Binûn

Mâide Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ} ينقذونهم من عذاب الله، أو يدفعون عنهم بعض ما نزل بهم.

{ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur;” yani onları Allah'ın azabından kurtaracak yahut başlarına gelen azabın bir kısmını olsun defedecek hiçbir yardımcıları bulunmaz.

{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ} وهذا من أقوال النصارى المنصورة عندهم، زعموا أن الله ثالث ثلاثة: الله، وعيسى، ومريم، تعالى الله عن قولهم علوا كبيرا.

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ } “Andolsun ki: «Allah, üçün üçüncüsüdür» diyenler de kâfir olmuşlardır.” Bu da Hristiyanların savundukları sözlerindendir; Allah'ın Allah, İsa ve Meryem olmak üzere üçün üçüncüsü olduğunu iddia etmişlerdir. Allah onların söylediklerinden pek yüce ve münezzehtir!

وهذا أكبر دليل على قلة عقول النصارى، كيف قبلوا هذه المقالة الشنعاء، والعقيدة القبيحة؟! كيف اشتبه عليهم الخالق بالمخلوقين (١) ؟! كيف خفي عليهم رب العالمين؟! قال تعالى -رادا عليهم وعلى أشباههم -: {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَاحِدٌ} متصف بكل صفة كمال، منزه عن كل نقص، منفرد بالخلق والتدبير، ما بالخلق من نعمة إلا منه. فكيف يجعل معه إله غيره؟ " تعالى الله عما يقول الظالمون علوا كبيرا.

Bu durum Hristiyanların akıllarının kıtlığına en büyük delildir: Bu korkunç sözü ve çirkin inancı nasıl kabul edebildiler?! Yaratıcı ile yaratılanlar (1) onlara nasıl birbirine karıştı?! Âlemlerin Rabbi onlara nasıl gizli kaldı?! Allah Teâlâ onları ve benzerlerini reddederek şöyle buyurmuştur: { وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَاحِدٌ } “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur.” O, her kemal sıfatıyla muttasıf, her noksanlıktan münezzeh, yaratmada ve idarede tek olandır; mahlukattaki bütün nimetler ancak O'ndandır. O halde O'nunla beraber nasıl başka bir ilah kılınabilir?! Allah zalimlerin söylediklerinden pek yüce ve münezzehtir!

ثم توعدهم بقوله: {وَإِن لَّمْ يَنتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .

Sonra şu buyruğuyla onları tehdit etmiştir: { وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Eğer söylemekte olduklarından vazgeçmezlerse, onlardan inkâr edenlere elbette elem verici bir azap dokunacaktır.”

ثم دعاهم إلى التوبة عما صدر منهم، وبين أنه يقبل التوبة عن عباده فقال: {أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ} أي: يرجعون إلى ما يحبه ويرضاه من الإقرار لله بالتوحيد، وبأن عيسى عبد الله ورسوله، عما كانوا يقولونه {وَيَسْتَغْفِرُونَهُ} عن ما صدر منهم {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} أي: يغفر ذنوب التائبين، ولو بلغت عنان السماء، ويرحمهم بقبول توبتهم، وتبديل سيئاتهم حسنات.

Sonra kendilerinden sadır olan bu batıl sözlerden ötürü onları tevbeye davet etti ve kullarının tevbesini kabul buyurduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: { أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ } “Hâlâ Allah'a tevbe etmeyecekler mi?” Yani söyledikleri o batıl sözleri bırakıp Allah'ın sevip razı olduğu tevhid ikrarına, İsa'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu kabule dönmeyecekler mi? { وَيَسْتَغْفِرُونَهُ } “ve O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” Kendilerinden sadır olan günahlar için mağfiret istemeyecekler mi? { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Oysa Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yani göklerin ufkuna ulaşsa bile tevbe edenlerin günahlarını bağışlar, tevbelerini kabul edip kötülüklerini iyiliklere çevirerek onlara merhamet eder.

وصدر دعوتهم إلى التوبة بالعرض الذي هو غاية اللطف واللين في قوله: {أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ} .

Onları tevbeye davetini, { أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ } “Hâlâ Allah'a tevbe etmeyecekler mi?” buyruğunda olduğu gibi, lütuf ve nezaketin zirvesi olan bir teklif ve teşvik üslubuyla (arz ile) başlatmıştır.

ثم ذكر حقيقة المسيح وأُمِّه، الذي هو الحق، فقال: {مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ} أي: هذا غايته ومنتهى أمره، أنه من عباد الله المرسلين، الذين ليس لهم من الأمر ولا من التشريع، إلا ما أرسلهم به الله، وهو من جنس الرسل قبله، لا مزية له عليهم تخرجه عن البشرية إلى مرتبة الربوبية.

Sonra hakkın ta kendisi olan Mesih ve annesinin hakikatini zikrederek şöyle buyurdu: { مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Meryem oğlu Mesih ancak bir elçidir; ondan önce de elçiler gelip geçmiştir.” Yani onun nihai mertebesi ve durumunun son sınırı şudur: O, Allah'ın gönderdiği kullarından biridir; onların Allah'ın kendileriyle gönderdiği vahiy dışında kâinat idaresinde veya hüküm koymada hiçbir ortaklıkları yoktur. O da kendisinden önceki elçilerin cinsindendir; onu beşeriyetten çıkarıp rububiyet mertebesine yükseltecek hiçbir ayrıcalığı yoktur.

{وَأُمَّهُ} مريم {صِدِّيقَةٌ} أي: هذا أيضا غايتها، أن كانت من الصديقين الذين هم أعلى الخلق رتبة بعد الأنبياء. والصديقية، هي العلم النافع المثمر لليقين، والعمل الصالح. وهذا دليل على أن مريم لم تكن نبية، بل أعلى أحوالها الصديقية، وكفى بذلك فضلا وشرفا. وكذلك سائر النساء لم يكن منهن نبية، لأن الله تعالى جعل النبوة في أكمل الصنفين، في الرجال كما قال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُّوحِي إِلَيْهِمْ} فإذا كان عيسى ﵇ من جنس الأنبياء والرسل من قبله، وأمه صديقة، فلأي شيء اتخذهما النصارى إلهين مع الله؟

{ وَأُمُّهُ } Meryem de { صِدِّيقَةٌ } “dosdoğru (sıddîka) bir kadındı.” Yani onun da nihai mertebesi, peygamberlerden sonra yaratılmışların en yüksek rütbelileri olan sıddîklardan olmasıdır. Sıddîkiyet ise; yakîn ve salih ameli netice veren faydalı ilimdir. Bu durum Meryem'in bir peygamber olmadığına, en üstün mertebesinin sıddîkiyet olduğuna delildir; fazilet ve şeref olarak bu da ona yeter. Aynı şekilde diğer kadınlardan da hiçbir peygamber gelmemiştir; zira Allah Teâlâ nübüvveti iki cinsin daha kâmil olanında, yani erkeklerde kılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını göndermedik” buyurmuştur. İsa aleyhisselâm kendisinden önceki peygamber ve elçilerin cinsinden, annesi de sıddîka bir kul olduğuna göre; Hristiyanlar hangi gerekçeyle onları Allah'ın yanı sıra iki ilah edindiler?

وقوله: {كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعَامَ} دليل ظاهر على أنهما عبدان فقيران، محتاجان كما يحتاج بنو آدم إلى الطعام والشراب، فلو كانا إلهين لاستغنيا عن الطعام والشراب، ولم يحتاجا إلى شيء، فإن الإله هو الغني الحميد.

{ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعَامَ } “İkisi de yemek yerlerdi” buyruğu; ademoğullarının yemeğe ve içeceğe muhtaç olduğu gibi her ikisinin de muhtaç ve fakir iki kul olduğuna apaçık bir delildir. Şayet ikisi ilah olsalardı yeme ve içmeden müstağni olurlar, hiçbir şeye muhtaç olmazlardı; çünkü gerçek İlah, Ganî ve Hamîd olandır.

ولما بين تعالى البرهان قال: {انظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ} الموضحة للحق، الكاشفة لليقين، ومع هذا لا تفيد فيهم شيئا، بل لا يزالون على إفكهم وكذبهم وافترائهم، وذلك ظلم وعناد منهم.

Yüce Allah delili açıklayınca şöyle buyurdu: { انظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ } “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz!” [Bu ayetler] hakkı açıklayan, yakîni ortaya koyan [delillerdir]. Bununla birlikte [bu açıklamalar] onlara hiçbir fayda vermemektedir; bilakis onlar iftiraları, yalanları ve uydurmaları üzerinde ısrarla durmaktadırlar. Bu da onların bir zulmü ve inadıdır.

{٧٦} {قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} .

{ ٧٦ } { قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “De ki: «Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir.»”

أي: {قُلْ} لهم أيها الرسول: {أَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ} من المخلوقين الفقراء المحتاجين، {ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا} وتدعون من انفرد بالضر والنفع والعطاء والمنع، {وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ} لجميع الأصوات باختلاف اللغات، على تفنن الحاجات.

Yani: Ey Rasûl, onlara { قُلْ } “De ki:” Allah'ı bırakıp da yaratılmış fakir ve muhtaç varlıklardan { أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا } “size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz?” Zarar vermede, fayda sağlamada, vermede ve menetmede tek olan Allah'ı terk mi ediyorsunuz? { وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } “Oysa Allah hakkıyla işitendir;” çeşit çeşit ihtiyaçlar karşısında farklı dillerdeki bütün sesleri işitendir.

{الْعَلِيمُ} بالظواهر والبواطن، والغيب والشهادة، والأمور الماضية والمستقبلة، فالكامل تعالى الذي هذه أوصافه هو الذي يستحق أن يفرد بجميع أنواع العبادة، ويخلص له الدين.

{ الْعَلِيمُ } “Hakkıyla bilendir;” zahiri ve batını, gaybı ve şehadeti, geçmiş ve gelecek bütün işleri bilendir. İşte bu vasıflara sahip olan Kâmil ve Yüce Allah, ibadetin her çeşidiyle tekleştirilmeyi ve dinin sırf kendisine has kılınmasını hak eden yegâne ilahtır.

{٧٧ - ٨١} {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ * لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ * كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ * تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ * وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} .

{ ٧٧ - ٨١ } { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ * لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ * كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ * تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ * وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } “De ki: «Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın (aşırılığa gitmeyin). Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve dosdoğru yoldan ayrılmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın.» İsrailoğullarından inkâr edenler, Davud'un ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyleydi. Onlar, işledikleri kötülükten (münkerden) birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları şey ne kötüydü! Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey ne kötüdür; Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedi kalıcıdırlar! Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi. Fakat onların birçoğu yoldan çıkmış (fâsık) kimselerdir.”

يقول تعالى لنبيه ﷺ: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ} أي: لا تتجاوزوا وتتعدوا الحق إلى الباطل، وذلك كقولهم في المسيح، ما تقدم حكايته عنهم.

Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ } “De ki: «Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın.»” Yani hakkı aşıp batıla geçmeyin; nitekim Mesih hakkında daha önce nakledilen iddiaları böyledir.

وكغلوهم في بعض المشايخ، اتباعا لـ {أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ} أي: تقدم ضلالهم.

Aynı şekilde { أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce sapmış... bir topluluğun heva ve heveslerine uyarak” bazı din büyükleri hakkında aşırılığa (gulüvve) kaçmaları gibi ki onların sapıklıkları daha önce vuku bulmuştur.

{وَأَضَلُّوا كَثِيرًا} من الناس بدعوتهم إياهم إلى الدين، الذي هم عليه. {وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} أي: قصد الطريق، فجمعوا بين الضلال والإضلال، وهؤلاء هم أئمة الضلال الذين حذر الله عنهم وعن اتباع أهوائهم المردية، وآرائهم المضلة. ثم قال تعالى: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} أي: طردوا وأبعدوا عن رحمة الله {عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} أي: بشهادتهما وإقرارهما، بأن الحجة قد قامت عليهم، وعاندوها. {ذَلِكَ} الكفر واللعن {بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} أي: بعصيانهم لله، وظلمهم لعباد الله، صار سببا لكفرهم وبعدهم عن رحمة الله، فإن للذنوب والظلم عقوبات.

Üzerinde bulundukları dine davet ederek insanlardan { وَأَضَلُّوا كَثِيرًا } “birçoğunu da saptırmış” { وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ } “ve dosdoğru yoldan ayrılmışlardır;” yani orta ve dengeli yolu terk etmişlerdir. Böylece hem sapkınlığı hem de saptırıcılığı bir araya getirmişlerdir. İşte bunlar, Allah'ın kendilerinden, helak edici hevalarına ve saptırıcı fikirlerine uymaktan sakındırdığı dalalet önderleridir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İsrailoğullarından inkâr edenler lanetlenmişlerdir;” yani Allah'ın rahmetinden kovulup uzaklaştırılmışlardır; { عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “Davud'un ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle.” Yani aleyhlerine hüccetin ikame edildiğine ve buna inatla karşı çıktıklarına dair o iki peygamberin şahitlikleri ve ikrarlarıyla lanetlenmişlerdir. Bu küfür ve lanet, { ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ } “onların isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyleydi;” yani Allah'a isyanları ve Allah'ın kullarına zulmetmeleri küfürlerine ve Allah'ın rahmetinden uzaklaşmalarına sebep olmuştur; çünkü günahların ve zulmün mutlaka cezaları vardır.

ومن معاصيهم التي أحلت بهم المثلات، وأوقعت بهم العقوبات أنهم: {كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ} أي: كانوا يفعلون المنكر، ولا ينهى بعضهم بعضا، فيشترك بذلك المباشر، وغيره الذي سكت عن النهي عن المنكر مع قدرته على ذلك.

Başlarına ibretlik cezaların inmesine ve azapların vuku bulmasına sebep olan isyanlarından biri de şudur: { كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ } “Onlar, işledikleri kötülükten (münkerden) birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı.” Yani münkeri işlerler, birbirlerini bundan nehyetmezlerdi; böylece günahı bizzat işleyen kimse ile güç yetirdiği halde münkeri nehyetmeyip susan kimse günahta ortak olurdu.

وذلك يدل على تهاونهم بأمر الله، وأن معصيته خفيفة عليهم، فلو كان لديهم تعظيم لربهم لغاروا لمحارمه، ولغضبوا لغضبه، وإنما كان السكوت عن المنكر -مع القدرة- موجبا للعقوبة، لما فيه من المفاسد العظيمة:

Bu durum onların Allah'ın emrini hafife aldıklarına ve O'na isyan etmenin kendilerine pek önemsiz geldiğine delildir. Zira Rablerine karşı bir tazimleri olsaydı O'nun haramları çiğnendiğinde gayrete gelir, O'nun gazaplandığı şeylere öfkelenirlerdi. Güç yettiği halde münkere karşı susmanın cezayı gerektirmesi, barındırdığı şu büyük zararlar (mefsedetler) sebebiyledir:

منها: أن مجرد السكوت، فعل معصية، وإن لم يباشرها الساكت. فإنه -كما يجب اجتناب المعصية- فإنه يجب الإنكار على من فعل المعصية.

Birincisi: Sırf susmak bile -susan kişi günahı bizzat işlemese dahi- bir günahtır. Zira günahtan kaçınmak nasıl vacip ise, günah işleyene karşı çıkıp onu nehyetmek de öylece vaciptir.

ومنها: ما تقدم أنه يدل على التهاون بالمعاصي، وقلة الاكتراث بها.

İkincisi: Daha önce geçtiği üzere günahları hafife almaya ve onları umursamamaya delalet etmesidir.

ومنها: أن ذلك يجرئ العصاة والفسقة على الإكثار من المعاصي إذا لم يردعوا عنها، فيزداد الشر، وتعظم المصيبة الدينية والدنيوية، ويكون لهم الشوكة والظهور، ثم بعد ذلك يضعف أهل الخير عن مقاومة أهل الشر، حتى لا يقدرون على ما كانوا يقدرون عليه أوَّلا.

Üçüncüsü: Günahtan menedilmedikleri takdirde bu durumun isyankârları ve fasıkları günahları çoğaltmaya cüretlendirmesidir. Böylece şer artar, dini ve dünyevi musibet büyür, onların güç ve hâkimiyeti artar; ardından hayır ehli şer ehline karşı koyamayacak derecede zayıflar, hatta başlangıçta güç yetirebildikleri şeylere bile artık güç yetiremez hale gelirler.

ومنها: أن - في ترك (١) الإنكار للمنكر- يندرس العلم، ويكثر الجهل، فإن المعصية- مع تكررها وصدورها من كثير من الأشخاص، وعدم إنكار أهل الدين والعلم لها - يظن أنها ليست بمعصية، وربما ظن الجاهل أنها عبادة مستحسنة، وأي مفسدة أعظم من اعتقاد ما حرَّم الله حلالا؟ وانقلاب الحقائق على النفوس ورؤية الباطل حقا؟ "

Dördüncüsü: Münkeri nehyetmeyi terk etmekte (1) ilmin silinip gitmesi ve cehaletin çoğalması vardır. Zira günah tekrarlandıkça, pek çok kimseden sadır oldukça ve din ile ilim ehli de buna karşı çıkmadıkça onun bir günah olmadığı zannedilir; hatta cahil kimse onun güzel görülen bir ibadet olduğunu sanabilir. Allah'ın haram kıldığını helal saymaktan, nefislerde hakikatlerin tersyüz olmasından ve batılın hak olarak görülmesinden daha büyük hangi zarar olabilir?!

ومنها: أن السكوت (٢) على معصية العاصين، ربما تزينت المعصية في صدور الناس، واقتدى بعضهم ببعض، فالإنسان مولع بالاقتداء بأضرابه وبني جنسه، ومنها ومنها.

Beşincisi: İsyankârların günahlarına karşı susulduğunda (2) o günah insanların gönüllerine süslü gelebilir ve insanlar birbirine uyabilir; zira insan kendi emsallerine ve hemcinslerine uymaya düşkündür; daha bunun gibi pek çok zarar vardır.

فلما كان السكوت عن الإنكار بهذه المثابة، نص الله تعالى أن بني إسرائيل الكفار منهم لعنهم بمعاصيهم واعتدائهم، وخص من ذلك هذا المنكر العظيم.

Münkeri nehyetmekten geri durmak bu derece tehlikeli olunca Allah Teâlâ, İsrailoğullarından kâfir olanları isyanları ve haddi aşmaları sebebiyle lanetlediğini açıkça belirtmiş ve bu büyük münkeri bilhassa zikretmiştir.

{لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} {تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} بالمحبة والموالاة والنصرة.

{ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüydü!” { تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün;” sevgiyle, dostlukla ve yardım etmek suretiyle onlara velayet bağıyla bağlanırlar.

{لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ} هذه البضاعةَ الكاسدة، والصفقةَ الخاسرة، وهي سخط الله الذي يسخط لسخطه كل شيء، والخلود الدائم في العذاب العظيم، فقد ظلمتهم أنفسهم حيث قدمت لهم هذا النزل غير الكريم، وقد ظلموا أنفسهم إذ فوتوها النعيم المقيم.

Nefislerinin kendileri için hazırlayıp önden sunduğu bu değersiz meta ve zararlı ticaret ne kötüdür! { لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey ne kötüdür;” ki o da gazabıyla her şeyin sarsıldığı Allah'ın gazabı ve büyük azap içinde ebediyen kalmaktır. Nefisleri kendilerine bu değersiz konaklamayı takdim etmekle onlara zulmetmiş, onlar da kalıcı nimetleri elden kaçırmakla nefislerine zulmetmişlerdir.

{وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ} فإن الإيمان بالله وبالنبي وما أنزل إليه، يوجب على العبد موالاة ربه، وموالاة أوليائه، ومعاداة من كفر به وعاداه، وأوضع في معاصيه، فشرط ولايةِ الله والإيمانِ به، أن لا يتخذ أعداء الله أولياء، وهؤلاء لم يوجد منهم الشرط، فدل على انتفاء المشروط. {وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} أي: خارجون عن طاعة الله والإيمان به وبالنبي. ومن فسقهم موالاةُ أعداء الله.

{ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ } “Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi.” Zira Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmek; kula Rabbini dost edinmeyi, O'nun dostlarını veli edinmeyi, O'nu inkâr edip O'na düşman olan ve isyanlarına dalan kimselere de düşmanlık beslemeyi vacip kılar. Allah'ın velayetinin ve O'na imanın şartı, Allah'ın düşmanlarını dost edinmemektir. Bunlarda bu şart bulunmadığına göre meşrutun (imanın) da bulunmadığı anlaşılmış olur. { وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } “Fakat onların birçoğu yoldan çıkmış (fâsık) kimselerdir.” Yani Allah'a itaatten, O'na ve Peygamber'e imandan çıkmışlardır. Onların fısklarından biri de Allah'ın düşmanlarını dost edinmeleridir.

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

{٨٢ - ٨٦} {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ} .

{ ٨٢ - ٨٦ } { لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ } “İman edenlere düşmanlıkta insanların en şiddetlisinin Yahudiler ile şirk koşanlar olduğunu göreceksin. İman edenlere sevgice en yakın olanların ise: «Biz Hristiyanlarız» diyenler olduğunu göreceksin. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarından (kibirlenmemelerinden) dolayıdır.”

يقول تعالى في بيان أقرب الطائفتين إلى المسلمين، وإلى ولايتهم ومحبتهم، وأبعدهم من ذلك: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا} فهؤلاء الطائفتان على الإطلاق أعظم الناس معاداة للإسلام والمسلمين، وأكثرهم سعيا في إيصال الضرر إليهم، وذلك لشدة بغضهم لهم، بغيا وحسدا وعنادا وكفرا.

Allah Teâlâ iki gruptan Müslümanlara, onların dostluğuna ve sevgisine en yakın olanı ile bundan en uzak olanını beyan sadedinde şöyle buyurmaktadır: { لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } “İman edenlere düşmanlıkta insanların en şiddetlisinin Yahudiler ile şirk koşanlar olduğunu göreceksin.” Bu iki zümre, mutlak surette insanlardan İslam'a ve Müslümanlara karşı en çok düşmanlık besleyen ve onlara zarar ulaştırmak için en çok çaba gösteren kimselerdir. Bu da azgınlık, haset, inat ve küfür sebebiyle Müslümanlara karşı besledikleri kinin şiddetinden kaynaklanmaktadır.

{وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} وذكر تعالى لذلك عدة أسباب:

{ وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى } “İman edenlere sevgice en yakın olanların ise: «Biz Hristiyanlarız» diyenler olduğunu göreceksin.” Allah Teâlâ bunun birkaç sebebini zikretmiştir:

منها: أن {مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} أي: علماء متزهدين، وعُبَّادًا في الصوامع متعبدين. والعلم مع الزهد وكذلك العبادة مما يلطف القلب ويرققه، ويزيل عنه ما فيه من الجفاء والغلظة، فلذلك لا يوجد فيهم غلظة اليهود، وشدة المشركين.

Birincisi: { مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا } “onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasıdır;” yani zühd sahibi âlimler ve manastırlarda ibadet eden abidler vardır. Zühd ile birleşen ilim ve keza ibadet; kalbi inceltip yumuşatan, kalpteki katılık ve kabalığı gideren hususlardandır. Bu sebepledir ki onlarda Yahudilerin kabalığı ve müşriklerin katılığ/şiddeti bulunmaz.

ومنها: {أنهم لا يَسْتَكْبِرُونَ} أي: ليس فيهم تكبر ولا عتو عن الانقياد للحق، وذلك موجب لقربهم من المسلمين ومن محبتهم، فإن المتواضع أقرب إلى الخير من المستكبر.

İkincisi: { وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ } “ve onların büyüklük taslamamalarıdır (kibirlenmemeleridir).” Yani onlarda hakka boyun eğmeye karşı bir kibir ve inat yoktur. Bu da onların Müslümanlara ve onların sevgisine yakın olmalarını gerektirir; zira mütevazı kimse hayra kibirliden çok daha yakındır.

{وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ * وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ * فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} .

{ وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ * وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ * فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “Elçiye indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: «Rabbimiz! İman ettik; artık bizi şahitlerle beraber yaz. Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla birlikte (cennete) koymasını umup dururken, niçin Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?» Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onları, altından ırmaklar akan ve içinde ebedi kalacakları cennetlerle mükâfatlandırdı. İşte iyilik yapanların (muhsinlerin) mükâfatı budur. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennem ehlidir.”

ومنها: أنهم {إذا سَمِعُوا مَا أُنزلَ إِلَى الرَّسُولِ} محمد ﷺ، أثر ذلك في قلوبهم وخشعوا له، وفاضت أعينهم بسبب ما سمعوا من الحق الذي تيقنوه، فلذلك آمنوا وأقروا به فقالوا: {رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} وهم أمة محمد ﷺ، يشهدون لله بالتوحيد، ولرسله بالرسالة وصحة ما جاءوا به، ويشهدون على الأمم السابقة بالتصديق والتكذيب.

Üçüncüsü: Onlar { إِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ } “Elçi” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e “indirileni duydukları zaman,” bu durum kalplerine tesir eder, huşu duyarlar ve kesin olarak anladıkları haktan ötürü gözleri yaşla dolup taşar. Bu sebeple iman edip ikrarda bulunarak şöyle derler: { رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “«Rabbimiz! İman ettik; artık bizi şahitlerle beraber yaz.»” Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir; Allah'a tevhid ile, elçilerine peygamberlik ve getirdiklerinin hak oluşu ile şahitlik ederler; geçmiş ümmetler hakkında da tasdik ve tekziple tanıklıkta bulunurlar.

وهم عدول، شهادتهم مقبولة، كما قال تعالى: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} .

Onlar adalet sahibi kimsedirler, şahitlikleri makbuldür; nitekim Allah Teâlâ: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا } “Böylece insanların üzerine şahitler olasınız, Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi orta (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” buyurmuştur.

فكأنهم ليموا على إيمانهم ومسارعتهم فيه، فقالوا: {وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ} أي: وما الذي يمنعنا من الإيمان بالله، والحال أنه قد جاءنا الحق من ربنا، الذي لا يقبل الشك والريب، ونحن إذا آمنا واتبعنا الحق طمعنا أن يدخلنا الله الجنة مع القوم الصالحين، فأي مانع يمنعنا؟ أليس ذلك موجبا للمسارعة والانقياد للإيمان وعدم التخلف عنه.

Sanki onlar iman ettikleri ve imana koştukları için kınanmışlar da şöyle demişlerdir: { وَمَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ } “«Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla birlikte (cennete) koymasını umup dururken, niçin Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?»” Yani Rabbimizden bize hiçbir şüphe ve tereddüt kabul etmeyen hak gelmişken ve biz iman edip hakka tabi olduğumuzda Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile birlikte cennete koymasını umarken Allah'a iman etmekten bizi alıkoyan ne olabilir? Bizi hangi engel durdurabilir? Bütün bunlar imana koşmayı, ona boyun eğmeyi ve ondan geri kalmamayı gerektirmez mi?

قال الله تعالى: {فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا} أي: بما تفوهوا به من الإيمان ونطقوا به من التصديق بالحق {جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ} وهذه الآيات نزلت في النصارى الذين آمنوا بمحمد ﷺ، كالنجاشي وغيره ممن آمن منهم. وكذلك لا يزال يوجد فيهم من يختار دين الإسلام، ويتبين له بطلان ما كانوا عليه، وهم أقرب من اليهود والمشركين إلى دين الإسلام.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا } “Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onları mükâfatlandırdı;” yani dile getirdikleri iman ve ikrar ettikleri hakkı tasdik sebebiyle onları { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ } “altından ırmaklar akan ve içinde ebedi kalacakları cennetlerle [mükâfatlandırdı]. İşte iyilik yapanların (muhsinlerin) mükâfatı budur.” Bu ayetler, Necaşi ve diğerleri gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden Hristiyanlar hakkında inmiştir. Aynı şekilde onların arasından İslam dinini seçen ve üzerinde bulundukları batıl inançların geçersizliğini anlayan kimseler daima var olagelmektedir; nitekim onlar İslam dinine Yahudilerden ve müşriklerden daha yakındırlar.

ولما ذكر ثواب المحسنين، ذكر عقاب المسيئين قال: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} لأنهم كفروا بالله، وكذبوا بآياته المبينة للحق.

[Allah Teâlâ] iyilik edenlerin (muhsinlerin) mükâfatını zikrettikten sonra, kötülük yapanların cezasını zikrederek şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler.” Çünkü onlar Allah'ı inkâr etmiş ve O'nun hakkı açıklayan ayetlerini yalanlamışlardır.

{٨٧، ٨٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} .

{ ٨٧، ٨٨ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri (tayyibatı) haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin; kendisine iman ettiğiniz Allah'tan sakının.”

يقول تعالى {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} من المطاعم والمشارب، فإنها نعم أنعم الله بها عليكم، فاحمدوه إذ أحلها لكم، واشكروه ولا تردوا نعمته بكفرها أو عدم قبولها، أو اعتقاد تحريمها، فتجمعون بذلك بين القول على الله الكذب، وكفر النعمة، واعتقاد الحلال الطيب حراما خبيثا، فإن هذا من الاعتداء.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yiyecek ve içeceklerden { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın.” Zira bunlar Allah'ın size bahşettiği nimetlerdir; onları size helal kıldığı için O'na hamdedin, şükredin; inkâr ederek, kabul etmeyerek yahut haram olduğuna inanarak O'nun nimetini geri çevirmeyin. Aksi takdirde Allah hakkında yalan söylemeyi, nimete nankörlük etmeyi ve temiz helali pis bir haram saymayı bir arada işlemiş olursunuz ki bu durum haddi aşmaktandır.

والله قد نهى عن الاعتداء فقال: {وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} بل يبغضهم ويمقتهم ويعاقبهم على ذلك.

Oysa Allah haddi aşmaktan nehyederek: { وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” buyurmuştur; bilakis onlara buğzeder, onları kınar ve bundan ötürü onları cezalandırır.

ثم أمر بضد ما عليه المشركون، الذين يحرمون ما أحل الله فقال: {وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا} أي: كلوا من رزقه الذي ساقه إليكم، بما يسره من الأسباب، إذا كان حلالا لا سرقة ولا غصبا ولا غير ذلك من أنواع الأموال التي تؤخذ بغير حق، وكان أيضا طيبا، وهو الذي لا خبث فيه، فخرج بذلك الخبيث من السباع والخبائث.

Sonra Allah'ın helal kıldığını haram sayan müşriklerin tutumunun zıddını emrederek şöyle buyurmuştur: { وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin.” Yani hırsızlık, gasp veya haksız yere alınan diğer mal çeşitlerinden olmayıp helal olduğunda ve aynı zamanda içinde hiçbir pislik bulunmayıp temiz (tayyib) olduğunda, kolaylaştırdığı sebeplerle Allah'ın size sevk ettiği rızkından yiyin. Böylece yırtıcı hayvanlar ve diğer pis ve murdar şeyler (habâis) kapsam dışı bırakılmıştır.

{وَاتَّقُوا اللَّهَ} في امتثال أوامره، واجتناب نواهيه. {الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} فإن إيمانكم بالله يوجب عليكم تقواه ومراعاة حقه، فإنه لا يتم إلا بذلك.

Emirlerine imtisal edip yasaklarından kaçınmak suretiyle { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “kendisine iman ettiğiniz Allah'tan sakının.” Zira Allah'a olan imanınız, O'ndan sakınmanızı ve O'nun hakkını gözetmenizi vacip kılar; çünkü iman ancak bununla tamamlanır.

ودلت الآية الكريمة على أنه إذا حرم حلالا عليه من طعام وشراب، وسرية وأمة، ونحو ذلك، فإنه لا يكون حراما بتحريمه، لكن لو فعله فعليه كفارة يمين، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ} الآية.

Bu yüce ayet şuna delalet etmektedir: Bir kimse yiyecek, içecek, cariye veya benzeri helal bir şeyi kendine haram kılarsa, onun haram kılmasıyla o şey haram olmaz; ancak o şeyi yaparsa/yerse üzerine yemin kefareti gerekir. Nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ } “Ey Peygamber! Allah'ın sana helal kıldığını niçin haram kılıyorsun?” buyurmuştur.

إلا أن تحريم الزوجة فيه كفارة ظهار، ويدخل في هذه الآية أنه لا ينبغي للإنسان أن يتجنب الطيبات ويحرمها على نفسه، بل يتناولها مستعينا بها على طاعة ربه.

Ancak kişinin eşini kendine haram kılmasında zıhâr kefareti gerekir. Bu ayetin kapsamına şu husus da dâhildir: İnsanın temiz ve leziz nimetlerden (tayyibât) uzak durması ve bunları kendine haram kılması uygun değildir; bilakis Rabbine ibadet ve itaatte güç kazanmak amacıyla bunlardan istifade etmelidir.

{٨٩} {لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ} (١) .

{ ٨٩ } { لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ } “Allah sizi, kasıtsız yeminlerinizden (lağv yeminlerinden) dolayı sorumlu tutmaz” (1).

أي: في أيمانكم التي صدرت على وجه اللغو، وهي الأيمان التي حلف بها المقسم من غير نية ولا قصد، أو عقدها يظن صدق نفسه، فبان بخلاف ذلك. {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأيْمَانَ} أي: بما عزمتم عليه، وعقدت عليه قلوبكم. كما قال في الآية الأخرى: {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ} {فَكَفَّارَتُهُ} أي: كفارة اليمين الذي عقدتموها بقصدكم {إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ} .

Yani lağv (kasıtsız) olarak ağızdan çıkan yeminlerinizden ötürü sorumlu tutmaz. Bu yeminler; yemin edenin hiçbir niyet ve kastı olmaksızın ettiği veya kendisinin doğru söylediğini zannederek yemin edip de sonradan aksinin ortaya çıktığı yeminlerdir. { وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الأيْمَانَ } “fakat bilerek ve bağlayarak yaptığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar.” Yani azmettiğiniz ve kalplerinizle bağladığınız yeminlerden dolayı. Nitekim diğer ayette: { وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat kalplerinizin kazandığı (kastettiği) şeylerden dolayı sizi sorumlu tutar” buyurmuştur. { فَكَفَّارَتُهُ } “Bunun kefareti;” yani kastınızla bağladığınız yeminin kefareti { إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ } “on yoksulu doyurmaktır.”

وذلك الإطعام {مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ} أي: كسوة عشرة مساكين، والكسوة هي التي تجزئ في الصلاة. {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} أي: عتق رقبة مؤمنة كما قيدت في غير هذا الموضع، فمتى فعل واحدا من هذه الثلاثة فقد انحلت يمينه.

Bu yedirme; { مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ } “ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden [on yoksulu doyurmak] yahut onları giydirmektir;” yani on yoksulu giydirmektir ki bu giysi namazın caiz olacağı ölçüde olmalıdır. { أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “yahut bir köleyi hürriyetine kavuşturmaktır;” yani başka bir yerde kayıtlandığı üzere mümin bir köleyi azat etmektir. Kim bu üç seçenekten birini yerine getirirse yemini çözülmüş (kefareti ödenmiş) olur.

{فَمَنْ لَمْ يَجِدْ} واحدا من هذه الثلاثة {فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ} المذكور {كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ} تكفرها وتمحوها وتمنع من الإثم.

Bu üç seçenekten hiçbirini { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “bulamayan kimse için” { فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ } “üç gün oruç tutmaktır.” Bu zikredilenler; { ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ } “Yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefareti işte budur;” o yemini örter, siler ve günahtan korur.

{وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ} عن الحلف بالله كاذبا، وعن كثرة الأيمان، واحفظوها إذا حلفتم عن الحنث فيها، إلا إذا كان الحنث خيرا، فتمام الحفظ: أن يفعل الخير، ولا يكون يمينه عرضة لذلك الخير.

{ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ } “Yeminlerinizi koruyun;” Allah adına yalan yere yemin etmekten ve çokça yemin etmekten koruyun. Yemin ettiğiniz vakit de -yemini bozmak daha hayırlı olmadıkça- yemininizi bozmaktan sakının. Yemini tam korumak; hayır olanı işlemek ve yeminini o hayra engel kılmamaktır.

{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ} المبينة للحلال من الحرام، الموضحة للأحكام. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} اللهَ حيث علمكم ما لم تكونوا تعلمون. فعلى العباد شكر الله تعالى على ما منَّ به عليهم، من معرفة الأحكام الشرعية وتبيينها.

{ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ } Helali haramdan ayıran ve hükümleri açıklayan “ayetlerini Allah size işte böyle açıklar;” { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği için Allah’a “şükredesiniz diye.” Dolayısıyla kullara düşen, şer’î hükümleri bildirmek ve açıklamak suretiyle kendilerine lütufta bulunduğu için Allah Teâlâ’ya şükretmektir.

{٩٠، ٩١} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأنْصَابُ وَالأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} .

{ ٩٠، ٩١ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأنْصَابُ وَالأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Ey iman edenler! İçki (hamr), kumar (meysir), dikili taşlar (putlar) ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Artık bunlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. Şeytan; içki ve kumarla sadece aranıza düşmanlık ve kin sokmak, sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi?”

يذم تعالى هذه الأشياء القبيحة، ويخبر أنها من عمل الشيطان، وأنها رجس. {فَاجْتَنِبُوهُ} أي: اتركوه {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} فإن الفلاح لا يتم إلا بترك ما حرم الله، خصوصا هذه الفواحش المذكورة، وهي الخمر وهي: كل ما خامر العقل أي: غطاه بسكره، والميسر، وهو: جميع المغالبات التي فيها عوض من الجانبين، كالمراهنة ونحوها، والأنصاب التي هي: الأصنام والأنداد ونحوها، مما يُنصب ويُعبد من دون الله، والأزلام التي يستقسمون بها، فهذه الأربعة نهى الله عنها وزجر، وأخبر عن مفاسدها الداعية إلى تركها واجتنابها. فمنها: أنها رجس، أي: خبث، نجس معنى، وإن لم تكن نجسة حسا.

Allah Teâlâ bu çirkin şeyleri yermekte, bunların şeytan işi ve birer pislik (rics) olduğunu haber vermektedir. { فَاجْتَنِبُوهُ } “Artık bunlardan kaçının;” yani bunları terk edin { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “ki kurtuluşa eresiniz.” Zira kurtuluş (felah), ancak Allah'ın haram kıldığı şeyleri -özellikle de burada zikredilen şu çirkin fiilleri- terk etmekle tamamlanır. Bunlar şunlardır: İçki (hamr); sarhoşluğuyla aklı örten her şeydir. Kumar (meysir); iddialaşma ve benzeri, her iki taraftan karşılıklı bedel içeren bütün yarışma ve oyunlardır. Dikili taşlar (ensâb); Allah'tan başka dikilip tapınılan putlar, heykeller ve benzerleridir. Fal okları (ezlâm) ise; kısmet ve kader aradıkları oklardır. Allah bu dört şeyi yasaklamış, menetmiş ve terk edilip kaçınılmasını gerektiren zararlarını bildirmiştir. Bu zararlardan biri: Bunların pislik (rics) olmasıdır; yani maddi/hissi olarak necis olmasalar bile mana itibariyle pistirler, necistirler.

والأمور الخبيثة مما ينبغي اجتنابها وعدم التدنس بأوضارها. ومنها: أنها من عمل الشيطان، الذي هو أعدى الأعداء للإنسان.

Pis şeylerden kaçınmak ve onların kirlerine bulaşmamak icap eder. Zararlarından bir diğeri: Bunların insanın en azılı düşmanı olan şeytanın amellerinden olmasıdır.

ومن المعلوم أن العدو يحذر منه، وتحذر مصايده وأعماله، خصوصا الأعمال التي يعملها ليوقع فيها عدوه، فإنها فيها هلاكه، فالحزم كل الحزم البعد عن عمل العدو المبين، والحذر منها، والخوف من الوقوع فيها.

Malumdur ki düşmandan, onun tuzaklarından ve işlerinden sakınılır; hele hele düşmanını içine düşürmek için yaptığı işlerden bilhassa sakınılır; zira bunda insanın helaki vardır. Asıl basiret ve tedbirlilik; apaçık düşmanın amelinden uzak durmak, ondan sakınmak ve onun tuzağına düşmekten korkmaktır.

ومنها: أنه لا يمكن الفلاح للعبد إلا باجتنابها، فإن الفلاح هو: الفوز بالمطلوب المحبوب، والنجاة من المرهوب، وهذه الأمور مانعة من الفلاح ومعوقة له.

Zararlarından bir diğeri de: Kulun bunlardan kaçınmadıkça kurtuluşa (felaha) ermesinin mümkün olmamasıdır. Zira felah; sevilen ve arzulanan şeye kavuşmak, korkulan şeyden ise kurtulmaktır. Bu haramlar ise felaha engel olan ve ona mani teşkil eden hususlardır.

ومنها: أن هذه موجبة للعداوة والبغضاء بين الناس، والشيطان حريص على بثها، خصوصا الخمر والميسر، ليوقع بين المؤمنين العداوة والبغضاء.

Zararlarından bir diğeri: Bunların insanlar arasında düşmanlık ve kine yol açmasıdır. Şeytan ise, bilhassa müminlerin arasına düşmanlık ve kin sokmak için içki ve kumar vasıtasıyla bunları yaymaya pek hırslıdır.

فإن في الخمر من انغلاب العقل وذهاب حجاه، ما يدعو إلى البغضاء بينه وبين إخوانه المؤمنين، خصوصا إذا اقترن بذلك من السباب ما هو من لوازم شارب الخمر، فإنه ربما أوصل إلى القتل. وما في الميسر من غلبة أحدهما للآخر، وأخذ ماله الكثير في غير مقابلة، ما هو من أكبر الأسباب للعداوة والبغضاء.

Zira içkide aklın örtülmesi ve muhakemenin yok olması vardır ki bu durum kişi ile mümin kardeşleri arasında buğza ve düşmanlığa yol açar; hele bir de buna içki içenin ayrılmaz vasfı olan küfür ve sövgüler eklenirse, iş belki de cinayete kadar varır. Kumarda ise taraflardan birinin diğerini yenmesi ve hiçbir karşılık olmaksızın onun çokça malını alması vardır ki bu da düşmanlık ve kinin en büyük sebeplerindendir.

ومنها: أن هذه الأشياء تصد القلب، ويتبعه البدن عن ذكر الله وعن الصلاة، اللذين خلق لهما العبد، وبهما سعادته، فالخمر والميسر، يصدانه عن ذلك أعظم صد، ويشتغل قلبه، ويذهل لبه في الاشتغال بهما، حتى يمضي عليه مدة طويلة وهو لا يدري أين هو.

Zararlarından bir diğeri: Bu şeylerin, kulun kendileri için yaratıldığı ve saadeti kendilerinde olan Allah'ı anmaktan ve namazdan kalbi -ve kalbe bağlı olarak bedeni- alıkoymasıdır. İçki ve kumar insanı bundan son derece şiddetle alıkoyar; kalbi meşgul olur, aklı bunlarla meşguliyet içinde öyle kaybolur ki üzerinden uzun bir müddet geçer de nerede olduğunu dahi bilemez.

فأي معصية أعظم وأقبح من معصية تدنس صاحبها، وتجعله من أهل الخبث، وتوقعه في أعمال الشيطان وشباكه، فينقاد له كما تنقاد البهيمة الذليلة لراعيها، وتحول بين العبد وبين فلاحه، وتوقع العداوة والبغضاء بين المؤمنين، وتصد عن ذكر الله وعن الصلاة؟ " فهل فوق هذه المفاسد شيء أكبر منها؟ "

Sahibini kirleten, onu pis/murdar kimselerden kılan, şeytanın amellerine ve ağlarına düşürüp uysal ve zelil bir hayvanın çobanına boyun eğdiği gibi şeytana boyun eğdiren, kul ile kurtuluşu arasına giren, müminler arasına düşmanlık ve kin sokan, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyan bir günahtan daha büyük ve daha çirkin hangi günah olabilir?! Bu zararların üstünde daha büyük bir zarar var mıdır?!

ولهذا عرض تعالى على العقول السليمة النهي عنها، عرضا بقوله: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} لأن العاقل -إذا نظر إلى بعض تلك المفاسد- انزجر عنها وكفت نفسه، ولم يحتج إلى وعظ كثير ولا زجر بليغ.

İşte bu sebeple Allah Teâlâ, bunlardan sakındırmayı selim akıllara: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğuyla bir teklif ve teşvik üslubuyla sunmuştur. Zira akıl sahibi kimse, bu zararların sadece bir kısmına bile baksa bunlardan vazgeçer, nefsini alıkoyar ve artık çokça vaaza yahut beliğ bir sakındırmaya ihtiyaç duymaz.

{٩٢} {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ} .

{ ٩٢ } { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin ve sakının! Eğer yüz çevirirseniz, bilin ki elçimize düşen ancak apaçık bir tebliğdir.”

طاعة الله وطاعة رسوله واحدة، فمن أطاع الله، فقد أطاع الرسول، ومن أطاع الرسول فقد أطاع الله. وذلك شامل للقيام بما أمر الله به ورسوله من الأعمال، والأقوال الظاهرة والباطنة، الواجبة والمستحبة، المتعلقة بحقوق الله وحقوق خلقه والانتهاء عما نهى الله ورسوله عنه كذلك.

Allah'a itaat ile Rasûlü'ne itaat birdir. Kim Allah'a itaat ederse Rasûl'e itaat etmiş olur; kim de Rasûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur. Bu itaat; Allah ve Rasûlü'nün emrettiği farz ve müstehap, zahiri ve batıni amelleri ve sözleri, Allah'ın ve kulların haklarına taalluk eden vecibeleri yerine getirmeyi ve keza Allah ve Rasûlü'nün yasakladığı şeylerden kaçınmayı bütünüyle kapsar.

وهذا الأمر أعم الأوامر، فإنه كما ترى يدخل فيه كل أمر ونهي، ظاهر وباطن، وقوله: {وَاحْذَرُوا} أي: من معصية الله ومعصية رسوله، فإن في ذلك الشر والخسران المبين. {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} عما أمرتم به ونهيتم عنه. {فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ} وقد أدى ذلك. فإن اهتديتم فلأنفسكم، وإن أسأتم فعليها، والله هو الذي يحاسبكم، والرسول قد أدى ما عليه وما حمل به.

Bu emir emirlerin en kapsamlısıdır; zira görüldüğü üzere zahiri ve batıni her emir ve nehiy bunun içine girmektedir. { وَاحْذَرُوا } “ve sakının!” buyruğu ise; Allah'a ve Rasûlü'ne isyandan sakının demektir; çünkü bunda şer ve apaçık bir hüsran vardır. Emrolunduğunuz ve nehyolunduğunuz şeylerden { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz,” { فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “bilin ki elçimize düşen ancak apaçık bir tebliğdir” ve o da bu vazifeyi tastamam yerine getirmiştir. Hidayete ererseniz kendi nefsiniz lehinedir; kötülük ederseniz kendi nefsiniz aleyhinedir. Sizi hesaba çekecek olan Allah'tır; Elçi ise üzerine düşeni ve kendisine yüklenen görevi yerine getirmiştir.

{٩٣} {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} .

{ ٩٣ } { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp iyilikte bulundukları (ihsan ettikleri) takdirde, daha önce tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri (muhsinleri) sever.”

لما نزل تحريم الخمر والنهي الأكيد والتشديد فيه، تمنى أناس من المؤمنين أن يعلموا حال إخوانهم الذين ماتوا على الإسلام قبل تحريم الخمر وهم يشربونها.

İçkinin kesin olarak haram kılınışı ve bu husustaki şiddetli nehiy inince, müminlerden bazıları içki haram kılınmadan önce onu içerken İslam üzere vefat eden kardeşlerinin durumunu öğrenmeyi arzu ettiler.

فأنزل الله هذه الآية، وأخبر تعالى أنه {لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} أي: حرج وإثم {فِيمَا طَعِمُوا} من الخمر والميسر قبل تحريمهما.

Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi ve { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ } “İman edip salih ameller işleyenlere... bir günah” ve vebal olmadığını; haram kılınmalarından önce { فِيمَا طَعِمُوا } içki ve kumardan “tatmış olduklarından dolayı” kendilerine bir sorumluluk bulunmadığını haber verdi.

ولما كان نفي الجناح يشمل المذكورات وغيرها، قيد ذلك بقوله: {إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} أي: بشرط أنهم تاركون للمعاصي، مؤمنون بالله إيمانا صحيحا، موجبا لهم عمل الصالحات، ثم استمروا على ذلك. وإلا فقد يتصف العبد بذلك في وقت دون آخر. فلا يكفي حتى يكون كذلك حتى يأتيه أجله، ويدوم على إحسانه، فإن الله يحب المحسنين في عبادة الخالق، المحسنين في نفع العبيد، ويدخل في هذه الآية الكريمة، من طعم المحرم، أو فعل غيره بعد التحريم، ثم اعترف بذنبه وتاب إلى الله، واتقى وآمن وعمل صالحا، فإن الله يغفر له، ويرتفع عنه الإثم في ذلك.

Günahın kaldırılması hem zikredilenleri hem de diğer hususları kapsadığı için bunu şu buyruğuyla kayıtlamıştır: { إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri takdirde;” yani günahları terk eden, Allah'a salih ameller işlemelerini gerektiren sahih bir imanla inanan ve sonra da bu hal üzere devam eden kimseler olmaları şartıyla. Aksi halde kul bazen bu vasıfla nitelenip bazen nitelenmeyebilir; oysa eceli gelinceye kadar bu hal üzere olması ve ihsanında devam etmesi gerekir. Zira Allah; Yaratıcı'ya ibadette ihsan sahibi olanları ve kullara fayda sağlamada ihsanda bulunanları sever. Haram kılındıktan sonra haram olan bir şeyi tadan yahut başka bir günah işleyen, sonra da günahını itiraf edip Allah'a tevbe eden, sakınan, iman eden ve salih amel işleyen kimse de bu yüce ayetin kapsamına girer; nitekim Allah onu bağışlar ve bu husustaki günahı ondan kaldırır.

{٩٤ - ٩٦} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} .

{ ٩٤ - ٩٦ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ } “Ey iman edenler! Allah, görmediği halde (gıyabında) Kendisinden kimin korktuğunu ortaya çıkarmak için ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir av ile sizi mutlaka imtihan edecektir. Artık bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için elem verici bir azap vardır. Ey iman edenler! İhramlı iken av hayvanını öldürmeyin. Sizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın bir benzeri ceza olarak gerekir ki buna içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder. Bu, Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık (hedy) olur yahut kefaret olarak yoksulları doyurmak ya da bunun dengi oruç tutmaktır; ta ki yaptığı işin vebalini tatsın. Allah geçmişi affetmiştir. Fakat kim bir daha yaparsa Allah ondan intikam alır. Allah Mutlak Galiptir, intikam sahibidir.”

هذا من منن الله على عباده، أن أخبرهم بما سيفعل قضاء وقدرا، ليطيعوه ويقدموا على بصيرة، ويهلك من هلك عن بينة، ويحيا من حي عن بينة، فقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} لا بد أن يختبر الله إيمانكم.

Allah Teâlâ'nın kaza ve kader olarak yapacağı şeyleri kullarına önceden haber vermesi O'nun kullarına olan lütuflarındandır; ta ki O'na itaat etsinler, basiretle adım atsınlar, helak olan apaçık bir delille helak olsun, yaşayan da apaçık bir delille yaşasın. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” Allah imanınızı mutlaka sınayacaktır:

{لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} أي: بشيء غير كثير، فتكون محنة يسيرة، تخفيفا منه تعالى ولطفا، وذلك الصيد الذي يبتليكم الله به {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ} أي: تتمكنون من صيده، ليتم بذلك الابتلاء، لا غير مقدور عليه بيد ولا رمح، فلا يبقى للابتلاء فائدة.

{ لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } “Allah avdan bir şey ile sizi mutlaka imtihan edecektir;” yani Allah Teâlâ'nın bir kolaylaştırması ve lütfu olarak pek çok olmayan az bir av ile hafif bir imtihana tabi tutacaktır. Allah'ın kendisiyle sizi imtihan edeceği bu av; { تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ } “ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği” şekilde kolayca avlayabileceğiniz bir av olacaktır ki böylece imtihan tam manasıyla gerçekleşsin; yoksa elin ve mızrağın ulaşamayacağı bir av olsaydı imtihanın bir anlamı kalmazdı.

ثم ذكر الحكمة في ذلك الابتلاء، فقال: {لِيَعْلَمَ اللَّهُ} علما ظاهرا للخلق يترتب عليه الثواب والعقاب {مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ} فيكف عما نهى الله عنه مع قدرته عليه وتمكنه، فيثيبه الثواب الجزيل، ممن لا يخافه بالغيب، فلا يرتدع عن معصية تعرض له فيصطاد ما تمكن منه {فَمَنِ اعْتَدَى} منكم {بَعْدِ ذَلِكَ} البيان، الذي قطع الحجج، وأوضح السبيل. {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} أي: مؤلم موجع، لا يقدر على وصفه إلا الله، لأنه لا عذر لذلك المعتدي، والاعتبار بمن يخافه بالغيب، وعدم حضور الناس عنده. وأما إظهار مخافة الله عند الناس، فقد يكون ذلك لأجل مخافة الناس، فلا يثاب على ذلك.

Sonra bu imtihandaki hikmeti zikrederek şöyle buyurmuştur: { لِيَعْلَمَ اللَّهُ } Yaratılmışlar için sevap ve cezanın terettüp edeceği zahir bir bilgiyle Allah'ın bilmesi/ortaya çıkarması içindir; { مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ } “görmediği halde Kendisinden kimin korktuğunu;” yani güç yetirdiği ve imkân bulduğu halde Allah'ın yasakladığından el çeken ve böylece büyük mükâfata nail olan kimse ile, gıyabında Allah'tan korkmayıp önüne çıkan günahtan vazgeçmeyen ve eline geçen avı avlayan kimseyi ayırt etmek içindir. Bütün mazeretleri ortadan kaldıran ve yolu apaçık gösteren bu açıklamadan { فَمَنِ اعْتَدَى } “Artık kim haddi aşarsa” { بَعْدَ ذَلِكَ } “bundan sonra,” { فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “onun için elem verici bir azap vardır;” yani vasfını ancak Allah'ın bilebileceği acı ve can yakıcı bir azap vardır; çünkü o haddi aşan kimsenin hiçbir mazereti kalmamıştır. İtibara alınacak olan; insanların bulunmadığı tenhalarda, gaybda Allah'tan korkmaktır. İnsanların yanında Allah korkusu göstermeye gelince; bu bazen insanlardan çekinmek sebebiyle olabilir ve bundan dolayı mükâfat verilmez.

ثم صرح بالنهي عن قتل الصيد في حال الإحرام، فقال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} أي: محرمون في الحج والعمرة، والنهي عن قتله يشمل النهي عن مقدمات القتل، وعن المشاركة في القتل، والدلالة عليه، والإعانة على قتله، حتى إن من تمام ذلك أنه ينهى المحرم عن أكل ما قُتل أو صيد لأجله، وهذا كله تعظيم لهذا النسك العظيم، أنه يحرم على المحرم قتل وصيد ما كان حلالا له قبل الإحرام.

Sonra ihram halinde av hayvanını öldürme yasağını açıkça belirterek şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “Ey iman edenler! İhramlı iken av hayvanını öldürmeyin.” Yani hacda veya umrede ihramlı iken avlamayın. Onu öldürme yasağı; öldürmenin ön hazırlıklarını, öldürmeye ortak olmayı, avı göstermeyi ve öldürülmesine yardım etmeyi de kapsar; hatta bunun bir tamamlayıcısı olarak ihramlı kimsenin kendisi için öldürülen veya avlanan hayvanın etini yemesi de yasaklanmıştır. Bütün bunlar bu yüce ibadete (menâsike) tazim içindir; zira ihrama girmeden önce helal olan avlanma ve öldürme ihramlıya haram kılınmıştır.

وقوله: {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا} أي: قتل صيدا عمدا {فـ} عليه {جزاء مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} أي: الإبل، أو البقر، أو الغنم، فينظر ما يشبه شيئا من ذلك، فيجب عليه مثله، يذبحه ويتصدق به. والاعتبار بالمماثلة أن {يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} أي: عدلان يعرفان الحكم، ووجه الشبه، كما فعل الصحابة ﵃، حيث قضوا بالحمامة شاة، وفي النعامة بدنة، وفي بقر الوحش -على اختلاف أنواعه- بقرة، وهكذا كل ما يشبه شيئا من النعم، ففيه مثله، فإن لم يشبه شيئا ففيه قيمته، كما هو القاعدة في المتلفات، وذلك الهدي لا بد أن يكون {هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} أي: يذبح في الحرم.

{ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا } “Sizden kim onu kasten öldürürse,” yani kasten bir av öldürürse üzerine; { فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “öldürdüğü hayvanın [en'âm cinsinden] bir benzeri ceza olarak gerekir;” yani deve, sığır veya davardan hangisine benziyorsa o benzeri kesip sadaka olarak dağıtması vacip olur. Benzerliğin tespitinde ölçü; { يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “buna içinizden adalet sahibi iki kişinin hükmetmesidir;” yani hükmü ve benzerlik yönünü bilen iki adil kimsenin karar vermesidir. Nitekim sahabe radıyallâhu anhum böyle yapmış; güvercin için bir koyuna, devekuşu için bir deveye, yabani sığırın çeşitleri için bir sığıra hükmetmişlerdir. En'âmdan bir şeye benzeyen her avda durum böyledir, benzeri gerekir; şayet hiçbir hayvana benzemiyorsa -telef edilen mallardaki genel kural gereği- kıymeti ödenir. Bu kurbanlığın; { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık (hedy)” olması gerekir; yani Harem bölgesinde kesilmelidir.

{أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} أي: كفارة ذلك الجزاء طعام مساكين، أي: يجعل مقابلة المثل من النعم، طعام يطعم المساكين.

{ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ } “yahut kefaret olarak yoksulları doyurmaktır;” yani bu cezanın kefareti yoksullara yedirilecek yemektir; en'âmdan belirlenen benzerin karşılığı yoksullara yedirilecek yiyeceğe dönüştürülür.

قال كثير من العلماء: يقوم الجزاء، فيشترى بقيمته طعام، فيطعم كل مسكين مُدَّ بُرٍّ أو نصفَ صاع من غيره. {أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ} الطعام {صِيَامًا} أي: يصوم عن إطعام كل مسكين يوما. {لِيَذُوقَ} بإيجاب الجزاء المذكور عليه {وَبَالَ أَمْرِهِ} {وَمَنْ عَادَ} بعد ذلك {فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} وإنما نص الله على المتعمد لقتل الصيد، مع أن الجزاء يلزم المتعمد والمخطئ، كما هو القاعدة الشرعية -أن المتلف للنفوس والأموال المحترمة، فإنه يضمنها على أي حال كان، إذا كان إتلافه بغير حق، لأن الله رتب عليه الجزاء والعقوبة والانتقام، وهذا للمتعمد. وأما المخطئ فليس عليه عقوبة، إنما عليه الجزاء، [هذا جواب الجمهور من هذا القيد الذي ذكره الله. وطائفة من أهل العلم يرون تخصيص الجزاء بالمتعمد وهو ظاهر الآية. والفرق بين هذا وبين التضمين في الخطأ في النفوس والأموال في هذا الموضع الحق فيه لله، فكما لا إثم لا جزاء لإتلافه نفوس الآدميين وأموالهم] .

Âlimlerin çoğu şöyle demiştir: Ceza [olarak belirlenen hayvanın] kıymeti takdir edilir, bu değerle yiyecek satın alınır ve her bir yoksula bir müdd buğday veya buğday dışındakilerden yarım sâ‘ yedirilir. { أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ } o yiyeceğin dengi { صِيَامًا } “yahut bunun dengi oruç tutmaktır;” yani her bir yoksulun doyurulması yerine bir gün oruç tutar. { لِيَذُوقَ } Zikredilen cezanın kendisine gerekli kılınmasıyla tatsın diye { وَبَالَ أَمْرِهِ } “yaptığı işin vebalini.” { وَمَنْ عَادَ } Bundan sonra kim tekrar dönerse { فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ } “Allah ondan intikam alır. Allah Mutlak Güç Sahibidir, intikam sahibidir.” Şer'î kural -dokunulmazlığı olan canları ve malları haksız yere telef eden kimsenin, her hâlükârda bunları tazmin etmesidir- gereğince ceza hem kasten hem de hataen öldürene lazım geldiği hâlde, Allah'ın avı kasten öldüreni açıkça belirtmesi; Allah'ın bu fiile ceza (tazminat), ukubet (yaptırım) ve intikam hükmü bağlamış olması ve bunun da kasten yapan için geçerli bulunması sebebiyledir. Hata edene gelince, ona bir ukubet yoktur, sadece ceza (tazminat) gerekir. [Bu, Allah'ın zikrettiği bu kayda cumhurun verdiği cevaptır. İlim ehlinden bir grup ise cezanın kasten yapan kimseye mahsus olduğu görüşündedir ki ayetin zahiri de budur. Bununla can ve malların hataen telef edilmesindeki tazmin arasındaki fark şudur: Bu meselede hak Allah'a aittir; dolayısıyla insanların canlarını ve mallarını telef etmenin aksine, [hata edene] günah olmadığı gibi ceza da yoktur.]

{أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} .

{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Hem sizin için hem de yolcular için bir geçimlik (fayda) olmak üzere deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı. İhramlı olduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı. Huzurunda toplanacağınız Allah'tan sakının.”

ولما كان الصيد يشمل الصيد البري والبحري، استثنى تعالى الصيد البحري فقال: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ} أي: أحل لكم -في حال إحرامكم- صيد البحر، وهو الحي من حيواناته، وطعامه، وهو الميت منها، فدل ذلك على حل ميتة البحر. {مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} أي: الفائدة في إباحته لكم أنه لأجل انتفاعكم وانتفاع رفقتكم الذين يسيرون معكم. {وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا} ويؤخذ من لفظ "الصيد" أنه لا بد أن يكون وحشيا، لأن الإنسي ليس بصيد. ومأكولا فإن غير المأكول لا يصاد ولا يطلق عليه اسم الصيد. {وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} أي: اتقوه بفعل ما أمر به، وترك ما نهى عنه، واستعينوا على تقواه بعلمكم أنكم إليه تحشرون. فيجازيكم، هل قمتم بتقواه فيثيبكم الثواب الجزيل، أم لم تقوموا بها فيعاقبكم؟. {٩٧ - ٩٩} {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} .

Av ifadesi hem kara hem de deniz avını kapsadığı için Allah Teâlâ deniz avını istisna ederek şöyle buyurdu: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ } “Deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı.” Yani ihramlı olduğunuz halde denizdeki canlı hayvanları avlamak ve denizden çıkan ölü hayvanlar (yiyeceği) size helal kılınmıştır; bu da deniz ölüsünün helalliğine delildir. { مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ } “Hem sizin için hem de yolcular için bir geçimlik (fayda) olmak üzere;” yani bunun size mubah kılınmasındaki hikmet, sizin ve sizinle beraber yolculuk eden kafile arkadaşlarının faydalanması içindir. { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا } “İhramlı olduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı.” "Av" (sayd) lafzından, hayvanın yabani olması gerektiği anlaşılır; zira ehil hayvanlar av sayılmaz. Keza eti yenen cinsten olmalıdır; zira eti yenmeyen hayvanlar avlanmaz ve onlara av ismi verilmez. { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzurunda toplanacağınız Allah'tan sakının.” Yani emrettiklerini yaparak ve nehyettiklerinden kaçınarak O'ndan sakının; O'nun huzurunda toplanacağınızı bilmek suretiyle de takva hususunda güç kazanın ki O sizi hesaba çekecektir: Takvasını yerine getirdiniz mi ki size bol mükâfat versin, yoksa yerine getirmediniz mi ki sizi cezalandırsın? { ٩٧ - ٩٩ } { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ } “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, (Harem'e gönderilen) kurbanlığı ve (kurbanlıkların boyunlarına takılan) gerdanlıkları insanlar için bir kıyam (düzen ve dirilik vesilesi) kıldı. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bilen olduğunu bilmeniz içindir. Bilin ki Allah, cezası pek şiddetli olandır ve şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Elçiye düşen ancak tebliğdir. Allah, açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir.”

يخبر تعالى أنه جعل {الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ} يقوم بالقيام بتعظيمه دينُهم ودنياهم، فبذلك يتم إسلامهم، وبه تحط أوزارهم، وتحصل لهم - بقصده - العطايا الجزيلة، والإحسان الكثير، وبسببه تنفق الأموال، وتتقحم (١) - من أجله - الأهوال.

Allah Teâlâ { الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ } “Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir kıyam kıldığını” haber vermektedir; ona tazim göstermekle insanların hem dinleri hem de dünyaları ayakta durur. Böylece Müslümanlıkları kemale erer, onun vesilesiyle günahları dökülür, onu kastetmekle kendilerine bol ihsanlar ve çokça lütuflar nasip olur; onun uğruna mallar harcanır ve onun için büyük meşakkatler (1) göze alınır.

ويجتمع فيه من كل فج عميق جميع أجناس المسلمين، فيتعارفون ويستعين بعضهم ببعض، ويتشاورون على المصالح العامة، وتنعقد بينهم الروابط في مصالحهم الدينية والدنيوية.

Uzak yollardan Müslümanların her ırkı ve milleti orada bir araya gelir; tanışırlar, birbirlerine destek olurlar, umumi maslahatları hususunda istişare ederler ve aralarında dini ve dünyevi menfaatleri için sağlam bağlar kurulur.

قال تعالى: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأنْعَامِ} ومن أجل كون البيت قياما للناس قال من قال من العلماء: إن حج بيت الله فرض كفاية في كل سنة. فلو ترك الناس حجه لأثم كل قادر، بل لو ترك الناس حجه لزال ما به قوامهم، وقامت القيامة.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأنْعَامِ } “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği en'âm (kurbanlık hayvanlar) üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar.” Beytullah'ın insanlar için bir dirilik ve nizam vesilesi (kıyam) olması sebebiyledir ki bazı âlimler: "Beytullah'ı hacmetmek her yıl farz-ı kifayedir; şayet insanlar onun haccını büsbütün terk ederlerse güç yetiren herkes günahkâr olur; hatta insanlar onun haccını terk etselerdi nizam ve düzenlerini sağlayan vesile ortadan kalkar ve kıyamet kopardı" demişlerdir.

وقوله: {وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ} أي: وكذلك جعل الهدي والقلائد -التي هي أشرف أنواع الهدي- قياما للناس، ينتفعون بهما ويثابون عليهما. {ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} فمن علمه أن جعل لكم هذا البيت الحرام، لما يعلمه من مصالحكم الدينية والدنيوية.

{ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ } “kurbanlığı ve boyunlarına gerdanlık takılanları da [kıyam kıldı]” buyruğu ise; aynı şekilde kurbanlıkları ve hedyin en şerefli çeşidi olan gerdanlık takılmış kurbanları da insanlar için bir kıyam vesilesi kılmıştır; onlardan faydalanırlar ve bunlardan dolayı sevap kazanırlar. { ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bilen olduğunu bilmeniz içindir.” O'nun sonsuz ilminin bir tecellisidir ki dini ve dünyevi menfaatlerinizi bildiği için bu Beyt-i Harâm'ı sizin için bir nizam kılmıştır.

{اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} أي: ليكن هذان العلمان موجودين في قلوبكم على وجه الجزم واليقين، تعلمون أنه شديد العقاب العاجل والآجل على من عصاه، وأنه غفور رحيم لمن تاب إليه وأطاعه. فيثمر لكم هذا العلمُ الخوفَ من عقابه، والرجاءَ لمغفرته وثوابه، وتعملون على ما يقتضيه الخوف والرجاء.

{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki Allah, cezası pek şiddetli olandır ve şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yani bu iki kesin bilgi kalplerinizde tam bir yakin ve kesinlikle yer etsin; bilin ki O, kendisine isyan edenlere dünyada ve ahirette cezası pek şiddetli olandır; Kendisine tevbe edip itaat edenlere ise çok bağışlayıcı ve merhamet edicidir. Bu ilim sizde O'nun cezasından korkma (havf) ve mağfiretini ile sevabını umma (recâ) meyvesini verir; böylece havf ve recânın gerektirdiği şekilde amel edersiniz.

ثم قال تعالى: {مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ} وقد بلَّغ كما أُمِر، وقام بوظيفته، وما سوى ذلك فليس له من الأمر شيء. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} فيجازيكم بما يعلمه تعالى منكم.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ } “Elçiye düşen, tebliğden başkası değildir.” O da emrolunduğu gibi tebliğ etmiş ve vazifesini yerine getirmiştir. Bunun ötesinde ise onun tasarrufunda hiçbir şey yoktur. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ } “Allah, açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir.” Dolayısıyla Yüce [Allah] sizden bildiklerine göre size karşılığını verecektir.

{١٠٠} {قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} .

{ ١٠٠ } { قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “De ki: «Pis ile temiz (habis ile tayyib) bir olmaz; pisin çokluğu hoşuna gitse bile! Ey akıl sahipleri, Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.»”

أي: {قُلْ} للناس محذرا عن الشر ومرغبا في الخير: {لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ} من كل شيء، فلا يستوي الإيمان والكفر، ولا الطاعة والمعصية، ولا أهل الجنة وأهل النار، ولا الأعمال الخبيثة والأعمال الطيبة، ولا المال الحرام بالمال الحلال.

Yani şerden sakındırıp hayra teşvik ederek insanlara { قُلْ } “De ki:” Hiçbir şeyde { لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “pis ile temiz bir olmaz.” İman ile küfür, itaat ile isyan, cennet ehli ile cehennem ehli, kötü ve pis ameller ile güzel ve temiz ameller, haram mal ile helal mal asla bir ve eşit olmaz.

{وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} فإنه لا ينفع صاحبه شيئا، بل يضره في دينه ودنياه.

{ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Pisin çokluğu hoşuna gitse bile!” Zira o, sahibine hiçbir fayda sağlamaz; bilakis hem dininde hem de dünyasında ona zarar verir.

{فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} فأمر أُولي الألباب، أي: أهل العقول الوافية، والآراء الكاملة، فإن الله تعالى يوجه إليهم الخطاب. وهم الذين يؤبه لهم، ويرجى أن يكون فيهم خير.

{ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey akıl sahipleri, Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.” Allah Teâlâ burada akıl sahiplerine, yani kâmil ve olgun akıl ile sağlam görüş sahiplerine emretmektedir; zira Allah Teâlâ hitabını öncelikle onlara yöneltir. Kendilerine itibar edilen ve kendilerinde hayır bulunması umulan kimseler onlardır.

ثم أخبر أن الفلاح متوقف على التقوى التي هي موافقة الله في أمره ونهيه، فمن اتقاه أفلح كل الفلاح، ومن ترك تقواه حصل له الخسران وفاتته الأرباح.

Sonra kurtuluşun (felahın), Allah'ın emir ve yasaklarına uymaktan ibaret olan takvaya bağlı olduğunu haber vermiştir. Kim O'ndan sakınırsa tam manasıyla kurtuluşa erer; kim de O'nun takvasını terk ederse hüsrana uğrar ve bütün kazançları elden kaçırır.

{١٠١، ١٠٢} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ * قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ} .

{ ١٠١، ١٠٢ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ * قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek (sizi üzecek) şeyleri sormayın. Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayandır, çok hilim sahibidir. Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu; sonra da onlar sebebiyle kâfir olmuşlardı.”

ينهى عباده المؤمنين عن سؤال الأشياء التي إذا بينت لهم ساءتهم وأحزنتهم، وذلك كسؤال بعض المسلمين لرسول الله ﷺ عن آبائهم، وعن حالهم في الجنة أو النار، فهذا ربما أنه لو بين للسائل لم يكن له فيه خير، وكسؤالهم للأمور غير الواقعة.

Allah Teâlâ mümin kullarını, kendilerine açıklandığı zaman kendilerini üzecek ve kederlendirecek şeyleri sormaktan nehyetmektedir. Nitekim bazı Müslümanların Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e babaları hakkında ve onların cennette mi yoksa cehennemde mi olduklarına dair sormaları böyledir; zira bu durum sorana açıklandığı takdirde onda kendisi için bir hayır olmayabilir. Keza henüz vuku bulmamış meseleleri sormaları da böyledir.

وكالسؤال الذي يترتب عليه تشديدات في الشرع ربما أحرجت الأمة، وكالسؤال عما لا يعني، فهذه الأسئلة، وما أشبهها هي المنهي عنها، وأما السؤال الذي لا يترتب عليه شيء من ذلك فهذا (١) مأمور به، كما قال تعالى: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} .

Şeriatta ümmete zorluk ve sıkıntı getirebilecek ağırlaştırmalara yol açan sorular sormak yahut kişiyi ilgilendirmeyen (mâlâyâni) şeyleri sormak da bu kabildendir. İşte bu ve benzeri sorular yasaklanan sorulardır. Bunlardan hiçbirinin terettüp etmediği faydalı sorulara gelince; bunlar emredilmiştir (1). Nitekim Allah Teâlâ: { فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline (bilenlere) sorun” buyurmuştur.

{وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنزلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ} أي: وإذا وافق سؤالكم محله فسألتم عنها حين ينزل عليكم القرآن، فتسألون عن آية أشكلت، أو حكم خفي وجهه عليكم، في وقت يمكن فيه نزول الوحي من السماء، تبد لكم، أي: تبين لكم وتظهر، وإلا فاسكتوا عمّا سكت الله عنه.

{ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır.” Yani sorunuz yerinde olur da Kur'an üzerinize indirildiği esnada -semadan vahyin inebileceği bir vakitte- anlaşılmayan bir ayeti yahut size kapalı gelen bir hükmü sorarsanız, o size açıklanır ve beyan edilir. Bunun dışındaki hususlarda ise Allah'ın hakkında sükût ettiği şeylerden siz de sükût edin.

{عَفَا اللَّهُ عَنْهَا} أي: سكت معافيا لعباده منها، فكل ما سكت الله عنه فهو مما أباحه وعفا عنه. {وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ} أي: لم يزل بالمغفرة موصوفا، وبالحلم والإحسان معروفا، فتعرضوا لمغفرته وإحسانه، واطلبوه من رحمته ورضوانه.

{ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا } “Allah onları affetmiştir;” yani kullarına bir af ve kolaylık olarak onlar hakkında sükût buyurmuştur. Zira Allah'ın hakkında sükût ettiği her şey, mubah kıldığı ve affettiği şeylerdendir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok hilim sahibidir.” Yani O daima mağfiretle vasıflanmış, hilim ve ihsanıyla bilinmiştir. O halde O'nun mağfiret ve ihsanına talip olun, rahmetini ve rızasını dileyin.

وهذه المسائل التي نهيتم عنها {قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ} أي: جنسها وشبهها، سؤال تعنت لا استرشاد. فلما بينت لهم وجاءتهم {أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ} كما قال النبي ﷺ في الحديث الصحيح: "ما نهيتكم عنه فاجتنبوه، وما أمرتكم به فأتوا منه ما استطعتم، فإنما أهلك من كان قبلكم كثرة مسائلهم، واختلافهم على أنبيائهم".

Kendilerinden nehyedildiğiniz bu meseleleri { قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Doğrusu sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu”; yani doğru yolu bulma gayesiyle değil, inat ve zorluk çıkarma kastıyla benzerlerini ve emsallerini sormuştu. Kendilerine açıklanıp gelince de { أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ } “onları inkâr edenler olup çıktılar”. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sahih bir hadiste şöyle buyurmuştur: « ما نهيتكم عنه فاجتنبوه، وما أمرتكم به فأتوا منه ما استطعتم، فإنما أهلك من كان قبلكم كثرة مسائلهم، واختلافهم على أنبيائهم » «Size neyi yasakladıysam ondan kaçının; size neyi emrettiysem gücünüz yettiğince onu yerine getirin. Zira sizden öncekileri helak eden şey, çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleridir.»

{١٠٣، ١٠٤} {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ} .

{ ١٠٣، ١٠٤ } { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سَائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } “Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm diye bir şey meşru kılmıştır. Fakat kâfirler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğunun aklı ermez.”

هذا ذم للمشركين الذين شرعوا في الدين ما لم يأذن به الله، وحرموا ما أحله الله، فجعلوا بآرائهم الفاسدة شيئا من مواشيهم محرما، على حسب اصطلاحاتهم التي عارضت ما أنزل الله فقال: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} وهي: ناقة يشقون أذنها، ثم يحرمون ركوبها ويرونها محترمة.

Bu ayet; dinde Allah'ın izin vermediği şeyleri meşru kılan, Allah'ın helal kıldığını haram sayan, kendi bozuk görüşleriyle ve Allah'ın indirdiğine aykırı düşen kabulleriyle hayvanlarının bir kısmını haram kılan müşrikleri yermektedir. Şöyle buyurmuştur: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ } “Allah ne bahîre... diye bir şey meşru kılmıştır.” Bahîre; kulağını yardıkları, sonra da binilmesini haram sayıp dokunulmaz kabul ettikleri dişi devedir.

{وَلا سَائِبَةٍ} وهي: ناقة، أو بقرة، أو شاة، إذا بلغت شيئا اصطلحوا عليه، سيبوها فلا تركب ولا يحمل عليها ولا تؤكل، وبعضهم ينذر شيئا من ماله يجعله سائبة.

{ وَلا سَائِبَةٍ } “ne de sâibe...” Sâibe ise; deve, sığır veya davardan, kendi aralarında belirledikleri bir duruma ulaştığında salıverdikleri, artık binilmeyen, yük vurulmayan ve eti yenmeyen hayvandır; bazen de malından bir hayvanı sâibe kılmayı adarlardı.