Binûn

Mâide Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

التاسع: الأمر بمسح الرأس.

Dokuzuncusu: Başın meshedilmesinin emredilmesidir.

العاشر: أنه يجب مسح جميعه، لأن الباء ليست للتبعيض، وإنما هي للملاصقة، وأنه يعم المسح بجميع الرأس.

Onuncusu: Başın tamamını meshetmenin vacip olmasıdır; zira [bi-ruûsikum'daki] bâ harf-i cerri teb'îz (kısmilik) için değil mülâsakat (bitişme/temas) içindir ve meshin bütün başı kapsaması gerekir.

الحادي عشر: أنه يكفي المسح كيفما كان، بيديه أو إحداهما، أو خرقة أو خشبة أو نحوهما، لأن الله أطلق المسح ولم يقيده بصفة، فدل ذلك على إطلاقه.

On birincisi: İki eliyle veya tek eliyle yahut bir bez, tahta parçası ve benzeri bir şeyle nasıl yapılırsa yapılsın meshin yeterli olmasıdır; çünkü Allah meshi mutlak bırakmış ve belirli bir keyfiyetle kayıtlamamıştır, bu da onun mutlaklığına delildir.

الثاني عشر: أن الواجب المسح. فلو غسل رأسه ولم يمر يده عليه لم يكف، لأنه لم يأت بما أمر الله به.

On ikincisi: Farz olanın mesh olmasıdır. Şayet başını yıkar da elini üzerine sürmezse (meshetmezse) yeterli olmaz; çünkü Allah'ın emrettiği şeyi yerine getirmemiş olur.

الثالث عشر: الأمر بغسل الرجلين إلى الكعبين، ويقال فيهما ما يقال في اليدين.

On üçüncüsü: Ayakların topuklara kadar yıkanmasının emredilmesidir; eller hakkında söylenenler ayaklar için de geçerlidir.

الرابع عشر: فيها الرد على الرافضة، على قراءة الجمهور بالنصب، وأنه لا يجوز مسحهما ما دامتا مكشوفتين.

On dördüncüsü: Cumhurun nasb kıraatine (ve ercüleküm) göre Râfızîlere reddiye bulunması ve açıkta oldukları müddetçe ayakları meshetmenin caiz olmamasıdır.

الخامس عشر: فيه الإشارة إلى مسح الخفين، على قراءة الجر في {وأرجلكم} .

On beşincisi: { وَأَرْجُلِكُمْ } kelimesindeki cerr kıraatine göre mestler üzerine meshetmeye işaret bulunmasıdır.

وتكون كل من القراءتين، محمولة على معنى، فعلى قراءة النصب فيها، غسلهما إن كانتا مكشوفتين، وعلى قراءة الجر فيها، مسحهما إذا كانتا مستورتين بالخف.

İki kıraatin her biri bir manaya hamledilir: Nasb kıraatine göre açıkta olduklarında ayakları yıkamak; cerr kıraatine göre ise mest ile örtülü olduklarında mestleri meshetmektir.

السادس عشر: الأمر بالترتيب في الوضوء، لأن الله تعالى ذكرها مرتبة.

On altıncısı: Abdestte tertibin (sıraya uymanın) emredilmesidir; çünkü Allah Teâlâ abdest uzuvlarını sırayla zikretmiştir.

ولأنه أدخل ممسوحا -وهو الرأس- بين مغسولين، ولا يعلم لذلك فائدة غير الترتيب.

Ayrıca yıkanan iki uzuv arasına meshedilen bir uzvu -yani başı- dâhil etmiştir ki bunun tertipten başka bir hikmeti bilinmemektedir.

السابع عشر: أن الترتيب مخصوص بالأعضاء الأربعة المسميات في هذه الآية.

On yedincisi: Tertibin bu ayette ismi geçen dört uzva mahsus olmasıdır.

وأما الترتيب بين المضمضة والاستنشاق والوجه، أو بين اليمنى واليسرى من اليدين والرجلين، فإن ذلك غير واجب، بل يستحب تقديم المضمضة والاستنشاق على غسل الوجه، وتقديم اليمنى على اليسرى من اليدين والرجلين، وتقديم مسح الرأس على مسح الأذنين.

Ağza-burna su vermek ile yüz arasında yahut eller ve ayaklarda sağ ile sol arasındaki tertibe gelince, bu farz değildir; bilakis ağza ve burna su vermeyi yüzü yıkamaktan öne almak, eller ve ayaklarda sağı soldan öne geçirmek, başı meshetmeyi ise kulakları meshetmekten öne almak müstehabdır.

الثامن عشر: الأمر بتجديد الوضوء عند كل صلاة، لتوجد صورة المأمور به.

On sekizincisi: Emredilen şeyin sureti tahakkuk etsin diye her namaz için abdesti yenilemenin emredilmesidir.

التاسع عشر: الأمر بالغسل من الجنابة.

On dokuzuncusu: Cünüplükten dolayı gusletmenin emredilmesidir.

العشرون: أنه يجب تعميم الغسل للبدن، لأن الله أضاف التطهر للبدن، ولم يخصصه بشيء دون شيء.

Yirmincisi: Gusülde suyun bütün bedeni kaplamasının vacip olmasıdır; çünkü Allah temizlenmeyi (tathîri) bedene izafe etmiş ve onu belirli bir yere tahsis etmemiştir.

الحادي والعشرون: الأمر بغسل ظاهر الشعر وباطنه في الجنابة.

Yirmi birincisi: Cünüplükte saç/kılların dışının ve diplerinin yıkanmasının emredilmesidir.

الثاني والعشرون: أنه يندرج الحدث الأصغر في الحدث الأكبر، ويكفي من هما عليه أن ينوي، ثم يعمم بدنه، لأن الله لم يذكر إلا التطهر، ولم يذكر أنه يعيد الوضوء.

Yirmi ikincisi: Küçük hadesin büyük hadese dâhil olmasıdır; her ikisi de üzerinde bulunan kimsenin niyet edip sonra bütün bedenini yıkaması yeterlidir, zira Allah sadece temizlenmeyi (guslü) zikretmiş, abdesti tekrarlamayı zikretmemiştir.

الثالث والعشرون: أن الجنب يصدق على من أنزل المني يقظة أو مناما، أو جامع ولو لم ينزل.

Yirmi üçüncüsü: Cünüp lafzının, uyanıkken veya uykuda meni akıtan kimseye yahut meni gelmese bile cinsel ilişkide bulunan kimseye sadık gelmesidir.

الرابع والعشرون: أن من ذكر أنه احتلم ولم يجد بللا فإنه لا غسل عليه، لأنه لم تتحقق منه الجنابة.

Yirmi dördüncüsü: İhtilam olduğunu hatırlayıp da ıslaklık görmeyen kimseye guslün gerekmemesidir; zira cünüplük onda tahakkuk etmemiştir.

الخامس والعشرون: ذكر مِنَّة الله تعالى على العباد، بمشروعية التيمم.

Yirmi beşincisi: Teyemmümün meşru kılınmasıyla Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki lütfunun zikredilmesidir.

السادس والعشرون: أن من أسباب جواز التيمم وجود المرض الذي يضره غسله بالماء، فيجوز له التيمم.

Yirmi altıncısı: Teyemmümün caiz oluş sebeplerinden birinin, suyla yıkanmanın zarar vereceği hastalığın bulunması olmasıdır; bu durumda kişi için teyemmüm caiz olur.

السابع والعشرون: أن من جملة أسباب جوازه، السفر والإتيان من البول والغائط إذا عدم الماء، فالمرض يجوز التيمم مع وجود الماء لحصول التضرر به، وباقيها يجوزه العدم للماء ولو كان في الحضر.

Yirmi yedincisi: Teyemmümün caiz oluş sebeplerinden bir kısmının da -su bulunamadığı takdirde- yolculuk ve küçük ya da büyük abdest bozmaktan gelmek olmasıdır. Dolayısıyla hastalık, suyun zarar vermesinden ötürü su bulunsa dahi teyemmümü caiz kılar; diğer sebepler ise mukim (hazar) halinde olsa bile suyun bulunmaması durumunda teyemmümü caiz kılar.

الثامن والعشرون: أن الخارج من السبيلين من بول وغائط، ينقض الوضوء.

Yirmi sekizincisi: İki yoldan (ön ve arkadan) çıkan idrar ve dışkının abdesti bozmasıdır.

التاسع والعشرون: استدل بها من قال: لا ينقض الوضوء إلا هذان الأمران، فلا ينتقض بلمس الفرج ولا بغيره.

Yirmi dokuzuncusu: "Abdesti ancak bu iki şey bozar; tenasül uzvuna dokunmakla veya başka bir şeyle abdest bozulmaz" diyenlerin bu ayeti delil getirmeleridir.

الثلاثون: استحباب التكنية عما يستقذر التلفظ به (١) لقوله تعالى: {أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنكُم مِّنَ الْغَائِطِ} .

Otuzuncusu: Allah Teâlâ'nın: { أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنكُم مِّنَ الْغَائِطِ } “Yahut sizden biri tuvaletten gelmişse” buyruğu gereğince, telaffuzu çirkin/kaba sayılan şeyleri kinaye yoluyla (üstü kapalı) ifade etmenin müstehab oluşudur (1).

الحادي والثلاثون: أن لمس المرأة بلذة وشهوة ناقض للوضوء.

Otuz birincisi: Kadına lezzet ve şehvetle dokunmanın abdesti bozmasıdır.

الثاني والثلاثون: اشتراط عدم الماء لصحة التيمم.

Otuz ikincisi: Teyemmümün sıhhati için suyun bulunmamasının şart koşulmasıdır.

الثالث والثلاثون: أن مع وجود الماء ولو في الصلاة، يبطل التيمم لأن الله إنما أباحه مع عدم الماء.

Otuz üçüncüsü: Namazda dahi olsa suyun bulunmasıyla teyemmümün batıl olmasıdır; zira Allah teyemmümü ancak su bulunmadığında mubah kılmıştır.

الرابع والثلاثون: أنه إذا دخل الوقت وليس معه ماء، فإنه يلزمه طلبه في رحله وفيما قرب منه، لأنه لا يقال "لم يجد" لمن لم يطلب.

Otuz dördüncüsü: Vakit girdiğinde yanında su bulunmayan kimsenin, eşyaları arasında ve civarındaki yakın yerlerde su araması gerektiğidir; zira aramayan kimse hakkında "bulamadı" denilemez.

الخامس والثلاثون: أن من وجد ماء لا يكفي بعض طهارته، فإنه يلزمه استعماله، ثم يتيمم بعد ذلك.

Otuz beşincisi: Temizliğinin ancak bir kısmına yetecek kadar su bulan kimsenin o suyu kullanmasının, ardından da teyemmüm etmesinin gerekmesidir.

السادس والثلاثون: أن الماء المتغير بالطاهرات، مقدم على التيمم، أي: يكون طهورا، لأن الماء المتغير ماء، فيدخل في قوله: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً} .

Otuz altıncısı: Temiz maddelerle vasfı değişmiş olan suyun teyemmüme takdim edilmesidir, yani temizleyici (tahûr) sayılmasıdır; çünkü vasfı değişen su da sudur ve { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “Su bulamazsanız” buyruğunun kapsamına girer.

السابع والثلاثون: أنه لا بد من نية التيمم لقوله: {فَتَيَمَّمُوا} أي: اقصدوا.

Otuz yedincisi: { فَتَيَمَّمُوا } yani "yönelin/kastedin" buyruğu gereğince teyemmüm için niyetin şart olmasıdır.

الثامن والثلاثون: أنه يكفي التيمم بكل ما تصاعد على وجه الأرض من تراب وغيره. فيكون على هذا، قوله: {فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ} إما من باب التغليب، وأن الغالب أن يكون له غبار يمسح منه ويعلق بالوجه واليدين، وإما أن يكون إرشادا للأفضل، وأنه إذا أمكن التراب الذي فيه غبار فهو أولى.

Otuz sekizincisi: Yeryüzünde bulunan toprak ve benzeri her şeyle teyemmüm etmenin yeterli olmasıdır. Buna göre { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin” buyruğu, ya tağlib kabilindendir -ki çoğunlukla onda yüze ve ellere yapışıp meshedilecek bir toz bulunur- ya da en faziletli olana irşattır; yani tozlu toprak mümkün olduğunda onun kullanılması daha evladır.

التاسع والثلاثون: أنه لا يصح التيمم بالتراب النجس، لأنه لا يكون طيبا بل خبيثا.

Otuz dokuzuncusu: Necis toprakla teyemmümün sahih olmamasıdır; zira o temiz/hoş (tayyib) değil, pis (habîs) olur.

الأربعون: أنه يمسح في التيمم الوجه واليدان فقط، دون بقية الأعضاء.

Kırkıncısı: Teyemmümde diğer uzuvlar değil, yalnızca yüzün ve iki elin meshedilmesidir.

الحادي والأربعون: أن قوله: {بِوُجُوهِكُمْ} شامل لجميع الوجه وأنه يعممه (٢) بالمسح، إلا أنه معفو عن إدخال التراب في الفم والأنف، وفيما تحت الشعور، ولو خفيفة.

Kırk birincisi: { بِوُجُوهِكُمْ } “Yüzlerinizi” buyruğunun bütün yüzü kapsaması ve meshin yüzün tamamını kaplamasının (2) gerekmesidir; ancak toprağı ağza ve burna sokmak ile seyrek de olsa sakal/kılların diplerine ulaştırmak bundan muaftır.

الثاني والأربعون: أن اليدين تمسحان إلى الكوعين فقط، لأن اليدين عند الإطلاق كذلك.

Kırk ikincisi: İki elin sadece bileklere kadar meshedilmesidir; zira mutlak bırakıldığında el lafzı bileğe kadardır.

فلو كان يشترط إيصال المسح إلى الذراعين لقيده الله بذلك، كما قيده في الوضوء.

Eğer meshin kollara ulaştırılması şart olsaydı, abdestte kayıtladığı gibi Allah bunu da öyle kayıtlar/belirtirdi.

الثالث والأربعون: أن الآية عامة في جواز التيمم، لجميع الأحداث كلها، الحدث الأكبر والأصغر، بل ولنجاسة البدن، لأن الله جعلها بدلا عن طهارة الماء، وأطلق في الآية فلم يقيد [وقد يقال أن نجاسة البدن لا تدخل في حكم التيمم لأن السياق في الأحداث وهو قول جمهور العلماء] (٣) .

Kırk üçüncüsü: Ayetin hem büyük hem küçük bütün hadesler için, hatta bedendeki necaset için teyemmümün caiz oluşunda umumi olmasıdır; çünkü Allah teyemmümü su ile temizliğin bedeli kılmış ve ayette mutlak bırakıp kayıtlamamıştır. [Bedendeki necasetin teyemmüm hükmüne girmeyeceği, çünkü bağlamın hadesler hakkında olduğu da söylenebilir ki bu cumhur ulemanın kavlidir] (3).

الرابع والأربعون: أن محل التيمم في الحدث الأصغر والأكبر واحد، وهو الوجه واليدان.

Kırk dördüncüsü: Küçük ve büyük hadeste teyemmüm mahallinin bir ve aynı olmasıdır; o da yüz ve iki eldir.

الخامس والأربعون: أنه لو نوى مَنْ عليه حدثان التيمم عنهما، فإنه يجزئ أخذا من عموم الآية وإطلاقها.

Kırk beşincisi: Üzerinde iki hades bulunan kimse her ikisi için birden teyemmüme niyet etse, ayetin umumundan ve mutlaklığından hareketle bunun yeterli olmasıdır.

السادس والأربعون: أنه يكفي المسح بأي شيء كان، بيده أو غيرها، لأن الله قال {فامسحوا} ولم يذكر الممسوح به، فدل على جوازه بكل شيء.

Kırk altıncısı: Eliyle veya başka bir şeyle olsun herhangi bir vasıtayla meshetmenin yeterli olmasıdır; çünkü Allah: { فامسحوا } “Meshedin” buyurmuş ve ne ile meshedileceğini zikretmemiştir, bu da her şeyle caiz olduğuna delalet eder.

السابع والأربعون: اشتراط الترتيب في طهارة التيمم، كما يشترط ذلك في الوضوء، ولأن الله بدأ بمسح الوجه قبل مسح اليدين.

Kırk yedincisi: Abdestte şart koşulduğu gibi teyemmüm temizliğinde de tertibin şart koşulmasıdır; çünkü Allah elleri meshetmeden önce yüzü meshetmekle başlamıştır.

الثامن والأربعون: أن الله تعالى -فيما شرعه لنا من الأحكام- لم يجعل علينا في ذلك من حرج ولا مشقة ولا عسر، وإنما هو رحمة منه بعباده ليطهرهم، وليتم نعمته عليهم.

Kırk sekizincisi: Allah Teâlâ'nın bizim için meşru kıldığı hükümlerde üzerimize hiçbir güçlük, meşakkat ve zorluk kılmaması; bilakis onları tertemiz yapmak ve üzerlerindeki nimetini tamamlamak için kullarına bir rahmet kılmış olmasıdır.

وهذا هو التاسع والأربعون: أن طهارة الظاهر بالماء والتراب، تكميل لطهارة الباطن بالتوحيد، والتوبة النصوح.

İşte bu da kırk dokuzuncusudur: Su ve toprakla yapılan zahiri temizlik; tevhid ve nasuh tevbesiyle gerçekleşen batıni temizliğin tamamlayıcısıdır.

الخمسون: أن طهارة التيمم، وإن لم يكن فيها نظافة وطهارة تدرك بالحس والمشاهدة، فإن فيها طهارة معنوية ناشئة عن امتثال أمر الله تعالى.

Ellincisi: Teyemmüm temizliğinde duyu ve gözlemle idrak edilen maddi bir temizlik ve paklık bulunmasa dahi, onda Allah Teâlâ'nın emrine imtisal etmekten kaynaklanan manevi bir temizliğin bulunmasıdır.

الحادي والخمسون: أنه ينبغي للعبد أن يتدبر الحِكَم والأسرار في شرائع الله، في الطهارة وغيرها ليزداد معرفة وعلما، ويزداد شكرا لله ومحبة له، على ما شرع من الأحكام التي توصل العبد إلى المنازل العالية الرفيعة.

Elli birincisi: Kula gereken; marifet ve ilimce artması, kulu pek yüce ve yüksek mertebelere ulaştıran hükümleri teşri kılmasından ötürü Allah'a olan şükrünü ve sevgisini artırması için temizlik ve diğer konularda Allah'ın şeriatlerindeki hikmet ve sırları tefekkür etmesidir.

{٧} {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} .

{ ٧ } { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve «İşittik ve itaat ettik» dediğinizde sizinle bağlandığı misakını (ahdini) hatırlayın. Allah'tan korkun; şüphesiz Allah, göğüslerin özünü (kalplerde olanı) hakkıyla bilendir.”

يأمر تعالى عباده بذكر نعمه الدينية والدنيوية، بقلوبهم وألسنتهم. فإن في استدامة ذكرها داعيا لشكر الله تعالى ومحبته، وامتلاء القلب من إحسانه. وفيه زوال للعجب من النفس بالنعم الدينية، وزيادة لفضل الله وإحسانه. و {مِيثَاقَه} أي: واذكروا ميثاقه {الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ} أي: عهده الذي أخذه عليكم.

Allah Teâlâ kullarına, hem kalpleriyle hem de dilleriyle dini ve dünyevi nimetlerini hatırlamalarını emretmektedir. Zira bu nimetlerin sürekli hatırlanması, Allah Teâlâ'ya şükretmeye, O'nu sevmeye ve kalbin O'nun ihsanıyla dolmasına bir davettir. Yine bunda, dini nimetlerle nefsin gururlanıp ucb'a kapılmasının yok olması ve Allah'ın lütuf ve ihsanının artması vardır. { مِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ } “Ve sizinle bağlandığı misakını (ahdini) [hatırlayın]” yani sizden aldığı kesin ahdini [hatırlayın].

وليس المراد بذلك أنهم لفظوا ونطقوا بالعهد والميثاق، وإنما المراد بذلك أنهم بإيمانهم بالله ورسوله قد التزموا طاعتهما، ولهذا قال: {إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} أي: سمعنا ما دعوتنا به من آياتك القرآنية والكونية، سمع فهم وإذعان وانقياد. وأطعنا ما أمرتنا به بالامتثال، وما نهيتنا عنه بالاجتناب. وهذا شامل لجميع شرائع الدين الظاهرة والباطنة.

Bununla kastedilen, ahit ve misakı bizzat lafız olarak telaffuz etmeleri değil; bilakis Allah'a ve Rasûlü'ne iman etmeleriyle her ikisine itaati taahhüt etmiş olmalarıdır. Bu sebeple: { إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا } “«İşittik ve itaat ettik» dediğinizde” buyurmuştur. Yani: Kur'ani ve kevni ayetlerinden bizi davet ettiğin şeyleri anlama, benimseme ve boyun eğme işitmesiyle işittik; emrettiğin şeyleri yerine getirerek, yasakladığın şeylerden de sakınarak itaat ettik. Bu ise dinin açık ve gizli bütün şeriatlarını kapsar.

وأن المؤمنين يذكرون في ذلك عهد الله وميثاقه عليهم، وتكون منهم على بال، ويحرصون على أداء ما أُمِرُوا به كاملا غير ناقص.

Müminler bunda Allah'ın kendi üzerlerindeki ahdini ve misakını hatırlar, onu daima hatırda tutar ve emrolundukları şeyleri eksiksiz, tam olarak yerine getirmeye gayret gösterirler.

{وَاتَّقُوا اللَّهَ} في جميع أحوالكم {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} أي: بما تنطوي عليه من الأفكار والأسرار والخواطر. فاحذروا أن يطلع من قلوبكم على أمر لا يرضاه، أو يصدر منكم ما يكرهه، واعمروا قلوبكم بمعرفته ومحبته والنصح لعباده. فإنكم -إن كنتم كذلك- غفر لكم السيئات، وضاعف لكم الحسنات، لعلمه بصلاح قلوبكم.

Bütün hallerinizde { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun;” { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” Yani sinelerin sakladığı düşünceleri, sırları ve hatıraları bilir. O halde kalplerinizde razı olmadığı bir şeyi görmesinden yahut sizden hoşlanmadığı bir şeyin sadır olmasından sakının; kalplerinizi O'nun marifetiyle, sevgisiyle ve kullarına nasihatle (samimiyetle) imar edin. Zira siz böyle olursanız, kalplerinizin salahını bildiği için günahlarınızı bağışlar ve sevaplarınızı kat kat artırır.

{٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} .

{ ٨ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsiz davranmaya sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır. Allah'tan korkun; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

أي {يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} بما أُمِرُوا بالإيمان به، قوموا بلازم إيمانكم، بأن تكونوا {قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ} بأن تنشط للقيام بالقسط حركاتكم الظاهرة والباطنة.

Yani { يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } İnanmaları emredilen şeylere “iman edenler!” Açık ve gizli bütün hareketleriniz adaleti ayakta tutmak için gayrete gelmek suretiyle { قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ } “Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun” ve imanınızın gereğini yerine getirin.

وأن يكون ذلك القيام لله وحده، لا لغرض من الأغراض الدنيوية، وأن تكونوا قاصدين للقسط، الذي هو العدل، لا الإفراط ولا التفريط، في أقوالكم ولا أفعالكم، وقوموا بذلك على القريب والبعيد، والصديق والعدو.

Bu ayakta tutuşunuz dünyevi maksatlardan biri için değil, yalnızca Allah rızası için olsun; sözlerinizde ve fiillerinizde ifrata veya tefrite kaçmaksızın adalet olan kıstı kastedenler olun ve bunu yakına da uzağa da, dosta da düşmana da uygulayın.

{وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ} أي: لا يحملنكم بغض {قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا} كما يفعله من لا عدل عنده ولا قسط، بل كما تشهدون لوليكم، فاشهدوا عليه، وكما تشهدون على عدوكم فاشهدوا له، ولو كان كافرا أو مبتدعا، فإنه يجب العدل فيه، وقبول ما يأتي به من الحق، لأنه حق لا لأنه قاله، ولا يرد الحق لأجل قوله، فإن هذا ظلم للحق.

{ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ } “Sizi sevk etmesin” yani bir { قَوْمٍ عَلَى أَلا تَعْدِلُوا } “topluluğa olan buğzunuz adaletsiz davranmaya” [sevk etmesin], nitekim adaleti ve insafı olmayan kimseler böyle yapar. Bilakis dostunuzun lehine şahitlik ettiğiniz gibi aleyhine de şahitlik edin; düşmanınızın aleyhine şahitlik ettiğiniz gibi lehine de şahitlik edin. Kâfir veya bidat ehli olsa bile ona karşı adil davranmak ve getirdiği hakkı -o söylediği için değil, hak olduğu için- kabul etmek farzdır; o söyledi diye hak reddedilmez, zira bu hakka karşı zulümdür.

{اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} أي: كلما حرصتم على العدل واجتهدتم في العمل به، كان ذلك أقرب لتقوى قلوبكم، فإن تم العدل كملت التقوى.

{ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى } “Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır.” Yani adalete ne kadar çok sarılır ve onunla amel etmeye gayret ederseniz, bu kalplerinizin takvasına o kadar yakın olur; adalet tamamlandığında ise takva kemale erer.

{إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} فمجازيكم بأعمالكم، خيرها وشرها، صغيرها وكبيرها، جزاء عاجلا وآجلا.

{ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Hayır ve şer, küçük ve büyük bütün amellerinizin karşılığını dünyada ve ahirette size eksiksiz verecektir.

{٩، ١٠} {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ} .

{ ٩، ١٠ } { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah, iman edip salih ameller işleyenlere söz vermiştir: Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.”

أي {وَعَدَ اللَّهُ} الذي لا يخلف الميعاد وهو أصدق القائلين -المؤمنين به وبكتبه ورسله واليوم الآخر، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} من واجبات ومستحبات- بالمغفرة لذنوبهم، بالعفو عنها وعن عواقبها، وبالأجر العظيم الذي لا يعلم عظمه إلا الله تعالى.

Yani vaadinden asla dönmeyen ve söz söyleyenlerin en doğrusu olan { وَعَدَ اللَّهُ } Allah; Kendisine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe iman eden ve farzlardan, müstehablardan { وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “salih ameller işleyenlere” günahlarını bağışlayacağını, onları ve sonuçlarını affedeceğini ve büyüklüğünü ancak Allah Teâlâ'nın bildiği büyük bir mükâfat vereceğini vadetmiştir.

{فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُم مِن قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .

{ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُم مِن قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez.”

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} .

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennem ehlidirler.”

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} الدالة على الحق المبين، فكذبوا بها بعد ما أبانت الحقائق. {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} الملازمون لها ملازمة الصاحب لصاحبه.

Apaçık hakka delalet eden { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar” -ki hakikatleri açıkladıktan sonra onları yalanlamışlardır-; { أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “İşte onlar cehennem ehlidirler” ve dostun dostundan ayrılmadığı gibi oradan hiç ayrılmayacaklardır.

{١١} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} .

{ ١١ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Ey iman edenler! Bir topluluk size el uzatmaya (saldırmaya) yeltendiğinde, Allah'ın onların ellerini sizden çektiğini ve üzerinizdeki nimetini hatırlayın. Allah'tan korkun. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”

يُذَكِّر تعالى عباده المؤمنين بنعمه العظيمة، ويحثهم على تذكرها بالقلب واللسان، وأنهم -كما أنهم يعدون قتلهم لأعدائهم، وأخذ أموالهم وبلادهم وسبيهم نعمةً - فليعدوا أيضا إنعامه عليهم بكف أيديهم عنهم، ورد كيدهم في نحورهم نعمة. فإنهم الأعداء، قد هموا بأمر، وظنوا أنهم قادرون عليه.

Allah Teâlâ mümin kullarına azametli nimetlerini hatırlatmakta, kalple ve dille bunları anmaya teşvik etmektedir. Müminler, düşmanlarını öldürmeyi, onların mallarını, yurtlarını almayı ve onları esir etmeyi bir nimet saydıkları gibi; Allah'ın onların ellerini kendilerinden çekmesini ve tuzaklarını kendi aleyhlerine çevirmesini de bir nimet saysınlar. Çünkü düşmanlar bir işe kalkışmış ve buna güç yetirebileceklerini zannetmişlerdi.

فإذا لم يدركوا بالمؤمنين مقصودهم، فهو نصر من الله لعباده المؤمنين ينبغي لهم أن يشكروا الله على ذلك، ويعبدوه ويذكروه، وهذا يشمل كل من هَمَّ بالمؤمنين بشر، من كافر ومنافق وباغ، كف الله شره عن المسلمين، فإنه داخل في هذه الآية.

Onlar müminler hakkında maksatlarına ulaşamadıklarında, bu Allah'tan mümin kullarına bir zafer ve yardımdır; bundan dolayı Allah'a şükretmeleri, O'na kulluk edip O'nu anmaları gerekir. Bu ise kâfir, münafık ve azgınlardan olup da müminlere kötülük kasteden ve Allah'ın şerrini Müslümanlardan uzaklaştırdığı herkesi kapsar; zira hepsi bu ayete dâhildir.

ثم أمرهم بما يستعينون به على الانتصار على عدوهم، وعلى جميع أمورهم، فقال: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} أي: يعتمدوا عليه في جلب مصالحهم الدينية والدنيوية، وتبرؤوا من حولهم وقوتهم، ويثقوا بالله تعالى في حصول ما يحبون. وعلى حسب إيمان العبد يكون توكله، وهو من واجبات القلب المتفق عليها.

Sonra düşmanlarına karşı zafer kazanmada ve bütün işlerinde kendisinden yardım alacakları şeyi emrederek şöyle buyurmuştur: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” Yani dini ve dünyevi maslahatlarını elde etmede O'na dayansınlar, kendi güç ve kuvvetlerinden teberri etsinler ve sevdikleri şeylerin gerçekleşmesinde Allah Teâlâ'ya güvensinler. Kulun imanı nispetinde tevekkülü olur ve tevekkül kalbin üzerinde ittifak edilmiş vaciplerindendir.

{١٢، ١٣} {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لأكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ * فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} .

{ ١٢، ١٣ } { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لأكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ * فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz (misak) almıştı. Onlardan on iki temsilci (nakîb) göndermiştik. Allah şöyle demişti: «Şüphesiz ben sizinle beraberim. Eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım eder ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, mutlaka sizin günahlarınızı örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz dümdüz yoldan sapmış olur.» Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik ve kalplerini katılaştırdık. Onlar kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler. Kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı da unuttular. İçlerinden pek azı müstesna, onlardan daima bir hainlik görürsün. Yine de onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever.”

يخبر تعالى أنه أخذ على بني إسرائيل الميثاق الثقيل المؤكد، وذكر صفة الميثاق وأجرهم إن قاموا به، وإثمهم إن لم يقوموا به، ثم ذكر أنهم ما قاموا به، وذكر ما عاقبهم به، فقال: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} أي: عهدهم المؤكد الغليظ، {وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} أي: رئيسا وعريفا على من تحته، ليكون ناظرا عليهم، حاثا لهم على القيام بما أُمِرُوا به، مطالبا يدعوهم.

Allah Teâlâ İsrailoğullarından ağır ve tekitli bir misak aldığını haber vermekte; misakın niteliğini, yerine getirdikleri takdirde mükâfatlarını ve yerine getirmedikleri takdirde günahlarını zikretmektedir. Sonra onların bu misakı yerine getirmediklerini ve kendilerini nasıl cezalandırdığını zikrederek şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } Yani onların tekitli ve ağır ahitlerini [aldı], { وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا } “Ve onlardan on iki temsilci tayin ettik.” Yani kendilerine bağlı olanları denetlemek, emredildikleri şeyleri yapmaya onları teşvik etmek ve onları davet edip hesap sormak üzere başlarında birer reis ve temsilci [tayin ettik].

{وَقَالَ اللَّهُ} للنقباء الذين تحملوا من الأعباء ما تحملوا: {إِنِّي مَعَكُمْ} أي: بالعون والنصر، فإن المعونة بقدر المؤنة.

Allah yüklendikleri ağır sorumlulukları üstlenen nakîblere (temsilcilere) şöyle { وَقَالَ اللَّهُ } buyurdu: { إِنِّي مَعَكُمْ } “Şüphesiz ben sizinle beraberim.” Yani yardım ve zaferimle [beraberim]; zira yardım külfetin miktarıncadır.

ثم ذكر ما واثقهم عليه فقال: {لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ} ظاهرا وباطنا، بالإتيان بما يلزم وينبغي فيها، والمداومة على ذلك {وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ} لمستحقيها {وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي} جميعهم، الذين أفضلهم وأكملهم محمد ﷺ، {وَعَزَّرْتُمُوهُمْ} أي: عظمتموهم، وأديتم ما يجب لهم من الاحترام والطاعة {وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} وهو الصدقة والإحسان، الصادر عن الصدق والإخلاص وطيب المكسب، فإذا قمتم بذلك {لأكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنْهَارُ} فجمع لهم بين حصول المحبوب بالجنة وما فيها من النعيم، واندفاع المكروه بتكفير السيئات، ودفع ما يترتب عليها من العقوبات.

Sonra kendilerinden söz aldığı hususları zikrederek şöyle buyurdu: Gereken ve layık olan şeyleri yerine getirip buna devam etmek suretiyle zahiren ve batınen { لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ } “Eğer namazı dosdoğru kılarsanız,” hak sahiplerine { وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ } “zekâtı verirseniz,” en faziletlileri ve en kâmilleri Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olan { وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي } “peygamberlerimin hepsine iman ederseniz,” { وَعَزَّرْتُمُوهُمْ } “onlara hürmet edip yardım ederseniz,” yani onları yüceltip kendilerine vacip olan saygı ve itaati gösterirseniz, doğruluk, ihlas ve helal kazançtan kaynaklanan sadaka ve iyilik şeklinde { وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا } “Allah'a güzel bir borç verirseniz,” -işte bunları yaptığınız takdirde- { لأكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ } “Mutlaka sizin günahlarınızı örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım.” Böylece onlar için, cennet ve içindeki nimetlerle sevilen şeyin elde edilmesini; günahların örtülmesi ve onlardan kaynaklanacak cezaların defedilmesiyle de korkulan şeyin uzaklaştırılmasını bir arada toplamıştır.

{فَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ} العهد والميثاق المؤكد بالأيمان والالتزامات، المقرون بالترغيب بذكر ثوابه.

Yeminler ve taahhütlerle tekit edilen, mükâfatı zikredilerek teşvikle birlikte pekiştirilen bu ahit ve misaktan sonra { فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ } “Artık sizden kim bundan sonra inkâr ederse,”

{فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} أي: عن عمد وعلم، فيستحق ما يستحقه الضالون من حرمان الثواب، وحصول العقاب. فكأنه قيل: ليت شعري ماذا فعلوا؟ وهل وفوا بما عاهدوا الله عليه أم نكثوا؟

{ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ } “Şüphesiz dümdüz yoldan sapmış olur.” Yani bilerek ve kasten sapmış olur ve sapanların hak ettiği sevaptan mahrumiyeti ve azaba uğramayı hak eder. Sanki şöyle denilmiştir: Acaba onlar ne yaptılar? Allah'a verdikleri söze vefa mı gösterdiler yoksa ahitlerini bozdular mı?

فبين أنهم نقضوا ذلك فقال: {فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ} .

Bunun üzerine ahitlerini bozduklarını beyan ederek: { فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” buyurmuştur.

أي: بسببه عاقبناهم بعدة عقوبات: الأولى: أنا {لَعَنَّاهُمْ} أي: طردناهم وأبعدناهم من رحمتنا، حيث أغلقوا على أنفسهم أبواب الرحمة، ولم يقوموا بالعهد الذي أخذ عليهم، الذي هو سببها الأعظم.

Yani bu sebeple onları birkaç ceza ile cezalandırdık: Birincisi: Onları { لَعَنَّاهُمْ } “lanetledik” yani rahmet kapılarını kendi üzerlerine kapattıkları ve rahmetin en büyük sebebi olan kendilerinden alınan ahdi yerine getirmedikleri için onları rahmetimizden kovup uzaklaştırdık.

الثانية: قوله: {وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً} أي: غليظة لا تجدي فيها المواعظ، ولا تنفعها الآيات والنذر، فلا يرغبهم تشويق، ولا يزعجهم تخويف، وهذا من أعظم العقوبات على العبد، أن يكون قلبه بهذه الصفة التي لا يفيده الهدى، والخير إلا شرا.

İkincisi: { وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً } “Ve kalplerini katılaştırdık” buyruğudur; yani öğütlerin fayda vermediği, ayetlerin ve uyarıların tesir etmediği katı kalpler kıldık. Artık hiçbir teşvik onları şevke getirmez, hiçbir korkutma onları endişelendirmez. Kul için en büyük cezalardan biri, kalbinin hidayet ve hayrın kendisine ancak şer kazandırdığı bu sıfatta olmasıdır.

الثالثة: أنهم {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَوَاضِعِهِ} أي: ابتلوا بالتغيير والتبديل، فيجعلون للكلم الذي أراد الله معنى غير ما أراده الله ولا رسوله.

Üçüncüsü: Onların { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirmeleridir.” Yani tahrif ve tebdil ile müptela kılınmışlardır; Allah'ın murad ettiği kelimelere Allah'ın ve Rasûlü'nün murad etmediği manalar verirler.

الرابعة: أنهم {نسوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ} فإنهم ذكروا بالتوراة، وبما أنزل الله على موسى، فنسوا حظا منه، وهذا شامل لنسيان علمه، وأنهم نسوه وضاع عنهم، ولم يوجد كثير مما أنساهم الله إياه عقوبة منه لهم.

Dördüncüsü: Onların { نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı unutmalarıdır.” Zira kendilerine Tevrat ile ve Allah'ın Musa'ya indirdikleriyle hatırlatmada bulunulmuştu; onlar ise bundan bir payı unuttular. Bu, onun ilmini unutmalarını, onu unutup kaybetmelerini ve Allah'ın kendilerine bir ceza olarak unutturduğu pek çok bilginin artık bulunmamasını kapsar.

وشامل لنسيان العمل الذي هو الترك، فلم يوفقوا للقيام بما أمروا به، ويستدل بهذا على أهل الكتاب بإنكارهم بعض الذي قد ذكر في كتابهم، أو وقع في زمانهم، أنه مما نسوه.

Yine bu, ameli unutmayı -ki bu terk etmektir- de kapsar; böylece emredildikleri şeyleri yerine getirmeye muvaffak kılınmadılar. Kitaplarında zikredilen yahut kendi zamanlarında vuku bulan bazı hususları inkâr eden Ehl-i Kitap aleyhine, inkâr ettikleri bu şeylerin unuttukları kısımlardan olduğu hususunda bununla delil getirilir.

الخامسة: الخيانة المستمرة التي {لا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِّنْهُمْ} أي: خيانة لله ولعباده المؤمنين.

Beşincisi: { لا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ } “Onlardan daima bir hainlik görürsün” buyruğuyla belirtilen süreklilik arz eden hainliktir; yani Allah'a ve O'nun mümin kullarına karşı yapılan hainliktir.

ومن أعظم الخيانة منهم، كتمهم [عن] من يعظهم ويحسن فيهم الظن الحق، وإبقاؤهم على كفرهم، فهذه خيانة عظيمة. وهذه الخصال الذميمة، حاصلة لكل من اتصف بصفاتهم.

Onların en büyük hainliklerinden biri de kendilerine öğüt veren ve haklarında hüsnüzan besleyen kimselerden hakkı gizlemeleri ve onları küfürleri üzere bırakmalarıdır; bu ise pek büyük bir hıyanettir. Bu yerilmiş hasletler, onların sıfatlarıyla vasıflanan herkes için geçerlidir.

فكل من لم يقم بما أمر الله به، وأخذ به عليه الالتزام، كان له نصيب من اللعنة وقسوة القلب، والابتلاء بتحريف الكلم، وأنه لا يوفق للصواب، ونسيان حظ مما ذُكِّر به، وأنه لا بد أن يبتلى بالخيانة، نسأل الله العافية.

Allah'ın emrettiği ve yerine getirmeyi taahhüt ettiği şeyleri yapmayan herkesin lanetten, kalp katılığına uğramaktan, kelimeleri tahrif etmeyle müptela kılınmaktan, doğruya muvaffak kılınmamaktan, kendisine hatırlatılan şeylerden bir nasibi unutmaktan ve mutlaka hıyanetle sınanmaktan bir payı olur. Allah'tan afiyet dileriz.

وسمى الله تعالى ما ذكروا به حظا، لأنه هو أعظم الحظوظ، وما عداه فإنما هي حظوظ دنيوية، كما قال تعالى: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} وقال في الحظ النافع: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ}

Allah Teâlâ kendilerine hatırlatılan şeyi bir "haz/pay" olarak isimlendirmiştir; çünkü o en büyük nasiptir, onun dışındakiler ise sadece dünyevi paylardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Derken [Karun] debdebesi içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar: «Keşke Karun'a verilenin bir benzeri bize de verilseydi! Doğrusu o, çok büyük bir pay/nasip sahibidir» dediler.” Faydalı nasip hakkında ise şöyle buyurmuştur: { وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Bu olgunluğa ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak büyük bir nasip sahibi olan kavuşturulur.”

وقوله: {إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ} أي: فإنهم وفوا بما عاهدوا الله عليه فوفقهم وهداهم للصراط المستقيم.

{ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna” buyruğu ise şudur: Onlar Allah'a verdikleri söze vefa gösterdiler; Allah da onları muvaffak kıldı ve dosdoğru yola iletti.

{فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ} أي: لا تؤاخذهم بما يصدر منهم من الأذى، الذي يقتضي أن يعفى عنهم، واصفح، فإن ذلك من الإحسان {إن اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} والإحسان: هو أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه، فإنه يراك. وفي حق المخلوقين: بذل النفع الديني والدنيوي لهم.

{ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Yine de onları affet ve hoş gör.” Yani kendilerinden sadır olan ve affedilmeyi gerektiren eziyetlerden ötürü onları muaheze etme, hoş gör; zira bu ihsandandır. { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever.” İhsan: Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir. Yaratılmışların hakkındaki ihsan ise: Onlara dini ve dünyevi fayda sunmaktır.

{١٤} {وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} .

{ ١٤ } { وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “«Biz Hristiyanız» diyenlerden de kesin söz (misak) almıştık. Onlar da kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı unuttular. Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık. Allah, yaptıklarını yakında kendilerine haber verecektir.”

أي: وكما أخذنا على اليهود العهد والميثاق، فكذلك أخذنا على {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} لعيسى ابن مريم، وزكوا أنفسهم بالإيمان بالله ورسله وما جاءوا به، فنقضوا العهد، {فَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ} نسيانا علميا، ونسيانا عمليا. {فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} أي: سلطنا بعضهم على بعض، وصار بينهم من الشرور والإحن ما يقتضي بغض بعضهم بعضا ومعاداة بعضهم بعضا إلى يوم القيامة، وهذا أمر مشاهد، فإن النصارى لم يزالوا ولا يزالون في بغض وعداوة وشقاق. {وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} فيعاقبهم عليه.

Yani Yahudilerden ahit ve misak aldığımız gibi; Meryem oğlu İsa'ya nispetle { الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى } “«Biz Hristiyanız» diyenlerden”, Allah'a, peygamberlerine ve onların getirdiklerine iman ettiklerini öne sürerek kendilerini temize çıkaranlardan da kesin söz almıştık. Fakat onlar ahdi bozdular; ilmi ve ameli bir unutuşla { فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı unuttular.” { فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık.” Yani birbirlerini birbirine musallat ettik; aralarında kıyamet gününe kadar birbirlerine buğzetmeyi ve düşmanlık etmeyi gerektiren kötülükler ve kinler meydana geldi. Bu durum gözle görülen bir gerçektir; nitekim Hristiyanlar daima bir kin, düşmanlık ve ayrılık içinde olmuşlardır ve olmaya devam etmektedirler. { وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “Allah, yaptıklarını yakında kendilerine haber verecektir” ve onları bundan ötürü cezalandıracaktır.

{١٥، ١٦} {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ * يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} .

{ ١٥، ١٦ } { يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ * يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ey Kitap ehli! Kitaptan gizlemekte olduğunuz birçok şeyi size açıklayan ve birçoğundan da geçen (yüz çeviren) Elçimiz size geldi. Doğrusu size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir. Allah, rızasına uyanları onunla kurtuluş/esenlik yollarına (subule's-selâm) ulaştırır, izniyle onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve dosdoğru bir yola iletir.”

لما ذكر تعالى ما أخذه الله على أهل الكتاب من اليهود والنصارى، وأنهم نقضوا ذلك إلا قليلا منهم، أمرهم جميعا أن يؤمنوا بمحمد ﷺ، واحتج عليهم بآية قاطعة دالة على صحة نبوته، وهي: أنه بين لهم كثيرا مما يُخْفُون عن الناس، حتى عن العوام من أهل ملتهم، فإذا كانوا هم المشار إليهم في العلم ولا علم عند أحد في ذلك الوقت إلا ما عندهم، فالحريص على العلم لا سبيل له إلى إدراكه إلا منهم، فإتيان الرسول ﷺ بهذا القرآن العظيم الذي بيَّن به ما كانوا يتكاتمونه بينهم، وهو أُمِّيّ لا يقرأ ولا يكتب - من أدل الدلائل على القطع برسالته، وذلك مثل صفة محمد في كتبهم، ووجود البشائر به في كتبهم، وبيان آية الرجم ونحو ذلك.

Allah Teâlâ Ehl-i Kitap olan Yahudi ve Hristiyanlardan aldığı misakı ve pek azı müstesna onların bunu bozduklarını zikredince, hepsine birden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmelerini emretmiş ve nübüvvetinin sıhhatine delalet eden kesin bir delili onların aleyhine öne sürmüştür. O delil de şudur: Peygamber, onların insanlardan, hatta kendi dinlerinin avamından bile gizledikleri pek çok şeyi kendilerine açıklamıştır. O dönemde ilimde parmakla gösterilenler onlar olduğuna ve onların yanındakinden başka kimsede ilim bulunmadığına göre, ilme hevesli birinin bunu onlardan başka kimseden öğrenme imkânı yoktu. İşte okuma yazması olmayan ümmi bir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların kendi aralarında gizledikleri şeyleri beyan eden bu yüce Kur'an ile gelmesi, onun peygamberliğinin kesinliğine dair en açık delillerdendir. Kitaplarındaki Muhammed'in vasfı, onunla ilgili müjdelerin varlığı, recm ayetinin beyanı ve benzeri hususlar buna örnektir.

{وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ} أي: يترك بيان ما لا تقتضيه الحكمة.

{ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ } “Ve birçoğundan da geçer.” Yani hikmetin açıklanmasını gerektirmediği şeyleri beyan etmeyi terk eder.

{قَدْ جَاءَكُم مِّنَ اللَّهِ نُورٌ} وهو القرآن، يستضاء به في ظلمات الجهالة وعماية الضلالة.

{ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ } “Doğrusu size Allah'tan bir nur gelmiştir.” O da cehalet karanlıklarında ve sapıklık körlüğünde kendisiyle aydınlanılan Kur'an'dır.

{وَكِتَابٌ مُّبِينٌ} لكل ما يحتاج الخلق إليه من أمور دينهم ودنياهم. من العلم بالله وأسمائه وصفاته وأفعاله، ومن العلم بأحكامه الشرعية وأحكامه الجزائية.

{ وَكِتَابٌ مُبِينٌ } “Ve apaçık bir Kitap [gelmiştir].” Yaratılmışların din ve dünya işlerine dair muhtaç oldukları her şeyi açıklayan bir kitaptır: Allah'ı, isimlerini, sıfatlarını ve fiillerini bilmekten; şer'i ve cezai hükümlerini bilmeye kadar her şeyi beyan eder.

ثم ذكر مَنْ الذي يهتدي بهذا القرآن، وما هو السبب الذي من العبد لحصول ذلك، فقال: {يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ} أي: يهدي به من اجتهد وحرص على بلوغ مرضاة الله، وصار قصده حسنا -سبل السلام التي تسلم صاحبها من العذاب، وتوصله إلى دار السلام، وهو العلم بالحق والعمل به، إجمالا وتفصيلا.

Sonra bu Kur'an ile kimin hidayet bulacağını ve bunun gerçekleşmesi için kuldan sadır olması gereken sebebi zikrederek şöyle buyurmuştur: { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ } “Allah, rızasına uyanları onunla kurtuluş/esenlik yollarına ulaştırır.” Yani Allah'ın rızasına ulaşmak için gayret ve ihtimam gösteren ve niyeti güzelleşen kimseyi; sahibini azaptan esenliğe çıkaran ve Daru's-Selam'a (cennete) ulaştıran selamet yollarına iletir. Bu da icmali ve tafsili olarak hakkı bilmek ve onunla amel etmektir.

{وَيُخْرِجُهُم مِّن} ظلمات الكفر والبدعة والمعصية، والجهل والغفلة، إلى نور الإيمان والسنة والطاعة والعلم، والذكر. وكل هذه الهداية بإذن الله، الذي ما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن. {وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} .

Onları küfrün, bidatin, günahın, cehaletin ve gafletin karanlıklarından; imanın, sünnetin, itaatin, ilmin ve zikrin nuruna { وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ } “izniyle çıkarır.” Bütün bu hidayet; dilediği olan, dilemediği ise asla gerçekleşmeyen Allah'ın izniyledir. { وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve onları dosdoğru bir yola iletir.”

{١٧، ١٨} {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .

{ ١٧، ١٨ } { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Andolsun ki «Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir» diyenler kâfir olmuşlardır. De ki: «Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese, O'na karşı kimin elinden bir şey gelir?» Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. O, dilediğini yaratır. Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.”

لما ذكر تعالى أخذ الميثاق على أهل الكتابين، وأنهم لم يقوموا به بل نقضوه، ذكر أقوالهم الشنيعة.

Allah Teâlâ iki Kitap ehlinden misak aldığını ve onların bu misakı yerine getirmeyip aksine bozduklarını zikredince, çirkin sözlerini de zikretmiştir.

فذكر قول النصارى، القول الذي ما قاله أحد غيرهم، بأن الله هو المسيح ابن مريم، ووجه شبهتهم أنه ولد من غير أب، فاعتقدوا فيه هذا الاعتقاد الباطل مع أن حواء نظيره، خُلِقَت بلا أم، وآدم أولى منه، خلق بلا أب ولا أم، فهلا ادعوا فيهما الإلهية كما ادعوها في المسيح؟

Hristiyanların, kendilerinden başka hiç kimsenin söylemediği "Allah, Meryem oğlu Mesih'tir" şeklindeki sözlerini zikretmiştir. Onların şüphe dayanağı, Mesih'in babasız doğmuş olmasıdır; bu yüzden onun hakkında bu batıl inancı benimsediler. Oysa Havva onun benzeridir; o da annesiz yaratılmıştır. Âdem ise buna daha da layıktır; o hem babasız hem annesiz yaratılmıştır. Mesih hakkında iddia ettikleri gibi onlar hakkında da ilahlık iddia etselerdi ya?

فدل على أن قولهم اتباع هوى من غير برهان ولا شبهة. فرد الله عليهم بأدلة عقلية واضحة فقال: {قُلْ فَمَن يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَن يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَن فِي الأرْضِ جَمِيعًا} .

Bu durum, onların sözlerinin hiçbir delile ve geçerli şüpheye dayanmayan bir heva hevese uymaktan ibaret olduğunu göstermektedir. Allah Teâlâ da açık akli delillerle onlara cevap vererek şöyle buyurmuştur: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الأرْضِ جَمِيعًا } “De ki: «Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese, O'na karşı kimin elinden bir şey gelir?»”

فإذا كان المذكورون لا امتناع عندهم يمنعهم لو أراد الله أن يهلكهم، ولا قدرة لهم على ذلك - دل على بطلان إلهية من لا يمتنع من الإهلاك، ولا في قوته شيء من الفكاك.

Şayet Allah kendilerini helak etmek dilese, adı geçenlerin kendilerini bundan koruyacak hiçbir engelleri ve buna karşı hiçbir güçleri olmadığına göre; helak olmaktan kendini koruyamayan ve kurtulmaya asla gücü yetmeyen birinin ilahlığının batıl olduğu anlaşılmış olur.

ومن الأدلة أن {لِلَّهِ} وحده {مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} يتصرف فيهم بحكمه الكوني والشرعي والجزائي، وهم مملوكون مدبرون، فهل يليق أن يكون المملوك العبد الفقير، إلها معبودا غنيا من كل وجه؟ هذا من أعظم المحال.

Delillerden biri de { وَلِلَّهِ } “Göklerin ve yerin mülkünün” yalnızca Allah'a ait olmasıdır; Allah kevni, şer'i ve cezai hükmüyle onlar üzerinde tasarruf eder. Onlar ise sahip olunmuş ve idare edilen varlıklardır. Mülk edinilen fakir ve muhtaç bir kulun, her bakımdan zengin olan ve ibadete layık bulunan bir ilah olması hiç yakışır mı? Bu en büyük imkânsızlıklardandır.