Binûn

Mâide Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهم شهداء عليه، بحيث أنهم المرجوع إليهم فيه، وفيما اشتبه على الناس منه، فالله تعالى قد حمل أهل العلم، ما لم يحمله الجهال، فيجب عليهم القيام بأعباء ما حملوا.

Onlar Kitab'a şahittirler; öyle ki Kitap hakkında ve insanlara kapalı gelen hususlarda kendilerine müracaat edilir. Allah Teâlâ ilim ehline, cahillere yüklemediği sorumlulukları yüklemiştir; dolayısıyla yüklendikleri bu ağır vazifeleri yerine getirmeleri kendilerine vaciptir.

وأن لا يقتدوا بالجهال، بالإخلاد إلى البطالة والكسل، وأن لا يقتصروا على مجرد العبادات القاصرة، من أنواع الذكر، والصلاة، والزكاة، والحج، والصوم، ونحو ذلك من الأمور، التي إذا قام بها غير أهل العلم سلموا ونجوا.

Onlar tembellik ve atalete meylederek cahillere uymamalı; ilim ehli olmayan kimselerin yerine getirdiğinde selamet ve kurtuluşa ereceği zikir türleri, namaz, zekât, hac, oruç ve benzeri sırf ferdi ibadetlerle yetinmemelidirler.

وأما أهل العلم فكما أنهم مطالبون بالقيام بما عليهم أنفسهم، فإنهم مطالبون أن يعلموا الناس وينبهوهم على ما يحتاجون إليه من أمور دينهم، خصوصا الأمور الأصولية والتي يكثر وقوعها وأن لا يخشوا الناس بل يخشون ربهم، ولهذا قال: {فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا} فتكتمون الحق، وتظهرون الباطل، لأجل متاع الدنيا القليل، وهذه الآفات إذا سلم منها العالم فهو من توفيقه وسعادته، بأن يكون همه الاجتهاد في العلم والتعليم، ويعلم أن الله قد استحفظه ما (٢) أودعه من العلم واستشهده عليه، وأن يكون خائفا من ربه، ولا يمنعه خوف الناس وخشيتهم من القيام بما هو لازم له، وأن لا يؤثر الدنيا على الدين.

İlim ehline gelince; onlar bizzat kendilerine düşen vazifeleri yapmakla mükellef oldukları gibi, insanlara öğretmekle, din işlerinden ihtiyaç duydukları hususlara -bilhassa asıl meselelere ve sıkça vuku bulan durumlara- dikkatlerini çekmekle ve insanlardan değil sadece Rablerinden korkmakla mükelleftirler. Bu sebeple Allah Teâlâ: { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا } “Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve ayetlerimi az bir pahaya satmayın” buyurmuştur. Yani dünyanın azıcık geçici menfaati için hakkı gizleyip batılı ortaya çıkarmayın! Şayet bir âlim bu afetlerden korunursa bu onun muvaffakiyetinden ve saadetindendir: Bütün gayesi ilimde ve öğretmekte cehd göstermek olur; Allah'ın kendisine emanet ettiği ilmi korumasını istediğini ve kendisini ona şahit kıldığını bilir, Rabbinden korkar, insanların korkusu ve çekincesi onu yapması gereken vazifelerden alıkoymaz ve dünyayı dine asla tercih etmez.

كما أن علامة شقاوة العالم أن يكون مخلدا للبطالة، غير قائم بما أمر به، ولا مبال بما استحفظ عليه، قد أهمله وأضاعه، قد باع الدين بالدنيا، قد ارتشى في أحكامه، وأخذ المال على فتاويه، ولم يعلم عباد الله إلا بأجرة وجعالة.

Nitekim bir âlimin bedbahtlığının alameti de; atalete meyletmesi, emrolunduğu şeyi yerine getirmemesi, emanet edilen ilme aldırmayıp onu ihmal ve zayi etmesi, dinini dünyaya satması, verdiği hükümlerde rüşvet alması, fetvaları karşılığında mal toplaması ve Allah'ın kullarına ancak ücret ve bahşiş karşılığında bir şeyler öğretmesidir.

فهذا قد من الله عليه بمنة عظيمة، كفرها ودفع حظا جسيما، محروما منه غيره، فنسألك اللهم علما نافعا، وعملا متقبلا وأن ترزقنا العفو والعافية من كل بلاء يا كريم.

İşte böyle bir kimseye Allah büyük bir nimet bahşetmişken o nankörlük etmiş ve başkalarının mahrum kaldığı muazzam bir nasibi elinin tersiyle itmiştir. Allah'ım! Senden faydalı ilim, makbul amel dileriz; ey Kerîm olan Rabbimiz, bize her türlü beladan af ve afiyet ihsan eyle!

{وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزلَ اللَّهُ} من الحق المبين، وحكم بالباطل الذي يعلمه، لغرض من أغراضه الفاسدة {فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} فالحكم بغير ما أنزل الله من أعمال أهل الكفر، وقد يكون كفرا ينقل عن الملة، وذلك إذا اعتقد حله وجوازه. وقد يكون كبيرة من كبائر الذنوب، ومن أعمال الكفر قد استحق من فعله العذاب الشديد.

{وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزلَ اللَّهُ} “Kim Allah'ın indirdiğiyle [açık hakikatle] hükmetmez” ve kendi bozuk gayelerinden ötürü bildiği bâtıl ile hüküm verirse, {فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” Allah'ın indirdiğinden başkasıyla hükmetmek küfür ehlinin amellerindendir. Bu, kimi zaman dinden çıkaran bir küfür olabilir ki bu da kişinin bunun helal ve caiz olduğuna inanması hâlindedir. Kimi zaman da büyük günahlardan bir günah ve küfür amellerinden biri olur; nitekim bunu yapan kimse şiddetli bir azabı hak etmiştir.

{٤٥} {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأنْفَ بِالأنْفِ وَالأذُنَ بِالأذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} .

{ ٤٥ } { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأنْفَ بِالأنْفِ وَالأذُنَ بِالأذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Orada (Tevrat'ta) onlara yazdık ki: Cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralamalarda kısas vardır. Kim bunu bağışlarsa (hakkından vazgeçerse), bu kendisi için bir kefaret olur. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

هذه الأحكام من جملة الأحكام التي في التوراة، يحكم بها النبيون الذين أسلموا للذين هادوا والربانيون والأحبار. إن الله أوجب عليهم فيها أن النفس -إذا قتلت- تقتل بالنفس بشرط العمد والمكافأة، والعين تقلع بالعين، والأذن تؤخذ بالأذن، والسن ينزع بالسن.

Bu hükümler, Tevrat'ta bulunan ve Allah'a teslim olmuş peygamberlerin, rabbanilerin ve ahbârın Yahudiler arasında kendisiyle hükmettiği hükümler cümlesindendir: Allah Teâlâ orada onlara; kasten olma ve denklik şartıyla bir can öldürüldüğünde cana karşılık o canın öldürülmesini, göze karşılık gözün çıkarılmasını, kulağa karşılık kulağın alınmasını ve dişe karşılık dişin sökülmesini farz kılmıştır.

ومثل هذه ما أشبهها من الأطراف التي يمكن الاقتصاص منها بدون حيف. {وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} والاقتصاص: أن يفعل به كما فعل. فمن جرح غيره عمدا اقتص من الجارح جرحا مثل جرحه للمجروح، حدا، وموضعا، وطولا وعرضا وعمقا، وليعلم أن شرع من قبلنا شرع لنا، ما لم يرد شرعنا بخلافه.

Haksızlık ve aşırılık olmaksızın kısas yapılması mümkün olan diğer uzuvlar da bunlar gibidir. { وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ } “Ve yaralamalarda kısas vardır.” Kısas yapmak; kendisine, yaptığı muamelenin aynısının yapılmasıdır. Kim bir başkasını kasten yaralarsa, yaralayan kimseden yaralanan kimseye vurduğu yaranın sınır, yer, uzunluk, genişlik ve derinlik bakımından aynısıyla kısas uygulanır. Bilinmelidir ki şeriatımız aksini bildirmediği müddetçe bizden öncekilerin şeriatı bizim için de geçerli bir şeriattır.

{فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ} أي: بالقصاص في النفس، وما دونها من الأطراف والجروح، بأن عفا عمن جنى، وثبت له الحق قبله.

{ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ } “Kim bunu bağışlarsa,” yani aleyhine cinayet işleyen ve üzerinde hakkı sabit olan kimseyi affederek canda veya canın dışındaki uzuv ve yaralamalardaki kısas hakkından vazgeçerse;

{فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ} أي: كفارة للجاني، لأن الآدمي عفا عن حقه. والله تعالى أحق وأولى بالعفو عن حقه، وكفارة أيضا عن العافي، فإنه كما عفا عمن جنى عليه، أو على من يتعلق به، فإن الله يعفو عن زلاته وجناياته.

{ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “bu kendisi için bir kefaret olur.” Yani fail için bir kefarettir; zira insan kendi hakkından vazgeçip affetmiştir, Allah Teâlâ ise Kendi hakkını affetmeye daha layık ve daha ehildir. Aynı zamanda affeden kimse için de bir kefarettir; zira o kendisine veya yakınına kötülük edeni affettiği gibi Allah da onun hatalarını ve kusurlarını bağışlar.

{وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} قال ابن عباس: كفر دون كفر، وظلم دون ظلم، وفسق دون فسق، فهو ظلم أكبر، عند استحلاله، وعظيمة كبيرة عند فعله غير مستحل له.

{ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” İbn Abbas şöyle demiştir: "Küfürden aşağı bir küfür, zulümden aşağı bir zulüm, fısıktan aşağı bir fısıktır." Dolayısıyla helal sayıldığında büyük zulüm (küfür), helal sayılmaksızın yapıldığında ise pek büyük bir günah ve kebiredir.

{٤٦، ٤٧} {وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الإنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ * وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} .

{ ٤٦، ٤٧ } { وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الإنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ * وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Onların izleri üzerinden, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik. Ona, içinde bir hidayet ve bir nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayan, takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olan İncil'i verdik. İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”

أي: وأتبعنا هؤلاء الأنبياءَ والمرسلين، الذين يحكمون بالتوراة، بعبدنا ورسولنا عيسى ابن مريم، روحِ الله وكلمتِه التي ألقاها إلى مريم.

Yani Tevrat ile hükmeden bu peygamberlerin ve elçilerin ardından kulumuz ve elçimiz, Allah'ın ruhu ve Meryem'e ilka ettiği kelimesi olan Meryem oğlu İsa'yı gönderdik.

بعثه الله مصدقا لما بين يديه من التوراة، فهو شاهد لموسى ولما جاء به من التوراة بالحق والصدق، ومؤيد لدعوته، وحاكم بشريعته، وموافق له في أكثر الأمور الشرعية.

Allah onu kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak göndermiştir; o Musa'ya ve Tevrat ile getirdiklerine hak ve sıdk ile şahittir, onun davasını teyit edicidir, şeriatıyla hükmedendir ve şer'i hususların çoğunda ona muvafıktır.

وقد يكون عيسى ﵇ أخف في بعض الأحكام، كما قال تعالى عنه أنه قال لبني إسرائيل: {وَلأحِلَّ لَكُم بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} .

Bununla birlikte İsa aleyhisselâm bazı hükümlerde daha hafifletici kılınmıştır; nitekim Allah Teâlâ onun İsrailoğullarına şöyle dediğini haber vermektedir: { وَلأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılayım diye [geldim].”

{وَآتَيْنَاهُ الإنْجِيلَ} الكتاب العظيم المتمم للتوراة. {فِيهِ هُدًى وَنُورٌ} يهدي إلى الصراط المستقيم، ويبين الحق من الباطل. {وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ} بتثبيتها والشهادة لها والموافقة. {وَهُدًى وَمَوْعِظَة لِّلْمُتَّقِينَ} فإنهم الذين ينتفعون بالهدى، ويتعظون بالمواعظ، ويرتدعون عما لا يليق.

{ وَآتَيْنَاهُ الإنْجِيلَ } “Ona İncil'i verdik;” Tevrat'ı ikmal eden o yüce Kitabı bahşettik. { فِيهِ هُدًى وَنُورٌ } “Onda bir hidayet ve bir nur vardır;” dosdoğru yola iletir, hak ile batılı açıklar. { وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ } Tevrat'ı teyit ederek, ona şahitlik yaparak ve muvafakat ederek “kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcıdır.” { وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “ve takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür;” zira hidayetten istifade edenler, öğütlerden ibret alanlar ve layık olmayan şeylerden sakınanlar ancak takva sahipleridir.

{وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإنجِيلِ بِمَا أَنزلَ اللَّهُ فِيهِ} أي: يلزمهم التقيد بكتابهم، ولا يجوز لهم العدول عنه. {وَمَن لَّمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} .

{ وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin.” Yani kendi kitaplarına bağlı kalmaları lazımdır, ondan yüz çevirmeleri caiz değildir. { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”

{٤٨ - ٥٠} {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ * وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ * أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} .

{ ٤٨ - ٥٠ } { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ * وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ * أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Sana da kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve ona bir şahit/koruyucu (müheymin) olarak Kitab'ı hak ile indirdik. Artık aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve sana gelen haktan ayrılarak onların hevalarına uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir. Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiği hükümlerin bir kısmından seni saptırmalarından sakın! Eğer yüz çevirirlerse bil ki, Allah bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Şüphesiz insanların birçoğu fasıktırlar. Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar? İyice bilen (yakîn sahibi) bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?”

يقول تعالى: {وَأَنزلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ} الذي هو القرآن العظيم، أفضل الكتب وأجلها.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ } “Sana da Kitab'ı indirdik;” yani kitapların en faziletlisi ve en yücesi olan Kur'ân-ı Azîm'i [indirdik].

{بِالْحَقِّ} أي: إنزالا بالحق، ومشتملا على الحق في أخباره وأوامره ونواهيه. {مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ} لأنه شهد لها ووافقها، وطابقت أخباره أخبارها، وشرائعه الكبار شرائعها، وأخبرت به، فصار وجوده مصداقا لخبرها.

{ بِالْحَقِّ } “Hak ile” indirdik; yani hak olarak indirilmiş, haberlerinde, emir ve nehiylerinde hakkı ihtiva etmiştir. { مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ } “Kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı olarak;” zira o kitaplara şahitlik etmiş, onlara muvafık gelmiş, haberleri onların haberlerine, büyük şer'i hükümleri onların şeriatlarına mutabık düşmüştür. O kitaplar da Kur'an'ı haber vermiş ve böylece Kur'an'ın varlığı onların haberinin doğruluğuna şahit (musaddık) olmuştur.

{وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} أي: مشتملا على ما اشتملت عليه الكتب السابقة، وزيادة في المطالب الإلهية والأخلاق النفسية. فهو الكتاب الذي تتبع كل حق جاءت به الكتب فأمر به، وحث عليه، وأكثر من الطرق الموصلة إليه.

{ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ } “ve ona bir şahit/koruyucu (müheymin) olarak;” yani önceki kitapların ihtiva ettiği şeyleri ve ilahi talepler ile nefsi ahlak ilkelerindeki ziyadelikleri ihtiva eden bir kitaptır. O, önceki kitapların getirdiği her hakkı izleyip onu emreden, ona teşvik eden ve ona ulaştıran yolları çoğaltan bir Kitaptır.

وهو الكتاب الذي فيه نبأ السابقين واللاحقين، وهو الكتاب الذي فيه الحكم والحكمة، والأحكام الذي عرضت عليه الكتب السابقة، فما شهد له بالصدق فهو المقبول، وما شهد له بالرد فهو مردود، قد دخله التحريف والتبديل، وإلا فلو كان من عند الله، لم يخالفه.

Öncekilerin ve sonrakilerin haberlerini ihtiva eden, hüküm ve hikmeti barındıran Kitap odur. Önceki kitapların kendisine arz edildiği ölçü odur; onun doğruluğuna şahitlik ettiği şey makbuldür, reddettiği şey ise reddedilmiştir ve ona tahrif ile tebdil girmiştir; aksi takdirde şayet Allah katından olsaydı Kur'an'a muhalif düşmezdi.

{فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنزلَ اللَّهُ} من الحكم الشرعي الذي أنزله الله عليك. {وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ} أي: لا تجعل اتباع أهوائهم الفاسدة المعارضة للحق بدلا عما جاءك من الحق فتستبدل الذي هو أدنى بالذي هو خير.

{ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Artık aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet;” yani Allah'ın sana indirdiği şer'i hükümle hükmet. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } “ve sana gelen haktan ayrılarak onların hevalarına uyma.” Yani sana gelen hakkın yerine onların hakka aykırı olan fasit hevalarına uymayı koyma; yoksa daha üstün ve hayırlı olanı daha aşağı olanla değiştirmiş olursun.

{لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ} أيها الأمم جعلنا {شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا} أي: سبيلا وسنة، وهذه الشرائع التي تختلف باختلاف الأمم، هي التي تتغير بحسب تغير الأزمنة والأحوال، وكلها ترجع إلى العدل في وقت شرعتها، وأما الأصول الكبار التي هي مصلحة وحكمة في كل زمان، فإنها لا تختلف، فتشرع في جميع الشرائع. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} تبعا لشريعة واحدة، لا يختلف متأخرها و [لا] متقدمها.

{ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ } Ey ümmetler! { شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol” yani bir yol ve bir sünnet “belirledik.” Ümmetlere göre farklılık arz eden bu şeriatlar; zamanların ve durumların değişmesiyle değişen hükümlerdir ve bunların hepsi kendi vazedildikleri vakitte adaletin ta kendisidir. Her devirde maslahat ve hikmet olan büyük ana esaslara (usûle) gelince; bunlar asla değişmez ve bütün şeriatlarda ortak olarak emrolunur. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı;” yani sonrakisi öncekisinden farklı olmayan tek bir şeriata tabi kılardı.

{وَلَكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} فيختبركم وينظر كيف تعملون، ويبتلي كل أمة بحسب ما تقتضيه حكمته، ويؤتي كل أحد ما يليق به، وليحصل التنافس بين الأمم فكل أمة تحرص على سبق غيرها، ولهذا قال: {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} أي: بادروا إليها وأكملوها، فإن الخيرات الشاملة لكل فرض ومستحب، من حقوق الله وحقوق عباده، لا يصير فاعلها سابقا لغيره مستوليا على الأمر، إلا بأمرين:

{ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ } “Fakat size verdikleriyle sizi sınamak için” [böyle yaptı]. Ta ki sizi imtihan edip nasıl amel edeceğinizi görsün; her bir ümmeti hikmetinin iktiza ettiği şeyle imtihan etsin, herkese kendisine layık olanı versin ve ümmetler arasında yarış meydana gelsin de her ümmet başkasını geçmeye gayret etsin. Bu sebeple Allah Teâlâ: { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ } “Öyleyse hayırlarda yarışın” buyurmuştur. Yani hayırlara aceleyle koşun ve onları eksiksiz tamamlayın. Zira Allah'ın ve kullarının haklarından farz ve müstehap olan her şeyi kapsayan hayırlarda, failinin başkalarını geçip öne geçmesi ancak şu iki şeyle gerçekleşir:

المبادرة إليها، وانتهاز الفرصة حين يجيء وقتها ويعرض عارضها، والاجتهاد في أدائها كاملة على الوجه المأمور به. ويستدل بهذه الآية، على المبادرة لأداء الصلاة وغيرها في أول وقتها، وعلى أنه ينبغي أن لا يقتصر العبد على مجرد ما يجزئ في الصلاة وغيرها من العبادات من الأمور الواجبة، بل ينبغي أن يأتي بالمستحبات، التي يقدر عليها لتتم وتكمل، ويحصل بها السبق.

Hayırlara acele etmek, vakti geldiğinde ve fırsatı doğduğunda bunu ganimet bilmek; emredildiği veçhe üzere onları tastamam yerine getirmeye gayret etmek. Bu ayetle, namaz ve benzeri ibadetleri ilk vaktinde kılmaya acele etmeye ve kulun namazda ve diğer ibadetlerde sırf yeterli sayılan vacip kısımlarla yetinmeyip, ibadetin tam ve kamil olması ve bununla öne geçebilmek için gücünün yettiği müstehapları da yerine getirmesi gerektiğine istidlal edilir.

{إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا} الأمم السابقة واللاحقة، كلهم سيجمعهم الله ليوم لا ريب فيه. {فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} من الشرائع والأعمال، فيثيب أهل الحق والعمل الصالح، ويعاقب أهل الباطل والعمل السيئ.

Önceki ve sonraki bütün ümmetler; { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا } “Hepinizin dönüşü Allah'adır.” Allah onların hepsini geleceğinde şüphe olmayan o günde toplayacaktır. { فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri” yani şeriat ve amelleri “size haber verecektir.” Böylece hak ve salih amel ehlini mükâfatlandıracak, batıl ve kötü amel ehlini ise cezalandıracaktır.

{وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزلَ اللَّهُ} هذه الآية هي التي قيل: إنها ناسخة لقوله: {فَاحْكُم بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ} .

{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” ayetinin, { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğunu nesh ettiği söylenmiştir.

والصحيح: أنها ليست بناسخة، وأن تلك الآية تدل على أنه ﷺ مخير بين الحكم بينهم وبين عدمه، وذلك لعدم قصدهم بالتحاكم للحق. وهذه الآية تدل على أنه إذا حكم، فإنه يحكم بينهم بما أنزل الله من الكتاب والسنة، وهو القسط الذي تقدم أن الله قال: {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ} ودل هذا على بيان القسط، وأن مادته هو ما شرعه الله من الأحكام، فإنها المشتملة على غاية العدل والقسط، وما خالف ذلك فهو جور وظلم.

Sahih olan ise bu ayetin mensuh kılıcı (nâsih) olmadığıdır. Zira önceki ayet, hakka ulaşma niyetleri bulunmadığı için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında hükmetmek veya hükmetmemek hususunda muhayyer olduğuna delalet eder. Bu ayet ise, hüküm verdiği takdirde aralarında Allah'ın Kitap ve Sünnet'ten indirdikleriyle hükmedeceğine delalet eder. Nitekim daha önce geçtiği üzere Allah Teâlâ: { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Eğer hükmedersen, aralarında adaletle hükmet” buyurmuştur. Bu da adalet ve kıstın beyanıdır; zira adaletin esası Allah'ın meşru kıldığı hükümlerdir. Çünkü bu hükümler adaletin ve kıstın zirvesini ihtiva eder; buna muhalif olan her şey ise zulüm ve haksızlıktır.

{وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} كرر النهي عن اتباع أهوائهم لشدة التحذير منها. ولأن ذلك في مقام الحكم والفتوى، وهو أوسع، وهذا في مقام الحكم وحده، وكلاهما يلزم فيه أن لا يتبع أهواءهم المخالفة للحق، ولهذا قال: {وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} أي: إياك والاغترار بهم، وأن يفتنوك فيصدوك عن بعض ما أنزل [الله] إليك، فصار اتباع أهوائهم سببا موصلا إلى ترك الحق الواجب، والفرض اتباعه.

{ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ } “Onların hevalarına uyma!” Hevalara uymaktan sakındırmanın şiddeti sebebiyle bu nehiy tekrarlanmıştır. Ayrıca önceki ifade hüküm ve fetva makamında idi ki bu daha geniştir; bu ifade ise sırf kaza/hüküm makamındadır ve her iki makamda da hakka muhalif olan hevalara uymamak lazımdır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “ve Allah'ın sana indirdiği hükümlerin bir kısmından seni saptırmalarından sakın!” Yani onlara aldanmaktan ve seni fitneye düşürerek Allah'ın sana indirdiği şeylerin bir kısmından alıkoymalarından sakın! Böylece onların hevalarına uymak, yerine getirilmesi vacip ve ittiba edilmesi farz olan hakkı terk etmeye götüren bir sebep kılınmıştır.

{فَإِن تَوَلَّوْا} عن اتباعك واتباع الحق {فَاعْلَمْ} أن ذلك عقوبة عليهم وأن الله يريد {أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} فإن للذنوب عقوبات عاجلة وآجلة، ومن أعظم العقوبات أن يبتلى العبد ويزين له ترك اتباع الرسول، وذلك لفسقه.

Şayet sana uymaktan ve hakka ittiba etmekten { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “yüz çevirirlerse,” { فَاعْلَمْ } “bil ki” bu onlar için bir cezadır ve Allah “bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir.” Zira günahların peşin (dünyevi) ve tehir edilmiş (ahirete dair) cezaları vardır; en büyük cezalardan biri de kulun fasıklığı sebebiyle imtihana uğratılıp Peygamber'e uymayı terk etmenin kendisine süslü gösterilmesidir.

{وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ} أي: طبيعتهم الفسق والخروج عن طاعة الله واتباع رسوله.

{ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ } “Şüphesiz insanların birçoğu fasıktırlar.” Yani onların tabiatı fasıklıktır, Allah'a itaatten çıkmak ve O'nun Rasûlü'ne uymamaktır.

{أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} أي: أفيطلبون بتوليهم وإعراضهم عنك حكم الجاهلية، وهو كل حكم خالف ما أنزل الله على رسوله. فلا ثم إلا حكم الله ورسوله أو حكم الجاهلية. فمن أعرض عن الأول ابتلي بالثاني المبني على الجهل والظلم والغي، ولهذا أضافه الله للجاهلية، وأما حكم الله تعالى فمبني على العلم، والعدل والقسط، والنور والهدى.

{ أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” Yani yüz çevirip senden uzaklaşarak cahiliye hükmünü mü talep ediyorlar? Ki bu, Allah'ın Rasûlü'ne indirdiği hükümlere muhalif olan her hükümdür. Zira ortada ya Allah ve Rasûlü'nün hükmü vardır yahut da cahiliye hükmü. Birincisinden yüz çeviren kimse, cehalet, zulüm ve azgınlık üzerine kurulu olan ikincisiyle müptela olur. Bu sebeple Allah onu cahiliyeye nispet etmiştir. Allah Teâlâ'nın hükmü ise ilim, adalet, kıst, nur ve hidayet üzerine kuruludur.

{وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} فالموقن هو الذي يعرف الفرق بين الحكمين ويميز -بإيقانه- ما في حكم الله من الحسن والبهاء، وأنه يتعين -عقلا وشرعا- اتباعه. واليقين، هو العلم التام الموجب للعمل.

{ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “İyice bilen (yakîn sahibi) bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” Yakîn sahibi kimse iki hüküm arasındaki farkı bilen, kesin imanıyla Allah'ın hükmündeki güzellik ve parlaklığı ayırt eden ve aklen de şer'an de ona uymanın zorunlu olduğunu anlayan kimsedir. Yakîn ise ameli gerektiren tastamam ilimdir.

{٥١ - ٥٣} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ * وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ} .

{ ٥١ - ٥٣ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ * وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır. Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. Kalplerinde hastalık bulunanların: «Bize bir felaketin gelip çatmasından korkuyoruz» diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih yahut kendi katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. İman edenler de: «Sizinle beraber olduklarına var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıydı?» derler. Onların amelleri boşa çıkmış ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır.”

يرشد تعالى عباده المؤمنين حين بيَّن لهم أحوال اليهود والنصارى وصفاتهم غير الحسنة، أن لا يتخذوهم أولياء. فإن بَعْضهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يتناصرون فيما بينهم ويكونون يدا على من سواهم، فأنتم لا تتخذوهم أولياء، فإنهم الأعداء على الحقيقة ولا يبالون بضركم، بل لا يدخرون من مجهودهم شيئا على إضلالكم، فلا يتولاهم إلا من هو مثلهم، ولهذا قال: {وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} لأن التولي التام يوجب الانتقال إلى دينهم. والتولي القليل يدعو إلى الكثير، ثم يتدرج شيئا فشيئا، حتى يكون العبد منهم.

Allah Teâlâ mümin kullarına Yahudi ve Hristiyanların kötü hallerini ve vasıflarını açıkladıktan sonra onları dost edinmemeleri hususunda yol göstermektedir. Zira onlar birbirlerinin dostudurlar; kendi aralarında yardımlaşırlar ve başkalarına karşı tek bir el olurlar. Öyleyse siz onları dost edinmeyin; çünkü onlar hakikatte düşmandırlar, size zarar vermekten çekinmezler, bilakis sizi saptırmak için ellerinden gelen hiçbir gayreti esirgemezler. Onları ancak onlar gibi olanlar dost edinir. Bu sebeple Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır” buyurmuştur. Çünkü tam bir dostluk onların dinine geçmeyi gerektirir; az bir dostluk ise çoğuna davet eder ve nihayet kul derece derece onlardan biri haline gelir.

{إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} أي: الذين وصْفُهم الظلم، وإليه يَرجعون، وعليه يعولون. فلو جئتهم بكل آية ما تبعوك، ولا انقادوا لك.

{ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Yani vasıfları zulüm olan, zulme dönüp ona dayanan kimseleri hidayete erdirmez. Onlara bütün ayetleri getirsen yine de sana tabi olmazlar ve boyun eğmezler.

ولما نهى الله المؤمنين عن توليهم، أخبر أن ممن يدعي الإيمان طائفةً تواليهم، فقال: {فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ} أي: شك ونفاق، وضعف إيمان، يقولون: إن تولينا إياهم للحاجة، فإننا {نَخْشَى أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ} أي: تكون الدائرة لليهود والنصارى، فإذا كانت الدائرة لهم، فإذا لنا معهم يد يكافؤننا عنها، وهذا سوء ظن منهم بالإسلام، قال تعالى -رادا لظنهم السيئ-: {فَعَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} الذي يعز الله به الإسلام على اليهود والنصارى، ويقهرهم المسلمون {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِندِهِ} ييأس به المنافقون من ظفر الكافرين من اليهود وغيرهم {فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا} أي: أضمروا {فِي أَنفُسِهِمْ نَادِمِينَ} على ما كان منهم وضرهم بلا نفع حصل لهم، فحصل الفتح الذي نصر الله به الإسلام والمسلمين، وأذل به الكفر والكافرين، فندموا وحصل لهم من الغم ما الله به عليم.

Allah Teâlâ müminleri onları dost edinmekten nehyedince, iman iddiasında bulunanlardan bir zümrenin onları dost edindiğini haber vererek şöyle buyurdu: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanların” yani şüphe, nifak ve iman zayıflığı bulunanların: Biz onları bir ihtiyaç sebebiyle dost ediniyoruz, zira { نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ } “«Bize bir felaketin gelip çatmasından korkuyoruz»” dediklerini görürsün. Yani devranın Yahudi ve Hristiyanların lehine dönmesinden korkuyoruz; şayet devran onların lehine dönerse onların yanında bize karşılık verecekleri bir iyiliğimiz bulunsun derler. Bu onların İslam hakkında besledikleri kötü bir zandır. Allah Teâlâ onların bu kötü zannını reddederek şöyle buyurmuştur: { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } “Umulur ki Allah bir fetih getirir;” öyle bir fetih ki Allah onunla İslam'ı Yahudi ve Hristiyanlara karşı aziz kılar ve Müslümanlar onlara galebe çalar; { أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } “yahut kendi katından bir emir getirir;” böylece münafıklar Yahudilerden ve diğer kâfirlerin zaferinden ümitlerini keserler. { فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ } “Böylece içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar;” kendilerinden sadır olan ve hiçbir menfaat sağlamaksızın sırf zarar veren şeylere pişman olurlar. Nitekim Allah'ın İslam'a ve Müslümanlara yardım ettiği, küfrü ve kâfirleri zelil kıldığı o fetih gerçekleşti; onlar da pişman oldular ve ancak Allah'ın bildiği büyük bir kedere boğuldular.

{وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا} متعجبين من حال هؤلاء الذين في قلوبهم مرض: {أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ} أي: حلفوا وأكدوا حلفهم، وغلظوه بأنواع التأكيدات: إنهم لمعكم في الإيمان، وما يلزمه من النصرة والمحبة والموالاة، ظهر ما أضمروه، وتبين ما أسروه، وصار كيدهم الذي كادوه، وظنهم الذي ظنوه بالإسلام وأهله -باطلا فبطل كيدهم وبطلت {أَعْمَالُهُمْ} في الدنيا {فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ} حيث فاتهم مقصودهم، وحضرهم الشقاء والعذاب.

İman edenler, kalplerinde hastalık bulunan bu kimselerin haline taaccüp ederek şöyle { وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا } derler: { أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ } “«Sizinle beraber olduklarına var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıydı?»” Yani imanda, imanın gerektirdiği yardım, sevgi ve dostlukta sizinle beraber olduklarına dair yemin edip yeminlerini türlü tekitlerle pekiştirmişlerdi; sonra içlerinde gizledikleri açığa çıktı, sakladıkları aşikâr oldu; kurdukları tuzaklar ve İslam ile ehline dair besledikleri zanlar batıl oldu, böylece tuzakları boşa çıktı, dünyadaki { حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “amelleri boşa çıktı” ve { فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ } “hüsrana uğrayanlardan oldular.” Zira maksatlarını kaçırdılar, bedbahtlık ve azapla baş başa kaldılar.

{٥٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} .

{ ٥٤ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah onların yerine öyle bir topluluk getirir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler. Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve zorludurlar. Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın bir lütfudur; onu dilediğine verir. Allah, lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.”

يخبر تعالى أنه الغني عن العالمين، وأنه من يرتد عن دينه فلن يضر الله شيئا، وإنما يضر نفسه. وأن لله عبادا مخلصين، ورجالا صادقين، قد تكفل الرحمن الرحيم بهدايتهم، ووعد بالإتيان بهم، وأنهم أكمل الخلق أوصافا، وأقواهم نفوسا، وأحسنهم أخلاقا، أجلُّ صفاتهم أن الله {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} فإن محبة الله للعبد هي أجل نعمة أنعم بها عليه، وأفضل فضيلة، تفضل الله بها عليه، وإذا أحب الله عبدا يسر له الأسباب، وهون عليه كل عسير، ووفقه لفعل الخيرات وترك المنكرات، وأقبل بقلوب عباده إليه بالمحبة والوداد.

Allah Teâlâ âlemlerden müstağni olduğunu; dininden dönenin Allah'a hiçbir zarar veremeyeceğini, ancak kendi nefsine zarar vereceğini haber vermektedir. Allah'ın ihlaslı kulları ve sadık erleri vardır ki Rahmân ve Rahîm olan Allah onların hidayetini tekeffül etmiş ve onları getireceğini vadetmiştir. Onlar yaratılmışların vasıfça en kâmili, nefisçe en kuvvetlisi ve ahlakça en güzel olanlarıdır. Onların en yüce vasfı Allah'ın { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “onları sevmesi, onların da O'nu sevmesidir.” Şüphesiz Allah'ın kulu sevmesi, kuluna bahşettiği en yüce nimet ve ona lütfettiği en faziletli üstünlüktür. Allah bir kulu sevdiği zaman sebepleri ona kolaylaştırır, her zorluğu ona hafifletir, hayırları işlemeye ve münkerleri terk etmeye muvaffak kılar ve kullarının kalplerini ona sevgi ve muhabbetle yönlendirir.

ومن لوازم محبة العبد لربه، أنه لا بد أن يتصف بمتابعة الرسول ﷺ ظاهرا وباطنا، في أقواله وأعماله وجميع أحواله، كما قال تعالى: {قُلْ إِن كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} .

Kulun Rabbini sevmesinin gereklerinden biri de; sözlerinde, amellerinde ve bütün hallerinde zahiren ve batınen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olma vasfına mutlaka sahip olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” buyurmuştur.

كما أن من لازم (١) محبة الله للعبد، أن يكثر العبد من التقرب إلى الله بالفرائض والنوافل، كما قال النبي ﷺ في الحديث الصحيح عن الله: "وما تقرب إليَّ عبدي بشيء أحب إليَّ مما افترضت عليه، ولا يزال [عبدي] يتقرب إليَّ بالنوافل حتى أُحبه، فإذا أحببتُه كنتُ سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به، ويده التي يبطش بها، ورجله التي يمشي بها، ولئن سألني لأعطينه، ولئن استعاذني لأعيذنه".

Nitekim Allah'ın kulu sevmesinin gereklerinden biri de (1), kulun farzlar ve nafilelerle Allah'a yaklaşmayı çoğaltmasıdır. Sahih hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'tan rivayet ettiği üzere: "Kulum Bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir şeyle yaklaşamaz. Kulum nafile ibadetlerle Bana yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim. Onu sevdiğim zaman ise işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum. Benden bir şey isterse mutlaka veririm; Bana sığınırsa onu muhakkak korurum" buyrulmuştur.

ومن لوازم محبة الله معرفته تعالى، والإكثار من ذكره، فإن المحبة بدون معرفة بالله ناقصة جدا، بل غير موجودة وإن وجدت دعواها، ومن أحب الله أكثر من ذكره، وإذا أحب الله عبدا قبل منه اليسير من العمل، وغفر له الكثير من الزلل.

Allah sevgisinin gereklerinden biri de Allah Teâlâ'yı tanımak (marifetullah) ve O'nu çokça zikretmektir; zira Allah'ı tanımaksızın sevgi pek noksandır, hatta kuru bir iddiadan ibaret olup hakikatte yoktur. Allah'ı seven kimse O'nu çokça zikreder; Allah bir kulu sevdiği zaman onun az amelini kabul eder ve pek çok kusurunu bağışlar.

ومن صفاتهم أنهم {أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} فهم للمؤمنين أذلة من محبتهم لهم، ونصحهم لهم، ولينهم ورفقهم ورأفتهم، ورحمتهم بهم وسهولة جانبهم، وقرب الشيء الذي يطلب منهم وعلى الكافرين بالله، المعاندين لآياته، المكذبين لرسله - أعزة، قد اجتمعت هممهم وعزائمهم على معاداتهم، وبذلوا جهدهم في كل سبب يحصل به الانتصار عليهم، قال تعالى: {وَأَعِدُّوا لَهُم مَا اسْتَطَعْتُمْ مِن قُوَّةٍ وَمِن رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} وقال تعالى: {أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} فالغلظة والشدة على أعداء الله مما يقرب العبد إلى الله، ويوافق العبد ربه في سخطه عليهم، ولا تمنع الغلظة عليهم والشدة دعوتهم إلى الدين الإسلامي بالتي هي أحسن. فتجتمع الغلظة عليهم، واللين في دعوتهم، وكلا الأمرين من مصلحتهم ونفعه عائد إليهم.

Onların vasıflarından biri de; { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve zorlu olmalarıdır.” Onlar müminlere karşı; sevgileri, nasihatleri, yumuşaklıkları, nezaketleri, şefkatleri, merhametleri, alçak gönüllülükleri ve kendilerinden istenen şeyleri kolayca yerine getirmeleri sebebiyle alçak gönüllüdürler. Allah'ı inkâr eden, O'nun ayetlerine inatla karşı çıkan ve elçilerini yalanlayan kâfirlere karşı ise onurlu ve zorludurlar; azimleri ve gayretleri onlara düşmanlık etmekte birleşmiş ve onlara karşı zafer elde etmeyi sağlayacak her vesileye bütün güçlerini sarf etmişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili atlar hazırlayın ki bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutasınız” ve { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ } “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında ise merhametlidirler” buyurmuştur. Allah'ın düşmanlarına karşı sertlik ve katılık göstermek kulu Allah'a yaklaştıran ve kulun onlara yönelik gazabında Rabbine muvafakat ettiği hususlardandır; ancak bu sertlik ve katılık onları en güzel şekilde İslam dinine davet etmeye engel değildir. Böylece onlara karşı heybet ve sertlik ile tebliğdeki yumuşaklık bir arada toplanmış olur ve her iki durum da onların maslahatınadır, menfaati yine kendilerine döner.

{يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} بأموالهم وأنفسهم، بأقوالهم وأفعالهم. {وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ} بل يقدمون رضا ربهم والخوف من لومه على لوم المخلوقين، وهذا يدل على قوة هممهم وعزائمهم، فإن ضعيف القلب ضعيف الهمة، تنتقض عزيمته عند لوم اللائمين، وتفتر قوته عند عذل العاذلين. وفي قلوبهم تعبد لغير الله، بحسب ما فيها من مراعاة الخلق وتقديم رضاهم ولومهم على أمر الله، فلا يسلم القلب من التعبد لغير الله، حتى لا يخاف في الله لومة لائم.

Mallarıyla ve canlarıyla, sözleriyle ve fiilleriyle { يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda cihad ederler” ve { وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar.” Bilakis Rablerinin rızasını ve O'nun kınamasından korkmayı yaratılmışların kınamasının önüne geçirirler. Bu da onların himmet ve azimlerinin kuvvetine delalet eder. Çünkü kalbi ve gayreti zayıf olan kimsenin azmi kınayanların kınaması karşısında çözülür ve ayıplayanların ayıplaması karşısında gücü tükenir. Yaratılmışları gözetme, onların rızasını ve kınamasını Allah'ın emrinin önüne geçirme nispetinde kalplerde Allah'tan başkasına bir kulluk/bağlılık bulunur. Dolayısıyla kalp, Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayıncaya kadar Allah'tan başkasına kul olmaktan tam manasıyla kurtulamaz.

ولما مدحهم تعالى بما من به عليهم منَّ الصفات الجليلة والمناقب العالية، المستلزمة لما لم يذكر من أفعال الخير -أخبر أن هذا من فضله عليهم وإحسانه لئلا يعجبوا بأنفسهم، وليشكروا الذي مَنَّ عليهم بذلك ليزيدهم من فضله، وليعلم غيرُهم أن فضل الله تعالى ليس عليه حجاب، فقال: {ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} أي: واسع الفضل والإحسان، جزيل المنن، قد عمت رحمته كل شيء، ويوسع على أوليائه من فضله، ما لا يكون لغيرهم، ولكنه عليم بمن يستحق الفضل فيعطيه، فالله أعلم حيث يجعل رسالته أصلا وفرعا.

Allah Teâlâ, [burada] zikredilmeyen diğer hayırlı amelleri de gerektiren yüce sıfatlar ve üstün meziyetleri kendilerine bahşetmesiyle onları övünce; kendilerini beğenip gurura kapılmasınlar, kendilerine bunları bahşeden [Allah]’a şükretsinler de O da lütfunu artırsın ve başkaları da Allah Teâlâ’nın lütfunun önünde hiçbir engelin bulunmadığını bilsin diye bunun, kendilerine O’nun bir lütfu ve ihsanı olduğunu haber vererek şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” Yani lütuf ve ihsanı geniş, bağışları pek boldur; rahmeti her şeyi kuşatmıştır. Dostlarına lütfundan başkalarına nasip olmayacak derecede genişlik bahşeder. Bununla birlikte O, bu lütfa kimin layık olduğunu hakkıyla bilendir ve onu ona verir. Nitekim Allah, risaletini -asıl ve fer' olarak- nereye koyacağını en iyi bilendir.

{٥٥، ٥٦} {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ * وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ} .

{ ٥٥، ٥٦ } { إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ * وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ } “Sizin dostunuz (veliniz) ancak Allah'tır, O'nun Elçisidir ve rükû ederek namazı kılan, zekâtı veren müminlerdir. Kim Allah'ı, Elçisini ve müminleri dost edinirse, şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır (hizbullah).”

لما نهى عن ولاية الكفار من اليهود والنصارى وغيرهم، وذكر مآل توليهم أنه الخسران المبين، أخبر تعالى مَن يجب ويتعين توليه، وذكر فائدة ذلك ومصلحته فقال: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} فولاية الله تدرك بالإيمان والتقوى. فكل من كان مؤمنا تقيا كان لله وليا، ومن كان وليا لله فهو ولي لرسوله، ومن تولى الله ورسوله كان تمام ذلك تولي من تولاه، وهم المؤمنون الذين قاموا بالإيمان ظاهرا وباطنا، وأخلصوا للمعبود، بإقامتهم الصلاة بشروطها وفروضها ومكملاتها، وأحسنوا للخلق، وبذلوا الزكاة من أموالهم لمستحقيها منهم.

Allah Teâlâ Yahudi, Hristiyan ve diğer kâfirleri dost edinmekten nehyedip onları dost edinmenin akıbetinin apaçık hüsran olduğunu zikredince, kime dost olunması gerektiğini ve vacip kılındığını haber verip bunun faydasını ve maslahatını belirterek şöyle buyurdu: { إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Sizin dostunuz ancak Allah'tır ve O'nun Elçisidir.” Allah'ın velayeti (dostluğu) iman ve takva ile elde edilir. Her kim takva sahibi bir mümin ise o Allah'ın veli kuludur. Allah'ın dostu olan kimse O'nun Rasûlü'nün de dostudur. Kim Allah'ı ve Rasûlü'nü dost edinirse, bunun kemali O'nun dost edindiklerini de dost edinmektir; onlar da imanı zahiren ve batınen ikame eden, şartları, farzları ve mütemmimleriyle namazı kılarak Mabud'a ihlasla bağlanan, mahlukata ihsanda bulunan ve mallarından hak edenlere zekâtı veren müminlerdir.

وقوله: {وَهُمْ رَاكِعُونَ} أي: خاضعون لله ذليلون. فأداة الحصر في قوله {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} تدل على أنه يجب قصر الولاية على المذكورين، والتبري من ولاية غيرهم.

{ وَهُمْ رَاكِعُونَ } “ve onlar rükû edicidirler” buyruğu, yani Allah'a karşı boyun eğen ve tevazu gösteren kimselerdir demektir. { إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki hasr edatı (innemâ), velayeti sırf bu zikredilenlere hasretmenin ve bunların dışındakilerin velayetinden teberri etmenin vacip olduğuna delalet eder.

ثم ذكر فائدة هذه الولاية فقال: {وَمَن يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ} أي: فإنه من الحزب المضافين إلى الله إضافة عبودية وولاية، وحزبه هم الغالبون الذين لهم العاقبة في الدنيا والآخرة، كما قال تعالى: {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} .

Sonra bu dostluğun faydasını zikrederek şöyle buyurdu: { وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ } “Kim Allah'ı, Elçisini ve müminleri dost edinirse, şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır.” Yani kulluk ve velayet izafetiyle Allah'a nispet edilen topluluktan (hizipten) olur; Allah'ın topluluğu ise dünyada ve ahirette güzel akıbet kendilerinin olan galiplerdir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ } “Şüphesiz bizim ordumuz mutlaka galip gelecektir” buyurmuştur.

وهذه بشارة عظيمة، لمن قام بأمر الله وصار من حزبه وجنده، أن له الغلبة، وإن أديل عليه في بعض الأحيان لحكمة يريدها الله تعالى، فآخر أمره الغلبة والانتصار، ومن أصدق من الله قيلا.

Bu, Allah'ın emrini ayakta tutan ve O'nun hizbinden ve ordusundan olan kimseler için büyük bir müjdedir: Allah Teâlâ'nın dilediği bir hikmetten ötürü bazen aleyhlerine dönemsel mağlubiyetler gelse bile, işin sonunda zafer ve galibiyet onlarındır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?

{٥٧، ٥٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} .

{ ٥٧، ٥٨ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve kâfirlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun.”

ينهى عباده المؤمنين عن اتخاذ أهل الكتاب من اليهود والنصارى ومن سائر الكفار أولياء يحبونهم ويتولونهم، ويبدون لهم أسرار المؤمنين، ويعاونونهم على بعض أمورهم التي تضر الإسلام والمسلمين، وأن ما معهم من الإيمان يوجب عليهم ترك موالاتهم، ويحثهم على معاداتهم، وكذلك التزامهم لتقوى الله التي هي امتثال أوامره واجتناب زواجره مما تدعوهم إلى معاداتهم.

[Allah], mümin kullarını; Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitab'ı ve diğer bütün kâfirleri dost edinmekten, onları sevip veli edinmekten, müminlerin sırlarını onlara açmaktan ve İslâm'a ve Müslümanlara zarar veren bazı hususlarda onlara yardım etmekten meneder. Zira sahip oldukları iman, onları dost edinmeyi terk etmelerini gerektirir ve onlara düşmanlık beslemeye teşvik eder. Aynı şekilde O'nun emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından kaçınmaktan ibaret olan Allah takvasına bağlılıkları da onları bunlara düşmanlık beslemeye sevk eden hususlardandır.

{وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ} .

{ وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.”

وكذلك ما كان عليه المشركون والكفار المخالفون للمسلمين، من قدحهم في دين المسلمين، واتخاذهم إياه هزوا ولعبا، واحتقاره واستصغاره، خصوصا الصلاة التي هي أظهر شعائر المسلمين، وأجلُّ عباداتهم، إنهم إذا نادوا إليها اتخذوها هزوا ولعبا، وذلك لعدم عقلهم ولجهلهم العظيم، وإلا فلو كان لهم عقول لخضعوا لها، ولعلموا أنها أكبر من جميع الفضائل التي تتصف بها النفوس.

Aynı şekilde Müslümanlara muhalif olan müşriklerin ve kâfirlerin; Müslümanların dinini yermeleri, onu alay ve eğlence konusu yapmaları, onu hakir ve küçük görmeleri, bilhassa Müslümanların en belirgin şiarı ve en yüce ibadeti olan namaza çağrıldıklarında (ezan okunduğunda) onu alay ve eğlenceye almaları da böyledir. Bu da onların akıllarının olmamasından ve büyük cehaletlerindendir; aksi takdirde şayet akılları olsaydı namaza boyun eğerler ve onun nefislerin bürünebileceği bütün faziletlerden daha büyük olduğunu bilirlerdi.

فإذا علمتم -أيها المؤمنون- حال الكفار وشدة معاداتهم لكم ولدينكم، فمن لم يعادهم بعد هذا دل على أن الإسلام عنده رخيص، وأنه لا يبالي بمن قدح فيه أو قدح بالكفر والضلال، وأنه ليس عنده من المروءة والإنسانية شيء.

Ey müminler! Kâfirlerin durumunu ve size ve dininize olan düşmanlıklarının şiddetini bildiğinize göre; bundan sonra onlara düşmanlık beslemeyen kimsenin bu hali, İslam'ın onun katında değersiz olduğuna, İslam'ı yeren veya küfür ve dalaletle saldıran kimseye aldırmadığına ve kendisinde mürüvvet ile insanlıktan hiçbir pay bulunmadığına delalet eder.

فكيف تدعي لنفسك دينا قيما، وأنه الدين الحق وما سواه باطل، وترضى بموالاة من اتخذه هزوا ولعبا، وسخر به وبأهله، من أهل الجهل والحمق؟! وهذا فيه من التهييج على عداوتهم ما هو معلوم لكل من له أدنى مفهوم.

Kendin için dosdoğru bir dine sahip olduğunu, onun hak din olup dışındakilerin batıl olduğunu iddia edip de, onu alay ve eğlence konusu edinen, cehalet ve ahmaklık ehlinden olup onunla ve ehliyle alay eden kimseleri dost edinmeye nasıl razı olursun?! Bunda, asgari bir anlayışa sahip olan herkesin bileceği derecede onlara düşmanlık beslemeye yönelik kuvvetli bir teşvik vardır.

{٥٩ - ٦٣} {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ * قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ * وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ * وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الإثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} .

{ ٥٩ - ٦٣ } { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ * قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ * وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ * وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الإثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “De ki: «Ey Kitap ehli! Sırf Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz ve çoğunuzun fasık olduğu için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?» De ki: «Allah katında ceza olarak bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanet ettiği, gazaplandığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, makamca daha kötü ve dosdoğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.» Yanınıza geldiklerinde: «İman ettik» derler; oysa inkârla girmişler ve yine onunla çıkmışlardır. Gizlemekte olduklarını Allah çok iyi bilir. Onlardan birçoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram (suht) yemekte yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! Kendilerini Rabb'e adamış din âlimleri (rabbaniler) ve fakihleri (ahbâr), onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya! Yapmakta oldukları sanat (tavır) ne kötüdür!”

أي: {قُلْ} يا أيها الرسول {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ} ملزما لهم، إن دين الإسلام هو الدين الحق، وإن قدحهم فيه قدح بأمر ينبغي المدح عليه: {هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزلَ مِن قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} أي: هل لنا عندكم من العيب إلا إيماننا بالله، وبكتبه السابقة واللاحقة، وبأنبيائه المتقدمين والمتأخرين، وبأننا نجزم أن من لم يؤمن كهذا الإيمان فإنه كافر فاسق؟

Yani: Ey Rasûl! { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ } “De ki: «Ey Kitap ehli!»” Onlara İslam dininin hak din olduğunu, bu dine yönelik yergilerinin aslında övülmesi gereken bir hususu yermek olduğunu delille göstererek şöyle de: { هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ } “«Sırf Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz ve çoğunuzun fasık olduğu için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?»” Yani sizin katınızda bizim ayıbımız; Allah'a, O'nun önceki ve sonraki kitaplarına, geçmiş ve gelecek peygamberlerine iman etmemizden ve böyle iman etmeyen kimsenin kesin olarak kâfir ve fasık olduğuna inanmamızdan başka bir şey midir?

فهل تنقمون منا بهذا الذي هو أوجب الواجبات على جميع المكلفين؟ "

Bütün mükelleflerin üzerine en vacip olan bir vazife ile mi bizden intikam alıp hoşlanmıyorsunuz?

ومع هذا فأكثركم فاسقون، أي: خارجون عن طاعة الله، متجرئون على معاصيه، فأولى لكم -أيها الفاسقون- السكوت، فلو كان عيبكم وأنتم سالمون من الفسق، وهيهات ذلك - لكان الشر أخف من قدحكم فينا مع فسقكم.

Bununla birlikte sizin çoğunuz fasıklarsınız; yani Allah'a itaatten çıkmış, O'na isyana cüret etmiş kimselersiniz. Ey fasıklar! Size susmak yaraşır. Şayet siz fasıklıktan uzak ve salim olarak bizi ayıplasaydınız -ki bu ne kadar uzaktır- kötülük, fasıklığınızla birlikte bizi yermenizden daha hafif olurdu.

ولما كان قدحهم في المؤمنين يقتضي أنهم يعتقدون أنهم على شر، قال تعالى: {قُلْ} لهم مخبرا عن شناعة ما كانوا عليه: {هَلْ أُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِن ذَلِكَ} الذي نقمتم فيه علينا، مع التنزل معكم. {مَن لَّعَنَهُ اللَّهُ} أي: أبعده عن رحمته {وَغَضِبَ عَلَيْهِ} وعاقبه في الدنيا والآخرة {وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} وهو الشيطان، وكل ما عبد من دون الله فهو طاغوت. {أُولَئِكَ} المذكورون بهذه الخصال القبيحة {شَرٌّ مَّكَانًا} من المؤمنين الذين رحمة الله قريب منهم، ورضي الله عنهم وأثابهم في الدنيا والآخرة، لأنهم أخلصوا له الدين.

Onların müminleri yermesi, müminlerin şer üzerinde olduğuna inandıklarını iktiza edince, Allah Teâlâ onlara bulundukları halin çirkinliğini haber vererek şöyle buyurmasını emretti: { قُلْ } “De ki:” { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ } “«Bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi?»” -sizinle bir an için aynı seviyede farz ederek soruyorum- { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah'ın lanet ettiği,” yani rahmetinden kovduğu, { وَغَضِبَ عَلَيْهِ } “gazaplandığı,” dünyada ve ahirette cezalandırdığı, { وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } “içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir.” Tağut ise şeytandır ve Allah'tan başka tapılan her şey tağuttur. Bu çirkin hasletlerle zikredilen { أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا } “İşte onlar, makamca daha kötüdürler;” Allah'ın rahmetinin kendilerine yakın olduğu, Allah'ın kendilerinden razı olup dini sırf O'na has kıldıkları için dünyada ve ahirette mükâfatlandırdığı müminlerden çok daha aşağı ve kötüdürler.

وهذا النوع من باب استعمال أفعل التفضيل في غير بابه وكذلك قوله: {وَأَضَلُّ عَن سَوَاءِ السَّبِيلِ} أي: وأبعد عن قصد السبيل.

Bu üslup, ism-i tafdilin asıl babının dışında (karşı tarafta hiç hayır olmadığı halde) kullanılması kabilindendir. Nitekim { وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ } “ve dosdoğru yoldan daha çok sapmış olanlardır” buyruğu da böyledir; yani orta ve doğru yoldan en uzak olanlardır.

{وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا} نفاقا ومكرا {و} هم {قد دَّخَلُوا} مشتملين على الكفر {وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ} فمدخلهم ومخرجهم بالكفر -وهم يزعمون أنهم مؤمنون، فهل أشر من هؤلاء وأقبح حالا منهم؟

Nifak ve hileyle { وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا } “Yanınıza geldiklerinde: «İman ettik» derler;” { وَقَدْ دَخَلُوا } küfre bürünmüş olarak “girmişler” ve { وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } “yine onunla çıkmışlardır.” Girişleri de çıkışları da küfürledir; üstelik mümin olduklarını iddia ederler. Bunlardan daha şerli ve durumu bunlardan daha çirkin kim olabilir?

{وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ} فيجازيهم بأعمالهم خيرها وشرها.

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ } “Gizlemekte olduklarını Allah çok iyi bilir.” Amellerinin hayrına ve şerrine göre onları cezalandıracaktır.

ثم استمر تعالى يعدد معايبهم، انتصارا لقدحهم في عباده المؤمنين، فقال: {وَتَرَى كَثِيرًا مِّنْهُمْ} أي: من اليهود {يُسَارِعُونَ فِي الإثْمِ وَالْعُدْوَانِ} أي: يحرصون، ويبادرون المعاصي المتعلقة في حق الخالق والعدوان على المخلوقين.

Sonra Allah Teâlâ mümin kullarını yermelerine karşılık onların ayıplarını saymaya devam ederek şöyle buyurdu: { وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ } Yani Yahudilerden “birçoğunun” { يُسَارِعُونَ فِي الإثْمِ وَالْعُدْوَانِ } “günahta ve düşmanlıkta yarıştıklarını görürsün.” Yani Yaratıcı'nın hakkına dair günahlara ve yaratılmışlara yönelik düşmanlık ve tecavüze hırsla koşuşurlar.

{وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} الذي هو الحرام. فلم يكتف بمجرد الإخبار أنهم يفعلون ذلك، حتى أخبر أنهم يسارعون فيه، وهذا يدل على خبثهم وشرهم، وأن أنفسهم مجبولة على حب المعاصي والظلم. هذا وهم يدعون لأنفسهم المقامات العالية. {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} وهذا في غاية الذم لهم والقدح فيهم.

{ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ } “ve haram yemekte [yarıştıklarını görürsün].” Sadece bunu yaptıklarını haber vermekle yetinmemiş, onda yarıştıklarını ve koştuklarını bildirmiştir. Bu da onların habisliğine, şerrine ve nefislerinin günahları ve zulmü sevmeye meyilli kılındığına delalet eder. Üstelik onlar kendileri için yüce makamlar iddia ederler. { لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Bu, onlar için son derece ağır bir zem ve yergidir.

{لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَن قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ} أي: هلا ينهاهم العلماء المتصدون لنفع الناس، الذين من الله عليهم بالعلم والحكمة -عن المعاصي التي تصدر منهم، ليزول ما عندهم من الجهل، وتقوم حجة الله عليهم، فإن العلماء عليهم أمر الناس ونهيهم، وأن يبينوا لهم الطريق الشرعي، ويرغبونهم في الخير ويرهبونهم من الشر {لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} .

{ لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ } “Kendilerini Rabb'e adamış din âlimleri (rabbaniler) ve fakihleri (ahbâr), onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya!” Yani insanların faydası için öne çıkan, Allah'ın kendilerine ilim ve hikmet bahşettiği âlimler, cehaletleri zail olsun ve Allah'ın hücceti üzerlerine kaim olsun diye kendilerinden sadır olan bu günahlardan onları menetselerdi ya! Zira insanlara emretmek, onları nehyetmek, şer'i yolu açıklamak, onları hayra teşvik edip şerden sakındırmak âlimlerin vazifesidir. { لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “Yapmakta oldukları sanat (tavır) ne kötüdür!”

{٦٤ - ٦٦} {وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} .

{ ٦٤ - ٦٦ } { وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Yahudiler: «Allah'ın eli bağlıdır (sıkıdır)» dediler. Dedikleri yüzünden kendi elleri bağlandı ve lanetlendiler! Bilakis O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi infak eder. Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. Kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü. Yeryüzünde bozgunculuk için koşarlar; Allah ise bozguncuları sevmez.”

يخبر تعالى عن مقالة اليهود الشنيعة، وعقيدتهم الفظيعة، فقال: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ} أي: عن الخير والإحسان والبر.

Allah Teâlâ Yahudilerin çirkin sözlerini ve korkunç inançlarını haber vererek şöyle buyurmaktadır: { وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Yahudiler: «Allah'ın eli bağlıdır (sıkıdır)» dediler.” Yani hayra, ihsana ve iyiliğe karşı [bağlıdır dediler].

{غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا} وهذا دعاء عليهم بجنس مقالتهم. فإن كلامهم متضمن لوصف الله الكريم، بالبخل وعدم الإحسان. فجازاهم بأن كان هذا الوصف منطبقا عليهم.

{ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا } “Dedikleri yüzünden kendi elleri bağlandı ve lanetlendiler!” Bu, söyledikleri sözün cinsinden onlara yapılmış bir bedduadır. Çünkü onların sözleri Kerîm olan Allah'ı cimrilikle ve ihsansızlıkla nitelemeyi ihtiva etmektedir. Allah da bu vasfın bizzat kendilerine uymasını sağlayarak onları cezalandırmıştır.

فكانوا أبخل الناس وأقلهم إحسانا، وأسوأهم ظنا بالله، وأبعدهم الله عن رحمته التي وسعت كل شيء، وملأت أقطار العالم العلوي والسفلي. ولهذا قال: {بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ} لا حجر عليه، ولا مانع يمنعه مما أراد، فإنه تعالى قد بسط فضله وإحسانه الديني والدنيوي، وأمر العباد أن يتعرضوا لنفحات جوده، وأن لا يسدوا على أنفسهم أبواب إحسانه بمعاصيهم.

Böylece insanların en cimrisi, ihsanı en az olanı ve Allah hakkında en kötü zanda bulunanı oldular; Allah da onları her şeyi kuşatan, yüce ve alçak âlemlerin her tarafını dolduran rahmetinden uzaklaştırdı. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi infak eder.” O'nun üzerinde hiçbir kısıtlama yoktur ve dilediği şeyden O'nu alıkoyacak hiçbir engel bulunmaz. Zira Allah Teâlâ dini ve dünyevi lütfunu ve ihsanını yaymıştır; kullarına O'nun cömertlik esintilerine yönelmelerini ve günahlarıyla O'nun ihsan kapılarını kendi üzerlerine kapatmamalarını emretmiştir.

فيداه (١) سحاء الليل والنهار، وخيره في جميع الأوقات مدرارا، يفرج كربا، ويزيل غما، ويغني فقيرا، ويفك أسيرا ويجبر كسيرا، ويجيب سائلا ويعطي فقيرا عائلا ويجيب المضطرين، ويستجيب للسائلين. وينعم على من لم يسأله، ويعافي من طلب العافية، ولا يحرم من خيره عاصيا، بل خيره يرتع فيه البر والفاجر، ويجود على أوليائه بالتوفيق لصالح الأعمال ثم يحمدهم عليها، ويضيفها إليهم، وهي من جوده ويثيبهم عليها من الثواب العاجل والآجل ما لا يدركه الوصف، ولا يخطر على بال العبد، ويلطف بهم في جميع أمورهم، ويوصل إليهم من الإحسان، ويدفع عنهم من النقم ما لا يشعرون بكثير منه، فسبحان من كل النعم التي بالعباد فمنه، وإليه يجأرون في دفع المكاره، وتبارك من لا يحصي أحد ثناء عليه، بل هو كما أثنى على نفسه، وتعالى من لا يخلو العباد من كرمه طرفة عين، بل لا وجود لهم ولا بقاء إلا بجوده.

O'nun iki eli (1) gece gündüz durmaksızın dolup taşar; hayrı her an sağanak sağanak yağar. Sıkıntıyı giderir, kederi kaldırır, fakiri zenginleştirir, esiri azat eder, kırılanı onarır, isteyene icabet eder, muhtaç fakire ihsanda bulunur, darda kalanların imdadına yetişir ve dua edenlerin dualarını kabul buyurur. Kendisinden istemeyene dahi nimet verir, afiyet dileyene afiyet bahşeder, isyankâr olanı dahi hayrından mahrum bırakmaz; bilakis O'nun hayrından iyi de kötü de istifade eder. Salih amellere muvaffak kılmak suretiyle dostlarına cömertlik gösterir; sonra onları bu amellerinden dolayı över, bu amelleri onlara izafe eder; halbuki bunlar O'nun cömertliğinin bir eseridir ve bu amellere karşılık onlara dünyada ve ahirette vasfedilemeyecek ve kulun aklına dahi gelmeyecek mükâfatlar verir. Bütün işlerinde onlara lütufta bulunur, onlara ihsanlar ulaştırır ve farkında olmadıkları pek çok belayı onlardan defeder. Kullardaki bütün nimetlerin sahibi olan ve sıkıntıların defedilmesinde kendisine yalvarılan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir! Hiç kimsenin övgüsünü eksiksiz sayamayacağı, ancak kendi nefsini sena ettiği gibi yüce olan Allah ne mübarektir! Göz açıp kapayıncaya kadar bile kulların O'nun kereminden mahrum kalamayacağı, bilakis onların varlığı ve bekasının ancak O'nun cömertliğiyle mümkün olduğu Allah ne yücedir!

وقبَّح الله من استغنى بجهله عن ربه، ونسبه إلى ما لا يليق بجلاله، بل لو عامل الله اليهود القائلين تلك المقالة، ونحوهم ممن حاله كحالهم ببعض قولهم، لهلكوا، وشقوا في دنياهم، ولكنهم يقولون تلك الأقوال، وهو تعالى، يحلم عنهم، ويصفح، ويمهلهم ولا يهملهم.

Cehaleti sebebiyle Rabbinden müstağni kalan ve O'na celaline yakışmayan şeyleri nispet eden kimseleri Allah kahretsin! Şayet Allah bu sözü söyleyen Yahudilere ve onlar gibi olan kimselere söylediklerinin bir kısmı sebebiyle muamele etseydi helak olurlar ve dünyalarında bedbahtlığa uğrarlardı. Fakat onlar bu sözleri söylerler, Allah Teâlâ ise onlara hilm ile muamele eder, affeder, mühlet verir ama onları büsbütün ihmal etmez.

وقوله {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم مَّا أُنزلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا} وهذا أعظم العقوبات على العبد، (٢) أن يكون الذكر الذي أنزله الله على رسوله، الذي فيه حياة القلب والروح، وسعادة الدنيا والآخرة، وفلاح الدارين، الذي هو أكبر منة امتن الله بها على عباده، توجب عليهم المبادرة إلى قبولها، والاستسلام لله بها، وشكرا لله عليها، أن تكون لمثل هذا زيادة غي إلى غيه، وطغيان إلى طغيانه، وكفر إلى كفره، وذلك بسبب إعراضه عنها، ورده لها، ومعاندته إياها، ومعارضته لها بالشبه الباطلة. {وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} فلا يتآلفون، ولا يتناصرون، ولا يتفقون على حالة فيها مصلحتهم، بل لم يزالوا متباغضين في قلوبهم، متعادين بأفعالهم، إلى يوم القيامة {كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ} ليكيدوا بها الإسلام وأهله، وأبدوا وأعادوا، وأجلبوا بخيلهم ورجلهم {أَطْفَأَهَا اللَّهُ} بخذلانهم وتفرق جنودهم، وانتصار المسلمين عليهم.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا } “Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır” buyruğuna gelince; bu bir kul için cezaların en büyüğüdür (2). Zira Allah'ın Rasûlü'ne indirdiği, kalbin ve ruhun hayatını, dünya ve ahiret saadetini ve iki cihan kurtuluşunu barındıran ve Allah'ın kullarına bahşettiği en büyük nimet olup hemen kabul edilmesini, onunla Allah'a teslim olunmasını ve şükredilmesini iktiza eden o zikir (Kitap); böyle bir kimsenin sapıklığına sapıklık, azgınlığına azgınlık ve küfrüne küfür katmaktadır. Bu da onun kitaptan yüz çevirmesi, onu reddetmesi, ona inatla karşı durması ve batıl şüphelerle ona muhalefet etmesi sebebiyledir. { وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “Kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık.” Artık kaynaşamazlar, birbirlerine yardım edemezler ve kendi maslahatlarına olan bir hususta bile ittifak edemezler; bilakis kıyamet gününe kadar kalplerinde kin beslemeye ve fiilleriyle düşmanlık etmeye devam ederler. İslam'a ve ehline tuzak kurmak için { كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa,” her türlü hileye başvurup atlı ve yaya bütün güçlerini toplasalar da, onları yüzüstü bırakarak, ordularını dağıtarak ve Müslümanları onlara galip kılarak { أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Allah onu söndürdü.”

{وَيَسْعَوْنَ فِي الأرْضِ فَسَادًا} أي: يجتهدون ويجدون، ولكن بالفساد في الأرض، بعمل المعاصي، والدعوة إلى دينهم الباطل، والتعويق عن الدخول في الإسلام. {وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} بل يبغضهم أشد البغض، وسيجازيهم على ذلك.

{ وَيَسْعَوْنَ فِي الأرْضِ فَسَادًا } “Yeryüzünde fesat çıkarmaya koşarlar” Yani: Günahları işleyerek, bâtıl dinlerine davet ederek ve İslâm'a girilmesine engel olarak yeryüzünde bozgunculuk yapmak için var güçleriyle çalışıp çabalarlar. { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Allah bozguncuları sevmez” Bilakis onlara son derece buğzeder ve onları bununla cezalandıracaktır.

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ * وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالإنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لأكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ} .

{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ * وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالإنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لأكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ } “Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı, elbette onların kötülüklerini örter ve onları Naim cennetlerine koyardık. Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı (ikame etselerdi), elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır; ama onların birçoğunun yapmakta olduğu şey ne kötüdür!”

[ثم قال تعالى] : {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ} وهذا من كرمه وجوده، حيث ذكر قبائح أهل الكتاب ومعايبهم وأقوالهم الباطلة، دعاهم إلى التوبة، وأنهم لو آمنوا بالله وملائكته، وجميع كتبه، وجميع رسله، واتقوا المعاصي، لكفر عنهم سيئاتهم ولو كانت ما كانت، ولأدخلهم جنات النعيم التي فيها ما تشتهيه الأنفس وتلذ الأعين.

[Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu]: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı, elbette onların kötülüklerini örter ve onları Naim cennetlerine koyardık.” Bu, Allah'ın kereminden ve cömertliğindendir; nitekim Ehl-i Kitab'ın çirkinliklerini, ayıplarını ve batıl sözlerini zikrettikten sonra onları tevbeye davet etmiş ve şayet Allah'a, meleklerine, bütün kitaplarına, bütün elçilerine iman edip günahlardan sakınsalardı -ne kadar büyük olursa olsun- günahlarını örteceğini ve onları nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı nimetlerin bulunduğu Naim cennetlerine koyacağını bildirmiştir.

{وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالإنجِيلَ وَمَا أُنزلَ إِلَيْهِمْ مِن رََّبِّهِمْ} أي: قاموا بأوامرهما ونواهيهما، كما ندبهم الله وحثهم.

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı;” yani Allah'ın kendilerini teşvik edip emrettiği şekilde bu kitapların emirlerini ve yasaklarını yerine getirselerdi.

ومن إقامتهما الإيمان بما دعيا إليه، من الإيمان بمحمد ﷺ وبالقرآن، فلو قاموا بهذه النعمة العظيمة التي أنزلها ربهم إليهم، أي: لأجلهم وللاعتناء بهم {لأكَلُوا مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} أي: لأدر الله عليهم الرزق، ولأمطر عليهم السماء، وأنبت لهم الأرض كما قال تعالى: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ} .

Bu iki kitabı ikame etmenin gereklerinden biri de; onların davet ettiği Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Kur'an'a iman etmektir. Şayet Rablerinin kendilerine indirdiği, yani onlar için ve onlara ihtimam göstererek bahşettiği bu büyük nimeti ikame etselerdi { لأكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi.” Yani Allah onlara rızkı bol bol akıtır, üzerlerine gökten yağmur yağdırır ve onlar için yerden bitkiler bitirirdi. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ } “Eğer o ülkelerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık” buyurmuştur.

{مِنْهُمْ} أي: من أهل الكتاب {أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ} أي: عاملة بالتوراة والإنجيل، عملا غير قوي ولا نشيط، {وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ} أي: والمسيء منهم الكثير. وأما السابقون منهم فقليل ما هم.

Ehl-i Kitap'tan { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır;” yani Tevrat ve İncil ile amel eden fakat bu amelleri pek güçlü ve gayretli olmayan kimselerdir. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ } “ama onların birçoğunun yapmakta olduğu şey ne kötüdür!” Yani kötülük işleyenler çoğunluktadır. Hayırlarda öne geçen (sâbikûn) kimselere gelince; onlar pek azdır.

{٦٧} {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} .

{ ٦٧ } { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”

هذا أمر من الله لرسوله محمد ﷺ بأعظم الأوامر وأجلها، وهو التبليغ لما أنزل الله إليه، ويدخل في هذا كل أمر تلقته الأمة عنه ﷺ من العقائد والأعمال والأقوال، والأحكام الشرعية والمطالب الإلهية. فبلغ ﷺ أكمل تبليغ، ودعا وأنذر، وبشر ويسر، وعلم الجهال الأميين حتى صاروا من العلماء الربانيين، وبلغ بقوله وفعله وكتبه ورسله. فلم يبق خير إلا دل أمته عليه، ولا شر إلا حذرها عنه، وشهد له بالتبليغ أفاضل الأمة من الصحابة، فمن بعدهم من أئمة الدين ورجال المسلمين.

Bu, Allah'ın Rasûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e verdiği emirlerin en büyüğü ve en yücesidir ki o da Allah'ın kendisine indirdiği şeyleri tebliğ etmesidir. Ümmetin inançlar, ameller, sözler, şer'i hükümler ve ilahi talepler hususunda kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem telakki ettiği her şey buna dâhildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem en mükemmel şekilde tebliğ etti; davet etti, uyardı, müjdeledi, kolaylaştırdı, ümmi olan cahilleri rabbani âlimler haline gelene kadar eğitti; sözüyle, fiiliyle, mektuplarıyla ve elçileriyle tebliğde bulundu. Ümmetine göstermediği hiçbir hayır ve sakındırmadığı hiçbir şer bırakmadı. Başta sahabe olmak üzere ümmetin en faziletlileri ve onlardan sonra gelen din imamları ve Müslüman erler onun bu tebliğine şahitlik ettiler.

{وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ} أي: لم تبلغ ما أنزل إليك من ربك {فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} أي: فما امتثلت أمره.

{ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ } “Eğer bunu yapmazsan,” yani Rabbinden sana indirileni tebliğ etmezsen { فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ } “O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun;” yani O'nun emrine imtisal etmemiş olursun.

{وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} هذه حماية وعصمة من الله لرسوله من الناس، وأنه ينبغي أن يكون حرصك على التعليم والتبليغ، ولا يثنيك عنه خوف من المخلوقين فإن نواصيهم بيد الله وقد تكفل بعصمتك، فأنت إنما عليك البلاغ المبين، فمن اهتدى فلنفسه، وأما الكافرون الذين لا قصد لهم إلا اتباع أهوائهم فإن الله لا يهديهم ولا يوفقهم للخير، بسبب كفرهم.

{ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır.” Bu, Allah'ın Rasûlü'nü insanlara karşı himaye ve koruma vaadidir. Bütün gayretinin talim ve tebliğ üzerine olması gerektiğini, yaratılmışlardan gelecek hiçbir korkunun seni bundan alıkoymaması icap ettiğini bildirir; zira onların perçemleri Allah'ın elindedir ve O seni korumayı tekeffül etmiştir. Sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. Kim hidayete ererse kendi nefsi içindir. Hevalarına uymaktan başka maksatları olmayan kâfirlere gelince; inkârları sebebiyle Allah onları hidayete erdirmez ve hayra muvaffak kılmaz.

{٦٨} {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالإنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} .

{ ٦٨ } { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالإنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “De ki: «Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça (ikame etmedikçe) hiçbir esas üzerinde değilsiniz.» Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. Artık o kâfirler topluluğu için üzülme!”

أي: قل لأهل الكتاب، مناديا على ضلالهم، ومعلنا بباطلهم: {لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ} من الأمور الدينية، فإنكم لا بالقرآن ومحمد آمنتم، ولا بنبيكم وكتابكم صدقتم، ولا بحق تمسكتم، ولا على أصل اعتمدتم {حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالإنجِيلَ} أي: تجعلوهما قائمين بالإيمان بهما واتباعهما، والتمسك بكل ما يدعوان إليه.

Yani: Ehl-i Kitab'a onların dalaletlerini haykırarak ve batıllarını ilan ederek şöyle de: { لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ } “Hiçbir esas üzerinde değilsiniz;” dini meselelerden hiçbir sağlam tutanağınız yoktur. Çünkü siz ne Kur'an'a ve Muhammed'e iman ettiniz, ne peygamberinizi ve kitabınızı tasdik ettiniz, ne bir hakka sarıldınız ne de güvenilir bir asıla dayandınız. Ta ki { حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ } “Tevrat'ı ve İncil'i gereğince uygulayıncaya kadar;” yani her ikisine de iman edip tabi olarak ve davet ettikleri her şeye sarılarak onları ikame edinceye kadar.

{و} تقيموا {ما أُنزلَ إِلَيْكُمْ مِن رَبِّكُمْ} الذي رباكم، وأنعم عليكم، وجعل أجلَّ إنعامه إنزالَ الكتب إليكم. فالواجب عليكم، أن تقوموا بشكر الله، وتلتزموا أحكام الله، وتقوموا بما حملتم من أمانة الله وعهده.

Ve sizi terbiye eden, size nimetler veren ve nimetlerinin en büyüğünü size kitaplar indirmek kılan { وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirileni de [ikame edinceye kadar].” Öyleyse size düşen vacip vazife; Allah'a şükretmek, Allah'ın hükümlerine bağlanmak ve yüklendiğiniz Allah'ın emanetini ve ahdini yerine getirmektir.

{وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُمْ مَّا أُنزلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} .

{ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. Artık o kâfirler topluluğu için üzülme!”

{٦٩} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} .

{ ٦٩ } { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sabiiler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse; artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”

يخبر تعالى عن أهل الكتب من أهل القرآن والتوراة والإنجيل، أن سعادتهم ونجاتهم في طريق واحد، وأصل واحد، وهو الإيمان بالله واليوم الآخر [والعمل الصالح] فمن آمن منهم بالله واليوم الآخر، فله النجاة، ولا خوف عليهم فيما يستقبلونه من الأمور المخوفة، ولا هم يحزنون على ما خلفوا منها. وهذا الحكم المذكور يشمل سائر الأزمنة.

Allah Teâlâ Kur'an, Tevrat ve İncil ehlinden oluşan kitap ehline dair; onların mutluluk ve kurtuluşlarının tek bir yolda ve tek bir esasta olduğunu haber vermektedir ki o da Allah'a ve ahiret gününe iman [ve salih amel]dir. Dolayısıyla onlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse kurtuluş onlarındır; gelecekte karşılaşacakları korkutucu durumlardan ötürü onlara hiçbir korku yoktur ve geride bıraktıkları şeyler için de üzülmeyeceklerdir. Zikredilen bu hüküm bütün zamanları kapsar.

{٧٠، ٧١} {لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ} .

{ ٧٠، ٧١ } { لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü (misakını) almış ve onlara elçiler göndermiştik. Onlara ne zaman bir elçi nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı.”

يقول تعالى: {لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} أي: عهدهم الثقيل بالإيمان بالله، والقيام بواجباته التي تقدم الكلام عليها في قوله: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} إلى آخر الآيات. {وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلا} يتوالون عليهم بالدعوة، ويتعاهدونهم بالإرشاد، ولكن ذلك لم ينجع فيهم، ولم يفد {كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنفُسُهُمْ} من الحق كذبوه وعاندوه، وعاملوه أقبح المعاملة {فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ} .

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü (misakını) almıştık;” yani Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا } “Andolsun ki Allah İsrailoğullarının kesin sözünü almıştı ve içlerinden on iki temsilci göndermiştik...” ayetlerinde geçtiği üzere Allah'a iman etmeleri ve vecibelerini yerine getirmeleri hususunda onlardan ağır bir ahit almıştık. { وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلا } “ve onlara elçiler göndermiştik;” peş peşe davetle geliyor ve onları irşat ediyorlardı. Fakat bu onlara tesir etmedi ve fayda vermedi. Hak namına { كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ } “nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle bir elçi geldiğinde” onu yalanladılar, ona inatla karşı çıktılar ve ona en çirkin muameleyi reva gördüler; { فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ } “bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı.”

{وَحَسِبُوا أَلا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} .

{ وَحَسِبُوا أَلا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ } “Bir fitne (azap) kopmayacağını sandılar da körleştiler ve sağırlaştılar. Sonra Allah onların tevbelerini kabul etti; sonra içlerinden birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah, onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir.”

{وَحَسِبُوا أَلا تَكُونَ فِتْنَةٌ} أي: ظنوا أن معصيتهم وتكذيبهم لا يجر عليهم عذابا ولا عقوبة، فاستمروا على باطلهم. {فَعَمُوا وَصَمُّوا} عن الحق {ثُمَّ} نعشهم و {تاب الله عَلَيْهِمْ} حين تابوا إليه وأنابوا {ثُمَّ} لم يستمروا على ذلك حتى انقلب أكثرهم إلى الحال القبيحة. فَـ {عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ} بهذا الوصف، والقليل استمروا على توبتهم وإيمانهم. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} فيجازي كل عامل بعمله، إن خيرا فخير وإن شرا فشر.

{ وَحَسِبُوا أَلا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Bir fitne kopmayacağını sandılar;” yani isyanlarının ve yalanlamalarının kendilerine bir azap ve ceza getirmeyeceğini zannedip batıllarında devam ettiler. Haktan yana { فَعَمُوا وَصَمُّوا } “körleştiler ve sağırlaştılar.” { ثُمَّ } “Sonra” Allah onları düştükleri yerden kaldırdı ve tevbe edip O'na yöneldiklerinde { تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah tevbelerini kabul etti.” { ثُمَّ } “Sonra” bu halde sebat göstermeyip çoğunluğu yine o çirkin duruma geri döndü; { فَعَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “içlerinden birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı.” Az bir kısmı ise tevbelerinde ve imanlarında sebat etti. { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ } “Allah, onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir.” Her amel edene amelinin karşılığını verir; hayırsa hayır, şerse şer.

{٧٢ - ٧٥} {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ * لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ} .

{ ٧٢ - ٧٥ } { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ * لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Andolsun ki: «Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'in ta kendisidir» diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesih şöyle demişti: «Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır ve onun varacağı yer ateştir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.» Andolsun ki: «Allah, üçün üçüncüsüdür» diyenler de kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylemekte olduklarından vazgeçmezlerse, onlardan inkâr edenlere elbette elem verici bir azap dokunacaktır. Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Oysa Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Meryem oğlu Mesih ancak bir elçidir; ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındı. İkisi de yemek yerlerdi. Bak, ayetleri onlara nasıl açıklıyoruz; sonra bak, nasıl da yüz çevirip döndürülüyorlar!”

يخبر تعالى عن كفر النصارى بقولهم: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ} بشبهة أنه خرج من أم بلا أب، وخالف المعهود من الخلقة الإلهية، والحال أنه ﵊ قد كذبهم في هذه الدعوى، وقال لهم: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} فأثبت لنفسه العبودية التامة، ولربه الربوبية الشاملة لكل مخلوق.

Allah Teâlâ babasız bir anneden doğup ilahi hilkatin alışılagelmiş kanununa muhalif oldu diye düştükleri şüphe sebebiyle { إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “«Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'in ta kendisidir»” diyen Hristiyanların küfrünü haber vermektedir. Oysa Mesih aleyhisselâm bu iddiada onları bizzat yalanlamış ve onlara: { يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “«Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin»” demiştir. Böylece kendisi için tastamam kulluğu (ubudiyeti), Rabbi için de her mahluku kuşatan rububiyeti ispat etmiştir.

{إِنَّهُ مَن يُشْرِكْ بِاللَّهِ} أحدا من المخلوقين، لا عيسى ولا غيره. {فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} وذلك لأنه سوى الخلق بالخالق، وصرف ما خلقه الله له - وهو العبادة الخالصة - لغير من هي له، فاستحق أن يخلد في النار.

İster İsa olsun ister bir başkası olsun, yaratılmışlardan herhangi birini { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa,” { فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ } “Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır ve onun varacağı yer ateştir.” Çünkü o, yaratılmışı Yaratıcı'ya denk tutmuş ve Allah'ın kendisini yaratma gayesi olan halis ibadeti layık olmayana sarf etmiştir; bu sebeple ateşte ebedi kalmayı hak etmiştir.