatlı seslerden, bol nimetlerden, kardeşlerin birbirini ziyaret edip cennet bahçelerinde geçmiş hallerini yâd etmelerinden hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen nimetler vardır. Bütün bunların en yücesi ve en azametlisi ise Allah'ın onlardan razı olması (rıdvanı), ruhların O'na yakınlıkla lezzetlenmesi, gözlerin O'nu görmekle, kulakların kendilerine bütün nimet ve sevinçleri unutturacak hitabını işitmekle lezzet bulmasıdır. Şayet Allah'tan onlara bir sebat verilmeseydi sevinç ve neşeden uçup ölürlerdi. O nimet ne kadar tatlı, Kerîm Rabbin onlara bahşettiği ne kadar yücedir! Onlara vasfedenlerin niteleyemeyeceği ne türlü hayırlar ve sevinçler hâsıl olmuştur! Bütün bunların tamamı ve kemali ise o yüce menzillerde ebediyen kalmaktır. Bundan dolayı: {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا} “İçinde ebediyen kalacaklardır. Bu Allah'ın hak bir vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?” buyurmuştur.
فصدق الله العظيم الذي بلغ قولُه وحديثُه في الصدق أعلى ما يكون، ولهذا لما كان كلامه صدقا وخبره حقا، كان ما يدل عليه مطابقةً وتضمنًا وملازمةً كل ذلك مراد من كلامه، وكذلك كلام رسوله ﷺ لكونه لا يخبر إلا بأمره ولا ينطق إلا عن وحيه.
Sözü ve kelâmı doğrulukta en üst mertebeye ulaşan Yüce Allah pek doğru söylemiştir. İşte bundan dolayı O'nun kelâmı doğruluk, verdiği haber de hak olunca; kelâmının mutâbakat (doğrudan), tazammun (kapsam yoluyla) ve mülâzemet (gereklilik yoluyla) delâlet ettiği her husus O'nun kelâmından murad olunandır. Aynı şekilde Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sözü de böyledir; zira o, ancak O'nun emriyle haber verir ve ancak O'nun vahyinden konuşur.
{١٢٣، ١٢٤} {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا * وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} .
{123, 124} {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا * وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} “İş ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitabın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar (çekirdek oyuğu kadar) haksızlığa uğratılmazlar.”
أي: {لَيْسَ} الأمر والنجاة والتزكية {بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} والأماني: أحاديث النفس المجردة عن العمل، المقترن بها دعوى مجردة لو عورضت بمثلها لكانت من جنسها. وهذا عامّ في كل أمر، فكيف بأمر الإيمان والسعادة الأبدية؟!
Yani iş, kurtuluş ve tezkiye {لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ} “ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitabın kuruntularıyla” olur. Emânî (kuruntular); amelden soyutlanmış nefsin kuru kuruntularıdır ki beraberinde benzeriyle karşı çıkıldığında aynı cinsten sayılacak kuru bir iddia bulunur. Bu her meselede genel bir kuraldır; nerede kaldı iman ve ebedî saadet meselesi olsun?!
فإن أماني أهل الكتاب قد أخبر الله بها أنهم قالوا: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} وغيرهم ممن ليس ينتسب لكتاب ولا رسول من باب أولى وأحرى.
Nitekim Allah Ehl-i Kitabın kuruntularını haber vererek onların: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} “‘Yahudi veya Hristiyan olandan başkası asla cennete girmeyecektir.’ Bu onların kuruntularıdır” dediklerini bildirmiştir. Bir kitaba veya peygambere mensup olmayan diğer kimseler ise evleviyetle bu hükümdedir.
وكذلك أدخل الله في ذلك من ينتسب إلى الإسلام لكمال العدل والإنصاف، فإن مجرد الانتساب إلى أي دين كان، لا يفيد شيئا إن لم يأت الإنسان ببرهان على صحة دعواه، فالأعمال تصدق الدعوى أو تكذبها ولهذا قال تعالى: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} وهذا شامل لجميع العاملين، لأن السوء شامل لأي ذنب كان (١) من صغائر الذنوب وكبائرها، وشامل أيضا لكل جزاء قليل أو كثير، دنيوي أو أخروي.
Aynı şekilde tam adalet ve hakkaniyet gereği İslam'a mensup olanı da buna dahil etmiştir; zira insan iddiasının doğruluğuna dair bir delil getirmediği takdirde hangi dine olursa olsun sırf mensubiyet hiçbir fayda sağlamaz: Ameller iddiayı ya tasdik eder ya da yalanlar. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyurmuştur. Bu bütün amel işleyenleri kapsar; çünkü kötülük (sû') küçük ve büyük her türlü günahı kapsadığı gibi (1), az veya çok, dünyevi veya uhrevi her türlü cezayı da kapsar.
والناس في هذا المقام درجات لا يعلمها إلا الله، فمستقل ومستكثر، فمن كان عمله كله سوءا وذلك لا يكون إلا كافرا. فإذا مات من دون توبة جوزي بالخلود في العذاب الأليم.
Bu makamda insanların ancak Allah'ın bileceği dereceleri vardır; kimi az kimi çoktur. Amelinin tamamı kötülük olan kimse ise ancak kâfirdir; tövbe etmeksizin öldüğünde elem verici azapta ebedî kalmakla cezalandırılır.
ومن كان عمله صالحا، وهو مستقيم في غالب أحواله، وإنما يصدر منه بعض الأحيان بعض الذنوب الصغار فما يصيبه من الهم والغم والأذى و [بعض] (٢) الآلام في بدنه أو قلبه أو حبيبه أو ماله ونحو ذلك - فإنها مكفرات للذنوب، وهي مما يجزى به على عمله، قيضها الله لطفا بعباده، وبين هذين الحالين مراتب كثيرة.
Ameli salih olan, hallerinin çoğunda istikamet üzere bulunan ve kendisinden bazen birtakım küçük günahlar sadır olan kimseye gelince; bedeninde, kalbinde, sevdiğinde veya malında başına gelen keder, tasa, eziyet ve acılar (2) günahlara kefarettir. Bunlar ameli sebebiyle kendisine verilen cezalardandır ki Allah kullarına bir lütuf olarak bunları takdir etmiştir. Bu iki hal arasında ise pek çok mertebeler vardır.
وهذا الجزاء على عمل السوء العام مخصوص في غير التائبين، فإن التائب من الذنب كمن لا ذنب له، كما دلت على ذلك النصوص.
Kötülük ameli üzerine olan bu umumi ceza tövbe etmeyenlere mahsustur; zira nassların delalet ettiği üzere günahtan tövbe eden kimse hiç günahı olmayan gibidir.
وقوله: {وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا} لإزالة بعض ما لعله يتوهم أن من استحق المجازاة على عمله قد يكون له ولي أو ناصر أو شافع يدفع عنه ما استحقه، فأخبر تعالى بانتفاء ذلك، فليس له ولي يحصل له المطلوب، ولا نصير يدفع عنه المرهوب، إلا ربه ومليكه.
{وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا} “ve kendisine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir” buyruğu; ameli sebebiyle cezayı hak eden kimsenin hak ettiği cezayı kendisinden savuşturacak bir velisinin, yardımcısının veya şefaatçisinin bulunabileceği vehmini gidermek içindir. Allah Teâlâ bunun olmadığını haber vermiştir: Rabbi ve Mâliki müstesna, arzulananı elde ettirecek hiçbir dostu ve korkulanı savuşturacak hiçbir yardımcısı yoktur.
{وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ} دخل في ذلك سائر الأعمال القلبية والبدنية، ودخل أيضا كل عامل من إنس أو جن، صغير أو كبير، ذكر أو أنثى. ولهذا قال: {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} وهذا شرط لجميع الأعمال، لا تكون صالحة ولا تقبل ولا يترتب عليها الثواب ولا يندفع بها العقاب إلا بالإيمان.
{وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ} “Kim salih amellerden işlerse;” buna kalbî ve bedenî bütün ameller dahildir; yine insan veya cin, küçük veya büyük, erkek veya kadın bütün amel işleyenler dahildir. Bundan dolayı: {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Erkek veya kadın, kim mümin olarak...” buyurmuştur. Bu bütün ameller için bir şarttır: İman olmaksızın ameller salih olmaz, kabul edilmez, üzerine mükâfat terettüp etmez ve onunla ceza savuşturulamaz.
فالأعمال بدون الإيمان كأغصان شجرة قطع أصلها وكبناء بني على موج الماء، فالإيمان هو الأصل والأساس والقاعدة التي يبنى عليه كل شيء، وهذا القيد ينبغي التفطن له في كل عمل أطلق، فإنه مقيد به.
İmansız ameller; kökü kesilmiş bir ağacın dalları ve suyun dalgası üzerine kurulmuş bir bina gibidir. İman; her şeyin üzerine bina edildiği asıl, temel ve kaidedir. Mutlak olarak zikredilen her amelde bu kayda dikkat etmek gerekir; zira bütün ameller onunla kayıtlıdır.
{فَأُولَئِكَ} أي: الذين جمعوا بين الإيمان والعمل الصالح {يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ} المشتملة على ما تشتهي الأنفس وتلذ الأعين {وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} أي: لا قليلا ولا كثيرا مما عملوه من الخير، بل يجدونه كاملا موفرا، مضاعفا أضعافا كثيرة.
{فَأُولَئِكَ} “İşte onlar” yani iman ile salih ameli kendisinde bir araya getirenler; nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı şeyleri kapsayan {يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ} “cennete girerler” {وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} “ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar.” Yani işledikleri hayırdan ne az ne de çok hiçbir eksiltme yapılmaz; bilakis onu eksiksiz, tastamam ve katbekat artırılmış olarak bulurlar.
{١٢٥} {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا} .
{125} {وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا} “İhsan sahibi olarak yüzünü (özünü) Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim olabilir? Allah İbrâhim'i dost (halîl) edinmiştir.”
أي: لا أحد أحسن من دين من جمع بين الإخلاص للمعبود، وهو إسلام الوجه لله الدال على استسلام القلب وتوجهه وإنابته وإخلاصه، وتوجه الوجه وسائر الأعضاء لله.
Yani kalbin teslimiyetine, yönelişine, inâbesine, ihlasına ve yüz ile bütün organların Allah'a yönelmesine delalet eden “yüzünü Allah'a teslim etme” ile Mabud'a ihlası bir arada toplayan kimsenin dininden daha güzel hiçbir din yoktur.
{وَهُوَ} مع هذا الإخلاص والاستسلام {مُحْسِنٌ} أي: متبع لشريعة الله التي أرسل بها رسله، وأنزل كتبه، وجعلها طريقا لخواص خلقه وأتباعهم.
Bu ihlas ve teslimiyetle birlikte {وَهُوَ مُحْسِنٌ} “ve kendisi ihsan sahibi olarak;” yani Allah'ın peygamberleriyle gönderdiği, kitaplarını indirdiği, seçkin kulları ve onların tabileri için yol kıldığı şeriatına uyan kimsedir.
{وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} أي: دينه وشرعه {حَنِيفًا} أي: مائلا عن الشرك إلى التوحيد، وعن التوجه للخلق إلى الإقبال على الخالق، {وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا} والخُلة أعلى أنواع المحبة، وهذه المرتبة حصلت للخليلين محمد وإبراهيم عليهما الصلاة والسلام، وأما المحبة من الله فهي لعموم المؤمنين، وإنما اتخذ الله إبراهيم خليلا لأنه وفَّى بما أُمر به وقام بما ابْتُلي به، فجعله الله إماما للناس، واتخذه خليلا ونوه بذكره في العالمين.
{وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} “ve İbrâhim'in milletine (dinine ve şeriatına) uyan;” {حَنِيفًا} “hanîf olarak;” yani şirkten tevhide, yaratılmışlara yönelmekten Yaratıcı'ya yönelmeye meylederek... {وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا} “Allah İbrâhim'i dost edinmiştir.” Hullet (dostluk); sevginin en yüce mertebesidir ve bu mertebe iki halîl olan Muhammed ve İbrâhim'e aleyhimesselâm hâsıl olmuştur. Allah'ın sevgisi (muhabbeti) ise bütün müminler içindir. Allah İbrâhim'i ancak emrolunduğu şeyleri tastamam yerine getirdiği ve imtihan edildiği şeyleri ikame ettiği için dost edinmiştir. Böylece Allah onu insanlara bir önder kılmış, dost edinmiş ve âlemler içinde namını yüceltmiştir.
{١٢٦} {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا} .
{126} {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi çepeçevre kuşatmıştır.”
وهذه الآية الكريمة فيها بيان إحاطة الله تعالى بجميع الأشياء، فأخبر أنه له {مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ} أي: الجميع ملكه وعبيده، فهم المملوكون وهو المالك المتفرد بتدبيرهم، وقد أحاط علمه بجميع المعلومات، وبصره بجميع المبصرات، وسمعه بجميع المسموعات، ونفذت مشيئته وقدرته بجميع الموجودات، ووسعت رحمته أهل الأرض والسماوات، وقهر بعزه وقهره كل مخلوق، ودانت له جميع الأشياء.
Bu kerim ayette Allah Teâlâ'nın her şeyi kuşatıcılığının beyanı vardır: {مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur” buyurarak hepsinin O'nun mülkü ve kulları olduğunu haber vermiştir. Onlar memlûk (kul ve köle), O ise onların tedbirinde yegâne Mâlik'tir. İlmi bilinen her şeyi, görmesi görünen her şeyi, işitmesi işitilen her şeyi kuşatmıştır; iradesi ve kudreti bütün varlıklarda geçerli olmuştur; rahmeti yer ve gök ehlini kaplamıştır; izzeti ve kahrıyla her yaratılmışı boyun eğdirmiş ve her şey O'na itaat etmiştir.
{١٢٧} {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا} .
{127} {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا} “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve kendilerine yazılmış olan (miras ve mehir) haklarını vermediğiniz ve kendileriyle nikâhlanmak istediğiniz yetim kadınlar hakkında, çaresiz bırakılmış çocuklar hakkında ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hususunda Kitapta size okunan ayetler yoluyla fetvayı size Allah veriyor. Hayırdan her ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.”
الاستفتاء: طلب السائل من المسئول بيان الحكم الشرعي في ذلك المسئول عنه. فأخبر عن المؤمنين أنهم يستفتون الرسول ﷺ في حكم النساء المتعلق بهم، فتولى الله هذه الفتوى بنفسه فقال: {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ} فاعملوا على ما أفتاكم به في جميع شئون النساء، من القيام بحقوقهن وترك ظلمهن عموما وخصوصا.
İstifta; soru soranın sorulan kimseden hakkında soru sorulan meseleye dair şer'î hükmü açıklamasını talep etmesidir. Allah müminlerin kadınlarla ilgili kendilerini ilgilendiren hükümler hakkında Resulullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem fetva istediklerini haber vermiş ve bizzat bu fetvayı Kendi Zâtı üstlenerek: {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ} “De ki: Onlar hakkında fetvayı size Allah veriyor” buyurmuştur. Genel ve özel olarak haklarını yerine getirmek ve onlara zulmetmeyi terk etmek suretiyle kadınların bütün işlerinde Allah'ın size verdiği fetvaya göre amel edin!
وهذا أمر عام يشمل جميع ما شرع الله أمرا ونهيا في حق النساء الزوجات وغيرهن، الصغار والكبار، ثم خص -بعد التعميم- الوصية بالضعاف من اليتامى والولدان اهتماما بهم وزجرا عن التفريط في حقوقهم فقال: {وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ} أي: ويفتيكم أيضا بما يتلى عليكم في الكتاب في شأن اليتامى من النساء. {اللاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ} وهذا إخبار عن الحالة الموجودة الواقعة في ذلك الوقت، فإن اليتيمة إذا كانت تحت ولاية الرجل بخسها حقها وظلمها، إما بأكل مالها الذي لها أو بعضه، أو منعها من التزوج لينتفع بمالها، خوفا من استخراجه من يده إنْ زوَّجها، أو يأخذ من مهرها الذي تتزوج به بشرط أو غيره، هذا إذا كان راغبا عنها، أو يرغب فيها وهي ذات جمال ومال ولا يقسط في مهرها، بل يعطيها دون ما تستحق، فكل هذا ظلم يدخل تحت هذا النص ولهذا قال: {وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} أي: ترغبون عن نكاحهن أو في نكاحهن كما ذكرنا تمثيله.
Bu; eşler ve diğerleri, küçükler ve büyükler olmak üzere kadınlar hakkında Allah'ın emir ve yasak olarak teşri kıldığı her şeyi kapsayan genel bir emirdir. Sonra bu genellemenin ardından —onlara ehemmiyet vermek ve haklarında kusur işlemekten sakındırmak için— yetimler ve çocuklardan zayıf olanlara vasiyeti tahsis ederek şöyle buyurmuştur: {وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ} “ve yetim kadınlar hakkında Kitapta size okunan ayetler yoluyla...” Yani yetim kadınlar hususunda Kitapta size tilavet olunan ayetlerle de size fetva vermektedir. {اللاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ} “Kendilerine yazılmış olan haklarını vermediğiniz [kadınlar]...” Bu, o dönemde var olan fiilî durumun bir haberidir: Zira yetim kız bir adamın velayeti altında bulunduğunda adam onun hakkını eksiltir ve ona zulmederdi; ya kendisine ait malın tamamını yahut bir kısmını yerdi, ya evlendirdiği takdirde malının elinden çıkması korkusuyla malından faydalanmak için onun evlenmesine engel olurdu ya da bir şartla evlendiğinde mehrinden pay alırdı —bu onunla evlenmeye rağbet etmediği durumdadır—. Yahut kız güzel ve mal sahibi olduğunda onunla evlenmeye rağbet eder de mehrinde adaletli davranmaz, hak ettiğinin altında mehir verirdi. Bütün bunlar bu nassın altına giren birer zulümdür. Bundan dolayı: {وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} “ve kendileriyle nikâhlanmak istediğiniz...” buyurmuştur; yani zikrettiğimiz misallerde olduğu gibi onlarla evlenmek istememeniz yahut evlenmek istemeniz...
{وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَان} أي: ويفتيكم في المستضعفين من الولدان الصغار، أن تعطوهم حقهم من الميراث وغيره وأن لا تستولوا على أموالهم على وجه الظلم والاستبداد. {وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ} أي: بالعدل التام، وهذا يشمل القيام عليهم بإلزامهم أمر الله وما أوجبه على عباده، فيكون الأولياء مكلفين بذلك، يلزمونهم بما أوجبه الله.
{وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَان} “ve çaresiz bırakılmış çocuklar hakkında...” Yani küçük ve zayıf çocuklar hakkında miras ve diğer hususlardaki haklarını vermenizi, zulüm ve tahakküm yoluyla mallarına el koymamanızı size fetva olarak bildirmektedir. {وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ} “ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hususunda...” Yani tam bir adaletle... Bu; Allah'ın emrini ve kullarına farz kıldığı hususları yerine getirmelerini sağlamak üzere onların bakımını üstlenmeyi kapsar; böylece veliler Allah'ın farz kıldığı şeyleri onlara uygulatmakla mükellef olurlar.
ويشمل القيام عليهم في مصالحهم الدنيوية بتنمية أموالهم وطلب الأحظ لهم فيها، وأن لا يقربوها إلا بالتي هي أحسن، وكذلك لا يحابون فيهم صديقا ولا غيره، في تزوج وغيره، على وجه الهضم لحقوقهم. وهذا من رحمته تعالى بعباده، حيث حثّ غاية الحث على القيام بمصالح من لا يقوم بمصلحة نفسه لضعفه وفقد أبيه.
Yine dünyevi maslahatlarında mallarını nemalandırmak, onlar için en karlı ve uygun olanı aramak ve mallarına ancak en güzel şekilde yaklaşmak suretiyle onların işlerini gözetmeyi kapsar. Aynı şekilde evlilik ve diğer meselelerde haklarını çiğneyecek şekilde bir dosta veya başkasına iltimas geçmezler. Bu, Allah Teâlâ'nın kullarına rahmetindendir; zira zayıflığı ve babasını kaybetmiş olması sebebiyle kendi maslahatını gözetemeyen kimsenin menfaatlerini gözetmeyi son derece teşvik etmiştir.
ثم حثّ على الإحسان عموما فقال: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ} لليتامى ولغيرهم سواء كان الخير متعديا أو لازما {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا} أي: قد أحاط علمه بعمل العاملين للخير، قلة وكثرة، حسنا وضده، فيجازي كُلا بحسب عمله.
Sonra genel olarak ihsanda bulunmayı teşvik ederek: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ} “Hayırdan her ne yaparsanız;” gerek yetimlere gerek başkalarına olsun, gerek başkasına faydası dokunan (müteaddî) gerekse şahsa münhasır (lâzım) bir hayır olsun, {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا} “şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Yani hayır işleyenlerin az veya çok, güzel veya zıddı olan amellerini ilmiyle kuşatmıştır; dolayısıyla herkesi ameline göre mükâfatlandırır.
{١٢٨} {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الأنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} .
{128} {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الأنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden (nüşûzundan) yahut yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında anlaşarak bir sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur. Barış (sulh) daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe ve bencilliğe (şuhha) hazır kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
أي: إذا خافت المرأة نشوز زوجها أي: ترفعه عنها وعدم رغبته فيها وإعراضه عنها، فالأحسن في هذه الحالة أن يصلحا بينهما صلحا بأن تسمح المرأة عن بعض حقوقها اللازمة لزوجها على وجه تبقى مع زوجها، إما أن ترضى بأقل من الواجب لها من النفقة أو الكسوة أو المسكن، أو القسم بأن تسقط حقها منه، أو تهب يومها وليلتها لزوجها أو لضرتها.
Yani bir kadın kocasının nüşûzundan; yani kendisine karşı büyüklük taslamasından, ona rağbet etmemesinden ve ondan yüz çevirmesinden endişe ederse, bu durumda en güzeli aralarında bir sulh yapmalarıdır: Kadın kocasının yanında kalmaya devam edebilmek için kocası üzerindeki vacip haklarının bir kısmından feragat eder; ya nafaka, giyim veya meskenden kendisine vacip olanın daha azına razı olur ya da nöbet (kasm) hakkını düşürür yahut gününü ve gecesini kocasına veya kumasına bağışlar.
فإذا اتفقا على هذه الحالة فلا جناح ولا بأس عليهما فيها، لا عليها ولا على الزوج، فيجوز حينئذ لزوجها البقاء معها على هذه الحال، وهي خير من الفرقة، ولهذا قال: {وَالصُّلْحُ خَيْرٌ} .
Bu durum üzerinde anlaştıklarında ikisine de; ne kadına ne de kocaya bir günah ve vebal yoktur. Bu takdirde kocasının bu minval üzere onunla evliliğini sürdürmesi caiz olur ve bu ayrılıktan daha hayırlıdır. Bundan dolayı: {وَالصُّلْحُ خَيْرٌ} “Barış daha hayırlıdır” buyurmuştur.
ويؤخذ من عموم هذا اللفظ والمعنى أن الصلح بين مَن بينهما حق أو منازعة في جميع الأشياء أنه خير من استقصاء كل منهما على كل حقه، لما فيها من الإصلاح وبقاء الألفة والاتصاف بصفة السماح.
Bu lafzın ve mananın umumiliğinden anlaşılır ki aralarında hak veya uyuşmazlık bulunan kimselerin bütün meselelerde sulh yapması, her birinin kendi hakkının tamamını sonuna kadar talep etmesinden daha hayırlıdır; zira bunda arayı düzeltme, ülfeti koruma ve hoşgörü (semâhat) vasfıyla vasıflanma vardır.
وهو جائز في جميع الأشياء إلا إذا أحلّ حراما أو حرّم حلالا فإنه لا يكون صلحا وإنما يكون جورا.
Haramı helal kılmadıkça yahut helali haram kılmadıkça her şeyde sulh caizdir; aksi halde o sulh olmaz, bilakis bir zulüm olur.
واعلم أن كل حكم من الأحكام لا يتم ولا يكمل إلا بوجود مقتضيه وانتفاء موانعه، فمن ذلك هذا الحكم الكبير الذي هو الصلح، فذكر تعالى المقتضي لذلك ونبه على أنه خير، والخير كل عاقل يطلبه ويرغب فيه، فإن كان -مع ذلك- قد أمر الله به وحثّ عليه ازداد المؤمن طلبا له ورغبة فيه.
Bil ki her hüküm ancak gerektirici sebebinin (muktezanın) bulunması ve engellerinin (mânilerinin) kalkmasıyla tamamlanır ve kemale erer. İşte sulh gibi bu büyük hüküm de bunlardandır: Allah Teâlâ onun gerektirici sebebini zikretmiş ve onun hayır olduğuna dikkat çekmiştir; her akıl sahibi ise hayrı talep eder ve ona rağbet gösterir. Bununla birlikte şayet Allah onu emretmiş ve teşvik etmişse müminin onu talep ve rağbeti kat kat artar.
وذكر المانع بقوله: {وَأُحْضِرَتِ الأنْفُسُ الشُّحّ} أي: جبلت النفوس على الشح، وهو: عدم الرغبة في بذل ما على الإنسان، والحرص على الحق الذي له، فالنفوس مجبولة على ذلك طبعا، أي: فينبغي لكم أن تحرصوا على قلع هذا الخُلُق الدنيء من نفوسكم، وتستبدلوا به ضده وهو السماحة، وهو بذل الحق الذي عليك؛ والاقتناع ببعض الحق الذي لك.
Engeli ise şu buyruğuyla zikretmiştir: {وَأُحْضِرَتِ الأنْفُسُ الشُّحّ} “Nefisler ise cimriliğe ve bencilliğe hazır kılınmıştır.” Yani nefisler fıtraten şuhh (açgözlülük ve cimrilik) üzere yaratılmıştır; o da insanın üzerindeki hakkı vermeye gönülsüz olması ve kendisine ait hakka son derece haris olmasıdır. Nefisler tabiatları gereği buna yatkındır; yani bu alçak ahlakı nefislerinizden söküp atmaya ve onun yerine zıddı olan semâhati (cömertlik ve hoşgörüyü) koymaya gayret etmelisiniz: Semâhat üzerindeki hakkı eda etmek ve sana ait hakkın bir kısmıyla iktina etmektir.
فمتى وفق الإنسان لهذا الخُلُق الحسن سهل حينئذ عليه الصلح بينه وبين خصمه ومعامله، وتسهلت الطريق للوصول إلى المطلوب. بخلاف من لم يجتهد في إزالة الشح من نفسه، فإنه يعسر عليه الصلح والموافقة، لأنه لا يرضيه إلا جميع ماله، ولا يرضى أن يؤدي ما عليه، فإن كان خصمه مثله اشتد الأمر.
İnsan bu güzel ahlaka muvaffak kılındığı zaman hasmı ve muhatabı ile arasındaki sulh kolaylaşır ve arzulanan sonuca ulaşma yolu açılır. Nefsindeki cimriliği ve bencilliği gidermeye gayret etmeyen kimse ise böyle değildir; zira hakkının tamamını almaktan başka bir şey onu razı etmediği ve üzerindeki hakkı da ödemeye razı olmadığı için sulh ve uzlaşma ona zor gelir. Şayet hasmı da kendisi gibiyse iş daha da çetinleşir.
ثم قال: {وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا} أي: تحسنوا في عبادة الخالق بأن يعبد العبد ربه كأنه يراه فإن لم يكن يراه فإنه يراه، وتحسنوا إلى المخلوقين بجميع طرق الإحسان، من نفع بمال، أو علم، أو جاه، أو غير ذلك. {وَتَتَّقُوا} الله بفعل جميع المأمورات، وترك جميع المحظورات. أو تحسنوا بفعل المأمور، وتتقوا بترك المحظور {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} قد أحاط به علما وخبرا، بظاهره وباطنه، فيحفظه لكم، ويجازيكم عليه أتم الجزاء.
Sonra şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا} “Eğer iyilik eder ve sakınırsanız...” Yani kulun Rabbine O'nu görüyormuş gibi ibadet etmesi —her ne kadar O'nu görmüyorsa da şüphesiz O kendisini görmektedir— suretiyle Yaratıcı'ya ibadette ihsan üzere olursanız; mal, ilim, makam ve benzeri her türlü yolla yaratılmışlara iyilikte bulunursanız; bütün emirleri yerine getirip bütün yasakları terk ederek Allah'tan {وَتَتَّقُوا} “sakınırsanız;” yahut emredileni yaparak ihsanda bulunur, yasaklananı terk ederek sakınırsanız, {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Zahiriyle ve batınıyla ilmi ve haberi onu kuşatmıştır; onu sizin için muhafaza eder ve karşılığını size tastamam verir.
{١٢٩} {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} .
{129} {وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Ne kadar haris olsanız da kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün birine meyledip de diğerini askıda kalmış gibi (ne kocalı ne kocasız) bırakmayın! Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
يخبر تعالى: أن الأزواج لا يستطيعون وليس في قدرتهم العدل التام بين النساء، وذلك لأن العدل يستلزم وجود المحبة على السواء، والداعي على السواء، والميل في القلب إليهن على السواء، ثم العمل بمقتضى ذلك. وهذا متعذر غير ممكن، فلذلك عفا الله عما لا يستطاع، ونهى عما هو ممكن بقوله: {فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} أي: لا تميلوا ميلا كثيرا بحيث لا تؤدون حقوقهن الواجبة، بل افعلوا ما هو باستطاعتكم من العدل.
Allah Teâlâ kocaların kadınlar arasında tam adaleti sağlamaya güç yetiremeyeceklerini ve bunun kudretleri dahilinde olmadığını haber vermektedir. Çünkü tam adalet; sevginin eşit olmasını, arzunun eşit olmasını, kalbin onlara meylinin eşit olmasını ve ardından bunun gereğiyle amel edilmesini gerektirir. Bu ise imkânsız ve güç yetirilemez bir durumdur. Bundan dolayı Allah güç yetirilemeyen hususu affetmiş; mümkün olan husustan ise şu buyruğuyla nehyetmiştir: {فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “Öyleyse büsbütün birine meyledip de diğerini askıda kalmış gibi bırakmayın!” Yani üzerlerine vacip olan haklarını ödemeyecek derecede aşırı meyletmeyin; bilakis adaletten gücünüzün yettiği kadarıyla amel edin!
فالنفقة والكسوة والقسم ونحوها عليكم أن تعدلوا بينهن فيها، بخلاف الحب والوطء ونحو ذلك، فإن الزوجة إذا ترك زوجها ما يجب لها، صارت كالمعلقة التي لا زوج لها فتستريح وتستعد للتزوج، ولا ذات زوج يقوم بحقوقها.
Nafaka, giyim, nöbet ve benzeri hususlarda aralarında adil davranmanız vaciptir; sevgi, cinsi münasebet ve benzeri kalbî durumlar ise böyle değildir. Zira kocası üzerine vacip olan hakkı terk ettiğinde kadın; ne kocası olmayıp da rahat eden ve başkasıyla evlenmeye hazırlanan, ne de haklarını yerine getiren bir kocaya sahip olan askıdaki (muallaktaki) kadın gibi kalır.
{وَإِنْ تُصْلِحُوا} ما بينكم وبين زوجاتكم، بإجبار أنفسكم على فعل ما لا تهواه النفس، احتسابا وقياما بحق الزوجة، وتصلحوا أيضا فيما بينكم وبين الناس، وتصلحوا أيضا بين الناس فيما تنازعوا فيه، وهذا يستلزم الحث على كل طريق يوصل إلى الصلح مطلقا كما تقدم.
Sevabını Allah'tan umarak ve hanımın hakkını yerine getirmek gayesiyle nefsin arzu etmediği şeyleri yapmaya nefislerinizi zorlamak suretiyle hanımlarınızla aranızı {وَإِنْ تُصْلِحُوا} “düzeltirseniz;” aynı şekilde insanlarla aranızı düzeltir ve çekiştikleri meselelerde insanların arasını ıslah ederseniz... Bu, daha önce geçtiği üzere mutlak olarak sulha ulaştıran her yola teşvik etmeyi iktiza eder.
{وَتَتَّقُوا} الله بفعل المأمور وترك المحظور، والصبر على المقدور. {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} يغفر ما صدر منكم من الذنوب والتقصير في الحق الواجب، ويرحمكم كما عطفتم على أزواجكم ورحمتموهن.
Emrolunanı yapıp yasaklananı terk ederek ve takdir olunana sabrederek Allah'tan {وَتَتَّقُوا} “sakınırsanız;” {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.” Sizden sadır olan günahları ve vacip olan haktaki kusurları bağışlar; siz eşlerinize şefkat gösterip onlara merhamet ettiğiniz gibi O da size merhamet eder.
{١٣٠} {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا} .
{130} {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا} “Eğer [karı koca] ayrılırlarsa, Allah bol lütfundan her birini zengin kılar (ihtiyaçsız eyler). Allah Vâsi‘dir, Hakîm'dir.”
هذه الحالة الثالثة بين الزوجين، إذا تعذر الاتفاق فإنه لا بأس بالفراق، فقال: {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا} أي: بطلاق أو فسخ أو خلع أو غير ذلك {يُغْنِ اللَّهُ كُلا} من الزوجين {مِنْ سَعَتِهِ} أي: من فضله وإحسانه الواسع الشامل. فيغني الزوج بزوجة خير له منها، ويغنيها من فضله وإن انقطع نصيبها من زوجها، فإن رزقها على المتكفل بأرزاق جميع الخلق، القائم بمصالحهم، ولعل الله يرزقها زوجا خيرا منه، {وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا} أي: كثير الفضل واسع الرحمة، وصلت رحمته وإحسانه إلى حيث وصل إليه علمه.
Bu karı koca arasındaki üçüncü durumdur: Anlaşmak imkânsız hale geldiğinde ayrılmakta bir sakınca yoktur. Şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ يَتَفَرَّقَا} “Eğer ayrılırlarsa;” yani talak, fesih, muhâlaa (hul‘) veya başka bir yolla ayrılırlarsa, {يُغْنِ اللَّهُ كُلا} “Allah her birini;” eşlerin her birini {مِنْ سَعَتِهِ} “bol lütfundan zengin kılar;” yani geniş ve kuşatıcı lütuf ve ihsanından müstağni kılar: Kocayı o kadından daha hayırlı bir eşle zenginleştirir; kadını da kocasından nasibi kesilmiş olsa bile Kendi fazlından zengin kılar. Zira onun rızkı bütün mahlûkatın rızkına kefil olan ve onların maslahatlarını gözeten Allah'a aittir; belki de Allah ona o adamdan daha hayırlı bir eş ihsan eder. {وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا} “Allah Vâsi‘dir;” yani lütfu bol, rahmeti geniştir; rahmeti ve ihsanı ilminin ulaştığı her yere ulaşmıştır.
ولكنه مع ذلك {حَكِيمًا} أي: يعطي بحكمة، ويمنع لحكمة. فإذا اقتضت حكمته منع بعض عباده من إحسانه، بسبب من العبد لا يستحق معه الإحسان، حرمه عدلا وحكمة.
Bununla birlikte O {حَكِيمًا} “Hakîm'dir;” yani hikmetle verir ve hikmetle engeller. Hikmeti kulun kendisinden kaynaklanan ve ihsanı hak etmediği bir sebep yüzünden bazı kullarını ihsanından mahrum bırakmayı iktiza ederse adalet ve hikmetle onu mahrum kılar.
{١٣١، ١٣٢} {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا * وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} .
{131, 132} {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا * وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Andolsun sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de Allah'tan sakınmanızı (takvalı olmanızı) tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah Ganî'dir, Hamîd'dir. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter.”
يخبر تعالى عن عموم ملكه العظيم الواسع المستلزم تدبيره بجميع أنواع التدبير، وتصرفه بأنواع التصريف قدرا وشرعا، فتصرفه الشرعي أن وصى الأولين والآخرين أهل الكتب السابقة واللاحقة بالتقوى المتضمنة للأمر والنهي، وتشريع الأحكام، والمجازاة لمن قام بهذه الوصية بالثواب، والمعاقبة لمن أهملها وضيعها بأليم العذاب، ولهذا قال: {وَإِنْ تَكْفُرُوا} بأن تتركوا تقوى الله، وتشركوا بالله ما لم ينزل به عليكم سلطانا، فإنكم لا تضرون بذلك إلا أنفسكم، ولا تضرون الله شيئا ولا تنقصون ملكه، وله عبيد خير منكم وأعظم وأكثر، مطيعون له خاضعون لأمره. ولهذا رتب على ذلك قوله: {وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا} له الجود الكامل والإحسان الشامل الصادر من خزائن رحمته التي لا ينقصها الإنفاق ولا يغيضها نفقة، سحاء الليل والنهار، لو اجتمع أهل السماوات وأهل الأرض أولهم وآخرهم، فسأل كل [واحد] منهم ما بلغت أمانيه ما نقص من ملكه شيئا، ذلك بأنه جواد واجد ماجد، عطاؤه كلام وعذابه كلام، إنما أمره لشيء إذا أراد أن يقول له كن فيكون.
Allah Teâlâ her türlü tedbirle çekip çevirmesini, kaderî ve şer'î bakımdan türlü türlü tasarruflarını iktiza eden o azametli ve geniş mülkünün umumiliğini haber vermektedir. O'nun şer'î tasarrufu; öncekilere ve sonrakilere, önceki ve sonraki kitap ehline emri, nehyi, hükümlerin teşriini, bu vasiyeti yerine getiren kimseye sevapla karşılık vermeyi ve onu ihmal edip zayi edeni ise elem verici azapla cezalandırmayı içeren takvayı vasiyet etmesidir. Bundan dolayı: {وَإِنْ تَكْفُرُوا} “Eğer inkâr ederseniz;” yani Allah'tan sakınmayı terk eder ve hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşarsanız, bununla ancak kendi nefislerinize zarar verirsiniz; Allah'a hiçbir zarar veremezsiniz ve O'nun mülkünden hiçbir şey eksiltemezsiniz. O'nun sizden daha hayırlı, daha yüce ve daha çok, O'na itaat eden ve emrine boyun eğen nice kulları vardır. Bu sebeple bunun peşinden: {وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا} “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah Ganî'dir, Hamîd'dir” buyurmuştur. Kâmil cömertlik ve harcamakla eksilmeyen, infakla tükenmeyen, gece ve gündüz kesintisiz yağan rahmet hazinelerinden sadır olan şümullü ihsan O'nundur. Göklerdekiler ve yerdekiler, öncekileri ve sonrakileri bir araya toplansa da her biri kuruntularının ulaştığı her şeyi dilese O'nun mülkünden hiçbir şey eksilmez. Bu; O'nun Cevâd (sonsuz cömert), Vâcid (her şeye sahip) ve Mâcid (şanı pek yüce) olmasındandır. O'nun vermesi bir söz, azabı bir sözdür; bir şeyi dilediği zaman O'nun emri sadece ona “Ol!” demektir, o da hemen oluverir.
ومن تمام غناه أنه كامل الأوصاف، إذ لو كان فيه نقص بوجه من الوجوه، لكان فيه نوع افتقار إلى ذلك الكمال، بل له كل صفة كمال، ومن تلك الصفة كمالها، ومن تمام غناه أنه لم يتخذ صاحبة ولا ولدا، ولا شريكا في ملكه ولا ظهيرا، ولا معاونا له على شيء من تدابير ملكه.
O'nun zenginliğinin (gınâsının) tamlığındandır ki bütün sıfatlarında kâmildir; zira şayet herhangi bir yönden bir noksanlık bulunsaydı o kemale karşı bir tür muhtaçlık söz konusu olurdu. Bilakis her türlü kemal sıfatı O'nundur ve o sıfatın en mükemmeli O'na aittir. Zenginliğinin tamlığındandır ki Ne bir eş ne de bir çocuk edinmiştir; mülkünde hiçbir ortağı, hiçbir yardımcısı ve mülkünün tedbirlerinden herhangi birinde Kendisine destek olan hiçbir kimse yoktur.
ومن كمال غناه افتقار العالم العلوي والسفلي في جميع أحوالهم وشئونهم إليه وسؤالهم إياه جميع حوائجهم الدقيقة والجليلة، فقام تعالى بتلك المطالب والأسئلة وأغناهم وأقناهم، ومَنَّ عليهم بلطفه وهداهم.
Zenginliğinin kemalindendir ki ulvî ve süflî bütün âlem her halinde ve işinde O'na muhtaçtır; küçük ve büyük bütün ihtiyaçlarını O'ndan dilerler. Allah Teâlâ bütün bu talepleri ve dilekleri yerine getirmiş, onları zengin kılmış, rızıklandırmış, lütfuyla onlara ihsanda bulunmuş ve onları hidayete erdirmiştir.
وأما الحميد فهو من أسماء الله تعالى الجليلة الدال على أنه [هو] المستحق لكل حمد ومحبة وثناء وإكرام، وذلك لما اتصف به من صفات الحمد، التي هي صفة الجمال والجلال، ولما أنعم به على خلقه من النِّعم الجزال، فهو المحمود على كل حال.
el-Hamîd'e gelince; o Allah Teâlâ'nın her türlü hamde, sevgiye, senaya ve tazime müstahak olduğuna delalet eden yüce isimlerindendir. Bu da cemal ve celal sıfatları olan hamd sıfatlarıyla vasıflanmış olmasından ve yaratılmışlarına bol bol bahşettiği nimetlerden ötürüdür; dolayısıyla O her halükârda hamde layık olandır.
وما أحسن اقتران هذين الاسمين الكريمين {الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ} !! فإنه غني محمود، فله كمال من غناه، وكمال من حمده، وكمال من اقتران أحدهما بالآخر.
Bu iki kerim ismin —el-Ganî ve el-Hamîd— birbirine bitişmesi ne kadar güzeldir! Zira O zenginliğiyle birlikte övülendir; zenginliğinden gelen bir kemal, hamdinden gelen bir kemal ve bu ikisinin birleşmesinden gelen ayrı bir kemal O'nundur.
ثم كرر إحاطة ملكه لما في السماوات وما في الأرض، وأنه على كل شيء وكيل، أي: عالم قائم بتدبير الأشياء على وجه الحكمة، فإن ذلك من تمام الوكالة، فإن الوكالة تستلزم العلم بما هو وكيل عليه، والقوة والقدرة على تنفيذه وتدبيره، وكون ذلك التدبير على وجه الحكمة والمصلحة، فما نقص من ذلك فهو لنقص بالوكيل، والله تعالى منزه عن كل نقص.
Sonra göklerde ve yerde ne varsa hepsini mülkünün kuşattığını ve O'nun her şey üzerine Vekil olduğunu tekrarlamıştır: Yani her şeyi bilen ve hikmet üzere eşyayı çekip çevirendir. Zira bu vekâletin tamlığındandır: Çünkü vekâlet; vekili olduğu şeyi bilmeyi, onu icra edip tedbir etmeye güç ve kudret sahibi olmayı ve bu tedbirin hikmet ve maslahat üzere olmasını gerektirir. Bunlardan eksilen her husus vekilin noksanlığından kaynaklanır; Allah Teâlâ ise her türlü noksanlıktan münezzehtir.
{١٣٣، ١٣٤} {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا * مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} .
{133, 134} {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا * مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla kâdirdir. Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah Semî‘dir, Basîr'dir.”
أي: هو الغني الحميد الذي له القدرة الكاملة والمشيئة النافذة فيكم {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} غيركم هم أطوع لله منكم وخير منكم، وفي هذا تهديد للناس على إقامتهم على كفرهم وإعراضهم عن ربهم، فإن الله لا يعبأ بهم شيئا إن لم يطيعوه، ولكنه يمهل ويملي ولا يهمل.
Yani O; tam kudret ve üzerinizde geçerli irade sahibi olan Ganî ve Hamîd'dir: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir;” sizden başkalarını getirir ki onlar Allah'a sizden daha çok itaat eder ve sizden daha hayırlıdırlar. Bunda inkârları üzerinde ısrar eden ve Rablerinden yüz çeviren insanlara bir tehdit vardır; zira O'na itaat etmedikleri takdirde Allah onlara hiçbir değer vermez. Fakat O mühlet verir, süre tanır ama asla ihmal etmez.
ثم أخبر أن مَن كانت همته وإرادته دنية غير متجاوزة ثواب الدنيا، وليس له إرادة في الآخرة فإنه قد قصر سعيه ونظره، ومع ذلك فلا يحصل له من ثواب الدنيا سوى ما كتب الله له منها، فإنه تعالى هو المالك لكل شيء الذي عنده ثواب الدنيا والآخرة، فليطلبا منه ويستعان به عليهما، فإنه لا ينال ما عنده إلا بطاعته، ولا تدرك الأمور الدينية والدنيوية إلا بالاستعانة به، والافتقار إليه على الدوام.
Sonra gayreti ve iradesi süfli olup dünya mükâfatını aşmayan ve ahirette hiçbir iradesi bulunmayan kimsenin çabasını ve bakışını daralttığını haber vermiştir. Bununla birlikte dünya mükâfatından da Allah'ın kendisi için takdir ettiğinden başkası ona hâsıl olmaz. Zira her şeyin Mâliki olan ve dünyanın da ahiretin de mükâfatı katında bulunan Zât Allah Teâlâ'dır. Öyleyse her ikisi de O'ndan istenmeli ve her ikisi için de O'ndan yardım dilenmelidir; çünkü O'nun katındaki nimetlere ancak O'na itaatle ulaşılır ve dinî ve dünyevi işler ancak O'ndan yardım dilemek ve sürekli O'na muhtaç olduğunu bilmekle elde edilir.
وله الحكمة تعالى في توفيق من يوفقه، وخذلان من يخذله وفي عطائه ومنعه، ولهذا قال: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} .
Kimi muvaffak kılacağında, kimi yardımsız bırakacağında, vermesinde ve men etmesinde Allah Teâlâ'nın hikmeti vardır. Bundan dolayı: {وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Allah Semî‘dir, Basîr'dir” buyurmuştur.
{١٣٥} . ثم قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} .
{135} Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Ey iman edenler! Kendinizin yahut anne babanızın ve akrabalarınızın aleyhine de olsa, adaleti ayakta tutan ve Allah için şahitlik eden kimseler olun! [Aleyhine şahitlik edilen] zengin de olsa fakir de olsa Allah ikisine de daha yakındır (onları daha çok gözetir). Sakın adaletten sapmamak için nefsin hevasına uymayın! Eğer dilinizi eğip büker (hakkı tahrif eder) veya yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
يأمر تعالى عباده المؤمنين أن يكونوا {قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} والقوَّام صيغة مبالغة، أي: كونوا في كل أحوالكم قائمين بالقسط الذي هو العدل في حقوق الله وحقوق عباده، فالقسط في حقوق الله أن لا يستعان بنعمه على معصيته، بل تصرف في طاعته.
Allah Teâlâ mümin kullarına {قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “adaleti hakkıyla ayakta tutan ve Allah için şahitlik eden kimseler” olmalarını emretmektedir. Kavvâm (قَوَّام) mübalağa sigasıdır; yani bütün hallerinizde Allah'ın haklarında ve kullarının haklarında adalet demek olan kıstı dosdoğru ayakta tutanlar olun! Allah'ın haklarında adalet; O'nun nimetleriyle Kendisine isyan edilmemesi, bilakis o nimetlerin O'na itaatte sarf edilmesidir.
والقسط في حقوق الآدميين أن تؤدي جميع الحقوق التي عليك (١) كما تطلب حقوقك. فتؤدي النفقات الواجبة، والديون، وتعامل الناس بما تحب أن يعاملوك به، من الأخلاق والمكافأة وغير ذلك.
İnsanların haklarında adalet ise kendi haklarını talep ettiğin gibi üzerindeki bütün hakları da tastamam ödemendir: Vacip olan nafakaları ve borçları ödersin; ahlak, karşılık verme ve diğer hususlarda insanların sana nasıl muamele etmesini istiyorsan sen de onlara öyle muamele edersin.
ومن أعظم أنواع القسط القسط في المقالات والقائلين، فلا يحكم لأحد القولين أو أحد المتنازعين لانتسابه أو ميله لأحدهما، بل يجعل وجهته العدل بينهما، ومن القسط أداء الشهادة التي عندك على أي وجه كان، حتى على الأحباب بل على النفس، ولهذا قال: {شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} أي: فلا تراعوا الغني لغناه، ولا الفقير بزعمكم رحمة له، بل اشهدوا بالحق على من كان.
Adaletin en büyük çeşitlerinden biri de sözlerde ve söz söyleyenlerde adalettir: Mensubiyeti veya ikisinden birine meyli sebebiyle iki sözden birinin veya çekişen iki taraftan birinin lehine hüküm verilmez; bilakis aralarında adalet gözetilir. Yine adaletten biri de yanındaki şahitliği her ne şekilde olursa olsun, hatta sevdiklerinin aleyhine, bilakis kendi nefsinin aleyhine bile olsa eda etmektir. Bundan dolayı: {شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا} “Kendinizin yahut anne babanızın ve akrabalarınızın aleyhine de olsa Allah için şahitlik eden kimseler olun! Zengin de olsa fakir de olsa Allah ikisine de daha yakındır” buyurmuştur. Yani zengine zenginliğinden ötürü iltimas geçmeyin; fakire de güya ona merhameten kayırmacılık yapmayın; bilakis kim olursa olsun hak ile şahitlik edin!
والقيام بالقسط من أعظم الأمور وأدل على دين القائم به، وورعه ومقامه في الإسلام، فيتعين على من نصح نفسه وأراد نجاتها أن يهتم له غاية الاهتمام، وأن يجعله نُصْب عينيه، ومحل إرادته، وأن يزيل عن نفسه كل مانع وعائق يعوقه عن إرادة القسط أو العمل به.
Adaleti ayakta tutmak en büyük işlerden ve onu yerine getirenin dindarlığına, verâına ve İslam'daki makamına en çok delalet eden hususlardandır. Kendi nefsine nasihat eden ve onun kurtuluşunu isteyen kimsenin buna son derece ehemmiyet vermesi, onu gözünün önüne ve iradesinin merkezine koyması, adaleti istemekten veya onunla amel etmekten kendisini alıkoyan her türlü mâni ve engeli nefsinden söküp atması gerekir.
وأعظم عائق لذلك اتباع الهوى، ولهذا نبه تعالى على إزالة هذا المانع بقوله: {فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} أي: فلا تتبعوا شهوات أنفسكم المعارضة للحق، فإنكم إن اتبعتموها عدلتم عن الصواب، ولم توفقوا للعدل، فإن الهوى إما أن يعمي بصيرة صاحبه حتى يرى الحق باطلا والباطل حقا، وإما أن يعرف الحق ويتركه لأجل هواه، فمن سلم من هوى نفسه وفق للحق وهدي إلى الصراط المستقيم.
Bunun önündeki en büyük engel ise heva ve hevese uymaktır; bundan dolayı Allah Teâlâ bu engeli gidermeye şu buyruğuyla dikkat çekmiştir: {فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا} “Sakın adaletten sapmamak için nefsin hevasına uymayın!” Yani hakka aykırı olan nefislerinizin arzularına uymayın; zira şayet onlara uyarsanız doğru yoldan saparsınız ve adalete muvaffak kılınmazsınız. Çünkü heva; ya sahibinin basiretini kör eder de hakkı bâtıl, bâtılı hak görür; yahut hakkı bildiği halde hevası uğruna onu terk eder. Nefsinin hevasından kurtulan kimse hakka muvaffak kılınır ve dosdoğru yola hidayet olunur.
ولما بيَّن أن الواجب القيام بالقسط نهى عن ما يضاد ذلك، وهو لي اللسان عن الحق في الشهادات وغيرها، وتحريف النطق عن الصواب المقصود من كل وجه، أو من بعض الوجوه، ويدخل في ذلك تحريف الشهادة وعدم تكميلها، أو تأويل الشاهد على أمر آخر، فإن هذا من اللي لأنه الانحراف عن الحق. {أَوْ تُعْرِضُوا} أي: تتركوا القسط المنوط بكم، كترك الشاهد لشهادته، وترك الحاكم لحكمه الذي يجب عليه القيام به.
Vacip olanın adaleti ayakta tutmak olduğunu beyan edince, bunun zıddı olan şeyden; yani şahitliklerde ve diğer meselelerde dili haktan eğip bükmekten, sözü her yönden veya bazı yönlerden kastedilen doğruluktan saptırmaktan nehyetmiştir. Şahitliği tahrif etmek, eksik bırakmak yahut şahidin sözü başka bir manaya çekmesi de buna dahildir; çünkü bu hakkı eğip bükmektir (leyydir), zira haktan sapmaktır. {أَوْ تُعْرِضُوا} “veya yüz çevirirseniz;” yani şahidin şahitliğini terk etmesi ve hâkimin yerine getirmesi vacip olan hükmü terk etmesi gibi üzerinize terettüp eden adaleti terk ederseniz...
{فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} أي: محيط بما فعلتم، يعلم أعمالكم خفيها وجليها، وفي هذا تهديد شديد للذي يلوي أو يعرض. ومن باب أولى وأحرى الذي يحكم بالباطل أو يشهد بالزور، لأنه أعظم جرما، لأن الأولين تركا الحق، وهذا ترك الحق وقام بالباطل.
{فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Yani yaptıklarınızı çepeçevre kuşatmıştır; amellerinizin gizlisini de açığını da bilir. Bunda [diliyle hakkı] eğip büken yahut [ondan] yüz çeviren kimse için şiddetli bir tehdit vardır. Bâtıl ile hüküm veren veya yalancı şahitlik yapan kimse ise [bu tehdide] evleviyetle ve öncelikle muhataptır; çünkü onun cürmü daha büyüktür. Zira önceki iki kimse [yalnızca] hakkı terk etmiş, bu ise hem hakkı terk etmiş hem de bâtılı icra etmiştir.
{١٣٦} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا} .
{136} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا} “Ey iman edenler! Allah'a, Resulüne, Resulüne indirdiği Kitaba ve daha önce indirdiği Kitaba iman edin! Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, muhakkak derin bir sapıklığa düşmüş olur.”
اعلم أن الأمر إما أن يوجه إلى من لم يدخل في الشيء ولم يتصف بشيء منه، فهذا يكون أمرا له في الدخول فيه، وذلك كأمر من ليس بمؤمن بالإيمان، كقوله تعالى: {يَأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نزلْنَا مُصَدِّقًا لِّمَا مَعَكُمْ} الآية.
Bil ki emir; ya bir şeye henüz girmemiş ve onun hiçbir vasfıyla vasıflanmamış kimseye yöneltilir ki bu ona o şeye girmesini emretmek olur. Tıpkı mümin olmayan birine imanı emretmek gibi; nitekim Allah Teâlâ: {يَأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نزلْنَا مُصَدِّقًا لِّمَا مَعَكُمْ} “Ey kendilerine kitap verilenler! Yanınızda bulunanı doğrulayıcı olarak indirdiğimiz kitaba iman edin!” buyurmuştur.
وإما أن يوجه إلى من دخل في الشيء فهذا يكون أمره ليصحح ما وجد منه ويحصل ما لم يوجد، ومنه ما ذكره الله في هذه الآية من أمر المؤمنين بالإيمان، فإن ذلك يقتضي أمرهم بما يصحح إيمانهم من الإخلاص والصدق، وتجنب المفسدات والتوبة من جميع المنقصات.
Yahut o şeye zaten girmiş olan kimseye yöneltilir ki bu, onda var olanı tashih etmesi (düzeltmesi) ve henüz bulunmayanı da elde etmesi için bir emir olur. Allah'ın bu ayette müminlere imanı emretmesi de bu kabildendir: Zira bu; ihlas, sıdk, ifsat edici şeylerden kaçınma ve imanı noksanlaştıran her türlü kusurdan tövbe etme gibi imanlarını tashih edecek hususlarla emrolunmalarını iktiza eder.
ويقتضي أيضا الأمر بما لم يوجد من المؤمن من علوم الإيمان وأعماله، فإنه كلما وصل إليه نص وفهم معناه واعتقده فإن ذلك من الإيمان المأمور به.
Yine müminde henüz bulunmayan iman ilimleri ve amelleriyle emrolunmasını da iktiza eder; zira kendisine her ne zaman bir nass ulaşır, manasını anlar ve ona inanırsa bu da emrolunan imandandır.
وكذلك سائر الأعمال الظاهرة والباطنة، كلها من الإيمان كما دلت على ذلك النصوص الكثيرة، وأجمع عليه سلف الأمة.
Aynı şekilde zahirî ve batınî diğer bütün ameller de imandandır; nitekim pek çok nass buna delalet etmiş ve ümmetin selefi de bu hususta icma etmiştir.
ثم الاستمرار على ذلك والثبات عليه إلى الممات كما قال تعالى: {يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} وأمر هنا بالإيمان به وبرسوله، وبالقرآن وبالكتب المتقدمة، فهذا كله من الإيمان الواجب الذي لا يكون العبد مؤمنا إلا به، إجمالا فيما لم يصل إليه تفصيله وتفصيلا فيما علم من ذلك بالتفصيل، فمن آمن هذا الإيمان المأمور به، فقد اهتدى وأنجح. {وَمَن يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا} وأي ضلال أبعد من ضلال من ترك طريق الهدى المستقيم، وسلك الطريق الموصلة له إلى العذاب الأليم؟ "
Sonra ölüme kadar bu hal üzere devam etmek ve sebat göstermek gerekir. Nitekim Allah Teâlâ: {يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının ve ancak Müslümanlar olarak ölün!” buyurmuştur. Burada Allah'a, Resulüne, Kur'an'a ve önceki kitaplara iman etmeyi emretmiştir. Bütün bunlar tafsilatı kendisine ulaşmayan hususlarda icmâlen, tafsilatıyla bildiği hususlarda ise tafsîlen kulun ancak kendisiyle mümin olabileceği vacip imandandır. Kim emrolunan bu imanla iman ederse muhakkak hidayete ermiş ve kurtulmuştur. {وَمَن يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا بَعِيدًا} “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, muhakkak derin bir sapıklığa düşmüş olur.” Dosdoğru hidayet yolunu terk edip kendisini elem verici azaba ulaştıran yola giren kimsenin sapıklığından daha uzak hangi sapıklık olabilir ki?!
واعلم أن الكفر بشيء من هذه المذكورات كالكفر بجميعها، لتلازمها وامتناع وجود الإيمان ببعضها دون بعض، ثم قال:
Bil ki bu zikredilen esaslardan birini inkâr etmek, aralarındaki telazüm (birbirini gerektirme) ve bazısına inanıp bazısına inanmamanın imkânsızlığı sebebiyle hepsini inkâr etmek gibidir. Sonra şöyle buyurmuştur:
{١٣٧} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا} .
{137} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip sonra yine inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranları Allah ne bağışlayacak ne de onları doğru bir yola iletecektir.”
أي: من تكرر منه الكفر بعد الإيمان فاهتدى ثم ضل، وأبصر ثم عمي، وآمن ثم كفر واستمر على كفره وازداد منه، فإنه بعيد من التوفيق والهداية لأقوم الطريق، وبعيد من المغفرة لكونه أتى بأعظم مانع يمنعه من حصولها. فإن كفره يكون عقوبة وطبعًا لا يزول كما قال تعالى: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} ودلت الآية: أنهم إن لم يزدادوا كفرا بل رجعوا إلى الإيمان، وتركوا ما هم عليه من الكفران، فإن الله يغفر لهم، ولو تكررت منهم الردة.
Yani imandan sonra kendisinden küfür tekerrür eden; hidayete erip sonra sapan, gerçeği görüp sonra körleşen, iman edip sonra inkâr eden, inkârı üzerinde devam edip onu artıran kimse, en doğru yola iletilmekten ve muvaffakiyetten uzaktır; mağfiretin hâsıl olmasına engel teşkil eden en büyük mâniyi getirdiği için bağışlanmaktan da uzaktır. Zira onun küfrü bir ceza ve yok olmayan bir mühür (tab‘) haline gelir; nitekim Allah Teâlâ: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırdı” ve {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “İlk defasında ona iman etmedikleri gibi, onların kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz” buyurmuştur. Ayet şuna da delalet eder: Şayet inkârlarını artırmayıp imana dönerler ve içinde bulundukları nankörlüğü terk ederlerse, irtidatları tekerrür etmiş olsa bile Allah onları bağışlar.
وإذا كان هذا الحكم في الكفر فغيره من المعاصي التي دونه من باب أولى أن العبد لو تكررت منه ثم عاد إلى التوبة، عاد الله له بالمغفرة.
Küfürdeki hüküm böyle olduğuna göre, onun altındaki diğer günahlarda kuldan günah tekerrür edip sonra tövbeye döndüğünde Allah'ın da ona mağfiretle dönmesi evleviyetle geçerlidir.
{١٣٨، ١٣٩} {بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا * الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} .
{138, 139} {بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا * الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} “Münafıklara, kendileri için elem verici bir azap olduğunu müjdele! Onlar müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır.”
البشارة تستعمل في الخير، وتستعمل في الشر بقيد كما في هذه الآية. يقول تعالى: {بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ} أي: الذين أظهروا الإسلام وأبطنوا الكفر، بأقبح بشارة وأسوئها، وهو العذاب الأليم، وذلك بسبب محبتهم الكفار وموالاتهم ونصرتهم، وتركهم لموالاة المؤمنين، فأي شيء حملهم على ذلك؟ أيبتغون عندهم العزة؟
Müjde (bişâret); hayırda kullanıldığı gibi bu ayette olduğu gibi bir kayıtla şerde de kullanılır. Allah Teâlâ: {بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ} “Münafıkları müjdele!” buyurmaktadır; yani İslam'ı açığa vurup küfrü gizleyenleri en çirkin ve en kötü müjdeyle; elem verici azapla müjdele! Bu, kâfirlere olan sevgileri, onları dost edinip yardım etmeleri ve müminleri dost edinmeyi terk etmeleri sebebiyledir. Peki onları buna sevk eden şey nedir? Onların yanında izzet mi arıyorlar?
وهذا هو الواقع من أحوال المنافقين، ساء ظنهم بالله وضعف يقينهم بنصر الله لعباده المؤمنين، ولحظوا بعض الأسباب التي عند الكافرين، وقصر نظرهم عمّا وراء ذلك، فاتخذوا الكافرين أولياء يتعززون بهم ويستنصرون.
İşte münafıkların hallerinin gerçeği budur: Allah hakkında kötü zanda bulunmuşlar, Allah'ın mümin kullarına yardım edeceğine dair yakînleri zayıflamış, kâfirlerin elindeki birtakım zahirî sebeplere bakıp bunun ötesini görememişlerdir. Böylece kendileriyle izzet bulmak ve yardım görmek maksadıyla kâfirleri dost edinmişlerdir.
والحال أن العزة لله جميعا، فإن نواصي العباد بيده، ومشيئته نافذة فيهم. وقد تكفل بنصر دينه وعباده المؤمنين، ولو تخلل ذلك بعض الامتحان لعباده المؤمنين، وإدالة العدو عليهم إدالة غير مستمرة، فإن العاقبة والاستقرار للمؤمنين، وفي هذه الآية الترهيب العظيم من موالاة الكافرين؛ وترك موالاة المؤمنين، وأن ذلك من صفات المنافقين، وأن الإيمان يقتضي محبة المؤمنين وموالاتهم، وبغض الكافرين وعداوتهم.
Halbuki bütün izzet Allah'ındır; zira kulların perçemleri O'nun elindedir ve iradesi onlar üzerinde geçerlidir. Kendi dinine ve mümin kullarına yardım etmeyi teminat altına almıştır; her ne kadar mümin kullar için araya bazı imtihanlar girse ve düşmana süreklilik arz etmeyen geçici bir üstünlük verilse bile, akıbet ve sebat müminlerindir. Bu ayette kâfirleri dost edinmekten ve müminleri dost edinmeyi terk etmekten son derece sakındırma vardır; yine bunun münafıkların sıfatlarından olduğuna ve imanın müminleri sevmeyi, onları dost edinmeyi, kâfirlere buğzetmeyi ve onlara düşmanlık beslemeyi iktiza ettiğine delalet vardır.
{١٤٠، ١٤١} {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا} .
{140, 141} {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا} “Oysa Allah size Kitapta indirmiştir ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın! Yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah münafıkları ve kâfirleri cehennemde bir araya toplayacaktır.”
أي: وقد بيَّن الله لكم فيما أنزل عليكم حكمه الشرعي عند حضور مجالس الكفر والمعاصي {أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا} أي: يستهان بها. وذلك أن الواجب على كل مكلف في آيات الله الإيمان بها وتعظيمها وإجلالها وتفخيمها، وهذا المقصود بإنزالها، وهو الذي خَلَق الله الخَلْق لأجله، فضد الإيمان الكفر بها، وضد تعظيمها الاستهزاء بها واحتقارها، ويدخل في ذلك مجادلة الكفار والمنافقين لإبطال آيات الله ونصر كفرهم.
Yani Allah size indirdiği Kitapta küfür ve günah meclislerinde bulunma konusundaki şer'î hükmünü beyan etmiştir: {أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا} “Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman;” yani hafife alındığını... Zira her mükellef üzerine Allah'ın ayetleri hususunda vacip olan; onlara inanmak, onları ta'zim etmek, yüceltmek ve ululamaktır. Ayetlerin indiriliş maksadı ve Allah'ın mahlûkatı yaratış gayesi budur. İmanın zıddı onları inkâr etmek, ta'zimin zıddı ise onlarla alay etmek ve onları hakir görmektir. Allah'ın ayetlerini iptal etmek ve kendi küfürlerine yardım etmek için kâfirlerin ve münafıkların yaptıkları tartışmalar (mücadeleler) da buna dahildir.
وكذلك المبتدعون على اختلاف أنواعهم، فإن احتجاجهم على باطلهم يتضمن الاستهانة بآيات الله لأنها لا تدل إلا على حق، ولا تستلزم إلا صدقا، بل وكذلك يدخل فيه حضور مجالس المعاصي والفسوق التي يستهان فيها بأوامر الله ونواهيه، وتقتحم حدوده التي حدها لعباده ومنتهى هذا النهي عن القعود معهم {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} أي: غير الكفر بآيات الله والاستهزاء بها.
Aynı şekilde türlü çeşitleriyle bidat ehli de böyledir; zira bâtılları lehine delil getirmeleri Allah'ın ayetlerini hafife almayı içerir; çünkü o ayetler ancak hakka delalet eder ve ancak doğruluğu iktiza eder. Hatta Allah'ın emir ve yasaklarının hafife alındığı, kulları için koyduğu sınırların çiğnendiği günah ve fısk meclislerinde bulunmak da buna dahildir. Onlarla birlikte oturmaktan men edilmenin nihai sınırı ise: {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} “başka bir söze dalıncaya kadardır;” yani Allah'ın ayetlerini inkâr ve onlarla alay etmenin dışındaki bir söze...
{إِنَّكُمْ إِذًا} أي: إن قعدتم معهم في الحال المذكورة {مِثْلُهُمْ} لأنكم رضيتم بكفرهم واستهزائهم، والراضي بالمعصية كالفاعل لها، والحاصل أن من حضر مجلسا يعصى الله به، فإنه يتعين عليه الإنكار عليهم مع القدرة، أو القيام مع عدمها.
{إِنَّكُمْ إِذًا} “Yoksa siz de;” yani zikredilen bu durumda onlarla oturursanız, {مِثْلُهُمْ} “onlar gibi olursunuz.” Çünkü onların küfrüne ve alayına razı olmuş olursunuz; günaha rıza gösteren ise onu bizzat işleyen gibidir. Hâsılı Allah'a isyan edilen bir mecliste bulunan kimsenin gücü yettiğinde onlara karşı çıkması (inkâr etmesi), gücü yetmediğinde ise oradan kalkıp gitmesi vaciptir.
{إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا} كما اجتمعوا على الكفر والموالاة ولا ينفع الكافرين مجرد كونهم في الظاهر مع المؤمنين كما قال تعالى: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِن نُّورِكُمْ} إلى آخر الآيات.
{إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا} “Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır.” Tıpkı küfürde ve [birbirlerini] dost edinmede bir araya geldikleri gibi. Kâfirlere zahirde müminlerle beraber olmaları tek başına bir fayda vermez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِن نُّورِكُمْ} “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar, iman edenlere: 'Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım' diyeceklerdir...” ayetlerin sonuna kadar.
{الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا} .
{الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا} “Onlar sizi gözetleyip duran kimselerdir: Eğer Allah'tan size bir fetih (zafer) gelirse: ‘Biz sizinle beraber değil miydik?’ derler. Şayet kâfirlere bir pay düşerse: ‘Size üstünlük sağlayıp da sizi müminlerden korumadık mı?’ derler. Artık kıyamet gününde aranızda Allah hükmedecektir ve Allah müminlerin aleyhine kâfirlere asla bir yol (fırsat) vermeyecektir.”
ثم ذكر تحقيق موالاة المنافقين للكافرين ومعاداتهم للمؤمنين فقال: {الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ} أي: ينتظرون الحالة التي تصيرون عليها، وتنتهون إليها من خير أو شر، قد أعدوا لكل حالة جوابا بحسب نفاقهم. {فَإِن كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِّنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُن مَّعَكُمْ} فيظهرون أنهم مع المؤمنين ظاهرا وباطنا ليسلموا من القدح والطعن عليهم، وليشركوهم في الغنيمة والفيء ولينتصروا بهم.
Sonra münafıkların kâfirleri dost edinmelerinin ve müminlere düşmanlıklarının hakikatini zikrederek şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ} “Onlar sizi gözetleyip duran kimselerdir;” yani hayır veya şerden dönüşeceğiniz ve varacağınız durumu beklerler; nifaklarına göre her duruma bir cevap hazırlamışlardır. {فَإِن كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِّنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُن مَّعَكُمْ} “Eğer Allah'tan size bir fetih gelirse: ‘Biz sizinle beraber değil miydik?’ derler.” Kendilerine dil uzatılmasından ve kınanmaktan kurtulmak, ganimet ve fey'e ortak olmak ve onlarla galip gelmek için zahiren ve batınen müminlerle beraber olduklarını gösterirler.
{وَإِن كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ} ولم يقل فتح؛ لأنه لا يحصل لهم فتح، يكون مبدأ لنصرتهم المستمرة، بل غاية ما يكون أن يكون لهم نصيب غير مستقر، حكمة من الله. فإذا كان ذلك {قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} أي: نستولي عليكم {وَنَمْنَعْكُم مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ} أي: يتصنعون عندهم بكف أيديهم عنهم مع القدرة، ومنعهم من المؤمنين بجميع وجوه المنع في تفنيدهم وتزهيدهم في القتال، ومظاهرة الأعداء عليهم، وغير ذلك مما هو معروف منهم.
{وَإِن كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ} “Şayet kâfirlere bir pay düşerse;” fetih dememiştir; çünkü onlar için sürekli bir yardımın başlangıcı olacak hakiki bir fetih hâsıl olmaz, bilakis nihai durum Allah'ın bir hikmeti olarak geçici bir paydan ibarettir. Böyle bir durum olduğunda: {قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} “‘Size üstünlük sağlamadık mı?’ derler;” yani size galip gelebilecekken, {وَنَمْنَعْكُم مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ} “‘ve sizi müminlerden korumadık mı?’ derler.” Güçleri yettiği halde onlara dokunmadıklarını ileri sürerek onlara yaranmaya çalışırlar; müminlerin fikirlerini çürütmek, savaştan onları caydırmak, düşmanlara arka çıkmak ve kendilerinden bilinen diğer yollarla kâfirleri müminlerden koruduklarını iddia ederler.
{فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} فيجازي المؤمنين ظاهرا وباطنا بالجنة، ويعذب المنافقين والمنافقات والمشركين والمشركات.
{فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Artık kıyamet gününde aranızda Allah hükmedecektir.” Zahiren ve batınen mümin olanları cennetle mükâfatlandırır; münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları ise azaba çarptırır.
{وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا} أي: تسلطا واستيلاء عليهم، بل لا تزال طائفة من المؤمنين على الحق منصورة، لا يضرهم من خذلهم ولا من خالفهم، ولا يزال الله يحدث من أسباب النصر للمؤمنين، ودفعٍ لتسلط الكافرين، ما هو مشهود بالعيان. حتى إن [بعض] (١) المسلمين الذين تحكمهم الطوائف الكافرة، قد بقوا محترمين لا يتعرضون لأديانهم ولا يكونون مستصغرين عندهم، بل لهم العز التام من الله، فله (٢) الحمد أوّلا وآخرًا، وظاهرًا وباطنًا.
{وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا} “ve Allah müminlerin aleyhine kâfirlere asla bir yol vermeyecektir.” Yani onların üzerine tam bir hâkimiyet ve istila fırsatı vermez; bilakis müminlerden bir taife hak üzere muzaffer olmaya devam eder; onları terk edenler veya onlara muhalefet edenler onlara zarar veremez. Allah müminler için zafer sebeplerini ve kâfirlerin tahakkümünü defedecek vesileleri gözle görülür şekilde yaratmaya devam eder. Hatta kâfir toplulukların yönetimi altında bulunan Müslümanlar bile dinlerine ilişilmeden dokunulmaz kalmış, onların yanında hor görülmemiş, bilakis Allah'tan gelen tam bir izzete sahip olmuşlardır. Evvelinde ve âhirinde, zahirinde ve batınında hamd O'na aittir.
{١٤٢، ١٤٣} {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلا قَلِيلا * مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا} .
{142, 143} {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلا قَلِيلا * مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya kalkışırlar; halbuki O, onları aldatandır (tuzaklarını başlarına geçirendir). Onlar namaza kalktıkları zaman tembelce kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar. İkisi arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara [bağlanırlar] ne de şunlara... Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.”
يخبر تعالى عن المنافقين بما كانوا عليه، من قبيح الصفات وشنائع السمات، وأن طريقتهم مخادعة الله تعالى، أي: بما أظهروه من الإيمان وأبطنوه من الكفران، ظنوا أنه يروج على الله ولا يعلمه ولا يبديه لعباده، والحال أن الله خادعهم، فمجرد وجود هذه الحال منهم ومشيهم عليها، خداع لأنفسهم. وأي خداع أعظم ممن يسعى سعيًا يعود عليه بالهوان والذل والحرمان؟ "
Allah Teâlâ münafıkların üzerinde bulundukları çirkin sıfatları ve rezil vasıfları, onların yolunun Allah Teâlâ'yı aldatmaya kalkışmak olduğunu haber vermektedir: Yani imanı açığa vurup küfrü gizlemekle bunun Allah katında yutulacağını, Allah'ın bunu bilmeyeceğini ve kullarına açığa çıkarmayacağını zannettiler. Halbuki Allah onların hilesini başlarına geçirmiştir: Bu halin onlarda bulunması ve bu minval üzere yürümeleri bizzat kendi nefislerini aldatmaktır. Kendisine zillet, aşağılanma ve mahrumiyet olarak dönecek bir çaba peşinde koşan kimseden daha büyük aldanmış kim olabilir ki?!
ويدل بمجرده على نقص عقل صاحبه، حيث جمع بين المعصية، ورآها حسنة، وظنها من العقل والمكر، فلله ما يصنع الجهل والخذلان بصاحبه.
Bu durum tek başına sahibinin aklının noksanlığına delalet eder: Zira o günahı işlemiş, onu güzel görmüş ve bunun akıllılık ve kurnazlık olduğunu zannetmiştir. Cehalet ve hüsranın sahibine neler yaptığına bakın!
ومن خداعه لهم يوم القيامة ما ذكره الله في قوله: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِن نُّورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُم بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ الْعَذَابُ يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ......} إلى آخر الآيات.
Kıyamet gününde Allah'ın onların hilesini başlarına geçirmesinden biri de şu buyruğunda zikrettiğidir: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِن نُّورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُم بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ الْعَذَابُ يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ......} “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar iman edenlere: ‘Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım’ derler. Onlara: ‘Arkanıza dönün de bir nur arayın!’ denilir. Derken aralarına kapısı olan bir sur çekilir ki onun iç tarafında rahmet, dış tarafında ise azap vardır. [Münafıklar] onlara seslenirler: ‘Biz sizinle beraber değil miydik?’...” ayetlerin sonuna kadar.
" وَ " من صفاتهم أنهم {إِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ} -إن قاموا- التي هي أكبر الطاعات العملية {قَامُوا كُسَالَى} متثاقلين لها متبرمين من فعلها، والكسل لا يكون إلا من فقد الرغبة من قلوبهم، فلولا أن قلوبهم فارغة من الرغبة إلى الله وإلى ما عنده، عادمة للإيمان، لم يصدر منهم الكسل، {يُرَاءُونَ النَّاسَ} أي: هذا الذي انطوت عليه سرائرهم وهذا مصدر أعمالهم، مراءاة الناس، يقصدون رؤية الناس وتعظيمهم واحترامهم ولا يخلصون لله، فلهذا {لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلا قَلِيلا} لامتلاء قلوبهم من الرياء، فإن ذكر الله تعالى وملازمته لا يكون إلا من مؤمن ممتلئ قلبه بمحبة الله وعظمته.
Ve onların sıfatlarındandır ki: Amelî itaatlerin en büyüğü olan namaza —şayet kalkarlarsa— {إِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلاةِ} “namaza kalktıkları zaman,” onu ağır bularak ve yapmaktan usanarak {قَامُوا كُسَالَى} “tembelce kalkarlar.” Tembellik ancak kalplerinde rağbetin bulunmamasından ileri gelir: Şayet kalpleri Allah'a ve O'nun katındakilere rağbetten boş ve imandan yoksun olmasaydı kendilerinden asla tembellik sadır olmazdı. {يُرَاءُونَ النَّاسَ} “İnsanlara gösteriş yaparlar;” yani içlerinin gizlediği ve amellerinin kaynağı olan şey insanlara gösteriştir: İnsanların görmesini, kendilerine ta'zim ve hürmet etmesini kastederler, Allah için ihlaslı davranmazlar. Bundan dolayı kalpleri riya ile dolu olduğu için {لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلا قَلِيلا} “Allah'ı pek az anarlar.” Zira Allah Teâlâ'yı zikretmek ve buna devam etmek ancak kalbi Allah sevgisi ve azametiyle dolup taşan müminin kârıdır.
{مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ} أي: مترددين بين فريق المؤمنين وفريق الكافرين. فلا من المؤمنين ظاهرا وباطنا، ولا من الكافرين ظاهرا وباطنا. أعطوا باطنهم للكافرين وظاهرهم للمؤمنين، وهذا أعظم ضلال يقدر. ولهذا قال: {وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلا} أي: لن تجد طريقا لهدايته ولا وسيلة لترك غوايته، لأنه انغلق عنه باب الرحمة، وصار بدله كل نقمة.
{مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ} “İkisi arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara...” Yani müminler fırkası ile kâfirler fırkası arasında tereddüt içindedirler: Ne zahiren ve batınen müminlerdendirler, ne de zahiren ve batınen kâfirlerdendirler. İçlerini kâfirlere, dışlarını ise müminlere vermişlerdir; bu tasavvur edilebilecek en büyük sapıklıktır. Bundan dolayı: {وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلا} “Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın” buyurmuştur. Yani onun hidayeti için hiçbir yol ve sapıklığını terk etmesi için hiçbir vesile bulamazsın; çünkü rahmet kapısı yüzüne kapanmış ve onun yerine her türlü ceza gelmiştir.