ولا وجه لاستغرابهم لخلق المسيح عيسى ابن مريم من غير أب، فإن الله {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} إن شاء من أب وأم، كسائر بني آدم، وإن شاء من أب بلا أم، كحواء. وإن شاء من أم بلا أب، كعيسى. وإن شاء من غير أب ولا أم [كآدم] .
Meryem oğlu Mesih Îsâ'nın bir baba olmaksızın yaratılışını yadırgamalarının hiçbir haklı gerekçesi yoktur. Zira Allah { يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ } “dilediğini yaratır”. Dilerse diğer âdemoğulları gibi bir anne ve babadan yaratır; dilerse Havvâ gibi annesiz bir babadan yaratır; dilerse Îsâ gibi babasız bir anneden yaratır; dilerse de [Âdem gibi] ne bir babadan ne de bir anneden yaratır.
{وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ} .
{ وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: «Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz» dediler. De ki: «Öyleyse günahlarınız yüzünden Allah size niçin azap ediyor? Hayır, siz de O'nun yarattıklarından birer beşersiniz. O, dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. Dönüş de ancak O'nadır.»”
فنوع خليقته تعالى بمشيئته النافذة، التي لا يستعصي عليها شيء، ولهذا قال: {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .
Allah Teâlâ hiçbir şeyin kendisine karşı duramayacağı geçerli meşiyetiyle yaratışını çeşitlendirmiştir; bu yüzden { وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah, her şeye hakkıyla kadirdir” buyurmuştur.
ومن مقالات اليهود والنصارى أن كلا منهما ادعى دعوى باطلة، يزكون بها أنفسهم، بأن قال كل منهما: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} .
Yahudi ve Hristiyanların sözlerinden biri de her iki fırkanın kendilerini temize çıkarmak amacıyla: { نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” diyerek batıl bir iddiada bulunmalarıdır.
والابن في لغتهم هو الحبيب، ولم يريدوا البنوة الحقيقية، فإن هذا ليس من مذهبهم إلا مذهب النصارى في المسيح.
Onların dilinde oğul (ibn), "sevgili/sevilen kişi" manasındadır; hakiki manada evlatlığı kastetmemişlerdir. Zira Hristiyanların Mesih hakkındaki mezhebi (inancı) müstesna, bu onların mezhebinden değildir.
قال الله ردا عليهم حيث ادعوا بلا برهان: {قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ} ؟
Delilsiz olarak iddiada bulunduklarında Allah onlara cevap olarak: { قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “De ki: «Öyleyse günahlarınız yüzünden Allah size niçin azap ediyor?»” buyurmuştur.
فلو كنتم أحبابه ما عذبكم [لكون الله لا يحب إلا من قام بمراضيه] (١) .
Eğer O'nun sevgilileri olsaydınız size azap etmezdi [zira Allah ancak Kendisini razı eden şeyleri yerine getirenleri sever] (1).
{بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ} تجري عليكم أحكام العدل والفضل {يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ} إذا أتوا بأسباب المغفرة أو أسباب العذاب، {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ} أي: فأي شيء خصكم بهذه الفضيلة، وأنتم من جملة المماليك ومن جملة من يرجع إلى الله في الدار الآخرة، فيجازيكم بأعمالكم.
{ بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ } “Bilakis siz, O'nun yarattığı diğer insanlardan birer beşersiniz.” Üzerinizde [O'nun] adalet ve lütuf hükümleri geçerlidir. { يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ } “O, dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder.” [Bu durum,] onlar mağfiret sebeplerini yahut azap sebeplerini yerine getirdikleri takdirdedir. { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'a aittir ve dönüş de ancak O'nadır.” Yani: Sizler de yaratılmış kulların ve ahiret yurdunda Allah'a dönecek olanların arasındayken -ki O da amellerinizin karşılığını verecektir- sizi bu üstünlüğe has kılan ne olabilir ki?
{١٩} {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .
{ ١٩ } { يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ey Kitap ehli! Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde (fetret devrinde), «Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi» demeyesiniz diye size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi! Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.”
يدعو ﵎ أهل الكتاب -بسبب ما من عليهم من كتابه- أن يؤمنوا برسوله محمد ﷺ، ويشكروا الله تعالى الذي أرسله إليهم على حين {فَتْرَةٍ مِّنَ الرُّسُلِ} وشدة حاجة إليه.
Allah Teâlâ Ehl-i Kitab'ı -kitabıyla kendilerine lütufta bulunması sebebiyle- Rasûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeye ve peygamberlerin arasının kesildiği { فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ } fetret döneminde ve ona en çok ihtiyaç duyulan bir zamanda kendisini onlara gönderen Allah Teâlâ'ya şükretmeye davet etmektedir.
وهذا مما يدعو إلى الإيمان به، وأنه يبين لهم جميع المطالب الإلهية والأحكام الشرعية.
Bu durum, ona iman etmeyi gerektiren ve onun kendilerine bütün ilahi talepleri ve şer'i hükümleri açıkladığını gösteren hususlardandır.
وقد قطع الله بذلك حجتهم، لئلا يقولوا: {مَا جَاءَنَا مِن بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُم بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ} يبشر بالثواب العاجل والآجل، وبالأعمال الموجبة لذلك، وصفة العاملين بها. وينذر بالعقاب العاجل والآجل، وبالأعمال الموجبة لذلك، وصفة العاملين بها.
Allah böylece onların delillerini kesmiştir ki: { مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “«Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi» demeyesiniz.” { فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ } “İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi!” O, dünyadaki ve ahiretteki sevabı, buna vesile olan amelleri ve bu amelleri işleyenlerin vasıflarını müjdeler; dünyadaki ve ahiretteki azabı, buna sebep olan amelleri ve bunları işleyenlerin sıfatlarını da haber verip uyarır.
{وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} انقادت الأشياء طوعا وإذعانا لقدرته، فلا يستعصي عليه شيء منها، ومن قدرته أن أرسل الرسل، وأنزل الكتب، وأنه يثيب من أطاعهم ويعاقب من عصاهم.
{ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.” Varlıklar O'nun kudretine isteyerek ve boyun eğerek boyun eğmiştir; onlardan hiçbir şey O'na karşı duramaz. Peygamberler göndermesi, kitaplar indirmesi, peygamberlere itaat edenleri mükâfatlandırıp isyan edenleri cezalandırması da O'nun kudretindendir.
{٢٠ - ٢٦} {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ * يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ} .
{ ٢٠ - ٢٦ } { وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ * يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Hani Musa kavmine şöyle demişti: «Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar yaptı ve âlemlerden hiç kimseye vermediğini size verdi. Ey kavmim! Mukaddes toprağa girin...»”
إلى آخر القصة (١) . لما امتن الله على موسى وقومه بنجاتهم من فرعون وقومه وأسرهم واستبعادهم، ذهبوا قاصدين لأوطانهم ومساكنهم، وهي بيت المقدس وما حواليه، وقاربوا وصول بيت المقدس، وكان الله قد فرض عليهم جهاد عدوهم ليخرجوه من ديارهم. فوعظهم موسى ﵇؛ وذكرهم ليقدموا على الجهاد فقال لهم: {اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} بقلوبكم وألسنتكم. فإن ذكرها داع إلى محبته تعالى ومنشط على العبادة، {إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاءَ} يدعونكم إلى الهدى، ويحذرونكم من الردى، ويحثونكم على سعادتكم الأبدية، ويعلمونكم ما لم تكونوا تعلمون {وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا} تملكون أمركم، بحيث إنه زال عنكم استعباد عدوكم لكم، فكنتم تملكون أمركم، وتتمكنون من إقامة دينكم.
Kıssanın sonuna kadar (1)... Allah Musa'ya ve kavmine, Firavun ve kavminden, onların esaret ve köleleştirmesinden kurtararak lütufta bulunduğunda, kendi vatanları ve yurtları olan Beytü'l-Makdis ve çevresine doğru yönelip gittiler ve Beytü'l-Makdis'e yaklaşmışlardı. Allah, yurtlarından çıkarmaları için düşmanlarıyla cihad etmeyi onlara farz kılmıştı. Musa aleyhisselâm onlara öğüt verdi ve cihada girişsinler diye hatırlatmada bulunarak şöyle dedi: Kalpleriniz ve dillerinizle { اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın.” Zira bunu hatırlamak Allah Teâlâ'nın sevgisine bir davet ve ibadete karşı bir şevktir. { إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ } “Zira O, içinizden peygamberler çıkardı.” Sizi hidayete çağıran, helakten sakındıran, ebedi mutluluğunuza teşvik eden ve bilmediklerinizi size öğreten peygamberler kıldı. Düşmanınızın sizi köleleştirmesi sizden kalkıp kendi işinizin sahibi olmanız ve dininizi ikame etmeye imkân bulmanız suretiyle { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا } “Ve sizi hükümdarlar/hür kimseler yaptı.”
{وَآتَاكُمْ} من النعم الدينية والدنيوية {مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ} فإنهم في ذلك الزمان خيرة الخلق، وأكرمهم على الله تعالى. وقد أنعم عليهم بنعم ما كانت لغيرهم.
Dini ve dünyevi nimetlerden { وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerden hiç kimseye vermediğini size verdi.” Zira onlar o dönemde mahlukatın en hayırlısı ve Allah Teâlâ katında en keremlileri idiler; onlara başkasına verilmeyen nimetler bahşetmiştir.
فذكرهم بالنعم الدينية والدنيوية، الداعي ذلك لإيمانهم وثباته، وثباتهم على الجهاد، وإقدامهم عليه، ولهذا قال: {يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ} .
Onlara iman etmelerini, imanda sebat göstermelerini, cihadda sebat edip ona cesaretle atılmalarını gerektiren dini ve dünyevi nimetleri hatırlattı. Bu sebeple şöyle dedi: { يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Ey kavmim! Mukaddes toprağa girin...”
أي: المطهرة {الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} فأخبرهم خبرا تطمئن به أنفسهم، إن كانوا مؤمنين مصدقين بخبر الله، وأنه قد كتب الله لهم دخولها، وانتصارهم على عدوهم. {وَلا تَرْتَدُّوا} أي: ترجعوا {عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ} قد خسرتم دنياكم بما فاتكم من النصر على الأعداء وفتح بلادكم. وآخرتكم بما فاتكم من الثواب، وما استحققتم -بمعصيتكم- من العقاب، فقالوا قولا يدل على ضعف قلوبهم، وخور نفوسهم، وعدم اهتمامهم بأمر الله ورسوله.
Yani { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için takdir ettiği” tertemiz kılınmış mukaddes toprağa [girin]. Şayet Allah'ın haberine inanan ve tasdik eden müminler iseler, nefislerinin mutmain olacağı bir haber vererek Allah'ın oraya girmeyi ve düşmanlarına karşı zafer kazanmayı kendilerine yazdığını bildirdi. { وَلا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ } “Arkanıza dönmeyin, yoksa hüsrana uğramış kimseler olarak dönersiniz.” Yani düşmana karşı zafer kazanmayı ve yurtlarınızı fethetmeyi kaçırmakla dünyanızı; sevabı kaçırmak ve isyanınız sebebiyle hak ettiğiniz azapla da ahiretinizi kaybetmiş olursunuz. Fakat onlar kalplerinin zayıflığına, nefislerinin korkaklığına ve Allah'ın ve Rasûlü'nün emrine önem vermediklerine delalet eden bir söz söylediler.
{يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ} شديدي القوة والشجاعة، أي: فهذا من الموانع لنا من دخولها.
Dediler ki: { يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ } “Ey Musa! Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır.” Yani son derece kuvvetli ve cesurdurlar; işte bu bizim oraya girmemize bir engeldir.
{وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِن يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ} وهذا من الجبن وقلة اليقين، وإلا فلو كان معهم رشدهم، لعلموا أنهم كلهم من بني آدم، وأن القوي من أعانه الله بقوة من عنده، فإنه لا حول ولا قوة إلا بالله، ولعلموا أنهم سينصرون عليهم، إذ وعدهم الله بذلك، وعدا خاصا.
{ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ } “Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyeceğiz. Şayet oradan çıkarlarsa, o zaman biz gireriz.” Bu, korkaklıktan ve yakînin azlığındandır. Yoksa akılları başlarında olsaydı, onların da Âdemoğlu olduğunu, asıl kuvvetlinin ise Allah'ın kendi katından bir kuvvetle yardım ettiği kimse olduğunu -zira güç ve kuvvet ancak Allah iledir- ve Allah kendilerine hususi bir vaatte bulunduğu için onlara karşı mutlaka zafer kazanacaklarını bilirlerdi.
{قَالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ} الله تعالى، مشجعين لقومهم، منهضين لهم على قتال عدوهم واحتلال بلادهم. {أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا} بالتوفيق، وكلمة الحق في هذا الموطن المحتاج إلى مثل كلامهم، وأنعم عليهم بالصبر واليقين.
Kavimlerini cesaretlendirmek, düşmanlarıyla savaşmaya ve onların beldelerini fethetmeye onları teşvik etmek üzere Allah Teâlâ'dan { قَالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ } “Korkanlardan iki adam dedi ki:” Allah bu iki adama muvaffakiyetle ve sözlerine böylesine ihtiyaç duyulan bu makamda hak sözü söylemekle { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “nimet vermişti;” onlara sabır ve yakîn bahşetmişti.
{ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ} أي: ليس بينكم وبين نصركم عليهم إلا أن تجزموا عليهم، وتدخلوا عليهم الباب، فإذا دخلتموه عليهم فإنهم سينهزمون، ثم أمَرَاهم بعدة هي أقوى العدد، فقالا {وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنْتُم مُّؤْمِنِينَ} فإن في التوكل على الله -وخصوصا في هذا الموطن- تيسيرا للأمر، ونصرا على الأعداء. ودل هذا على وجوب التوكل، وعلى أنه بحسب إيمان العبد يكون توكله، فلم ينجع فيهم هذا الكلام، ولا نفع فيهم الملام، فقالوا قول الأذلين:
{ ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ } “Onların üzerine kapıdan girin; oraya girdiğiniz an şüphesiz siz galip geleceksiniz.” Yani: Onlara karşı zafer kazanmanızla aranızdaki tek engel, kesin bir kararlılıkla üzerlerine varıp kapıdan içeri girmenizdir. Onların üzerine kapıdan girdiğinizde onlar mutlaka hezimete uğrayacaklardır. Sonra o iki kişi, onlara hazırlıkların en güçlüsü olan bir şeyi emrederek şöyle dediler: { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ } “Eğer müminler iseniz, yalnız Allah'a tevekkül edin.” Çünkü Allah'a tevekkül etmekte -özellikle de bu gibi durumlarda- işin kolaylaşması ve düşmanlara karşı zafer elde edilmesi vardır. Bu [ayet], tevekkülün farz olduğuna ve kulun tevekkülünün imanı nispetinde olacağına delalet etmektedir. Fakat bu söz onlara tesir etmediği gibi, [yapılan] kınama da onlara fayda vermedi ve en zelil kimselerin sözünü söylediler:
{يَا مُوسَى إِنَّا لَن نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} .
{ يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “Dediler ki: «Ey Musa! Onlar orada bulundukça biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturacağız!»”
فما أشنع هذا الكلام منهم، ومواجهتهم لنبيهم في هذا المقام الحرج الضيق، الذي قد دعت الحاجة والضرورة إلى نصرة نبيهم، وإعزاز أنفسهم.
Peygamberlerine yardım etmeye ve kendilerini izzetlendirmeye ihtiyaç ve zaruretin bulunduğu bu son derece dar ve kritik makamda, onların bu sözü ve peygamberlerine karşı takındıkları bu tavır ne kadar da çirkindir!
وبهذا وأمثاله يظهر التفاوت بين سائر الأمم، وأمة محمد ﷺ حيث قال الصحابة لرسول الله ﷺ -حين شاورهم في القتال يوم "بدر" مع أنه لم يحتم عليهم: يا رسول الله، لو خضت بنا هذا البحر لخضناه معك، ولو بلغت بنا برك الغماد ما تخلف عنك أحد. ولا نقول كما قال قوم موسى لموسى: {اذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} ولكن اذهب أنت وربك فقاتلا إنا معكما مقاتلون، من بين يديك ومن خلفك، وعن يمينك وعن يسارك.
İşte bununla ve benzerleriyle diğer ümmetler ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti arasındaki fark açıkça ortaya çıkmaktadır. Nitekim Bedir günü Allah Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem savaşı kendilerine kesin olarak emretmediği halde onlarla istişare ettiğinde, sahabe-i kiram ona şöyle demişti: "Ey Allah'ın Rasûlü! Bize şu denizi göstersen ve ona dalsan, seninle birlikte dalarız. Bizi Berkü'l-Gımâd'a kadar sürsen, arkanda kimse geri kalmaz. Biz Musa'nın kavminin Musa'ya dediği gibi: { اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } «Sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturacağız» demeyiz. Fakat: «Sen ve Rabbin gidin savaşın; biz önünde, arkanda, sağında ve solunda sizinle birlikte savaşacağız» deriz."
فلما رأى موسى ﵇ عتوهم عليه {قَالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلا نَفْسِي وَأَخِي} أي: فلا يدان لنا بقتالهم، ولست بجبار على هؤلاء. {فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} أي: احكم بيننا وبينهم، بأن تنزل فيهم من العقوبة ما اقتضته حكمتك، ودل ذلك على أن قولهم وفعلهم من الكبائر العظيمة الموجبة للفسق.
Musa aleyhisselâm onların kendisine karşı bu azgınlık ve dikbaşlılıklarını görünce şöyle { قَالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلا نَفْسِي وَأَخِي } dedi: “«Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum.»” Yani onlarla savaşmaya gücümüz yetmez ve ben bu kimseler üzerinde bir zorba değilim. { فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “«Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır!»” Yani hikmetinin gerektirdiği cezayı onların üzerine indirerek bizimle onlar arasında hükmünü ver. Bu durum, onların söz ve fiillerinin fıskı gerektiren büyük günahlardan olduğuna delalet eder.
{قَالَ} الله مجيبا لدعوة موسى: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ} أي: إن من عقوبتهم أن نحرم عليهم دخول هذه القرية التي كتبها الله لهم، مدة أربعين سنة، وتلك المدة أيضا يتيهون في الأرض، لا يهتدون إلى طريق ولا يبقون مطمئنين، وهذه عقوبة دنيوية، لعل الله تعالى كفر بها عنهم، ودفع عنهم عقوبة أعظم منها، وفي هذا دليل على أن العقوبة على الذنب قد تكون بزوال نعمة موجودة، أو دفع نقمة قد انعقد سبب وجودها أو تأخرها إلى وقت آخر.
Allah, Musa'nın duasına icabetle şöyle { قَالَ } buyurdu: { فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأرْضِ } “«Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar (tîh hayatı yaşayacaklar).»” Yani cezalarından biri de Allah'ın kendilerine yazdığı bu şehre girmeyi kırk yıl boyunca onlara haram kılmamızdır; bu müddet zarfında yeryüzünde şaşkınca dolaşacak, yol bulamayacak ve huzur içinde kalamayacaklardır. Bu dünyevi bir cezadır; umulur ki Allah Teâlâ bununla onların günahlarını örtmüş ve kendilerinden bundan daha büyük bir cezayı defetmiştir. Bunda, günahın cezasının mevcut bir nimetin yok olması yahut vuku sebebi oluşmuş bir cezanın defedilmesi veya başka bir vakte ertelenmesi şeklinde olabileceğine delil vardır.
ولعل الحكمة في هذه المدة أن يموت أكثر هؤلاء الذين قالوا هذه المقالة، الصادرة عن قلوب لا صبر فيها ولا ثبات، بل قد ألفت الاستعباد لعدوها، ولم تكن لها همم ترقيها إلى ما فيه ارتقاؤها وعلوها، ولتظهر ناشئة جديدة تتربى عقولهم على طلب قهر الأعداء، وعدم الاستعباد، والذل المانع من السعادة.
Bu süredeki hikmet, sabır ve sebatı olmayan, bilakis düşmanlarına köle olmaya alışmış, kendilerini yüceltecek ve yükseltecek gayretleri bulunmayan kalplerden sadır olmuş bu sözü söyleyenlerin çoğunun ölmesi; onların yerine akılları düşmanları hezimete uğratma, köleliği ve saadete engel olan zilleti reddetme şuuruyla yetişecek yeni bir neslin ortaya çıkması olabilir.
ولما علم الله تعالى أن عبده موسى في غاية الرحمة على الخلق، خصوصا قومه، وأنه ربما رق لهم، واحتملته الشفقة على الحزن عليهم في هذه العقوبة، أو الدعاء لهم بزوالها، مع أن الله قد حتمها، قال: {فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} أي: لا تأسف عليهم ولا تحزن، فإنهم قد فسقوا، وفسقهم اقتضى وقوع ما نزل بهم لا ظلما منا.
Allah Teâlâ kulu Musa'nın yaratılmışlara, bilhassa kendi kavmine karşı son derece merhametli olduğunu, onlara acıyabileceğini, şefkatinin sevkiyle bu ceza karşısında onlar için hüzünlenebileceğini yahut Allah bunu kesinleştirdiği halde cezanın kaldırılması için dua edebileceğini bildiği için: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “«Artık o fasıklar topluluğuna üzülme!»” buyurdu. Yani onlara eseflenip hüzünlenme; çünkü onlar fıska düşmüşlerdir ve fıskları, başlarına gelen bu cezanın inmesini gerektirmiştir, bu tarafımızdan yapılmış bir zulüm değildir.
{٢٧ - ٣١} {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ} .
{ ٢٧ - ٣١ } { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku...”
إلى آخر القصة (١) أي: قص على الناس وأخبرهم بالقضية التي جرت على ابني آدم بالحق، تلاوة يعتبر بها المعتبرون، صدقا لا كذبا، وجدا لا لعبا، والظاهر أن ابني آدم هما ابناه لصلبه، كما يدل عليه ظاهر الآية والسياق، وهو قول جمهور المفسرين.
Kıssanın sonuna kadar (1)... Yani insanlara Âdem'in iki oğlunun başına gelen hadiseyi ibret alanların ibret alacağı bir okuyuşla; yalan değil dosdoğru hakikat olarak, eğlence değil ciddiyetle anlatıp haber ver. Zahir olan odur ki Âdem'in iki oğlu, ayetin ve siyakın zahirinin delalet ettiği gibi onun bizzat kendi sulbünden olan iki oğludur; cumhur müfessirlerin kavli de budur.
أي: اتل عليهم نبأهما في حال تقريبهما للقربان، الذي أداهما إلى الحال المذكورة.
Yani kendilerini söz konusu duruma sevk eden kurban takdim etme hallerindeki haberlerini onlara oku.
{إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا} أي: أخرج كل منهما شيئا من ماله لقصد التقرب إلى الله، {فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ} بأن علم ذلك بخبر من السماء، أو بالعادة السابقة في الأمم، أن علامة تقبل الله لقربان، أن تنزل نار من السماء فتحرقه.
{ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا } “Hani her ikisi birer kurban sunmuşlardı da” yani her ikisi de Allah'a yakınlaşmak kastıyla malından bir şey çıkarmıştı; { فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ } “birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti.” Bu durum ya semadan gelen bir haberle yahut önceki ümmetlerde cari olan âdet üzere, Allah'ın kurbanı kabul etme alameti olarak gökten bir ateşin inip onu yakmasıyla anlaşılmıştı.
{قَالَ} الابن، الذي لم يتقبل منه للآخر حسدا وبغيا {لأقْتُلَنَّكَ} فقال له الآخر -مترفقا له في ذلك- {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} فأي ذنب لي وجناية توجب لك أن تقتلني؟ إلا أني اتقيت الله تعالى، الذي تقواه واجبة عليّ وعليك، وعلى كل أحد، وأصح الأقوال في تفسير المتقين هنا، أي: المتقين لله في ذلك العمل، بأن يكون عملهم خالصا لوجه الله، متبعين فيه لسنة رسول الله ﷺ.
Kurbanı kabul edilmeyen oğul haset ve azgınlıkla diğerine: { قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ } “«Seni mutlaka öldüreceğim» dedi.” Diğeri ise ona yumuşaklıkla şöyle dedi: { إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “«Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder.»” Beni öldürmeni gerektirecek benim ne günahım ve suçum var? Benim tek yaptığım, sana da bana da ve herkese de takvası vacip olan Allah Teâlâ'dan korkmaktır. Buradaki "müttakiler" ifadesinin tefsirindeki en sahih görüş şudur: O amelde Allah'tan korkanlar; yani amelleri sırf Allah rızası için ihlaslı olan ve onda Allah Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine tabi bulunan kimselerdir.
ثم قال له مخبرا أنه لا يريد أن يتعرض لقتله، لا ابتداء ولا مدافعة فقال:
Sonra ona ne başlangıçta ne de savunma amacıyla kendisini öldürmeye asla kalkışmayacağını haber vererek şöyle dedi:
{لَئِن بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأقْتُلَكَ} وليس ذلك جبنا مني ولا عجزا. وإنما ذلك لأني {أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} والخائف لله لا يقدم (٢) على الذنوب، خصوصا الذنوب الكبار. وفي هذا تخويف لمن يريد القتل، وأنه ينبغي لك أن تتقي الله وتخافه.
{ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأَقْتُلَكَ } “«Andolsun ki sen beni öldürmek için bana el uzatsan da, ben seni öldürmek için sana elimi uzatacak değilim.»” Bu benden bir korkaklık veya acizlik değildir; ancak ben { أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ } “«Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.»” Allah'tan korkan kimse günahlara, bilhassa büyük günahlara cüret etmez (2). Bunda öldürmek isteyene bir korkutma ve Allah'tan sakınıp O'ndan korkması gerektiğine dair bir ikaz vardır.
{إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ} أي: ترجع {بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} أي: إنه إذا دار الأمر بين أن أكون قاتلا أو تقتلني فإني أوثر أن تقتلني، فتبوء بالوزرين {فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} دل هذا على أن القتل من كبائر الذنوب، وأنه موجب لدخول النار.
{ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “«Ben isterim ki sen hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip dönesin...»” Yani iş benim katil olmam ile senin beni öldürmen arasında dönecek olursa, ben beni öldürmeni ve böylece iki günahı birden yüklenmeni tercih ederim. { فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ } “«Böylece cehennem ehlinden olasın. İşte zalimlerin cezası budur.»” Bu, adam öldürmenin büyük günahlardan olduğuna ve cehenneme girmeyi gerektirdiğine delalet eder.
فلم يرتدع ذلك الجاني ولم ينزجر، ولم يزل يعزم نفسه ويجزمها، حتى طوعت له قتل أخيه الذي يقتضي الشرع والطبع احترامه.
O cani vazgeçmedi ve bu ikazdan ibret almadı; nefsi, şeriatın ve fıtratın kendisine hürmet edilmesini iktiza ettiği kardeşini öldürmeyi ona kolay gösterip teşvik edinceye kadar nefsini buna azmettirip kararlı kılmaya devam etti.
{فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} دنياهم وآخرتهم، وأصبح قد سن هذه السنة لكل قاتل.
{ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Sonunda onu öldürdü ve hüsrana uğrayanlardan oldu.” Dünyasını ve ahiretini kaybetti ve her katil için bu çığırı açmış (sünnet kılmış) oldu.
"ومن سن سنة سيئة، فعليه وزرها ووزر من عمل بها إلى يوم القيامة". ولهذا ورد في الحديث الصحيح أنه "ما من نفس تقتل إلا كان على ابن آدم الأول شطر من دمها، لأنه أول من سن القتل".
"Kim kötü bir çığır (sünnet) açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir." Bu sebeple sahih hadiste şöyle varit olmuştur: "Haksız yere öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay ayrılmasın; çünkü o, adam öldürme çığırını ilk açandır."
فلما قتل أخاه لم يدر كيف يصنع به؛ لأنه أول ميت مات من بني آدم {فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الأرْضِ} أي: يثيرها ليدفن غرابا آخر ميتا. {لِيُرِيَهُ} بذلك {كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ} أي: بدنه، لأن بدن الميت يكون عورة {فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ} وهكذا عاقبة المعاصي الندامة والخسارة.
Kardeşini öldürünce onunla ne yapacağını bilemedi; çünkü o, Âdemoğulları içinden vefat eden ilk ölüydü. { فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الأرْضِ } “Derken Allah, yeri eşeleyen bir karga gönderdi” yani ölmüş başka bir kargayı gömmek için toprağı eşeliyordu. { لِيُرِيَهُ } bununla [ona] “göstermek için” { كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } “kardeşinin cesedini nasıl örteceğini.” Yani bedenini; çünkü ölünün bedeni avrettir. { فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Böylece pişman olanlardan oldu.” İşte günahların akıbeti pişmanlık ve hüsrandır.
{٣٢} {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الأرْضِ لَمُسْرِفُونَ} .
{ ٣٢ } { مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الأرْضِ لَمُسْرِفُونَ } “Bundan dolayı İsrailoğullarına şöyle yazdık: Kim, bir cana kıymayan veya yeryüzünde fesat çıkarmayan bir kimseyi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa (yaşatırsa), bütün insanları yaşatmış gibi olur. Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle gelmişlerdi. Fakat bundan sonra da onlardan birçoğu yeryüzünde aşırı gitmektedirler.”
يقول تعالى {مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ} الذي ذكرناه في قصة ابني آدم، وقتل أحدهما أخاه، وسنه القتل لمن بعده، وأن القتل عاقبته وخيمة وخسارة في الدنيا والآخرة. {كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} أهل الكتب السماوية {أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأرْضِ} أي: بغير حق {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا} ؛ لأنه ليس معه داع يدعوه إلى التبيين، وأنه لا يقدم على القتل إلا بحق، فلما تجرأ على قتل النفس التي لم تستحق القتل علم أنه لا فرق عنده بين هذا المقتول وبين غيره، وإنما ذلك بحسب ما تدعوه إليه نفسه الأمارة بالسوء. فتجرؤه على قتله، كأنه قتل الناس جميعا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Âdem'in iki oğlunun kıssasında zikrettiğimiz, birinin kardeşini öldürmesi, kendisinden sonrakiler için öldürme çığırını açması ve adam öldürmenin akıbetinin pek vahim olup dünyada ve ahirette hüsran getirmesi sebebiyle { مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ } semavi kitapların ehli olan “İsrailoğullarına yazdık (hükmettik) ki:” { أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأرْضِ } “Kim bir cana kıymayan veya yeryüzünde fesat çıkarmayan bir kimseyi” yani haksız yere “öldürürse,” { فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا } “bütün insanları öldürmüş gibi olur.” Çünkü onun içinde araştırmaya sevk eden ve ancak haklı bir sebeple öldürmeye cüret ettiren bir saik yoktur; öldürülmeyi hak etmeyen masum bir canı öldürmeye cüret ettiğinde, onun katında bu maktul ile bir başkası arasında fark olmadığı, bunun ancak kötülüğü emreden nefsinin (nefs-i emmâre) kendisini çağırdığı şeye göre olduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla onu öldürmeye cüret etmesi, bütün insanları öldürmüş gibidir.
وكذلك من أحيا نفسا أي: استبقى أحدا، فلم يقتله مع دعاء نفسه له إلى قتله، فمنعه خوف الله تعالى من قتله، فهذا كأنه أحيا الناس جميعا، لأن ما معه من الخوف يمنعه من قتل من لا يستحق القتل.
Aynı şekilde kim bir canı yaşatırsa, yani nefsi kendisini onu öldürmeye çağırdığı halde bir kimseyi sağ bırakıp öldürmezse ve Allah Teâlâ korkusu onu öldürmekten alıkoyarsa; bu kimse sanki bütün insanları yaşatmış gibi olur. Çünkü kendisinde bulunan bu takva ve korku, öldürülmeyi hak etmeyen birini öldürmekten onu alıkoyar.
ودلت الآية على أن القتل يجوز بأحد أمرين:
Ayet, adam öldürmenin şu iki durumdan biriyle caiz olduğuna delalet etmiştir:
إما أن يقتل نفسا بغير حق متعمدا في ذلك، فإنه يحل قتله، إن كان مكلفا مكافئا، ليس بوالد للمقتول.
Ya bir canı kasten ve haksız yere öldürmüş olmasıdır; bu durumda maktulün babası olmayan, mükellef ve maktule denk bir kimse ise öldürülmesi helal olur.
وإما أن يكون مفسدا في الأرض، بإفساده لأديان الناس أو أبدانهم أو أموالهم، كالكفار المرتدين والمحاربين، والدعاة إلى البدع الذين لا ينكف شرهم إلا بالقتل.
Yahut dinden dönen kâfirler (mürtedler), muharipler ve şerleri ancak öldürülmekle defedilebilen bidat davetçileri gibi insanların dinlerini, canlarını veya mallarını ifsat ederek yeryüzünde fesat çıkaran biri olmasıdır.
وكذلك قطاع الطريق ونحوهم، ممن يصول على الناس لقتلهم، أو أخذ أموالهم.
Aynı şekilde insanları öldürmek veya mallarını almak için onlara saldıran yol kesiciler (eşkıya) ve benzerleri de böyledir.
{وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ} التي لا يبقى معها حجة لأحد. {ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ} أي: من الناس {بَعْدِ ذَلِكَ} البيان القاطع للحجة، الموجب للاستقامة في الأرض {لَمُسْرِفُونَ} في العمل بالمعاصي، ومخالفة الرسل الذين جاءوا بالبينات والحجج.
{ وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ } “Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle gelmişlerdi;” öyle deliller ki artık hiç kimsenin mazereti ve hücceti kalmamıştır. { ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ } “Fakat bundan sonra da onlardan birçoğu” yani insanların çoğu, hücceti kesin kılan ve yeryüzünde istikameti gerektiren bu açıklamadan sonra { فِي الأرْضِ لَمُسْرِفُونَ } günahları işleyerek, apaçık deliller ve hüccetler getiren peygamberlere muhalefet ederek aşırı gitmektedirler.
{٣٣، ٣٤} {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الأرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ * إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{ ٣٣، ٣٤ } { إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الأرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ * إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah'a ve Elçisine karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası; ancak öldürülmeleri yahut asılmaları veya ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi yahut bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, onlar için dünyada bir rezilliktir. Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır. Ancak siz kendilerini ele geçirmeden önce tevbe edenler müstesnadır. Bilin ki şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
المحاربون لله ولرسوله، هم الذين بارزوه بالعداوة، وأفسدوا في الأرض بالكفر والقتل، وأخذ الأموال، وإخافة السبل.
Allah'a ve Rasûlü'ne karşı savaşanlar (muharipler); düşmanlıkla ortaya atılan, küfürle, adam öldürmekle, malları gasp etmekle ve yolları korkulu hale getirmekle yeryüzünde bozgunculuk çıkaran kimselerdir.
والمشهور أن هذه الآية الكريمة في أحكام قطاع الطريق، الذين يعرضون للناس في القرى والبوادي، فيغصبونهم أموالهم، ويقتلونهم، ويخيفونهم، فيمتنع الناس من سلوك الطريق التي هم بها، فتنقطع بذلك.
Meşhur olan görüşe göre bu ayet-i kerime, köylerde ve çöllerde insanların yoluna çıkıp mallarını gasbeden, onları öldüren, korkutan ve insanların onların bulunduğu yoldan geçmelerine engel olarak yolu kesen yol kesicilerin (hırabe suçlularının) hükümleri hakkındadır.
فأخبر الله أن جزاءهم ونكالهم -عند إقامة الحد عليهم- أن يفعل بهم واحد من هذه الأمور.
Allah Teâlâ, üzerlerine had cezası tatbik edilirken onların cezasının ve ibretlik akıbetinin bu zikredilen hususlardan birinin yapılması olduğunu haber vermiştir.
واختلف المفسرون: هل ذلك على التخيير، وأن كل قاطع طريق يفعل به الإمام أو نائبه ما رآه المصلحة من هذه الأمور المذكورة؟ وهذا ظاهر اللفظ، أو أن عقوبتهم تكون بحسب جرائمهم، فكل جريمة لها قسط يقابلها، كما تدل عليه الآية بحكمتها وموافقتها لحكمة الله تعالى. وأنهم إن قتلوا وأخذوا مالا تحتم قتلُهم وصلبهم، حتى يشتهروا ويختزوا ويرتدع غيرهم.
Müfessirler şu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bu ceza muhayyerlik üzere midir; yani devlet başkanı veya vekili her bir yol kesici hakkında zikredilen bu hususlardan maslahata uygun gördüğünü uygular mı? -ki lafzın zahiri budur- Yoksa cezaları işledikleri suçlara göre midir; yani ayetin hikmetinin ve Allah Teâlâ'nın hikmetine muvafakatının delalet ettiği gibi her suçun karşılığı olan bir ceza mı vardır? Buna göre eğer hem adam öldürmüş hem de mal almışlarsa, tanınsınlar, rezil olsunlar ve başkaları ibret alsın diye öldürülmeleri ve asılmaları kesinleşir.
وإن قتلوا ولم يأخذوا مالا تحتم قتلهم فقط. وإن أخذوا مالا ولم يقتلوا تحتم أن تقطع أيديهم وأرجلهم من خلاف، اليد اليمنى والرجل اليسرى. وإن أخافوا الناس ولم يقتلوا، ولا أخذوا مالا نفوا من الأرض، فلا يتركون يأوون في بلد حتى تظهر توبتهم. وهذا قول ابن عباس ﵁ وكثير من الأئمة، على اختلاف في بعض التفاصيل.
Eğer öldürmüş fakat mal almamışlarsa sadece öldürülmeleri kesinleşir. Eğer mal almış fakat öldürmemişlerse sağ elleri ile sol ayaklarının çaprazlama kesilmesi kesinleşir. Şayet insanları korkutmuş fakat ne öldürmüş ne de mal almışlarsa bulundukları yerden sürgün edilirler; tevbeleri açıkça belli oluncaya kadar hiçbir beldede barınmalarına izin verilmez. Bazı teferruatlardaki ihtilaflarla birlikte İbn Abbas radıyallâhu anh ile birçok imamın kavli budur.
{ذَلِكَ} النكال {لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا} أي: فضيحة وعار {وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} فدل هذا أن قطع الطريق من أعظم الذنوب، موجب لفضيحة الدنيا وعذاب الآخرة، وأن فاعله محارب لله ولرسوله.
Bu ibretlik ceza { ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا } “onlar için dünyada bir rezilliktir;” yani bir rüsvaylık ve utançtır. { وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır.” Bu durum yol kesmenin en büyük günahlardan olduğuna, dünyada rezilliğe ve ahirette büyük azaba sebep olduğuna ve bunu yapanın Allah'a ve Rasûlü'ne karşı savaşan biri olduğuna delalet eder.
وإذا كان هذا شأن عظم هذه الجريمة، علم أن تطهير الأرض من المفسدين، وتأمين السبل والطرق، عن القتل، وأخذ الأموال، وإخافة الناس، من أعظم الحسنات وأجل الطاعات، وأنه إصلاح في الأرض، كما أن ضده إفساد في الأرض.
Bu suçun azameti bu derecedeyse, yeryüzünü bozgunculardan temizlemenin, yolları ve geçitleri adam öldürmekten, mal gaspından ve insanları korkutmaktan arındırıp emniyete kavuşturmanın en büyük hayırlardan ve en yüce itaatlerden olduğu ve bunun yeryüzünde bir ıslah olduğu anlaşılır; nitekim bunun zıddı yeryüzünde fesat çıkarmaktır.
{إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} أي: من هؤلاء المحاربين، {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} أي: فيسقط عنه ما كان لله، من تحتم القتل والصلب والقطع والنفي، ومن حق الآدمي أيضا، إن كان المحارب كافرا ثم أسلم، فإن كان المحارب مسلما فإن حق الآدمي، لا يسقط عنه من القتل وأخذ المال. ودل مفهوم الآية على أن توبة المحارب -بعد القدرة عليه- أنها لا تسقط عنه شيئا، والحكمة في ذلك ظاهرة.
Bu muhariplerden { إِلا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “ancak siz kendilerini ele geçirmeden önce tevbe edenler müstesnadır.” { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yani öldürülme, asılma, uzuvların kesilmesi ve sürgün gibi kesinleşmiş Allah hakları ondan düşer. Şayet muharip kâfir iken Müslüman olmuşsa kul hakkı da ondan düşer; eğer muharip Müslüman idiyse cana ve mala dair kul hakları üzerinden düşmez. Ayetin mefhumu, muharibin ele geçirildikten sonraki tevbesinin üzerinden hiçbir şeyi düşürmeyeceğine delalet eder ki bundaki hikmet gayet açıktır.
وإذا كانت التوبة قبل القدرة عليه، تمنع من إقامة الحد في الحرابة، فغيرها من الحدود -إذا تاب من فعلها، قبل القدرة عليه- من باب أولى.
Ele geçirilmeden önceki tevbe hırabe (yol kesme) haddinin tatbikine engel teşkil ediyorsa, diğer had cezalarını gerektiren suçları işleyen kimsenin ele geçirilmeden önce tevbe etmesi evleviyetle haddi düşürür.
{٣٥} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} .
{ ٣٥ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun, O'na yaklaşmaya vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz.”
هذا أمر من الله لعباده المؤمنين، بما يقتضيه الإيمان من تقوى الله والحذر من سخطه وغضبه، وذلك بأن يجتهد العبد، ويبذل غاية ما يمكنه من المقدور في اجتناب ما يَسخطه الله، من معاصي القلب واللسان والجوارح، الظاهرة والباطنة. ويستعين بالله على تركها، لينجو بذلك من سخط الله وعذابه. {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} أي: القرب منه، والحظوة لديه، والحب له، وذلك بأداء فرائضه القلبية، كالحب له وفيه، والخوف والرجاء، والإنابة والتوكل. والبدنية: كالزكاة والحج. والمركبة من ذلك كالصلاة ونحوها، من أنواع القراءة والذكر، ومن أنواع الإحسان إلى الخلق بالمال والعلم والجاه، والبدن، والنصح لعباد الله، فكل هذه الأعمال تقرب إلى الله. ولا يزال العبد يتقرب بها إلى الله حتى يحبه الله، فإذا أحبه كان سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به، ويده التي يبطش بها، ورجله التي يمشي [بها] ويستجيب الله له الدعاء.
Bu, Allah'ın mümin kullarına; imanın gerektirdiği şekilde Allah'tan sakınmayı, O'nun gazap ve hışmından çekinmeyi emretmesidir. Bu da kulun, açık ve gizli, kalbin, dilin ve azaların günahlarından Allah'ın razı olmadığı şeylerden kaçınmak için elinden gelen bütün gayreti göstermesi ve Allah'ın gazabından ve azabından kurtulmak için bunları terk etmede Allah'tan yardım istemesiyle gerçekleşir. { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “O'na yaklaşmaya vesile arayın.” Yani O'na yakın olmayı, katında mertebe kazanmayı ve O'nu sevmeyi arayın. Bu da O'nu ve O'nun için sevmeyi, korku, ümit, inabe ve tevekkülü içeren kalbi farzları; zekât ve hac gibi bedeni/mali farzları; namaz ve benzeri kıraat, zikir türleri gibi her ikisini birleştiren ibadetleri yerine getirmekle ve mal, ilim, makam, beden ve Allah'ın kullarına nasihat ile insanlara yapılan ihsan türleriyle olur. Bütün bu ameller Allah'a yaklaştırır. Kul bu amellerle Allah'a yaklaşmaya devam eder, nihayet Allah onu sever; onu sevdiğinde ise işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olur ve Allah onun duasına icabet eder.
ثم خص ﵎ من العبادات المقربة إليه، الجهاد في سبيله، وهو: بذل الجهد في قتال الكافرين بالمال، والنفس، والرأي، واللسان، والسعي في نصر دين الله بكل ما يقدر عليه العبد، لأن هذا النوع من أجل الطاعات وأفضل القربات.
Sonra Allah Teâlâ Kendisine yaklaştıran ibadetler arasından O'nun yolunda cihadı özellikle zikretmiştir. Cihad: Mal, can, fikir ve dille kâfirlerle savaşmakta bütün gücü sarf etmek ve kulun gücünün yettiği her şeyle Allah'ın dinine yardım etmeye çalışmaktır; zira bu ibadet, itaatlerin en yücesi ve en faziletli kurbetlerdendir.
ولأن من قام به، فهو على القيام بغيره أحرى وأولى {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} إذا اتقيتم الله بترك المعاصي، وابتغيتم الوسيلة إلى الله، بفعل الطاعات، وجاهدتم في سبيله ابتغاء مرضاته.
Zira cihadı yerine getiren kimse, diğer ibadetleri yapmaya daha layık ve daha ehildir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa eresiniz;” yani günahları terk ederek Allah'tan korktuğunuzda, itaatleri işleyerek Allah'a vesile aradığınızda ve O'nun rızasını dileyerek O'nun yolunda cihad ettiğinizde [kurtuluşa eresiniz].
والفلاح هو الفوز والظفر بكل مطلوب مرغوب، والنجاة من كل مرهوب، فحقيقته السعادة الأبدية والنعيم المقيم.
Felâh; arzu edilen ve istenen her şeye kavuşup zafer elde etmek, korkulan her şeyden de kurtulmaktır; onun hakikati ise ebedi saadet ve daimi nimettir.
{٣٦، ٣٧} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .
{ ٣٦، ٣٧ } { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların tamamı ve bir o kadarı daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından kurtulmak için onu fidye verseler, onlardan kabul edilmez. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.”
يخبر تعالى عن شناعة حال الكافرين بالله يوم القيامة ومآلهم الفظيع، وأنهم لو افتدوا من عذاب الله بملء الأرض ذهبا ومثله معه ما تقبل منهم، ولا أفاد، لأن محل الافتداء قد فات.
Allah Teâlâ kıyamet gününde Allah'ı inkâr edenlerin durumunun çirkinliğini ve korkunç akıbetlerini haber vermektedir. Şayet onlar yeryüzü dolusu altını ve bir o kadarını daha Allah'ın azabından kurtulmak için fidye verseler, bu onlardan kabul edilmez ve hiçbir fayda vermez; zira fidye verme yeri ve zamanı artık geçmiştir.
{يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} .
{ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli/kalıcı bir azap vardır.”
ولم يبق إلا العذاب الأليم، الموجع الدائم الذي لا يخرجون منه أبدا، بل هم ماكثون فيه سرمدا.
Geriye sadece içinden asla çıkamayacakları, bilakis içinde ebediyen kalacakları can yakıcı, elem verici ve sürekli azap kalmıştır.
{٣٨ - ٤٠} {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .
{ ٣٨ - ٤٠ } { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık bir ceza ve Allah'tan bir ibret olmak üzere ellerini kesin. Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Kim işlediği bu zulmün ardından tevbe eder ve [halini] düzeltirse, şüphesiz Allah onun tevbesini kabul eder. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır? O, dilediğine azap eder, dilediğini bağışlar. Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.”
السارق: هو من أخذ مال غيره المحترم خفية، بغير رضاه. وهو من كبائر الذنوب الموجبة لترتب العقوبة الشنيعة، وهو قطع اليد اليمنى، كما هو في قراءة بعض الصحابة.
Hırsız: Başkasına ait dokunulmazlığı olan malı, rızası olmaksızın gizlice alan kimsedir. Hırsızlık, bazı sahabelerin kıraatinde geçtiği üzere sağ elin kesilmesi şeklindeki ağır bir cezanın terettüp etmesini gerektiren büyük günahlardandır.
وحد اليد عند الإطلاق من الكوع، فإذا سرق قطعت يده من الكوع، وحسمت في زيت لتنسد العروق فيقف الدم، ولكن السنة قيدت عموم هذه الآية من عدة أوجه:
Mutlak bırakıldığında elin sınırı bilektir; dolayısıyla hırsızlık yaptığında eli bilekten kesilir ve damarların tıkanıp kanın durması için kızgın yağa daldırılır (dağlanır). Fakat sünnet, bu ayetin umumunu birkaç yönden kayıtlamıştır:
منها: الحرز، فإنه لا بد أن تكون السرقة من حرز، وحرز كل مال: ما يحفظ به عادة. فلو سرق من غير حرز فلا قطع عليه.
Bunlardan biri: Hırz (korunaklı yer) şartıdır; hırsızlığın mutlaka korunaklı bir yerden yapılmış olması gerekir. Her malın hırzı, örfen onun korunduğu yerdir. Korunaklı olmayan bir yerden çalarsa el kesilmez.
ومنها: أنه لا بد أن يكون المسروق نصابا، وهو ربع دينار، أو ثلاثة دراهم، أو ما يساوي أحدهما، فلو سرق دون ذلك فلا قطع عليه.
Bir diğeri: Çalınan malın nisap miktarı olması şartıdır; bu da çeyrek dinar veya üç dirhem yahut bunlardan birinin dengi bir değerdir. Bundan daha azını çalarsa el kesilmez.
ولعل هذا يؤخذ من لفظ السرقة ومعناها، فإن لفظ"السرقة" أخذ الشيء على وجه لا يمكن الاحتراز منه، وذلك أن يكون المال محرزا، فلو كان غير محرز لم يكن ذلك سرقة شرعية.
Bu hüküm, "hırsızlık (serika)" lafzından ve manasından da anlaşılabilir; zira serika lafzı bir şeyi korunması mümkün olmayan bir yolla gizlice almaktır, bu da malın muhafaza altında bulunmasıyla mümkündür. Muhafaza altında (hırzda) değilse bu durum şer'an el kesmeyi gerektiren bir hırsızlık sayılmaz.
ومن الحكمة أيضا أن لا تقطع اليد في الشيء النزر التافه، فلما كان لا بد من التقدير، كان التقدير الشرعي مخصصا للكتاب.
Yine hikmet gereğince pek az ve önemsiz/değersiz bir şey için el kesilmez. Bir miktar tayini (takdir) zorunlu olunca, şeriatın belirlediği miktar Kitab'ın [umumunu] tahsis etmiştir.
والحكمة في قطع اليد في السرقة، أن ذلك حفظ للأموال، واحتياط لها، وليقطع العضو الذي صدرت منه الجناية، فإن عاد السارق قطعت رجله اليسرى، فإن عاد، فقيل: تقطع يده اليسرى، ثم رجله اليمنى، وقيل: يحبس حتى يموت. وقوله: {جَزَاءً بِمَا كَسَبَا} أي: ذلك القطع جزاء للسارق بما سرقه من أموال الناس.
Hırsızlıkta el kesmenin hikmeti, malların korunması, muhafazaya alınması ve cinayetin sadır olduğu uzvun kesilmesidir. Şayet hırsız tekrar çalarsa sol ayağı kesilir; yine çalarsa sol elinin ve ardından sağ ayağının kesileceği söylenmiş, ölünceye kadar hapsedileceği de ifade edilmiştir. { جَزَاءً بِمَا كَسَبَا } “Yaptıklarına karşılık bir ceza olarak” buyruğu ise şudur: Bu kesme işlemi, insanların mallarından çaldığı şeye karşılık hırsıza verilen cezadır.
{نَكَالا مِّنَ اللَّهِ} أي: تنكيلا وترهيبا للسارق ولغيره، ليرتدع السراق -إذا علموا- أنهم سيقطعون إذا سرقوا.
{ نَكَالا مِنَ اللَّهِ } “Ve Allah'tan bir ibret olmak üzere...” Yani hırsıza ve başkalarına bir ibret ve caydırıcılık olsun diyedir; ta ki hırsızlar çaldıkları takdirde ellerinin kesileceğini bildiklerinde bundan vazgeçip sakınsınlar.
{وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} أي: عَزَّ وحكم فقطع السارق.
{ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Yani izzet ve hikmet sahibi olduğu için hırsızın elinin kesilmesine hükmetmiştir.
{فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} فيغفر لمن تاب فترك الذنوب، وأصلح الأعمال والعيوب.
{ فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim işlediği bu zulmün ardından tevbe eder ve [halini] düzeltirse, şüphesiz Allah onun tevbesini kabul eder. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Tevbe edip günahları terk eden, amellerini ve kusurlarını düzelten kimseyi bağışlar.
وذلك أن لله ملك السماوات والأرض، يتصرف فيهما بما شاء من التصاريف القدرية والشرعية، والمغفرة والعقوبة، بحسب ما اقتضته حكمته ورحمته الواسعة ومغفرته.
Bunun sebebi, göklerin ve yerin mülkünün Allah'a ait olmasıdır. O, hikmetinin, engin rahmetinin ve mağfiretinin gerektirdiği şekilde; kaderî ve şer'î tasarruflar, bağışlama ve cezalandırma nevinden dilediği tasarruflarda bulunur.
{٤١ - ٤٤} {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .
{ ٤١ - ٤٤ } { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Ey Peygamber! Ağızlarıyla «İnandık» dedikleri halde kalpleri iman etmemiş olanlardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar yalana kulak veren, sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına dinleyen kimselerdir. Kelimeleri konuldukları yerlerden sonra kaydırıp değiştirirler de «Size şu verilirse alın, verilmezse sakının!» derler. Allah birini fitneye (sınavda sapıklığa) düşürmek isterse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.”
كان الرسول ﷺ من شدة حرصه على الخلق يشتد حزنه لمن يظهر الإيمان، ثم يرجع إلى الكفر، فأرشده الله تعالى، إلى أنه لا يأسى ولا يحزن على أمثال هؤلاء. فإن هؤلاء لا في العير ولا في النفير. إن حضروا لم ينفعوا، وإن غابوا لم يفقدوا، ولهذا قال مبينا للسبب الموجب لعدم الحزن عليهم - فقال: {مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ} فإن الذين (١) يؤسى ويحزن عليهم، من كان معدودا من المؤمنين، وهم المؤمنون ظاهرا وباطنا، وحاشا لله أن يرجع هؤلاء عن دينهم ويرتدوا، فإن الإيمان -إذا خالطت بشاشته القلوب- لم يعدل به صاحبه غيره، ولم يبغ به بدلا.
Allah Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem, yaratılmışlara olan aşırı düşkünlüğü ve hırsı sebebiyle, imanı izhar edip sonra küfre dönen kimseler için pek çok üzülürdü. Bunun üzerine Allah Teâlâ, böylesi kimselere eseflenip üzülmemesi hususunda ona yol gösterdi. Zira bunlar ne kervandadır ne seferdedir (hiçbir ağırlıkları yoktur); bulunsalar fayda vermezler, kaybolsalar eksiklikleri hissedilmez. Bu sebeple onlara üzülmemeyi gerektiren sebebi açıklayarak şöyle buyurdu: { مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “Ağızlarıyla «İnandık» dedikleri halde kalpleri iman etmemiş olanlardan...” Çünkü asıl üzülünüp eseflenecek kimseler (1), gerçekten mümin sayılan, zahiren ve batınen iman etmiş olan kimselerdir; haşa Allah bunların dinlerinden dönüp irtidat etmesine fırsat vermez. Zira imanın tatlılığı kalplere karıştığı zaman, sahibi artık onu hiçbir şeyle değişmez ve onun yerine başka bir şey aramaz.
{وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا} أي: اليهود {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ} أي: مستجيبون ومقلدون لرؤسائهم، المبني أمرهم على الكذب والضلال والغي. وهؤلاء الرؤساء المتبعون {لَمْ يَأْتُوكَ} بل أعرضوا عنك، وفرحوا بما عندهم من الباطل وهو تحريف الكلم عن مواضعه، أي: جلب معان للألفاظ ما أرادها الله ولا قصدها، لإضلال الخلق ولدفع الحق، فهؤلاء المنقادون للدعاة إلى الضلال، المتبعين للمحال، الذين يأتون بكل كذب، لا عقول لهم ولا همم. فلا تبال أيضا إذا لم يتبعوك، لأنهم في غاية النقص، والناقص لا يؤبه له ولا يبالى به.
{ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا } “Ve Yahudilerden...” { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } “Onlar yalana kulak veren, sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına dinleyen kimselerdir.” Yani işleri yalan, sapıklık ve azgınlık üzerine kurulu olan liderlerine boyun eğen ve onları taklit edenlerdir. Tabi olunan bu reisler { لَمْ يَأْتُوكَ } “sana gelmemişlerdir;” bilakis senden yüz çevirmiş ve yanlarındaki batılla -yani kelimeleri konuldukları yerlerden kaydırıp değiştirmekle- sevinmişlerdir. Bu da insanları saptırmak ve hakkı savmak için lafızlara Allah'ın murad etmediği ve kastetmediği manalar vermektir. Sapıklık davetçilerine boyun eğen, imkânsızın peşinden giden ve her türlü yalanı getiren bu kimselerin ne akılları vardır ne de gayretleri. Dolayısıyla sana tabi olmadıklarında da aldırma; çünkü onlar son derece noksandır ve noksan olana değer verilmez, ehemmiyet gösterilmez.
{يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا} أي: هذا قولهم عند محاكمتهم إليك، لا قصد لهم إلا اتباع الهوى.
{ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا } “«Size şu verilirse alın, verilmezse sakının!» derler.” Yani sana muhakeme olmaya geldiklerinde sözleri budur; heva ve hevese uymaktan başka hiçbir niyetleri yoktur.
يقول بعضهم لبعض: إن حكم لكم محمد بهذا الحكم الذي يوافق أهواءكم، فاقبلوا حكمه، وإن لم يحكم لكم به، فاحذروا أن تتابعوه على ذلك، وهذا فتنة واتباع ما تهوى الأنفس.
Birbirlerine şöyle derler: Eğer Muhammed aranızda hevanıza uygun olan bu hükümle hükmederse onun hükmünü kabul edin; şayet bununla hükmetmezse ona tabi olmaktan sakının! İşte bu bir fitnedir ve nefislerin arzuladığı şeylere tabi olmaktır.
{وَمَن يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} كقوله تعالى: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} .
{ وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا } “Allah birini fitneye (sınavda sapıklığa) düşürmek isterse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın.” Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” buyurmuştur.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ} أي: فلذلك صدر منهم ما صدر. فدل ذلك على أن من كان مقصوده بالتحاكم إلى الحكم الشرعي اتباع هواه، وأنه إن حكم له رضي، وإن لم يحكم له سخط، فإن ذلك من عدم طهارة قلبه، كما أن من حاكم وتحاكم إلى الشرع ورضي به، وافق هواه أو خالفه، فإنه من طهارة القلب، ودل على أن طهارة القلب، سبب لكل خير، وهو أكبر داع إلى كل قول رشيد وعمل سديد.
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir.” Yani kendilerinden sadır olan şeyler bu sebeple sadır olmuştur. Bu durum gösterir ki, şer'i hükme başvurmaktan maksadı hevasına uymak olan, lehine hüküm verildiğinde razı olup aleyhine hüküm verildiğinde öfkelenen kimsenin bu hali, kalbinin temiz olmadığındandır. Nitekim şeriata başvuran, şeriatla hükmeden ve hevasına uysa da muhalif düşse de ona razı olan kimsenin bu hali ise kalbin temizliğindendir. Yine bu, kalp temizliğinin her hayrın sebebi olduğuna ve her doğru söze, her istikametli amele en büyük davetçi olduğuna delalet eder.
{لَهُم فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ} أي: فضيحة وعار {وَلَهُم فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} هو: النار وسخط الجبار.
{ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ } “Dünyada onlar için bir rüsvaylık vardır” yani rezillik ve utanç vardır. { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır” o da cehennem ateşi ve Cebbâr [olan Allah]'ın gazabıdır.
{سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ * وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ * إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} .
{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ * وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ * إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “Onlar yalana çok kulak veren, haramı (suhtü) çok yiyenlerdir. Eğer sana gelirlerse, aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Şayet onlardan yüz çevirirsen, sana hiçbir zarar veremezler. Eğer hükmedersen, aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah, adil olanları sever. İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında iken seni nasıl hakem tayin ediyorlar da sonra da bundan yüz çeviriyorlar? İşte onlar mümin değillerdir. Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini Allah'a teslim etmiş olan peygamberler, Yahudilere onunla hükmederlerdi. Kendilerini Rabb'e adamış âlimler (rabbaniler) ve fakihler (ahbâr) da Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları için onunla hüküm verirlerdi. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve ayetlerimi az bir pahaya satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.”
{سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ} والسمع هاهنا سمع استجابة، أي: من قلة دينهم وعقلهم، أن استجابوا لمن دعاهم إلى القول الكذب.
{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “Onlar yalana çok kulak verenlerdir.” Buradaki işitme, icabet etme (kabul etme) işitmesidir; yani dinlerinin ve akıllarının azlığından ötürü, kendilerini yalan söze çağıran kimseye icabet etmişlerdir.
{أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} أي: المال الحرام، بما يأخذونه على سفلتهم وعوامهم من المعلومات والرواتب، التي بغير الحق، فجمعوا بين اتباع الكذب وأكل الحرام.
{ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “Haramı çok yiyenlerdir.” Yani aşağı tabakalarından ve avamlarından haksız yere aldıkları rüşvet ve haksız tahsisatlar gibi haram malları yerler; böylece yalana tabi olmak ile haram yemeyi bir arada toplamışlardır.
{فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} فأنت مخير في ذلك. وليست هذه منسوخة، فإنه-عند تحاكم هذا الصنف إليه- يخير بين أن يحكم بينهم، أو يعرض عن الحكم بينهم، بسبب أنه لا قصد لهم في الحكم الشرعي إلا أن يكون موافقا لأهوائهم، وعلى هذا فكل مستفت ومتحاكم إلى عالم، يعلم من حاله أنه إن حكم عليه لم يرض، لم يجب الحكم ولا الإفتاء لهم، فإن حكم بينهم وجب أن يحكم بالقسط، ولهذا قال: {وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} حتى ولو كانوا ظلمة وأعداء، فلا يمنعك ذلك من العدل في الحكم بينهم.
{ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse, aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir.” Bu hususta sen muhayyersin. Bu ayet mensuh değildir; zira bu sınıftan olanlar Peygamber'e muhakeme olmaya geldiklerinde, şer'i hükümden maksatları sadece kendi hevalarına uygun olması olduğu için, aralarında hüküm vermek veya hükmetmekten yüz çevirmek hususunda muhayyer bırakılmıştır. Buna göre, bir âlime fetva soran veya mahkemesine başvuran bir kimsenin aleyhine hüküm verildiğinde razı olmayacağı biliniyorsa, ona hüküm vermek ve fetva vermek vacip olmaz. Şayet aralarında hüküm verirse adaletle hükmetmesi vacip olur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şayet onlardan yüz çevirirsen, sana hiçbir zarar veremezler. Eğer hükmedersen, aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah, adil olanları sever.” Zalim ve düşman olsalar bile bu durum aralarında adaletle hükmetmene engel olmamalıdır.
وفي هذا بيان فضيلة العدل والقسط في الحكم بين الناس، وأن الله تعالى يحبه.
Bunda, insanlar arasında hüküm verirken adaletin ve kıstın faziletinin ve Allah Teâlâ'nın bunu sevdiğinin beyanı vardır.
ثم قال متعجبا لهم (١) {وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ} فإنهم -لو كانوا مؤمنين عاملين بما يقتضيه الإيمان ويوجبه- لم يصدفوا عن حكم الله الذي في التوراة التي بين أيديهم، لعلهم أن يجدوا عندك ما يوافق أهواءهم.
Sonra onların bu haline taaccüp ederek şöyle buyurmuştur: { وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında iken seni nasıl hakem tayin ediyorlar da sonra da bundan yüz çeviriyorlar? İşte onlar mümin değillerdir.” Zira onlar imanın gerektirdiği ve vacip kıldığı şeylerle amel eden müminler olsalardı, senin yanında hevalarına uygun bir şey bulabilirler mi ümidiyle ellerinin altındaki Tevrat'ta bulunan Allah'ın hükmünden yüz çevirmezlerdi.
وحين حكمت بينهم بحكم الله الموافق لما عندهم أيضا، لم يرضوا بذلك بل أعرضوا عنه، فلم يرتضوه أيضا.
Aralarında onların yanındakine de uygun olan Allah'ın hükmüyle hükmettiğinde ise buna razı olmadılar, bilakis ondan da yüz çevirdiler ve onu da benimsemediler.
قال تعالى: {وَمَا أُولَئِكَ} الذين هذا صنيعهم {بِالْمُؤْمِنِينَ} أي: ليس هذا دأب المؤمنين، وليسوا حريين بالإيمان. لأنهم جعلوا آلهتهم أهواءهم، وجعلوا أحكام الإيمان تابعة لأهوائهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Böyle davranan { وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “kimseler mümin değillerdir.” Yani bu, müminlerin adeti ve ahlakı değildir; onlar imana layık da değillerdir. Çünkü onlar hevalarını ilah edinmişler ve imanın hükümlerini heva ve heveslerine tabi kılmışlardır.
{إِنَّا أَنزلْنَا التَّوْرَاةَ} على موسى بن عمران ﵊. {فِيهَا هُدًى} يهدي إلى الإيمان والحق، ويعصم من الضلالة {وَنُورٌ} يستضاء به في ظلم الجهل والحيرة والشكوك، والشبهات والشهوات، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ} {يَحْكُمُ بِهَا} بين الذين هادوا، أي: اليهود في القضايا والفتاوى {النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا} لله وانقادوا لأوامره، الذين إسلامهم أعظم من إسلام غيرهم، وهم صفوة الله من العباد. فإذا كان هؤلاء النبيون الكرام والسادة للأنام قد اقتدوا بها وائتموا ومشوا خلفها، فما الذي منع هؤلاء الأراذل من اليهود من الاقتداء بها؟ وما الذي أوجب لهم أن ينبذوا أشرف ما فيها من الإيمان بمحمد ﷺ، الذي لا يقبل عمل ظاهر وباطن، إلا بتلك العقيدة؟ هل لهم إمام في ذلك؟ نعم لهم أئمة دأبهم التحريف، وإقامة رياستهم ومناصبهم بين الناس، والتأكل بكتمان الحق، وإظهار الباطل، أولئك أئمة الضلال الذين يدعون إلى النار.
{ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik;” yani İmran oğlu Musa aleyhisselâm'a indirdik. { فِيهَا هُدًى } “Onda bir hidayet” vardır; imana ve hakka iletir, sapıklıktan korur; { وَنُورٌ } cehaletin, hayretin, şüphelerin, şüphe ve şehvetlerin karanlığında kendisiyle aydınlanılan “bir nur vardır.” Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun ki Musa ve Harun'a furkanı, bir ışığı ve takva sahipleri için bir öğüdü verdik” buyurmuştur. Yahudiler arasında dava ve fetvalarda { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } Allah'a teslim olmuş, O'nun emirlerine boyun eğmiş, teslimiyetleri başkalarının teslimiyetinden kat kat üstün ve Allah'ın kulları arasından seçkin kıldığı “peygamberler onunla hükmederlerdi.” İnsanların efendileri olan bu kerim peygamberler Tevrat'a tabi olup ona uymuşlar ve onun izinden yürümüşlerken, Yahudilerin bu sefillerini ona tabi olmaktan alıkoyan nedir? Tevrat'taki en şerefli husus olan ve o inanç olmaksızın zahiri veya batıni hiçbir amelin kabul edilmeyeceği Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanı bir kenara atmalarını gerektiren neydi? Bu konuda onların bir önderi var mıdır? Evet, onların adetleri tahrif etmek, insanlar arasındaki reisliklerini ve makamlarını korumak, hakkı gizleyip batılı açığa çıkararak menfaat temin etmek olan önderleri vardır; işte onlar ateşe çağıran dalalet önderleridir.
وقوله: {وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ} أي: وكذلك يحكم بالتوراة للذين هادوا أئمة الدين من الربانيين، أي: العلماء العاملين المعلمين الذين يربون الناس بأحسن تربية، ويسلكون معهم مسلك الأنبياء المشفقين.
Allah Teâlâ'nın: { وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ } buyruğu ise şudur: Aynı şekilde dinin önderleri olan rabbaniler -yani insanları en güzel şekilde terbiye eden, onlara şefkatli peygamberlerin yolunu izleten, ameliyle amil ve muallim olan âlimler- de Yahudiler arasında Tevrat ile hükmederlerdi.
والأحبار أي: العلماء الكبار الذين يقتدى بأقوالهم، وترمق آثارهم، ولهم لسان الصدق بين أممهم.
Ahbâr da; sözlerine uyulan, izleri takip edilen ve ümmetleri arasında doğru/övgü dolu bir lisana sahip olan büyük âlimlerdir.
وذلك الحكم الصادر منهم الموافق للحق {بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِن كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ} أي: بسبب أن الله استحفظهم على كتابه، وجعلهم أمناء عليه، وهو أمانة عندهم، أوجب عليهم حفظه من الزيادة والنقصان والكتمان، وتعليمه لمن لا يعلمه.
Onlardan sadır olan ve hakka muvafık düşen bu hüküm; { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ } “Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları içindir.” Yani Allah Teâlâ onlara Kitabı'nı koruma vazifesi vermiş, onları Kitap üzerine emin kılmıştır; o onların yanında bir emanettir. Onu fazlalıktan, eksiltmeden ve gizlemekten muhafaza etmeyi, bilmeyene de öğretmeyi üzerlerine farz kılmıştır.