Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فهذه الأوصاف المذمومة تدل بتنبيهها على أن المؤمنين متصفون بضدها، من الصدق ظاهرا وباطنا، والإخلاص، وأنهم لا يجهل ما عندهم، ونشاطهم في صلاتهم وعباداتهم، وكثرة ذكرهم لله تعالى. وأنهم قد هداهم الله ووفقهم للصراط المستقيم. فليعرض العاقل نفسه على هذين الأمرين وليختر أيهما أولى به، وبالله المستعان.

Bu yerilen sıfatlar, [karşıt anlamı] hissettirmesiyle müminlerin bunların zıddı olan niteliklerle vasıflanmış olduklarına delalet eder: Zahiren ve bâtınen doğruluk, ihlâs, yanlarında bulunan [iman ve niyetin] bilinmez/belirsiz olmaması, namazlarında ve ibadetlerindeki gayret ve şevkleri ve Allah Teâlâ’yı çokça zikretmeleri. Şüphesiz Allah onları hidayete erdirmiş ve dosdoğru yola muvaffak kılmıştır. Artık aklı başında olan kimse nefsini bu iki duruma arz etsin ve hangisinin kendisine daha lâyık olduğunu seçsin. Yardımına sığınılacak olan yalnız Allah'tır.

{١٤٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} .

{144} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin! Kendi aleyhinize Allah'a apaçık bir delil (hüccet) mi vermek istiyorsunuz?”

لما ذكر أن من صفات المنافقين اتخاذ الكافرين أولياء من دون المؤمنين، نهى عباده المؤمنين أن يتصفوا بهذه الحالة القبيحة، وأن يشابهوا المنافقين، فإن ذلك موجب لأن {تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُّبِينًا} أي: حجة واضحة على عقوبتكم، فإنه قد أنذرنا وحذرنا منها، وأخبرنا بما فيها من المفاسد، فسلوكها بعد هذا موجِب للعقاب.

Münafıkların sıfatlarından birinin müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmek olduğunu zikredince, mümin kullarını bu çirkin vasıfla vasıflanmaktan ve münafıklara benzemekten nehyetmiştir; zira bu durum {تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُّبِينًا} “Kendi aleyhinize Allah'a apaçık bir delil kılmanızı;” yani cezalandırılmanız için açık bir hüccet kılmanızı gerektirir. Zira O bizi bundan sakındırmış, uyarmış ve onda bulunan mefsedetleri bize haber vermiştir; bundan sonra o yola girmek ise cezayı vacip kılar.

وفي هذه الآية دليل على كمال عدل الله، وأن الله لا يُعَذِّب أحدا قبل قيام الحجة عليه، وفيه التحذير من المعاصي؛ فإن فاعلها يجعل لله عليه سلطانا مبينا.

Bu ayette Allah'ın adaletinin kemaline ve aleyhine hüccet ikame edilmeden önce Allah'ın hiç kimseye azap etmeyeceğine delil vardır. Yine onda günahlardan sakındırma vardır; zira günahı işleyen kimse kendi aleyhine Allah'a apaçık bir hüccet vermiş olur.

{١٤٥ - ١٤٧} {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا * إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا * مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا} .

{145 - 147} {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا * إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا * مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا} “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar (derk-i esfelindedirler); onlar için asla bir yardımcı bulamazsın. Ancak tövbe edenler, [hallerini] düzeltenler, Allah'a sımsıkı sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler ve Allah müminlere yakında büyük bir mükâfat verecektir. Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın? Allah Şâkir'dir (şükrün karşılığını verendir), Alîm'dir.”

يخبر تعالى عن مآل المنافقين أنهم في أسفل الدركات من العذاب، وأشر الحالات من العقاب. فهم تحت سائر الكفار لأنهم شاركوهم بالكفر بالله ومعاداة رسله، وزادوا عليهم المكر والخديعة والتمكن من كثير من أنواع العداوة للمؤمنين، على وجه لا يشعر به ولا يحس. ورتبوا على ذلك جريان أحكام الإسلام عليهم، واستحقاق ما لا يستحقونه، فبذلك ونحوه استحقوا أشد العذاب، وليس لهم منقذ من عذابه ولا ناصر يدفع عنهم بعض عقابه، وهذا عام لكل منافق إلا مَنْ مَنَّ الله عليهم بالتوبة من السيئات. {وَأَصْلَحُوا} له الظواهر والبواطن {وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ} والتجأوا إليه في جلب منافعهم ودفع المضار عنهم. {وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ} الذي هو الإسلام والإيمان والإحسان {لِلَّهِ} .

Allah Teâlâ münafıkların akıbetinin azabın en alt derekelerinde ve cezanın en kötü durumunda olduğunu haber vermektedir. Onlar diğer bütün kâfirlerin de altındadırlar; çünkü Allah'ı inkâr etmekte ve peygamberlerine düşmanlıkta onlara ortak olmuş, üstelik hile, aldatmaca ve fark edilip hissedilmeyecek şekilde müminlere türlü düşmanlıklar yapma imkânı bulmakla onların üzerine çıkmışlardır. Bunun üzerine kendilerine İslam hükümlerinin tatbik edilmesini ve hak etmedikleri şeyleri elde etmeyi bina etmişlerdir; işte bu ve benzeri sebeplerle en şiddetli azabı hak etmişlerdir. O'nun azabından onları kurtaracak hiç kimse ve cezalarından bir kısmını bile savuşturacak hiçbir yardımcı yoktur. Bu, Allah'ın günahlardan tövbe etmeyi lütfettiği kimseler müstesna her münafık için geçerlidir: O'nun için zahirlerini ve batınlarını {وَأَصْلَحُوا} “düzeltenler,” {وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ} “Allah'a sımsıkı sarılanlar;” menfaatlerini elde etmekte ve zararları defetmekte O'na iltica edenler ve İslam, iman ve ihsandan ibaret olan {وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ} “dinlerini halis kılanlar...” {لِلَّهِ} “Allah için...”

فقصدوا وجه الله بأعمالهم الظاهرة والباطنة وسلِمُوا من الرياء والنفاق، فمن اتصف بهذه الصفات {فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} أي: في الدنيا، والبرزخ، ويوم القيامة {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} لا يعلم كنهه إلا الله، مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر. وتأمل كيف خص الاعتصام والإخلاص بالذكر، مع دخولهما في قوله: {وَأَصْلَحُوا} لأن الاعتصام والإخلاص من جملة الإصلاح، لشدة الحاجة إليهما خصوصا في هذا المقام الحرج الذي يمكن من القلوب النفاق، فلا يزيله إلا شدة الاعتصام بالله، ودوام اللجأ والافتقار إليه في دفعه، وكون الإخلاص منافيا كل المنافاة للنفاق، فذكرهما لفضلهما وتوقفِ الأعمال الظاهرة والباطنة عليهما، ولشدة الحاجة في هذا المقام إليهما.

Zahirî ve batınî amelleriyle Allah'ın rızasını kasteder ve riyadan ve nifaktan kurtulurlar. Bu sıfatlarla vasıflanan kimse hakkında: {فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “İşte onlar müminlerle beraberdirler;” yani dünyada, berzahta ve kıyamet gününde... {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} “ve Allah müminlere yakında büyük bir mükâfat verecektir.” Hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen öyle bir mükâfat ki künhünü ancak Allah bilir. {وَأَصْلَحُوا} “düzelttiler” buyruğunun kapsamına girmelerine rağmen sarılma (i'tisâm) ve ihlasın zikrinin nasıl tahsis edildiğine dikkat et: Çünkü sarılma ve ihlas ıslahın cümlesindendir; bilhassa nifakın kalplere yerleşebildiği bu çetin makamda bu ikisine duyulan şiddetli ihtiyaçtan ötürüdür: Zira onu ancak Allah'a sımsıkı sarılmak ve onu defetmek için sürekli O'na iltica edip muhtaç olduğunu bilmek söküp atabilir; ihlas ise nifak ile tamamen bağdaşmaz bir zıtlıktadır. Faziletleri, zahirî ve batınî amellerin onlara bağlı olması ve bu makamda onlara duyulan şiddetli ihtiyaç sebebiyle bu ikisini ayrıca zikretmiştir.

وتأمل كيف لما ذكر أن هؤلاء مع المؤمنين لم يقل: وسوف يؤتيهم أجرا عظيما، مع أن السياق فيهم. بل قال: {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} لأن هذه القاعدة الشريفة -لم يزل الله يبدئ فيها ويعيد، إذا كان السياق في بعض الجزئيات، وأراد أن يرتب (١) عليه ثوابًا أو عقابا وكان ذلك مشتركًا بينه وبين الجنس الداخل فيه، رتب الثواب في مقابلة الحكم العام الذي تندرج تحته تلك القضية وغيرها، ولئلا يتوهم اختصاص الحكم بالأمر الجزئي، فهذا من أسرار القرآن البديعة، فالتائب من المنافقين مع المؤمنين وله ثوابهم.

Onların müminlerle beraber olduğunu zikrettiğinde —siyak onlar hakkında olduğu halde— “onlara büyük bir mükâfat verecektir” demeyip bilakis: {وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} “ve Allah müminlere yakında büyük bir mükâfat verecektir” buyuruşundaki inceliğe dikkat et: Zira bu şerefli kaideyi Allah Teâlâ sürekli tekrar eder; siyak bazı cüzî hususlar hakkında olup da üzerine bir sevap veya ceza terettüp ettirmek (1) istediğinde ve bu durum o cüz ile içine girdiği cins arasında müşterek olduğunda, o meselenin ve diğerlerinin altına girdiği genel hükmün karşılığı olarak sevabı terettüp ettirir; ta ki hükmün o cüzî meseleye mahsus olduğu zannedilmesin. Bu Kur'an'ın eşsiz sırlarından biridir; dolayısıyla münafıklardan tövbe eden kimse müminlerle beraberdir ve müminlerin mükâfatı onun içindir.

ثم أخبر تعالى عن كمال غناه وسعة حلمه ورحمته وإحسانه فقال: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِن شَكَرْتُمْ وَآمَنتُمْ} والحال أن الله شاكر عليم. يعطي المتحملين لأجله الأثقال، الدائبين في الأعمال، جزيل الثواب وواسع الإحسان. ومن ترك شيئًا لله أعطاه الله خيرًا منه.

Sonra Allah Teâlâ zenginliğinin kemalini, hilminin, rahmetinin ve ihsanının genişliğini haber vererek: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِن شَكَرْتُمْ وَآمَنتُمْ} “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın?” buyurmuştur. Halbuki Allah Şâkir'dir, Alîm'dir: Kendi rızası uğruna ağır yükleri yüklenenlere, amellerde devamlı olanlara bol sevap ve geniş ihsan verir; kim Allah için bir şeyi terk ederse Allah ona ondan daha hayırlısını verir.

ومع هذا يعلم ظاهركم وباطنكم، وأعمالكم وما تصدر عنه من إخلاص وصدق، وضد ذلك. وهو يريد منكم التوبة والإنابة والرجوع إليه، فإذا أنبتم إليه، فأي شيء يفعل بعذابكم؟ فإنه لا يتشفى بعذابكم، ولا ينتفع بعقابكم، بل العاصي لا يضر إلا نفسه، كما أن عمل المطيع لنفسه.

Bununla birlikte zahirinizi ve batınınızı, amellerinizi ve onların hangi ihlas, sıdk veya zıddından sadır olduğunu bilir. O sizden tövbeyi, inâbeyi ve Kendisine dönmeyi murat etmektedir; O'na yöneldiğiniz zaman size azap edip de ne yapsın? Zira O sizin azabınızla tatmin olmaz ve cezanızdan fayda görmez; bilakis isyan eden ancak kendi nefsine zarar verir, tıpkı itaat edenin amelinin kendi lehine olduğu gibi...

والشكر هو خضوع القلب واعترافه بنعمة الله، وثناء اللسان على المشكور، وعمل الجوارح بطاعته وأن لا يستعين بنعمه على معاصيه.

Şükür; kalbin boyun eğmesi ve Allah'ın nimetini itiraf etmesi, dilin kendisine şükredilene (Allah'a) övgüde bulunması, organların O'na itaat doğrultusunda amel etmesi ve O'nun nimetlerini O'na isyan etme hususunda kullanmamasıdır.

{١٤٨، ١٤٩} {لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا * إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا} .

{148, 149} {لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا * إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا} “Allah, zulme uğrayan kimse müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah Semî‘dir, Alîm'dir. Eğer bir hayrı açıklar yahut onu gizlerseniz ya da bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah Afüvv'dür (çok affedicidir), Kadîr'dir.”

يخبر تعالى أنه لا يحب الجهر بالسوء من القول، أي: يبغض ذلك ويمقته ويعاقب عليه، ويشمل ذلك جميع الأقوال السيئة التي تسوء وتحزن، كالشتم والقذف والسب ونحو ذلك فإن ذلك كله من المنهي عنه الذي يبغضه الله. ويدل مفهومها أنه يحب الحسن من القول كالذكر والكلام الطيب اللين.

Allah Teâlâ kötü sözün açıkça söylenmesini sevmediğini haber vermektedir; yani buna buğzeder, gazaplanır ve cezalandırır. Bu, üzen ve kederlendiren bütün kötü sözleri; sövme, iftira, hakaret ve benzeri şeyleri kapsar; zira bütün bunlar Allah'ın buğzettiği yasaklardandır. Mefhumu ise zikir, güzel ve yumuşak söz gibi güzel sözleri sevdiğine delalet eder.

وقوله: {إِلا مَن ظُلِمَ} أي: فإنه يجوز له أن يدعو على من ظلمه ويتشكى (١) منه، ويجهر بالسوء لمن جهر له به، من غير أن يكذب عليه ولا يزيد على مظلمته، ولا يتعدى بشتمه غير ظالمه، ومع ذلك فعفوه وعدم مقابلته أولى، كما قال تعالى: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} .

{إِلا مَن ظُلِمَ} “zulme uğrayan kimse müstesna” buyruğuna gelince: Yani zulme uğrayan kimsenin kendisine zulmedene beddua etmesi, ondan şikâyetçi olması, kendisine kötülüğü açıkça söyleyen kimseye karşı yalan söylemeksizin, uğradığı zulmün üzerine ilave etmeksizin ve hakarette zaliminden başkasına tecavüz etmeksizin kötülüğü açıkça dile getirmesi caizdir. Bununla birlikte affetmesi ve karşılık vermemesi daha evladır; nitekim Allah Teâlâ: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Kim affeder ve arayı düzeltirse, onun mükâfatı Allah'a aittir” buyurmuştur.

{وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا} ولما كانت الآية قد اشتملت على الكلام السيئ والحسن والمباح، أخبر تعالى أنه {سميع} فيسمع أقوالكم، فاحذروا أن تتكلموا بما يغضب ربكم فيعاقبكم على ذلك. وفيه أيضا ترغيب على القول الحسن. {عَلِيمٌ} بنياتكم ومصدر أقوالكم.

{وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا} “Allah Semî‘dir, Alîm'dir.” Ayet kötü, güzel ve mübah sözleri içerdiği için Allah Teâlâ Kendi Zâtının Semî‘ olduğunu haber vermiştir; yani sözlerinizi işitir, dolayısıyla Rabbinizi gazaplandıracak sözleri konuşmaktan sakının, aksi halde sizi bununla cezalandırır. Bunda güzel söze teşvik de vardır. Alîm'dir; niyetlerinizi ve sözlerinizin menşeini bilendir.

ثم قال تعالى: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ} وهذا يشمل كل خير قوليّ وفعليّ، ظاهر وباطن، من واجب ومستحب.

Sonra Allah Teâlâ: {إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ} “Eğer bir hayrı açıklar yahut onu gizlerseniz...” buyurmuştur. Bu farz ve müstehap kabilinden sözlü ve fiilî, zahirî ve batınî her türlü hayrı kapsar.

{أَوْ تَعْفُوا عَن سُوءٍ} أي: عمن ساءكم في أبدانكم وأموالكم وأعراضكم، فتسمحوا عنه، فإن الجزاء من جنس العمل. فمن عفا لله عفا الله عنه، ومن أحسن أحسن الله إليه، فلهذا قال: {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا} أي: يعفو عن زلات عباده وذنوبهم العظيمة فيسدل عليهم ستره، ثم يعاملهم بعفوه التام الصادر عن قدرته.

{أَوْ تَعْفُوا عَن سُوءٍ} “ya da bir kötülüğü affederseniz;” yani bedenleriniz, mallarınız ve ırzlarınız hususunda size kötülük eden kimseyi bağışlarsanız... Zira ceza (karşılık) amelin cinsindendir: Kim Allah için affederse Allah da onu affeder; kim iyilik ederse Allah da ona iyilik eder. Bundan dolayı: {فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا} “şüphesiz Allah Afüvv'dür, Kadîr'dir” buyurmuştur. Yani kullarının sürçmelerini ve büyük günahlarını affeder, üzerlerine perdesini çeker, sonra kudretinden sadır olan tam affıyla onlara muamele eder.

وفي هذه الآية إرشاد إلى التفقه في معاني أسماء الله وصفاته، وأن الخلق والأمر صادر عنها، وهي مقتضية له، ولهذا يعلل الأحكام بالأسماء الحسنى، كما في هذه الآية.

Bu ayette Allah'ın isim ve sıfatlarının manalarını kavramaya, yaratmanın ve emrin onlardan sadır olduğuna ve bu isimlerin bunları iktiza ettiğine bir irşad vardır. Bundan dolayı bu ayette olduğu gibi hükümler Esmâ-i Hüsnâ ile ta'lil edilir.

لما ذكر عمل الخير والعفو عن المسيء رتب على ذلك، بأن أحالنا على معرفة أسمائه وأن ذلك يغنينا عن ذكر ثوابها الخاص.

Hayır işlemeyi ve kötülük edeni affetmeyi zikredince, buna bağlı olarak bizi O'nun isimlerini bilmeye havale etti; zira bu [bilgi], bunların özel sevabını ayrıca zikretmeye gerek bırakmamaktadır.

{١٥٠ - ١٥٢} {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا * أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا * وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} .

{150 - 152} {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا * أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا * وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler, ‘Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz’ diyenler ve bunun arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; işte onlar hakikaten kâfirlerin ta kendileridir. Kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamışızdır. Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlara gelince; işte onlara mükâfatlarını yakında verecektir. Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”

هنا قسمان قد وضحا لكل أحد: مؤمنٌ بالله وبرسله كلِّهم وكتبه، وكافرٌ بذلك كله.

Burada herkes için apaçık olan iki kısım vardır: Allah'a, bütün peygamberlerine ve kitaplarına iman eden kimse ve bütün bunları inkâr eden kimse...

وبقي قسم ثالث: وهو الذي يزعم أنه يؤمن ببعض الرسل دون بعض، وأن هذا سبيل ينجيه من عذاب الله، إنْ هذا إلا مجرد أماني. فإن هؤلاء يريدون التفريق بين الله وبين رسله.

Geriye üçüncü bir kısım kalmıştır: O da peygamberlerin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiğini ve bu yolun kendisini Allah'ın azabından kurtaracak bir yol olduğunu iddia eden kimsedir; bu ise kuru bir kuruntudan ibarettir. Zira bunlar Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isterler.

فإن من تولى الله حقيقة تولى جميع رسله لأن ذلك من تمام توليه، ومن عادى أحدا من رسله فقد عادى الله وعادى جميع رسله، كما قال تعالى: {مَن كَانَ عَدُوًّا لِّلَّهِ} الآيات.

Zira Allah'ı hakikaten dost edinen kimse, O'nun bütün peygamberlerini de dost edinir; çünkü bu, O'nu dost edinmenin tamlığındandır. Peygamberlerinden birine düşmanlık eden kimse ise Allah'a ve O'nun bütün peygamberlerine düşmanlık etmiş olur; nitekim Allah Teâlâ: {مَن كَانَ عَدُوًّا لِّلَّهِ} “Kim Allah'a düşman olursa...” buyurmuştur; ayetlerin sonuna kadar.

وكذلك مَنْ كفر برسول فقد كفر بجميع الرسل، بل بالرسول الذي يزعم أنه به مؤمن، ولهذا قال: {أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} وذلك لئلا يتوهم أن مرتبتهم متوسطة بين الإيمان والكفر.

Aynı şekilde bir peygamberi inkâr eden kimse bütün peygamberleri, hatta iman ettiğini iddia ettiği peygamberi dahi inkâr etmiş olur. Bundan dolayı onların mertebesinin iman ile küfür arasında orta bir derece olduğu zannedilmesin diye: {أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} “İşte onlar hakikaten kâfirlerin ta kendileridir” buyurmuştur.

ووجه كونهم كافرين - حتى بما زعموا الإيمان به- أن كل دليل دلهم على الإيمان بمن آمنوا به موجود هو أو مثله أو ما فوقه للنبي الذي كفروا به، وكل شبهة يزعمون أنهم يقدحون بها في النبي الذي كفروا به موجود مثلها أو أعظم منها فيمن آمنوا به.

İman ettiklerini iddia ettikleri peygamberi dahi inkâr etmiş sayılmalarının izahı şudur: İman ettikleri peygambere inanmalarını gerektiren her delilin aynısı, benzeri veya daha üstünü inkâr ettikleri peygamber için de mevcuttur; inkâr ettikleri peygambere dil uzatmak için öne sürdüklerini iddia ettikleri her şüphenin bir benzeri veya daha büyüğü iman ettikleri peygamberde de mevcuttur.

فلم يبق بعد ذلك إلا التشهي والهوى ومجرد الدعوى التي يمكن كل أحد أن يقابلها بمثلها، ولما ذكر أن هؤلاء هم الكافرون حقا ذكر عقابا شاملا لهم ولكل كافر فقال: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا} كما تكبروا عن الإيمان بالله، أهانهم بالعذاب الأليم المخزي.

Bundan sonra geriye ancak nefsin keyfi, hevası ve herkesin benzeriyle karşı çıkabileceği kuru bir iddiadan başka bir şey kalmaz. Bunların hakiki kâfirler olduğunu zikredince, onları ve diğer bütün kâfirleri kapsayan umumi cezayı zikrederek: {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا} “Kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamışızdır” buyurmuştur. Allah'a imandan kibirlendikleri gibi, O da onları elem verici ve rezil edici bir azapla zelil kılmıştır.

{وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} وهذا يتضمن الإيمان بكل ما أخبر الله به عن نفسه وبكل ما جاءت به الرسل من الأخبار والأحكام. {وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ} من رسله، بل آمنوا بهم كلهم، فهذا هو الإيمان الحقيقي، واليقين المبني على البرهان.

{وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ} “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler...” Bu, Allah'ın Kendi Zâtı hakkında haber verdiği her şeye ve peygamberlerin getirdiği bütün haber ve hükümlere inanmayı içerir. O'nun peygamberlerinden {وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ} “hiçbirinin arasını ayırmayıp” bilakis hepsine iman edenler... İşte hakiki iman ve delile dayalı kesin yakîn budur.

{أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ} أي: جزاء إيمانهم وما ترتب عليه من عمل صالح، وقول حسن، وخلق جميل، كُلٌّ على حسب حاله. ولعل هذا هو السر في إضافة الأجور إليهم، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا} يغفر السيئات ويتقبل الحسنات.

{أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ} “İşte onlara mükâfatlarını yakında verecektir;” yani imanlarının ve buna terettüp eden salih amelin, güzel sözün ve ahlakın karşılığını herkesin durumuna göre verecektir. Mükâfatların onlara izafe edilmesinin sırrı da belki budur. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا} “Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir;” günahları bağışlar ve iyilikleri kabul buyurur.

{١٥٣ - ١٦١} {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا * وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} .

{153 - 161} {يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا * وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Ehl-i Kitap senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: ‘Bize Allah'ı apaçık göster!’ demişlerdi. Zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarpmıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler de Biz bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir delil (hükümranlık) verdik. Verdikleri kesin söz sebebiyle Tûr dağını üzerlerine kaldırdık ve onlara: ‘Kapıdan secde ederek girin’ dedik; yine onlara: ‘Cumartesi yasağını çiğnemeyin’ dedik ve kendilerinden pek sağlam bir söz (mîsak-ı galîz) aldık.”

هذا السؤال الصادر من أهل الكتاب للرسول محمد ﷺ على وجه العناد والاقتراح، وجعلهم هذا السؤال يتوقف عليه تصديقهم أو تكذيبهم. وهو أنهم سألوه أن ينزل عليهم القرآن جملة واحدة كما نزلت التوراة والإنجيل، وهذا غاية الظلم منهم والجهل، فإن الرسول بشر عبد مدبر، ليس في يده من الأمر شيء، بل الأمر كله لله، وهو الذي يرسل وينزل ما يشاء على عباده كما قال تعالى عن الرسول، لما ذكر الآيات التي فيها اقتراح المشركين على محمد ﷺ، {قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنتُ إِلا بَشَرًا رَّسُولا} .

Ehl-i Kitaptan Resul Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltilen bu talep bir inatlaşma ve teklif (keyfî öneri) kabilindendir; onlar tasdik veya tekziplerini bu soruya bağlamışlardır: O da Tevrat ve İncil'in indiği gibi Kur'an'ın da üzerlerine toptan bir defada indirilmesini istemeleridir. Bu onların son derece zalimce ve cahilce bir tavrıdır: Zira Resul, işleri Allah tarafından yönetilen kul bir beşerdir; işten hiçbir şey onun elinde değildir, bilakis bütün iş Allah'a aittir. Kullarına dilediğini gönderen ve dilediğini indiren O'dur. Nitekim müşriklerin Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ileri sürdükleri teklif ayetlerini zikrettiğinde Allah Teâlâ Resulü hakkında şöyle buyurmuştur: {قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنتُ إِلا بَشَرًا رَّسُولا} “De ki: Rabbimi tenzih ederim! Ben elçi olan bir beşerden başkası mıyım?”

وكذلك جعلهم الفارق بين الحق والباطل مجرد إنزال الكتاب جملة أو مفرقا، مجرد دعوى لا دليل عليها ولا مناسبة، بل ولا شبهة، فمن أين يوجد في نبوة أحد من الأنبياء أن الرسول الذي يأتيكم بكتاب نزل مفرقا فلا تؤمنوا به ولا تصدقوه؟

Aynı şekilde hak ile bâtıl arasındaki ayrımı sadece kitabın toptan veya parça parça indirilmesine bağlamaları hiçbir delili, hiçbir münasebeti, hatta hiçbir tutar şüphesi dahi bulunmayan kuru bir iddiadır: Peygamberlerden herhangi birinin nübüvvetinde “Size parça parça indirilmiş bir kitap getiren peygambere inanmayın ve onu tasdik etmeyin!” şeklinde bir hüküm nereden çıkmıştır?!

بل نزول هذا القرآن مفرقا بحسب الأحوال مما يدل على عظمته واعتناء الله بمن أنزل عليه، كما قال تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نزلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلا * وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} .

Bilakis bu Kur'an'ın hadiselerin durumuna göre parça parça inmesi onun azametine ve Allah'ın kendisine kitap indirilen zâta gösterdiği özene delalet eden hususlardandır; nitekim Allah Teâlâ: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نزلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلا * وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} “İnkâr edenler: ‘Kur'an ona toptan bir defada indirilmeli değil miydi?’ dediler. Biz onunla senin kalbini pekiştirelim diye onu böyle [parça parça indirdik] ve onu tertil üzere tane tane okuduk. Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki Biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım” buyurmuştur.

فلما ذكر اعتراضهم الفاسد أخبر أنه ليس بغريب من أمرهم، بل سبق لهم من المقدمات القبيحة ما هو أعظم مما سلكوه مع الرسول الذي يزعمون أنهم آمنوا به. من سؤالهم له رؤية الله عيانا، واتخاذهم العجل إلهًا يعبدونه، من بعد ما رأوا من الآيات بأبصارهم ما لم يره غيرهم.

Bu bozuk itirazlarını zikredince bunun onların durumunda yadırganacak bir şey olmadığını, bilakis iman ettiklerini iddia ettikleri peygamberlerine karşı yaptıklarının bundan daha büyük çirkin öncüllerinin daha önce geçtiğini haber vermiştir: Ondan Allah'ı açıkça gözleriyle görmeyi istemeleri ve başkalarının görmediği mucizeleri bizzat gözleriyle gördükten sonra buzağıyı tapılacak bir ilah edinmeleri gibi...

ومن امتناعهم من قبول أحكام كتابهم وهو التوراة، حتى رفع الطور من فوق رءوسهم وهددوا أنهم إن لم يؤمنوا أسقط عليهم، فقبلوا ذلك على وجه الإغماض والإيمان الشبيه بالإيمان الضروري.

Ve Tûr dağı başlarının üzerine kaldırılıp şayet iman etmezlerse üzerlerine yıkılacağı tehdidinde bulunuluncaya kadar kitapları olan Tevrat'ın hükümlerini kabul etmekten kaçınmaları gibi; nihayet bunu göz yumarak ve ıztırarî imana benzeyen bir imanla kabul etmişlerdi.

ومن امتناعهم من دخول أبواب القرية التي أمروا بدخولها سجدا مستغفرين، فخالفوا القول والفعل. ومن اعتداء من اعتدى منهم في السبت فعاقبهم الله تلك العقوبة الشنيعة.

Ve secde ederek ve mağfiret dileyerek girmeleri emrolunan şehrin kapılarından girmekten kaçınmaları gibi; hem sözde hem fiilde muhalefet ettiler. Ve içlerinden cumartesi yasağını çiğneyenlerin haddi aşması gibi ki Allah onları o çirkin ceza ile cezalandırmıştı.

وبأخذ الميثاق الغليظ عليهم فنبذوه وراء ظهورهم.

Ve kendilerinden sapasağlam söz (mîsak-ı galîz) alındığı halde onu arkalarına atıp bozmaları gibi...

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا * وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا * وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا * بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا * وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا * فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا * وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} .

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلا قَلِيلا * وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا * وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا * بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا * وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا * فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا * وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve ‘Kalplerimiz örtülüdür (kılıflıdır)’ demeleri sebebiyle [onları lanetledik]. Bilakis inkârları sebebiyle Allah onların kalplerini mühürlemiştir; artık pek azı müstesna iman etmezler. Yine inkârları ve Meryem'e büyük bir iftira atmaları sebebiyle ve ‘Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük’ demeleri sebebiyle [onları cezalandırdık]. Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat [öldürdükleri kişi] kendilerine benzer gösterildi. Şüphesiz onun hakkında ihtilafa düşenler kesin bir şüphe içindedirler; zanna uymaktan başka bu hususta hiçbir bilgileri yoktur ve onu kesinlikle öldürmemişlerdir. Bilakis Allah onu Kendi katına yükseltmiştir. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. Ehl-i Kitaptan hiç kimse yoktur ki ölümünden önce ona iman edecek olmasın; kıyamet gününde de o onların aleyhine şahit olacaktır. Yahudilerin zulümleri ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, daha önce kendilerine helal kılınmış temiz ve hoş nimetleri onlara haram kıldık. Yasaklandıkları halde faiz almaları ve insanların mallarını bâtıl yollarla yemeleri sebebiyle de böyle yaptık. İçlerinden kâfir olanlara elem verici bir azap hazırladık.”

وكفروا بآيات الله وقتلوا رسله بغير حق. ومن قولهم: إنهم قتلوا المسيح عيسى وصلبوه، والحال أنهم ما قتلوه وما صلبوه بل شُبِّه لهم غيره، فقتلوا غيره وصلبوه.

Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler ve peygamberlerini haksız yere öldürdüler. Ve Mesîh Îsâ'yı öldürdüklerini ve astıklarını söylediler; halbuki onu ne öldürdüler ne de astılar, bilakis bir başkası kendilerine benzer gösterildi de başkasını öldürüp astılar.

وادعائهم أن قلوبهم غلف لا تفقه ما تقول لهم ولا تفهمه، وبصدهم الناس عن سبيل الله، فصدوهم عن الحق، ودعوهم إلى ما هم عليه من الضلال والغي. وبأخذهم السحت والربا مع نهي الله لهم عنه والتشديد فيه.

Ve kalplerinin örtülü olduğunu, kendilerine söylenenleri kavramadığını ve anlamadığını iddia etmeleri; insanları Allah yolundan alıkoymaları, haktan menedip içinde bulundukları sapıklık ve azgınlığa davet etmeleri; Allah'ın kendilerini bundan nehyedip şiddetle yasaklamasına rağmen rüşvet ve faiz almaları sebebiyle...

فالذين فعلوا هذه الأفاعيل لا يستنكر عليهم أن يسألوا الرسول محمدا أن ينزل عليهم كتابا من السماء، وهذه الطريقة من أحسن الطرق لمحاجة الخصم المبطل، وهو أنه إذا صدر منه من الاعتراض الباطل ما جعله شبهة له ولغيره في رد الحق أن يبين من حاله الخبيثة وأفعاله الشنيعة ما هو من أقبح ما صدر منه، ليعلم كل أحد أن هذا الاعتراض من ذلك الوادي الخسيس، وأن له مقدمات يُجعل هذا معها.

İşte bu fiilleri işleyen kimselerin Resul Muhammed'den kendilerine gökten bir kitap indirmesini istemeleri yadırganamaz. Bu yöntem bâtıl hasımla tartışmada (münazarada) en güzel yollardan biridir: Şöyle ki hakkı reddetmek için kendisi ve başkası adına bir şüphe kıldığı bâtıl bir itiraz hasımdan sadır olduğunda, kendisinden sadır olan en çirkin şeylerden olmak üzere onun habis hali ve çirkin fiilleri ortaya konur; ta ki herkes bu itirazın o alçak vadiden kaynaklandığını ve bu itirazın beraberinde yer alacağı nice öncülleri bulunduğunu bilsin.

وكذلك كل اعتراض يعترضون به على نبوة محمد ﷺ يمكن أن يقابل بمثله أو ما هو أقوى منه في نبوة من يدعون إيمانهم به ليكتفى بذلك شرهم وينقمع باطلهم، وكل حجة سلكوها في تقريرهم لنبوة من آمنوا به فإنها ونظيرها وما هو أقوى منها، دالة ومقررة لنبوة محمد ﷺ.

Aynı şekilde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetine karşı getirdikleri her itiraza karşı, şerleri savuşturulsun ve bâtılları bastırılsın diye iman ettiklerini iddia ettikleri peygamberin nübüvvetinden benzeri veya daha kuvvetlisiyle mukabele edilebilir. İman ettikleri peygamberin nübüvvetini ispatta takip ettikleri her delil ise kendisi, benzeri ve daha kuvvetlisiyle Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetine delalet eder ve onu ispatlar.

ولما كان المراد من تعديد ما عدد الله من قبائحهم هذه المقابلة لم يبسطها في هذا الموضع، بل أشار إليها، وأحال على مواضعها وقد بسطها في غير هذا الموضع في المحل اللائق ببسطها.

Allah'ın onların çirkinliklerinden saydığı şeyleri saymasındaki maksat bu mukabele olduğundan bu makamda onu uzun uzadıya açıklamamış, bilakis ona işaret edip kendi yerlerine havale etmiştir; nitekim bunun dışındaki yerlerde genişletilmeye layık olan makamda onu genişçe açıklamıştır.

وقوله: {وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} يحتمل أن الضمير هنا في قوله: {قَبْلَ مَوْتِهِ} يعود إلى أهل الكتاب، فيكون على هذا كل كتابي يحضره الموت ويعاين الأمر حقيقة، فإنه يؤمن بعيسى ﵇ ولكنه إيمان لا ينفع، إيمان اضطرار، فيكون مضمون هذا التهديد لهم والوعيد، وأن لا يستمروا على هذه الحال التي سيندمون عليها قبل مماتهم، فكيف يكون حالهم يوم حشرهم وقيامهم؟ "

{وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Ehl-i Kitaptan hiç kimse yoktur ki ölümünden önce ona iman edecek olmasın” buyruğundaki {قَبْلَ مَوْتِهِ} “ölümünden önce” ifadesindeki zamirin Ehl-i Kitaba dönmesi muhtemeldir: Buna göre kendisine ölüm gelen ve hakikati gözleriyle gören her Ehl-i Kitap Îsâ'ya aleyhisselâm iman eder; fakat bu fayda vermeyen bir imandır, ıztırarî (çaresizlikten doğan) bir imandır. Bu takdirde ayetin muhtevası onlar için bir tehdit ve uyarı olur; yani ölümlerinden önce pişman olacakları bu hal üzere devam etmesinler; ölümlerinden önce durumları böyle olunca haşr ve diriliş gününde halleri nice olur?!

ويحتمل أن الضمير في قوله: {قَبْلَ مَوْتِهِ} راجع إلى عيسى ﵇، فيكون المعنى: وما من أحد من أهل الكتاب إلا ليؤمنن بالمسيح ﵇ قبل موت المسيح، وذلك يكون عند اقتراب الساعة وظهور علاماتها الكبار.

{قَبْلَ مَوْتِهِ} “ölümünden önce” buyruğundaki zamirin Îsâ'ya aleyhisselâm dönmesi de muhtemeldir: Bu takdirde mana; Ehl-i Kitaptan hiç kimse kalmayacak ki Mesîh'in aleyhisselâm vefatından önce ona iman etmesin... Bu da kıyametin yaklaşması ve büyük alametlerinin ortaya çıkması vaktinde olacaktır.

فإنه تكاثرت الأحاديث الصحيحة في نزوله ﵇ في آخر هذه الأمة. يقتل الدجال، ويضع الجزية، ويؤمن به أهل الكتاب مع المؤمنين. ويوم القيامة يكون عيسى عليهم شهيدا، يشهد عليهم بأعمالهم، وهل هي موافقة لشرع الله أم لا؟

Zira bu ümmetin ahirinde onun aleyhisselâm ineceği, Deccal'i öldüreceği, cizyeyi kaldıracağı ve müminlerle birlikte Ehl-i Kitabın da ona iman edeceğine dair sahih hadisler pek çoktur. Kıyamet gününde ise Îsâ onların aleyhine şahit olacak, amellerine ve o amellerin Allah'ın şeriatına muvafık olup olmadığına şahitlik edecektir.

وحينئذ لا يشهد إلا ببطلان كل ما هم عليه، مما هو مخالف لشريعة القرآن وَلِمَا دعاهم إليه محمد ﷺ، علمنا بذلك، لِعِلْمِنَا بكمال عدالة المسيح ﵇ وصدقه، وأنه لا يشهد إلا بالحق، إلا أن ما جاء به محمد ﷺ هو الحق وما عداه فهو ضلال وباطل.

O vakit Kur'an şeriatına ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini davet ettiği esaslara aykırı olarak üzerinde bulundukları her şeyin bâtıl olduğuna şahitlik edecektir. Bunu Mesîh'in aleyhisselâm adaletinin ve doğruluğunun kemalini bildiğimizden ve onun ancak hak ile şahitlik edeceğini bildiğimizden ötürü biliriz; şüphesiz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği haktır, onun dışındakiler ise dalalet ve bâtıldır.

ثم أخبر تعالى أنه حرم على أهل الكتاب كثيرا من الطيبات التي كانت حلالا عليهم، وهذا تحريم عقوبة بسبب ظلمهم واعتدائهم، وصدهم الناس عن سبيل الله، ومنعهم إياهم من الهدى، وبأخذهم الربا وقد نهوا عنه، فمنعوا المحتاجين ممن يبايعونه عن العدل، فعاقبهم الله من جنس فعلهم فمنعهم من كثير من الطيبات التي كانوا بصدد حلها، لكونها طيبة، وأما التحريم الذي على هذه الأمة فإنه تحريم تنزيه لهم عن الخبائث التي تضرهم في دينهم ودنياهم.

Sonra Allah Teâlâ kendilerine daha önce helal olan temiz ve hoş (tayyibât) birçok şeyi Ehl-i Kitaba haram kıldığını haber vermiştir. Bu, onların zulümleri, haddi aşmaları, insanları Allah yolundan alıkoyup hidayetten men etmeleri ve nehyedildikleri halde faiz almaları sebebiyle bir ceza haram kılmasıdır: Kendileriyle alışveriş yaptıkları muhtaçları adaletten men ettikleri için Allah da onları fiillerinin cinsinden cezalandırmış ve temiz olmaları hasebiyle helal kılınma konumunda bulunan pek çok temiz şeyden onları mahrum bırakmıştır. Bu ümmet üzerindeki haram kılma ise dinlerinde ve dünyalarında kendilerine zarar veren pis ve murdar şeylerden (habâisten) onları tenzih etmek içindir.

{١٦٢} {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا} .

{162} {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا} “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş (râsih) olanlar ve müminler, sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. O namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenler var ya; işte onlara yakında büyük bir mükâfat vereceğiz.”

لما ذكر معايب أهل الكتاب، ذكر الممدوحين منهم فقال: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} أي: الذين ثبت العلم في قلوبهم ورسخ الإيقان في أفئدتهم فأثمر لهم الإيمان التام العام {بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِن قَبْلِكَ} .

Ehl-i Kitabın ayıplarını zikredince içlerinden övülenleri zikrederek: {لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar;” yani kalplerinde ilim kökleşmiş ve yüreklerine yakîn iyice yerleşmiş olanlar... Bu da onlara {بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِن قَبْلِكَ} “sana indirilene ve senden önce indirilene” tam ve şümullü bir imanı meyve vermiştir.

وأثمر لهم الأعمال الصالحة من إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة اللذين هما أفضل الأعمال، وقد اشتملتا على الإخلاص للمعبود والإحسان إلى العبيد. وآمنوا باليوم الآخر فخافوا الوعيد ورجوا الوعد.

Ve bu durum onlara amellerin en faziletlisi olan, Mabud'a ihlası ve kullara ihsanı ihtiva eden namazı dosdoğru kılmak ve zekâtı vermek gibi salih amelleri meyve vermiştir. Ahiret gününe iman ettiler; böylece tehditten (vaidden) korkup vaadi umdular.

{أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا} لأنهم جمعوا بين العلم والإيمان والعمل الصالح، والإيمان بالكتب والرسل السابقة واللاحقة.

{أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا} “İşte onlara yakında büyük bir mükâfat vereceğiz.” Çünkü onlar ilim, iman ve salih ameli, önceki ve sonraki kitaplara ve peygamberlere imanı bir arada toplamışlardır.

{١٦٣ - ١٦٥} {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا * وَرُسُلا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا * رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} .

{163 - 165} {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا * وَرُسُلا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا * رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} “Şüphesiz Biz Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a, torunlarına (Esbât'a), Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. Daha önce kıssalarını sana anlattığımız peygamberler ile kıssalarını sana anlatmadığımız nice peygamberler gönderdik. Allah Mûsâ ile de bizzat konuştu. Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir mazeretleri (hüccetleri) olmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik]. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.”

يخبر تعالى أنه أوحى إلى عبده ورسوله من الشرع العظيم والأخبار الصادقة ما أوحى إلى هؤلاء الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وفي هذا عدة فوائد:

Allah Teâlâ bu peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm vahyettiği gibi kulu ve Resulüne de azametli şeriattan ve doğru haberlerden vahyettiğini haber vermektedir. Bunda pek çok fayda vardır:

منها: أن محمدا ﷺ ليس ببدع من الرسل، بل أرسل الله قبله من المرسلين العدد الكثير والجم الغفير فاستغراب رسالته لا وجه له إلا الجهل والعناد.

Bunlardan biri: Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberler arasında türedi (ilk) bir elçi olmadığı, bilakis Allah'ın ondan önce pek çok sayıda ve büyük kalabalıklar halinde peygamberler gönderdiğidir. Dolayısıyla onun risaletini yadırgamanın cehalet ve inattan başka hiçbir izahı yoktur.

ومنها: أنه أوحى إليه كما أوحى إليهم من الأصول والعدل الذي اتفقوا عليه، وأن بعضهم يصدق بعضا ويوافق بعضهم بعضا.

Diğeri: Üzerinde ittifak ettikleri temel esaslar (usul) ve adalet bakımından onlara vahyettiği gibi ona da vahyetmiş olması, birbirlerini tasdik edip birbirleriyle tam bir uyum içinde bulunmalarıdır.

ومنها: أنه من جنس هؤلاء الرسل، فليعتبره المعتبر بإخوانه المرسلين، فدعوته دعوتهم؛ وأخلاقهم متفقة؛ ومصدرهم واحد؛ وغايتهم واحدة، فلم يقرنه بالمجهولين؛ ولا بالكذابين ولا بالملوك الظالمين.

Diğeri: Onun bu peygamberlerin cinsinden olmasıdır; ibret alan kimse onu peygamber kardeşleriyle kıyaslasın: Onun daveti onların davetidir, ahlakları uyum içindedir, kaynakları birdir ve gayeleri birdir. Onu meçhul kimselerle, yalancılarla veya zalim hükümdarlarla bir tutmamıştır.

ومنها: أن في ذكر هؤلاء الرسل وتعدادهم من التنويه بهم، والثناء الصادق عليهم، وشرح أحوالهم مما يزداد به المؤمن إيمانا بهم ومحبة لهم، واقتداء بهديهم، واستنانا بسنتهم ومعرفة بحقوقهم، ويكون ذلك مصداقا لقوله: {سَلامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ} {سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ} {سَلامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} {سَلامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ * إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} .

Diğeri: Bu peygamberlerin zikredilip sayılmasında onların şanını yüceltme, onlara doğru bir övgüde bulunma ve hallerini açıklama vardır ki mümin bununla onlara olan imanını, sevgisini, onların hidayetine uymayı, sünnetlerini takip etmeyi ve haklarını bilmeyi artırır. Bu da şu ayetlerin bir tasdiki olur: {سَلامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ} “Âlemler içinde Nûh'a selam olsun!” {سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “İbrâhim'e selam olsun!” {سَلامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} “Mûsâ'ya ve Hârûn'a selam olsun!” {سَلامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ * إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “İlyâs'a (İl Yâsîn'e) selam olsun! Şüphesiz Biz muhsinleri böyle mükâfatlandırırız.”

فكل محسن له من الثناء الحسن بين الأنام بحسب إحسانه والرسل -خصوصا هؤلاء المسمون- في المرتبة العليا من الإحسان.

Her muhsin kimsenin ihsanı nisbetinde insanlar arasında güzel bir övgüsü vardır; peygamberler —bilhassa burada ismi zikredilenler— ise ihsanın en yüce mertebesindedirler.

ولما ذكر اشتراكهم بوحيه ذكر تخصيص بعضهم فذكر أنه آتى داود الزبور وهو الكتاب المعروف المزبور الذي خص الله به داود ﵇ لفضله وشرفه وأنه كلم موسى تكليما أي مشافهة منه إليه لا بواسطة حتى اشتهر بهذا عند العالمين فيقال "موسى كليم الرحمن".

Vahyinde müşterek olduklarını zikredince bazılarının hususiyetlerini de zikretmiştir: Fazilet ve şerefinden ötürü Allah'ın Dâvûd'a aleyhisselâm tahsis ettiği meşhur ve yazılı bir kitap olan Zebûr'u ona verdiğini zikretmiştir. Yine Mûsâ ile bizzat konuştuğunu; yani vasıtasız olarak doğrudan doğruya hitap ettiğini zikretmiştir; öyle ki bütün âlemler nezdinde bununla meşhur olmuş ve kendisine “Mûsâ Kelîmü'r-Rahmân” denilmiştir.

وذكر أن الرسل منهم من قصه الله على رسوله ومنهم من لم يقصصه عليه وهذا يدل على كثرتهم وأن الله أرسلهم مبشرين لمن أطاع الله واتبعهم بالسعادة الدنيوية والأخروية ومنذرين من عصى الله وخالفهم بشقاوة الدارين لئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل فيقولوا {مَا جَاءَنَا مِن بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُم بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ} .

Peygamberlerden bir kısmını Allah'ın Resulüne anlattığını, bir kısmını ise anlatmadığını zikretmiştir; bu onların çokluğuna delalet eder. Allah'ın onları; Allah'a itaat edip kendilerine uyanları dünya ve ahiret saadetiyle müjdeleyici, Allah'a isyan edip kendilerine muhalefet edenleri ise iki yurdun şekavetiyle uyarıcı olarak gönderdiğini zikretmiştir; ta ki peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir mazeretleri (hüccetleri) kalmasın da {مَا جَاءَنَا مِن بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُم بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ} “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi demesinler. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir.”

فلم يبق للخَلْق على الله حجة لإرساله الرسل تترى يبينون لهم أمر دينهم ومراضي ربهم ومساخطه وطرق الجنة وطرق النار فمن كفر منهم بعد ذلك فلا يلومن إلا نفسه.

Böylece dinlerinin emirlerini, Rablerinin rızasını ve gazabını, cennetin yollarını ve cehennemin yollarını kendilerine açıklayan peygamberleri ardı ardına göndermiş olması sebebiyle mahlûkatın Allah'a karşı hiçbir hücceti kalmamıştır. Bundan sonra kim inkâr ederse ancak kendi nefsini kınasın!

وهذا من كمال عزته تعالى وحكمته أن أرسل إليهم الرسل وأنزل عليهم الكتب وذلك أيضا من فضله وإحسانه حيث كان الناس مضطرين إلى الأنبياء أعظم ضرورة تقدر فأزال هذا الاضطرار فله الحمد وله الشكر ونسأله كما ابتدأ علينا نعمته بإرسالهم أن يتمها بالتوفيق لسلوك طريقهم إنه جواد كريم.

Onlara peygamberler göndermesi ve kitaplar indirmesi Allah Teâlâ'nın izzet ve hikmetinin kemalindendir. Aynı zamanda bu O'nun lütuf ve ihsanındandır; zira insanlar peygamberlere tasavvur edilebilecek en büyük ihtiyaçla muhtaç idiler ve Allah bu zarureti giderdi. Hamd O'na, şükür O'nadır. Peygamberleri göndermekle üzerimize nimetini başlattığı gibi onların yoluna girmeye muvaffak kılmakla nimetini tamamlamasını O'ndan niyaz ederiz; şüphesiz O Cevâd'dır, Kerîm'dir.

{١٦٦} {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} .

{166} {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder ki onu Kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter.”

لما ذكر أن الله أوحى إلى رسوله محمد ﷺ كما أوحى إلى إخوانه من المرسلين، أخبر هنا بشهادته تعالى على رسالته وصحة ما جاء به، وأنه {أَنزلَهُ بِعِلْمِهِ} يحتمل أن يكون المراد أنزله مشتملا على علمه، أي: فيه من العلوم الإلهية والأحكام الشرعية والأخبار الغيبية ما هو من علم الله تعالى الذي علم به عباده.

Peygamber kardeşlerine vahyettiği gibi Resulü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem de vahyettiğini zikredince, burada onun risaletine ve getirdiği şeylerin doğruluğuna Allah Teâlâ'nın şahitliğini ve {أَنزلَهُ بِعِلْمِهِ} “onu Kendi ilmiyle indirdiğini” haber vermiştir. Murâdın onu Kendi ilmini içerecek şekilde indirdiği olması muhtemeldir: Yani onda Allah Teâlâ'nın kullarına bildirdiği Kendi ilmine ait ilahî ilimler, şer'î hükümler ve gaybî haberler vardır.

ويحتمل أن يكون المراد: أنزله صادرا عن علمه، ويكون في ذلك إشارة وتنبيه على وجه شهادته، وأن المعنى: إذا كان تعالى أنزل هذا القرآن المشتمل على الأوامر والنواهي، وهو يعلم ذلك ويعلم حالة الذي أنزله عليه، وأنه دعا الناس إليه، فمن أجابه وصدقه كان وليه، ومن كذبه وعاداه كان عدوه واستباح ماله ودمه، والله تعالى يمكنه ويوالي نصره ويجيب دعواته، ويخذل أعداءه وينصر أولياءه، فهل توجد شهادة أعظم من هذه الشهادة وأكبر؟ " ولا يمكن القدح في هذه الشهادة إلا بعد القدح بعلم الله وقدرته وحكمته وإخباره تعالى بشهادة الملائكة على ما أنزل على رسوله، لكمال إيمانهم ولجلالة هذا المشهود عليه.

Murâdın Kendi ilminden sadır olarak indirdiği olması da muhtemeldir: Bunda şahitliğinin vechine bir işaret ve dikkat çekme bulunur: Yani Allah Teâlâ emir ve yasakları içeren bu Kur'an'ı indirdiğinde —bunu bildiği ve kendisine indirdiği zâtın durumunu bildiği halde, o zât insanları buna davet edip kendisine icabet edip tasdik eden onun dostu, onu yalanlayıp düşmanlık eden onun düşmanı olup malını ve canını helal saydığı halde— Allah Teâlâ ona güç ve imkân verir, yardımını peş peşe ulaştırır, dualarına icabet eder, düşmanlarını zelil kılıp dostlarına yardım ederse, bundan daha büyük ve daha azametli bir şahitlik bulunabilir mi?! Bu şahitliğe dil uzatmak ancak Allah'ın ilmine, kudretine ve hikmetine dil uzattıktan sonra mümkün olabilir. Allah Teâlâ'nın Resulüne indirdiği şeyler üzerine meleklerin şahitliğini haber vermesi ise meleklerin imanlarının kemalinden ve üzerine şahitlik edilen bu hususun yüceliğindendir.

فإن الأمور العظيمة لا يستشهد عليها إلا الخواص، كما قال تعالى في الشهادة على التوحيد: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} وكفى بالله شهيدا.

Zira büyük meselelerde ancak seçkinler şahit tutulur; nitekim Allah Teâlâ tevhidi şahit tutma hususunda: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Allah adaleti ayakta tutarak Kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahitlik ettiler]. O'ndan başka ilah yoktur; O Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur. Şahit olarak da Allah yeter!

{١٦٧ - ١٦٩} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالا بَعِيدًا * إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا * إِلا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} .

{167 - 169} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالا بَعِيدًا * إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا * إِلا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak derin bir sapıklığa düşmüşlerdir. Şüphesiz inkâr edip zulmedenleri Allah ne bağışlayacak ne de onları bir yola iletecektir; içinde ebediyen kalacakları cehennem yolundan başka... Bu ise Allah'a pek kolaydır.”

لما أخبر عن رسالة الرسل صلوات الله وسلامه عليهم وأخبر برسالة خاتمهم محمد، وشهد بها وشهدت ملائكته -لزم من ذلك ثبوت الأمر المقرر والمشهود به، فوجب تصديقهم، والإيمان بهم واتباعهم.

Peygamberlerin —Allah'ın salât ve selamı üzerlerine olsun— risaletini haber verip onların sonuncusu olan Muhammed'in risaletini bildirdiğinde, bizzat Kendisi buna şahitlik edip melekleri de şahitlik edince; takrir edilen ve üzerine şahitlik edilen bu emrin sabit olması gerekmiştir. Dolayısıyla onları tasdik etmek, onlara inanmak ve onlara uymak vacip olmuştur.

ثم توعد من كفر بهم فقال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ} أي: جمعوا بين الكفر بأنفسهم وصدِّهم الناس عن سبيل الله. وهؤلاء هم أئمة الكفر ودعاة الضلال {قَدْ ضَلُّوا ضَلالا بَعِيدًا} وأي ضلال أعظم من ضلال من ضل بنفسه وأضل غيره، فباء بالإثمين ورجع بالخسارتين وفاتته الهدايتان، ولهذا قال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا} وهذا الظلم هو زيادة على كفرهم، وإلا فالكفر عند إطلاق الظلم يدخل فيه.

Sonra onları inkâr edenleri tehdit ederek: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar...” buyurmuştur; yani bizzat kendilerinin inkâr etmesi ile insanları Allah yolundan alıkoymayı bir arada toplamışlardır. İşte bunlar küfrün önderleri ve sapıklığın davetçileridir. {قَدْ ضَلُّوا ضَلالا بَعِيدًا} “muhakkak derin bir sapıklığa düşmüşlerdir.” Bizzat kendisi sapıp başkasını da saptıran, iki günahı yüklenip iki ziyanla geri dönen ve her iki hidayeti de kaçıran kimsenin sapıklığından daha büyük hangi sapıklık olabilir?! Bundan dolayı: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا} “Şüphesiz inkâr edip zulmedenler...” buyurmuştur. Bu zulüm onların küfrünün üzerine bir ilavedir; aksi takdirde zulüm mutlak olarak zikredildiğinde küfür de onun içine girer.

والمراد بالظلم هنا أعمال الكفر والاستغراق فيه، فهؤلاء بعيدون من المغفرة والهداية للصراط المستقيم. ولهذا قال: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا * إِلا طَرِيقَ جَهَنَّمَ} .

Buradaki zulümden maksat; küfür amelleri ve küfre büsbütün dalmaktır. İşte bunlar mağfiretten ve dosdoğru yola hidayet olunmaktan uzaktırlar. Bundan dolayı: {لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا * إِلا طَرِيقَ جَهَنَّمَ} “Allah ne onları bağışlayacak ne de onları bir yola iletecektir; cehennem yolundan başka...” buyurmuştur.

وإنما تعذرت المغفرة لهم والهداية لأنهم استمروا في طغيانهم وازدادوا في كفرانهم فطبع على قلوبهم وانسدت عليهم طرق الهداية بما كسبوا {وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ} .

Onlar için mağfiret ve hidayetin imkânsızlaşması ancak azgınlıklarında devam etmeleri ve inkârlarını artırmaları sebebiyledir: Böylece kalpleri mühürlenmiş ve kazandıkları günahlar yüzünden hidayet yolları yüzlerine kapanmıştır. {وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ} “Rabbin kullara asla zulmedici değildir.”

{وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} أي لا يبالي الله بهم ولا يعبأ لأنهم لا يصلحون للخير ولا يليق بهم إلا الحالة التي اختاروها لأنفسهم

{وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Bu ise Allah'a pek kolaydır.” Yani Allah onlara aldırış etmez ve değer vermez; çünkü onlar hayra elverişli değillerdir ve kendileri için seçtikleri durumdan başkası onlara yakışmaz.

{١٧٠} {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} .

{170} {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hakkı getirmiştir; o halde kendi hayrınıza olarak iman edin! Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.”

يأمر تعالى جميع الناس أن يؤمنوا بعبده ورسوله محمد ﷺ. وذكر السبب الموجب للإيمان به، والفائدة في الإيمان به، والمضرة من عدم الإيمان به، فالسبب الموجب هو إخباره بأنه جاءهم بالحق. أي: فمجيئه نفسه حق، وما جاء به من الشرع حق، فإن العاقل يعرف أن بقاء الخلق في جهلهم يعمهون، وفي كفرهم يترددون، والرسالة قد انقطعت عنهم غير لائق بحكمة الله ورحمته، فمن حكمته ورحمته العظيمة نفس إرسال الرسول إليهم، ليعرفهم الهدى من الضلال، والغي من الرشد، فمجرد النظر في رسالته دليل قاطع على صحة نبوته.

Allah Teâlâ bütün insanlara kulu ve Resulü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmelerini emretmektedir. O'na imanı gerektiren sebebi, imandaki faydayı ve iman etmemenin zararını zikretmiştir: İmanı gerektiren sebep onun kendilerine hak ile geldiğini haber vermesidir: Yani bizzat onun gelişi haktır ve getirdiği şeriat da haktır. Zira akıl sahibi bilir ki mahlûkatın cehaletleri içinde bocalayıp inkârları içinde tereddüt edip dururken risaletin onlardan kesilip öylece bırakılması Allah'ın hikmet ve rahmetine yakışmaz. O'nun azametli hikmet ve rahmetindendir ki onlara doğru yolu eğriden, hidayeti sapıklıktan ayırt etmeleri için bizzat Resulü göndermiştir. Dolayısıyla sadece onun risaletine bakmak bile nübüvvetinin doğruluğuna kesin bir delildir.

وكذلك النظر إلى ما جاء به من الشرع العظيم والصراط المستقيم. فإن فيه من الإخبار بالغيوب الماضية والمستقبلة، والخبر عن الله وعن اليوم الآخر -ما لا يعرف إلا بالوحي والرسالة. وما فيه من الأمر بكل خير وصلاح، ورشد وعدل وإحسان، وصدق وبر وصلة وحسن خلق، ومن النهي عن الشر والفساد والبغي والظلم وسوء الخلق، والكذب والعقوق، مما يقطع به أنه من عند الله.

Aynı şekilde getirdiği o yüce şeriata ve dosdoğru yola bakmak da böyledir: Zira onda geçmiş ve gelecek gaybların haber verilmesi, Allah ve ahiret günü hakkında haberler vardır ki bunlar ancak vahiy ve risaletle bilinebilir. Yine onda her türlü hayrın, salahın, doğruluğun, adaletin, ihsanın, sıdkın, iyiliğin, sıla-i rahimin ve güzel ahlakın emredilmesi; şerden, fesattan, azgınlıktan, zulümden, kötü ahlaktan, yalandan ve anne babaya itaatsizlikten (ukûktan) nehyedilmesi onun Allah katından olduğuna kesin olarak delalet eder.

وكلما ازداد به العبد بصيرة، ازداد إيمانه ويقينه، فهذا السبب الداعي للإيمان. وأما الفائدة في الإيمان فأخبر أنه خير لكم والخير ضد الشر. فالإيمان خير للمؤمنين في أبدانهم وقلوبهم وأرواحهم ودنياهم وأخراهم. وذلك لما يترتب عليه من المصالح والفوائد، فكل ثواب عاجل وآجل فمن ثمرات الإيمان، فالنصر والهدى والعلم والعمل الصالح والسرور والأفراح، والجنة وما اشتملت عليه من النعيم كل ذلك مسبب عن الإيمان.

Kulun basireti arttıkça imanı ve yakîni de artar; işte imana sevk eden sebep budur. İmandaki faydaya gelince; onun sizin için hayırlı olduğunu haber vermiştir; hayır ise şerrin zıddıdır. İman müminler için bedenlerinde, kalplerinde, ruhlarında, dünyalarında ve ahiretlerinde hayırdır. Bu da onun üzerine terettüp eden maslahatlar ve faydalar sebebiyledir: Peşin ve gecikmeli her mükâfat imanın meyvelerindendir: Zafer, hidayet, ilim, salih amel, sürur, sevinçler, cennet ve içerdiği nimetlerin tamamı imanın birer neticesidir.

كما أن الشقاء الدنيوي والأخروي من عدم الإيمان أو نقصه. وأما مضرة عدم الإيمان به ﷺ فيعرف بضد ما يترتب على الإيمان به. وأن العبد لا يضر إلا نفسه، والله تعالى غني عنه لا تضره معصية العاصين، ولهذا قال: {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} أي: الجميع خلقه وملكه، وتحت تدبيره وتصريفه {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} بكل شيء {حَكِيمًا} في خلقه وأمره. فهو العليم بمن يستحق الهداية والغواية، الحكيم في وضع الهداية والغواية موضعهما.

Dünya ve ahiret şekaveti de imanın bulunmamasından veya noksanlığındandır. O'na sallallâhu aleyhi ve sellem inanmamanın zararı ise ona imanın üzerine terettüp eden şeylerin zıddıyla bilinir. Kul ancak kendi nefsine zarar verir; Allah Teâlâ ise ondan müstağnidir, isyankârların isyanı O'na zarar vermez. Bundan dolayı: {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” buyurmuştur. Yani hepsi O'nun mahlûku ve mülküdür, O'nun tedbiri ve tasarrufu altındadır. {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} “Allah Alîm'dir;” her şeyi bilendir, {حَكِيمًا} “Hakîm'dir;” yaratmasında ve emrinde hikmet sahibidir. Hidayeti ve sapıklığı kimin hak ettiğini en iyi bilen O'dur; hidayeti ve sapıklığı yerli yerine koyan Hakîm O'dur.

{١٧١} {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} .

{171} {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} “Ey Kitap ehli! Dininizde taşkınlık (aşırılık/gulüvv) etmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin! Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah'ın bir elçisi, Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin ve ‘[Tanrı] üçtür’ demeyin! Kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin! Allah ancak tek bir ilahtır. O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Vekil olarak Allah yeter.”

ينهى تعالى أهل الكتاب عن الغلو في الدين وهو مجاوزة الحد والقدر المشروع إلى ما ليس بمشروع. وذلك كقول النصارى في غلوهم بعيسى ﵇، ورفعه عن مقام النبوة والرسالة إلى مقام الربوبية الذي لا يليق بغير الله، فكما أن التقصير والتفريط من المنهيات، فالغلو كذلك، ولهذا قال: {وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ} وهذا الكلام يتضمن ثلاثة أشياء:

Allah Teâlâ Ehl-i Kitabı dinde aşırılık (gulüvv) yapmaktan nehyetmektedir. Gulüvv; haddi ve meşru ölçüyü meşru olmayan şeylere doğru aşmaktır. Hristiyanların Îsâ aleyhisselâm hakkındaki aşırılıkları ve onu peygamberlik ve risalet makamından Allah'tan başkasına layık olmayan rubûbiyet makamına yükseltmeleri böyledir. Kusur ve tefrit yasaklanan hususlardan olduğu gibi aşırılık (gulüvv) da öyledir. Bundan dolayı: {وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ} “ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin!” buyurmuştur. Bu kelam üç hususu ihtiva eder:

أمرين منهي عنهما، وهما قول الكذب على الله، والقول بلا علم في أسمائه وصفاته وأفعاله وشرعه ورسله، والثالث: مأمور به وهو قول الحق في هذه الأمور.

İki yasaklanan husus: Allah hakkında yalan söylemek ve O'nun isimleri, sıfatları, fiilleri, şeriatı ve peygamberleri hakkında ilimsizce konuşmak. Üçüncüsü ise emrolunan husus: Bu meselelerde hakkı söylemektir.

ولما كانت هذه قاعدة عامة كلية، وكان السياق في شأن عيسى ﵇ نصَّ على قول الحق فيه، المخالف لطريقة اليهودية والنصرانية فقال: {إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ} أي: غاية المسيح ﵇ ومنتهى ما يصل إليه من مراتب الكمال أعلى حالة تكون للمخلوقين، وهي درجة الرسالة التي هي أعلى الدرجات وأجلّ المثوبات.

Bu genel ve küllî bir kaide olduğu ve siyak da Îsâ aleyhisselâm hakkında bulunduğu için, Yahudilik ve Hristiyanlığın yoluna muhalif olarak onun hakkındaki doğru sözü açıkça ifade etmiş ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ} “Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah'ın bir elçisidir.” Yani Mesîh'in aleyhisselâm varacağı nihai gaye ve ulaşabileceği kemal mertebelerinin son noktası mahlûkat için söz konusu olabilecek en yüce makamdır ki o da derecelerin en yükseği ve mükâfatların en celili olan risalet derecesidir.

وأنه {كَلِمَتُهُ} التي {أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ} أي: كلمة تكلم الله بها فكان بها عيسى، ولم يكن تلك الكلمة، وإنما كان بها، وهذا من باب إضافة التشريف والتكريم.

Ve o, {أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ} “Meryem'e ulaştırdığı” {كَلِمَتُهُ} “O'nun kelimesidir;” yani Allah'ın söylediği (“Ol!”) kelimesidir ki Îsâ onunla var olmuştur; bizzat o kelimenin kendisi olmamış, ancak onunla vücut bulmuştur. Bu teşrif ve tekrim izafeti kabilindendir.

وكذلك قوله: {وَرُوحٌ مّنْهُ} أي: من الأرواح التي خلقها وكملها بالصفات الفاضلة والأخلاق الكاملة، أرسل الله روحه جبريل ﵇ فنفخ في فرج مريم ﵍، فحملت بإذن الله بعيسى ﵇.

Aynı şekilde: {وَرُوحٌ مّنْهُ} “ve O'ndan bir ruhtur” buyruğu da; O'nun yarattığı ve faziletli sıfatlar ve kâmil ahlakla donattığı ruhlardandır demektir: Allah Kendi ruhu olan Cebrâîl'i aleyhisselâm göndermiş, o da Meryem'in aleyhasselâm yakasına (ferecine) üflemiş, o da Allah'ın izniyle Îsâ'ya aleyhisselâm hamile kalmıştır.

فلما بيّن حقيقة عيسى ﵇، أمر أهل الكتاب بالإيمان به وبرسله، ونهاهم أن يجعلوا الله ثالث ثلاثة أحدهم عيسى، والثاني مريم، فهذه مقالة النصارى قبحهم الله.

Îsâ'nın aleyhisselâm hakikatini beyan edince Ehl-i Kitaba Allah'a ve peygamberlerine inanmalarını emretmiş; Allah'ı biri Îsâ, diğeri Meryem olmak üzere üçün üçüncüsü kılmaktan onları nehyetmiştir. —Allah onları çirkin kılsın— bu Hristiyanların sözüdür.

فأمرهم أن ينتهوا، وأخبر أن ذلك خير لهم، لأنه الذي يتعين أنه سبيل النجاة، وما سواه فهو طريق الهلاك، ثم نزه نفسه عن الشريك والولد فقال: {إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ} أي: هو المنفرد بالألوهية، الذي لا تنبغي العبادة إلا له. {سُبْحَانَهُ} أي: تنزه وتقدس {أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} لأن {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ} فالكل مملوكون له مفتقرون إليه، فمحال أن يكون له شريك منهم أو ولد.

Onlara bundan vazgeçmelerini emretmiş ve bunun kendileri için daha hayırlı olduğunu haber vermiştir; çünkü kurtuluş yolu olduğu tayin eden yol budur, onun dışındakiler ise helak yoludur. Sonra Zâtını ortak ve çocuktan tenzih ederek: {إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “Allah ancak tek bir ilahtır” buyurmuştur; yani ibadetin ancak Kendisine layık olduğu uluhiyette tek olandır. {سُبْحَانَهُ} “O münezzehtir;” yani {أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} “çocuk sahibi olmaktan” yüce ve mukaddestir. Çünkü {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ} “göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur.” Hepsi O'nun mülkü ve O'na muhtaçtır; dolayısıyla içlerinden O'nun bir ortağının veya çocuğunun olması imkânsızdır.

ولما أخبر أنه المالك للعالم العلوي والسفلي أخبر أنه قائم بمصالحهم الدنيوية والأخروية وحافظها، ومجازيهم عليها تعالى.

Ulvî ve süflî âlemin Mâliki olduğunu haber verince, onların dünyevi ve ahireti maslahatlarını çekip çeviren, koruyan ve bunlara göre onları mükâfatlandırıp cezalandıran Zât olduğunu da haber vermiştir.

{١٧٢، ١٧٣} {لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا * فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا} .

{172, 173} {لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا * فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا} “Ne Mesîh Allah'a kul olmaktan çekinir ne de [Allah'a] yakın melekler... Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa (kibirlenirse), [bilsin ki Allah] onların hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince; [Allah] onlara mükâfatlarını tastamam verecek ve Kendi lütfundan onlara daha fazlasını da ihsan edecektir. [Kulluktan] çekinen ve büyüklük taslayanları ise elem verici bir azapla cezalandıracaktır ve onlar kendileri için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulamayacaklardır.”

لما ذكر تعالى غلو النصارى في عيسى ﵇، وذكر أنه عبده ورسوله، ذكر هنا أنه لا يستنكف عن عبادة ربه، أي: لا يمتنع عنها رغبة عنها، لا هو {وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ} فنزههم عن الاستنكاف وتنزيههم عن الاستكبار من باب أولى، ونفي الشيء فيه إثبات ضده.

Allah Teâlâ Hristiyanların Îsâ aleyhisselâm hakkındaki aşırılıklarını (gulüvvlerini) zikredip onun Kendi kulu ve elçisi olduğunu belirttikten sonra, burada onun Rabbine kulluktan asla çekinmeyeceğini; yani yüz çevirip ibadetten kaçınmayacağını zikretmiştir: Ne o, {وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ} “ne de [Allah'a] yakın melekler...” Onları çekinmekten tenzih etmiştir; kibirlenmekten tenzih edilmeleri ise evleviyetle geçerlidir. Bir şeyin nefyi ise zıddının ispatını içerir.

أي: فعيسى والملائكة المقربون قد رغبوا في عبادة ربهم، وأحبوها وسعوا فيها بما يليق بأحوالهم، فأوجب لهم ذلك الشرف العظيم والفوز العظيم، فلم يستنكفوا أن يكونوا عبيدا لربوبيته ولا لإلهيته، بل يرون افتقارهم لذلك فوق كل افتقار.

Yani Îsâ ve mukarreb melekler Rablerine kulluk etmeye rağbet etmiş, onu sevmiş ve hallerine layık şekilde bu uğurda gayret sarf etmişlerdir. Bu da onlar için büyük bir şerefi ve büyük bir kurtuluşu gerekli kılmıştır. O'nun rubûbiyetine ve uluhiyetine kul olmaktan asla çekinmemişler, bilakis buna olan muhtaçlıklarını her türlü muhtaçlığın üstünde görmüşlerdir.

ولا يظن أن رفع عيسى أو غيره من الخلق فوق مرتبته التي أنزله الله فيها وترفعه عن العبادة كمالا بل هو النقص بعينه، وهو محل الذم والعقاب، ولهذا قال: {وَمَن يَسْتَنكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا} أي: فسيحشر الخلق كلهم إليه، المستنكفين والمستكبرين وعباده المؤمنين، فيحكم بينهم بحكمه العدل، وجزائه الفصل.

Îsâ'nın veya mahlûkattan bir başkasının Allah'ın kendisini yerleştirdiği mertebenin üzerine çıkarılmasının ve ibadetten yüce tutulmasının bir kemal olduğu sanılmasın; bilakis bu noksanlığın ta kendisidir, kınanma ve cezalandırılma yeridir. Bundan dolayı: {وَمَن يَسْتَنكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا} “Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa, [Allah] onların hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır” buyurmuştur. Yani bütün mahlûkatı; çekinenleri, kibirlenenleri ve mümin kullarını Kendi huzuruna toplayacak ve aralarında adil hükmü ve kesin cezasıyla hükmedecektir.

ثم فصل حكمه فيهم فقال: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} أي: جمعوا بين الإيمان المأمور به، وعمل الصالحات من واجبات ومستحبات، من حقوق الله وحقوق عباده.

Sonra aralarındaki hükmünü tafsil ederek şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince;” yani emrolunan iman ile Allah'ın ve kullarının haklarından olan farz ve müstehap kabilinden salih amelleri bir arada toplayanlar...

{فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ} أي: الأجور التي رتبها على الأعمال، كُلٌّ بحسب إيمانه وعمله.

{فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ} “[Allah] onlara mükâfatlarını tastamam verecektir;” yani amellerin üzerine terettüp ettirdiği mükâfatları herkesin iman ve ameline göre eksiksiz ödeyecektir.

{وَيَزِيدُهُم مِن فَضْلِهِ} من الثواب الذي لم تنله أعمالهم ولم تصل إليه أفعالهم، ولم يخطر على قلوبهم. ودخل في ذلك كل ما في الجنة من المآكل والمشارب، والمناكح، والمناظر والسرور، ونعيم القلب والروح، ونعيم البدن، بل يدخل في ذلك كل خير ديني ودنيوي رتب على الإيمان والعمل الصالح.

{وَيَزِيدُهُم مِن فَضْلِهِ} “ve Kendi lütfundan onlara daha fazlasını da ihsan edecektir;” amellerinin erişemediği, fiillerinin ulaşamadığı ve kalplerine gelmeyen sevaplardan fazlasını verecektir. Cennetteki bütün yiyecekler, içecekler, eşler, manzaralar, sevinçler, kalbin, ruhun ve bedenin nimetleri buna dahildir; hatta imanın ve salih amelin üzerine terettüp eden dinî ve dünyevi her türlü hayır da buna dahildir.

{وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا} أي: عن عبادة الله تعالى {فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} وهو سخط الله وغضبه، والنار الموقدة التي تطلع على الأفئدة.

{وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا} “[Kulluktan] çekinen ve büyüklük taslayanlara gelince;” yani Allah Teâlâ'ya ibadetten yüz çevirenleri {فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “elem verici bir azapla cezalandıracaktır.” O da Allah'ın gazabı, öfkesi ve kalplerin üzerine tırmanan tutuşturulmuş ateştir.

{وَلا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا} أي: لا يجدون أحدا من الخلق يتولاهم فيحصل لهم المطلوب، ولا مَن ينصرهم فيدفع عنهم المرهوب، بل قد تخلى عنهم أرحم الراحمين، وتركهم في عذابهم خالدين، وما حكم به تعالى فلا رادّ لحكمه ولا مغيّر لقضائه.

{وَلا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا} “ve onlar kendileri için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulamayacaklardır.” Yani yaratılmışlardan kendilerini dost edinip arzu ettiklerini temin edecek hiç kimseyi ve kendilerine yardım edip korktukları azabı savuşturacak hiçbir kimseyi bulamayacaklardır. Bilakis merhametlilerin en merhametlisi olan Allah onları Kendi haline bırakmış ve ebediyen azap içinde terk etmiştir. Allah Teâlâ'nın hükmettiği şeye karşı O'nun hükmünü geri çevirecek ve kazasını değiştirecek hiç kimse yoktur.

{١٧٤، ١٧٥} {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا * فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} .

{174, 175} {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا * فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil (bürhan) gelmiş ve size apaçık bir nur indirmişizdir. Allah'a iman edip O'na sımsıkı sarılanlara gelince; [Allah] onları Kendi katından bir rahmete ve lütfa eriştirecek ve onları Kendisine [ulaştıran] dosdoğru bir yola iletecektir.”

يمتن تعالى على سائر الناس بما أوصل إليهم من البراهين القاطعة والأنوار الساطعة، ويقيم عليهم الحجة، ويوضح لهم المحجة، فقال: {يَأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِن رَّبِّكُمْ} أي: حجج قاطعة على الحق تبينه وتوضحه، وتبين ضده.

Allah Teâlâ kendilerine ulaştırdığı kesin deliller ve parlak nurlar sebebiyle bütün insanlara minnetini (lütfunu) beyan etmekte, aleyhlerine hücceti ikame edip doğru yolu açıklayarak şöyle buyurmaktadır: {يَأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِن رَّبِّكُمْ} “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil gelmiştir.” Yani hakkı açıklayıp izah eden ve onun zıddını da ortaya koyan kesin hüccetler gelmiştir.

وهذا يشمل الأدلة العقلية والنقلية، الآيات الأفقية والنفسية {سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقّ} .

Bu; aklî ve naklî delilleri, âfâkî ve enfüsî ayetleri kapsar: {سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقّ} “Onun hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar, onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz.”

وفي قوله: {مِن رَّبِّكُمْ} ما يدل على شرف هذا البرهان وعظمته، حيث كان من ربكم الذي رباكم التربية الدينية والدنيوية، فمن تربيته لكم التي يحمد عليها ويشكر، أن أوصل إليكم البينات، ليهديكم بها إلى الصراط المستقيم، والوصول إلى جنات النعيم.

{مِن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden” buyruğunda bu bürhanın şerefine ve azametine delalet eden bir mana vardır: Çünkü o sizi dinî ve dünyevi terbiye ile terbiye eden Rabbinizdendir; O'nun hamdedilip şükredilecek terbiyesindendir ki sizi dosdoğru yola iletmek ve Naîm cennetlerine ulaştırmak için bu apaçık delilleri sizlere ulaştırmıştır.

{وَأَنزلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا} وهو هذا القرآن العظيم، الذي قد اشتمل على علوم الأولين والآخرين والأخبار الصادقة النافعة، والأمر بكل عدل وإحسان وخير، والنهي عن كل ظلم وشر، فالناس في ظلمة إن لم يستضيئوا بأنواره، وفي شقاء عظيم إن لم يقتبسوا من خيره.

{وَأَنزلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا} “ve size apaçık bir nur indirdik.” O da öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini, doğru ve faydalı haberleri, her türlü adalet, ihsan ve hayrın emrini, her türlü zulüm ve şerrin nehyini içeren bu azametli Kur'an'dır: İnsanlar onun nurlarıyla aydınlanmadıkları takdirde karanlık içindedirler; onun hayrından istifade etmedikleri takdirde büyük bir şekavet içindedirler.