{وَلا حَامٍ} أي: جمل يحمى ظهره عن الركوب والحمل، إذا وصل إلى حالة معروفة بينهم.
{ وَلا حَامٍ } “ne de hâm...” Hâm ise; kendi aralarında bilinen bir sayı/duruma ulaştığında sırtına binilmekten ve yük taşınmaktan korunan erkek devedir.
فكل هذه مما جعلها المشركون محرمة بغير دليل ولا برهان. وإنما ذلك افتراء على الله، وصادرة من جهلهم وعدم عقلهم، ولهذا قال: {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ} فلا نقل فيها ولا عقل، ومع هذا فقد أعجبوا بآرائهم التي بنيت على الجهالة والظلم.
Bütün bunlar müşriklerin hiçbir delil ve hüccet olmaksızın haram kıldıkları şeylerdendir. Bu ancak Allah'a karşı bir iftiradır ve onların cehaletinden ve akılsızlığından kaynaklanmaktadır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } “Fakat kâfirler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğunun aklı ermez.” Zira bu iddiaların ne nakli bir dayanağı ne de akli bir gerekçesi vardır; buna rağmen cehalet ve zulüm üzerine bina edilen bu görüşlerini pek beğenmişlerdir.
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ} .
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ } “Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin» denildiği zaman: «Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter» derler. Ya babaları bir şey bilmeyen ve doğru yolda olmayan kimseler idiyseler de mi?”
فإذا دعوا {إِلَى مَا أَنزلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ} أعرضوا فلم يقبلوا، و {قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} من الدين، ولو كان غير سديد، ولا دينًا ينجي من عذاب الله.
Onlar { إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ } “Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e” çağrıldıkları zaman yüz çevirip kabul etmezler ve: { قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا } Din adına “«Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter» derler;” o yol bâtıl ve Allah'ın azabından kurtarmayan bir din olsa bile!
ولو كان في آبائهم كفاية ومعرفة ودراية لهان الأمر. ولكن آباءهم لا يعقلون شيئا، أي: ليس عندهم من المعقول شيء، ولا من العلم والهدى شيء. فتبا لمن قلد من لا علم عنده صحيح، ولا عقل رجيح، وترك اتباع ما أنزل الله، واتباع رسله الذي يملأ القلوب علما وإيمانا، وهدى، وإيقانا.
Şayet babalarında bir liyakat, bilgi ve dirayet olsaydı mesele kolaydı. Lakin babalarının hiçbir şeye aklı ermez; yani onlarda ne akıldan bir pay, ne de ilim ve hidayetten bir nasip vardır! Sahih bir ilmi ve üstün bir aklı bulunmayan kimseleri taklit eden, kalpleri ilim, iman, hidayet ve yakinle dolduran Allah'ın indirdiğine ve elçilerine tabi olmayı terk eden kimseye yazıklar olsun!
{١٠٥} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .
{ ١٠٥ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda (hidayet üzere) olduğunuz takdirde, sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır; O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.”
يقول تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} أي: اجتهدوا في إصلاحها وكمالها وإلزامها سلوك الصراط المستقيم، فإنكم إذا صلحتم لا يضركم من ضل عن الصراط المستقيم، ولم يهتد إلى الدين القويم، وإنما يضر نفسه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın;” yani kendi nefsinizi ıslah etmek, kemale erdirmek ve onu dosdoğru yola iletmek için gayret gösterin. Sizler salih kimseler olduğunuz takdirde, dosdoğru yoldan sapan ve dosdoğru dine yönelmeyen kimse size zarar veremez; o ancak kendi nefsine zarar verir.
ولا يدل هذا على أن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، لا يضر العبدَ تركُهما وإهمالُهما، فإنه لا يتم هداه، إلا بالإتيان بما يجب عليه من الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر.
Bu ayet, iyiliği emredip kötülükten men etmeyi terk etmenin ve savsaklamanın kula zarar vermeyeceğine delalet etmez; zira kulun hidayeti, ancak üzerine vacip olan emr-i bi'l-marûf ve nehy-i ani'l-münker vazifesini yerine getirmekle kemale erer.
نعم، إذا كان عاجزا عن إنكار المنكر بيده ولسانه وأنكره بقلبه، فإنه لا يضره ضلال غيره.
Evet, eğer kötülüğü eliyle ve diliyle değiştirmekten aciz olup kalbiyle buğzederse, işte o takdirde başkasının sapkınlığı ona zarar vermez.
وقوله: {إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا} أي: مآلكم يوم القيامة، واجتماعكم بين يدي الله تعالى. {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} من خير وشر.
{ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا } “Hepinizin dönüşü Allah'adır;” yani kıyamet günündeki varış yeriniz ve Allah Teâlâ'nın huzurunda toplanışınız O'nadır. Hayır ve şerden { فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yapmakta olduklarınızı O size haber verecektir.”
{١٠٦ - ١٠٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الآثِمِينَ * فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ * ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} .
{ ١٠٦ - ١٠٨ } { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الآثِمِينَ * فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ * ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ } “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı ve vasiyet edeceği zaman, aranızdaki şahitlik; içinizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde sefere çıkıp da başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişi ile olur. Eğer şüpheye düşerseniz namazdan sonra onları alıkoyarsınız; onlar da: «Akraba bile olsa yeminimizi hiçbir menfaat karşılığında satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde şüphesiz günahkârlardan oluruz» diye Allah'a yemin ederler. Eğer o ikisinin bir günah işledikleri (hıyanet ettikleri) anlaşılırsa, haklarına tecavüz edilen hak sahiplerinden ölen kimseye en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer ve: «Allah'a yemin ederiz ki bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde şüphesiz zalimlerden oluruz» diye yemin ederler. Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarını yahut yeminlerinden sonra yeminlerin reddedilip boşa çıkmasından korkmalarını sağlayacak en uygun yoldur. Allah'tan sakının ve kulak verip dinleyin. Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez.”
يخبر تعالى خبرا متضمنا للأمر بإشهاد اثنين على الوصية، إذا حضر الإنسان مقدماتُ الموت وعلائمه. فينبغي له أن يكتب وصيته، ويشهد عليها اثنين ذوي عدل ممن تعتبر شهادتهما.
Allah Teâlâ; insana ölümün alamet ve ön belirtileri geldiğinde, vasiyetine iki kişiyi şahit tutmayı emreden bir haber bildirmektedir. Dolayısıyla insana düşen, vasiyetini yazıp şahitlikleri muteber olan adalet sahibi iki kişiyi buna şahit tutmaktır.
{أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} أي: من غير أهل دينكم، من اليهود أو النصارى أو غيرهم، وذلك عند الحاجة والضرورة وعدم غيرهما من المسلمين.
{ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “yahut... sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu; ihtiyaç, zaruret anında ve Müslümanlardan başka kimse bulunmadığında Yahudi, Hristiyan veya diğer din mensuplarından iki kişi demektir.
{إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ} أي: سافرتم فيها {فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} أي: فأشهدوهما، ولم يأمر بشهادتهما إلا لأن قولهما في تلك الحال مقبول، ويؤكد عليهما، بأن يحبسا {مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ} التي يعظمونها.
{ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأرْضِ } “yeryüzünde sefere çıkıp da” { فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “başınıza ölüm musibeti gelmişse;” yani o iki kişiyi şahit tutun. Onların şahitliğini emretmesinin sebebi, bu zaruret halinde sözlerinin makbul olmasıdır. Onların şahitliği, kendilerinin tazim gösterdiği { مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } “namazdan sonra” alıkonulmaları suretiyle pekiştirilir.
{فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ} أنهما صدقا، وما غيرا ولا بدلا هذا {إِنِ ارْتَبْتُمْ} في شهادتهما، فإن صدقتموهما، فلا حاجة إلى القسم بذلك.
{ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ } Doğru söylediklerine, hiçbir şeyi değiştirmediklerine ve tahrif etmediklerine dair “Allah'a yemin ederler.” Bu yemin, onların şahitliğinden { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz” gereklidir; şayet onları tasdik edip güvenirseniz bu yemine ihtiyaç kalmaz.
ويقولان: {لا نَشْتَرِي بِهِ} أي: بأيماننا {ثَمَنًا} بأن نكذب فيها، لأجل عرض من الدنيا. {وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى} فلا نراعيه لأجل قربه منا {وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ} بل نؤديها على ما سمعناها {إِنَّا إِذًا} أي: إن كتمناها {لَمِنَ الآثِمِينَ} .
Ve şöyle derler: { لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا } “Yeminimizi hiçbir menfaat karşılığında satmayız;” yani geçici bir dünya menfaati uğruna yalan yere yemin etmeyiz. { وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى } “Akraba bile olsa” bize yakınlığından ötürü onun hatırını gözetmeyiz. { وَلا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ } “Ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz;” bilakis işittiğimiz gibi tastamam eda ederiz. { إِنَّا إِذًا } “Aksi takdirde,” yani onu gizleyecek olursak { لَمِنَ الآثِمِينَ } “şüphesiz günahkârlardan oluruz.”
{فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا} أي: الشاهدين {اسْتَحَقَّا إِثْمًا} بأن وجد من القرائن ما يدل على كذبهما وأنهما خانا {فآخران يقومان مقامهما من الذين استحق عليهم الأوليان} .
{ فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا } “Eğer o ikisinin bir günah işledikleri anlaşılırsa;” yani bu iki şahidin yalan söylediklerine ve hıyanet ettiklerine dair karineler ve deliller bulunursa, { فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأوْلَيَانِ } “haklarına tecavüz edilen hak sahiplerinden ölen kimseye en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer.”
أي: فليقم رجلان من أولياء الميت، وليكونا من أقرب الأولياء إليه. {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا} أي: أنهما كذبا، وغيرا وخانا. {وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} أي: إن ظلمنا واعتدينا، وشهدنا بغير الحق.
Yani ölünün mirasçılarından/velilerinden en yakın iki adam ayağa kalkar ve: { فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا } “«Allah'a yemin ederiz ki bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha doğrudur»” derler; yani o iki yabancının yalan söylediğine, vasiyeti değiştirip hıyanet ettiğine yemin ederler. { وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “«Ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde şüphesiz zalimlerden oluruz»” derler; yani eğer haksızlık edip haddi aşmış ve haksız yere tanıklık etmiş isek zalimlerden oluruz diye yemin ederler.
قال الله تعالى في بيان حكمة تلك الشهادة وتأكيدها، وردها على أولياء الميت حين تظهر من الشاهدين الخيانة: {ذَلِكَ أَدْنَى} أي: أقرب {أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا} حين تؤكد عليهما تلك التأكيدات. {أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ} أي: أن لا تقبل أيمانهم، ثم ترد على أولياء الميت.
Allah Teâlâ, bu şahitliğin, onun pekiştirilmesinin ve şahitlerin hıyaneti ortaya çıktığında yeminin ölünün velilerine döndürülmesinin hikmetini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ أَدْنَى } Bu en uygun yoldur; { أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا } kendilerine yapılan bu pekiştirmeler sebebiyle “şahitliği gerektiği gibi yapmalarını” { أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ } “yahut yeminlerinden sonra yeminlerin [ölünün velilerine] reddedilip dönmesinden korkmalarını sağlayacak” en yakın çaredir; yani yeminlerinin kabul edilmeyip ölünün velilerine devredilmesinden çekinirler.
{وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} أي: الذين وصْفُهم الفسق، فلا يريدون الهدى والقصد إلى الصراط المستقيم.
{ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ } “Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez.” Yani fısk ve itaatsizlik vasfı haline gelen, hidayeti ve dosdoğru yola yönelmeyi istemeyen kimseleri Allah hidayete muvaffak kılmaz.
وحاصل هذا، أن الميت - إذا حضره الموت في سفر ونحوه، مما هو مظنة قلة الشهود المعتبرين- أنه ينبغي أن يوصي شاهدين مسلمين عدلين.
Hülasa şudur: Ölüm tehlikesiyle karşılaşan kimseye, muteber şahitlerin bulunmasının güç olduğu sefer ve benzeri durumlarda ölüm yaklaştığında, adalet sahibi iki Müslüman şahide vasiyette bulunması gerekir.
فإن لم يجد إلا شاهدين كافرين، جاز أن يوصي إليهما، ولكن لأجل كفرهما فإن الأولياء إذا ارتابوا بهما فإنهم يحلفونهما (١) بعد الصلاة، أنهما ما خانا، ولا كذبا، ولا غيرا، ولا بدلا فيبرآن بذلك من حق يتوجه إليهما.
Şayet gayrimüslim iki şahitten başkasını bulamazsa, onlara vasiyet etmesi caizdir. Ancak küfürleri sebebiyle, şayet ölünün velileri onlardan şüphelenirse, hıyanet etmediklerine, yalan söylemediklerine, bir şeyi değiştirmediklerine ve tahrif etmediklerine dair namazdan sonra onlara yemin ettirirler (1); böylece kendilerine yönelecek sorumluluktan temize çıkmış olurlar.
فإن لم يصدقوهما ووجدوا قرينة تدل على كذب الشاهدين، فإن شاء أولياء الميت، فليقم منهم اثنان، فيقسمان بالله: لشهادتهما أحق من شهادة الشاهدين الأولين، وأنهما خانا وكذبا، فيستحقون منهما ما يدعون.
Eğer veliler onlara inanmaz ve bu şahitlerin yalan söylediğine dair bir karine bulurlarsa, diledikleri takdirde ölünün velilerinden iki kişi kalkar ve: Kendi yemin ve şahitliklerinin önceki iki şahidin şahitliğinden daha hak ve doğru olduğuna, onların hıyanet edip yalan söylediklerine dair Allah'a yemin ederler; böylece iddia ettikleri hakkı onlardan almaya hak kazanırlar.
وهذه الآيات الكريمة نزلت في قصة "تميم الداري" و "عدي بن بداء" المشهورة حين أوصى لهما العدوي، والله أعلم.
Bu yüce ayetler, Adiy kabilesinden bir zatın kendilerine vasiyet ettiği Temîm ed-Dârî ile Adiy b. Beddâ'nın meşhur kıssası hakkında inmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
ويستدل بالآيات الكريمات على عدة أحكام:
Bu yüce ayetlerden pek çok fıkhi hüküm çıkarılmaktadır:
منها: أن الوصية مشروعة، وأنه ينبغي لمن حضره الموت أن يوصي.
Birincisi: Vasiyetin meşru olduğu ve ölüm anı yaklaşan kimsenin vasiyette bulunmasının gerekliliğidir.
ومنها: أنها معتبرة، ولو كان الإنسان وصل إلى مقدمات الموت وعلاماته، ما دام عقله ثابتا.
İkincisi: Aklı başında olduğu müddetçe, insan ölümün ön belirtilerine ve emarelerine ulaşmış olsa bile vasiyetin geçerli (muteber) olduğudur.
ومنها: أن شهادة الوصية لا بد فيها من اثنين عدلين.
Üçüncüsü: Vasiyet şahitliğinde mutlaka adalet sahibi iki kişinin bulunması gerektiğidir.
ومنها: أن شهادة الكافرين في هذه الوصية ونحوها مقبولة لوجود الضرورة، وهذا مذهب الإمام أحمد. وزعم كثير من أهل العلم: أن هذا الحكم منسوخ، وهذه دعوى لا دليل عليها.
Dördüncüsü: Zaruret bulunduğu takdirde bu vasiyette ve benzeri durumlarda iki gayrimüslimin şahitliğinin makbul olduğudur; İmam Ahmed'in mezhebi de budur. İlim ehlinden pek çoğu bu hükmün neshedildiğini ileri sürmüşse de bu, delili olmayan bir iddiadır.
ومنها: أنه ربما استفيد من تلميح الحكم ومعناه، أن شهادة الكفار -عند عدم غيرهم، حتى في غير هذه المسألة- مقبولة، كما ذهب إلى ذلك شيخ الإسلام ابن تيمية.
Beşincisi: Bu hükmün ima ve manasından, başkası bulunmadığı takdirde bu meselenin dışındaki konularda da kâfirlerin şahitliğinin makbul olabileceğinin anlaşılmasıdır; nitekim Şeyhülislam İbn Teymiyye de bu görüşü benimsemiştir.
ومنها: جواز سفر المسلم مع الكافر إذا لم يكن محذور.
Altıncısı: Dini bir sakınca bulunmadığı takdirde Müslümanın gayrimüslimle birlikte yolculuk yapmasının caiz olduğudur.
ومنها: جواز السفر للتجارة.
Yedincisi: Ticaret amacıyla yolculuğa (sefere) çıkmanın caiz olduğudur.
ومنها: أن الشاهدين -إذا ارتيب منهما، ولم تبد قرينة تدل على خيانتهما، وأراد الأولياء- أن يؤكدوا عليهم اليمين، ويحبسوهما من بعد الصلاة، فيقسمان بصفة ما ذكر الله تعالى.
Sekizincisi: Kendilerinden şüphelenilen ancak hıyanetlerine dair açık bir karine bulunmayan iki şahide, veliler istedikleri takdirde yeminlerini pekiştirmek amacıyla namazdan sonra onları alıkoyup Allah Teâlâ'nın zikrettiği vasıfta yemin ettirebilecekleridir.
ومنها: أنه إذا لم تحصل تهمة ولا ريب لم يكن حاجة إلى حبسهما، وتأكيد اليمين عليهما.
Dokuzuncusu: Herhangi bir töhmet ve şüphe bulunmadığı takdirde onları alıkoymaya ve yeminlerini pekiştirmeye gerek kalmadığıdır.
ومنها: تعظيم أمر الشهادة حيث أضافها تعالى إلى نفسه، وأنه يجب الاعتناء بها والقيام بها بالقسط.
Onuncusu: Allah Teâlâ'nın şahitliği Kendisine izafe buyurmasıyla şahitlik meselesinin büyüklüğü ve ona özen gösterilip adaletle ikame edilmesinin vacip olduğudur.
ومنها: أنه يجوز امتحان الشاهدين عند الريبة منهما، وتفريقهما لينظر عن شهادتهما.
On birincisi: Kendilerinden şüphelenildiğinde şahitlerin sorgulanmasının ve şahitliklerini kontrol etmek amacıyla birbirlerinden ayrılmalarının caiz olduğudur.
ومنها: أنه إذا وجدت القرائن الدالة على كذب الوصيين في هذه المسألة - قام اثنان من أولياء الميت فأقسما بالله: أن أيماننا أصدق من أيمانهما، ولقد خانا وكذبا.
On ikincisi: Bu meselede vasiyet edilenlerin yalan söylediğine delalet eden karineler bulunduğu takdirde, ölünün velilerinden iki kişinin kalkıp kendi yeminlerinin onların yemininden daha doğru olduğuna, onların ise hıyanet edip yalan söylediklerine dair Allah'a yemin etmeleridir.
ثم يدفع إليهما ما ادعياه، فتكون القرينة -مع أيمانهما- قائمة مقام البينة.
Sonra iddia ettikleri şey o ikisine verilir; böylece karine -o ikisinin yeminleriyle birlikte- beyyinenin (kesin delilin) yerine geçmiş olur.
{١٠٩، ١١٠} {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ * إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الأكْمَهَ وَالأبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ} .
{ ١٠٩، ١١٠ } { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ * إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الأكْمَهَ وَالأبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Allah'ın peygamberleri toplayıp: «Size ne cevap verildi?» buyuracağı gün onlar: «Bizim bir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin!» derler. Hani Allah şöyle buyuracaktır: «Ey Meryem oğlu İsa! Sana ve annene olan nimetimi hatırla! Hani Ben seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yaratıyor (yapıyor) ve ona üflüyordun da Benim iznimle kuş oluveriyordu. Körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani Benim iznimle ölüleri (diriltip kabirden) çıkarıyordun. İsrailoğullarına apaçık delillerle geldiğin zaman, onlardan inkâr edenlerin: 'Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir' dediklerinde Ben onların elini senden çekmiştim (seni onlardan korumuştum).”
يخبر تعالى عن يوم القيامة وما فيه من الأهوال العظام، وأن الله يجمع به جميع الرسل فيسألهم: {مَاذَا أُجِبْتُمْ} أي: ماذا أجابتكم به أممكم.
Allah Teâlâ kıyamet gününü ve o gündeki büyük dehşetleri haber vermektedir; Allah o günde bütün peygamberleri toplar ve onlara: { مَاذَا أُجِبْتُمْ } “«Size ne cevap verildi?»” yani ümmetleriniz size nasıl icabet etti diye sorar.
فـ {قَالُوا لا عِلْمَ لَنَا} وإنما العلم لك يا ربنا، فأنت أعلم منا. {إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ} أي: تعلم الأمور الغائبة والحاضرة.
Onlar da { قَالُوا لا عِلْمَ لَنَا } “«Bizim bir bilgimiz yoktur»” derler; asıl ilim Sana aittir ey Rabbimiz, Sen bizden çok daha iyi bilirsin. { إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ } “«Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin!»” Yani gizliyi de açığı da, hazır olanı da gayb olanı da hakkıyla bilen Sensin.
{إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى وَالِدَتِكَ} أي: اذكرها بقلبك ولسانك، وقم بواجبها شكرا لربك، حيث أنعم عليك نعما ما أنعم بها على غيرك.
{ إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى وَالِدَتِكَ } “Hani Allah şöyle buyuracaktır: «Ey Meryem oğlu İsa! Sana ve annene olan nimetimi hatırla!»” Yani bunu kalbinle ve dilinle an, başkasına vermediği nimetleri sana bahşettiği için Rabbine şükrederek bu nimetin gereğini yerine getir.
{إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ} أي: إذ قويتك بالروح والوحي، الذي طهرك وزكاك، وصار لك قوة على القيام بأمر الله والدعوة إلى سبيله. وقيل: إن المراد "بروح القدس" جبريل ﵇، وأن الله أعانه به وبملازمته له، وتثبيته في المواطن المشقة.
{ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Hani Ben seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim;” yani seni arındıran, tertemiz kılan, Allah'ın emrini ayakta tutma ve O'nun yoluna davet etme hususunda sana güç veren ruh ve vahiy ile kuvvetlendirmiştim. Bir rivayete göre de "Rûhu'l-Kudüs"ten murat Cebrail aleyhisselâm'dır; Allah Teâlâ onunla, onun İsa'nın yanında bulunmasıyla ve meşakkatli durumlarda onu tesbit edip sebat ettirmesiyle yardım etmiştir.
{تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلا} المراد بالتكليم هنا، غير التكليم المعهود الذي هو مجرد الكلام، وإنما المراد بذلك التكليم الذي ينتفع به المتكلم والمخاطب، وهو الدعوة إلى الله.
{ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلا } “beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun.” Buradaki konuşmaktan murat; alelade ve faydasız bir konuşma değil, hem konuşana hem de muhataba fayda sağlayan konuşmadır ki o da Allah'a davettir.
ولعيسى ﵇ من ذلك، ما لإخوانه من أولي العزم من المرسلين، من التكليم في حال الكهولة، بالرسالة والدعوة إلى الخير، والنهي عن الشر، وامتاز عنهم بأنه كلم الناس في المهد، فقال: {إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا * وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا} الآيات
İsa aleyhisselâm yetişkinlik çağında, tıpkı ülü'l-azm elçi kardeşleri gibi risaleti tebliğ etmek, hayra çağırmak ve kötülükten nehyetmek suretiyle insanlarla konuşmuştur. Ancak henüz beşikte iken insanlarla konuşmak suretiyle diğerlerinden ayrılmış ve şöyle demiştir: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا * وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا } “«Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum; O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber kıldı. Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti...»”
{وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} فالكتاب يشمل الكتب السابقة وخصوصا التوراة فإنه من أعلم أنبياء بني إسرائيل -بعد موسى- بها ويشمل الإنجيل الذي أنزله الله عليه
{ وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ } “Sana Kitab'ı ve hikmeti öğretmiştim.” Kitap; önceki ilahi kitapları, bilhassa -Musa'dan sonra İsrailoğulları peygamberleri içinde Tevrat'ı en iyi bilenlerden biri olması hasebiyle- Tevrat'ı ve Allah'ın kendisine indirdiği İncil'i kapsar.
والحكمة هي معرفة أسرار الشرع وفوائده وحكمه وحسن الدعوة والتعليم ومراعاة ما ينبغي على الوجه الذي ينبغي
Hikmet ise; şeriatın sırlarını, faydalarını ve hikmetlerini bilmek, güzel davette bulunup hakkıyla öğretmek ve gözetilmesi gereken hususları layıkıyla yerine getirmektir.
{وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ} أي طيرا مصورا لا روح فيه فتنفخ فيه فيكون طيرا بإذن الله وتبرئ الأكمه الذي لا بصر له ولا عين {وَالأبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي} فهذه آيات بيِّنَات ومعجزات باهرات يعجز عنها الأطباء وغيرهم أيد الله بها عيسى وقوى بها دعوته {وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ} لما جاءهم الحق مؤيدا بالبينات الموجبة للإيمان به {إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ} وهموا بعيسى أن يقتلوه وسعوا في ذلك فكفَّ الله أيديهم عنه وحفظه منهم وعصمه
{ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “Hani çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyordun;” yani ruhu olmayan kuş suretinde bir şekil yapıyordun da ona üflüyordun ve Allah'ın izniyle canlı bir kuş oluveriyordu. Doğuştan görme yetisi ve gözü olmayan körü { وَالأبْرَصَ بِإِذْنِي } ve “alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani Benim iznimle ölüleri [diriltip kabirlerinden] çıkarıyordun.” Bunlar tabiplerin ve diğer insanların yapmaktan aciz kaldığı apaçık deliller ve göz kamaştırıcı mucizelerdir ki Allah bunlarla İsa'yı desteklemiş ve davetini kuvvetlendirmiştir. { وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “İsrailoğullarına apaçık delillerle geldiğin zaman, onlardan inkâr edenlerin:” Hak kendilerine imanı gerektiren apaçık delillerle geldiğinde: { إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ } “'Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir' dediklerinde Ben onların elini senden çekmiştim.” İsrailoğulları İsa'yı öldürmeye yeltenip bu uğurda çaba gösterdiler; ancak Allah onların ellerini İsa'dan çekti, onu onların şerrinden korudu ve muhafaza etti.
فهذه مِنَنٌ امتَنَّ الله بها على عبده ورسوله عيسى ابن مريم ودعاه إلى شكرها والقيام بها فقام بها ﵇ أتم القيام وصبر كما صبر إخوانه من أولي العزم
İşte bunlar Allah'ın kulu ve elçisi Meryem oğlu İsa'ya bahşettiği nimetlerdir; O'na şükretmeye ve bu nimetlerin hakkını vermeye davet etmiştir. İsa aleyhisselâm da bu vazifeyi en mükemmel şekilde yerine getirmiş, diğer ülü'l-azm peygamber kardeşleri gibi sabretmiştir.
{١١١ - ١٢٠} {وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا} .
{ ١١١ - ١٢٠ } { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا } “Hani havarilere: «Bana ve elçime iman edin» diye vahyetmiştim (ilham etmiştim); onlar da: «İman ettik...» demişlerdi.”
إلى آخر الآيات (١) أي: واذكر نعمتي عليك إذ يسرت لك أتباعا وأعوانا. فأوحيت إلى الحواريين أي: ألهمتهم، وأوزعت قلوبهم الإيمان بي وبرسولي، أو أوحيت إليهم على لسانك، أي: أمرتهم بالوحي الذي جاءك من عند الله، فأجابوا لذلك وانقادوا، وقالوا: آمنا بالله، واشهد بأننا مسلمون، فجمعوا بين الإسلام الظاهر، والانقياد بالأعمال الصالحة، والإيمان الباطن المخرج لصاحبه من النفاق ومن ضعف الإيمان.
Ayetlerin sonuna kadar (1). Yani: Sana yardımcılar ve tabi olanlar kolaylaştırmak suretiyle üzerindeki nimetimi hatırla. Havarilere vahyetmiştim; yani onlara ilham etmiş, Bana ve elçime iman etmeyi kalplerine düşürmüştüm; yahut senin dilinle onlara vahyetmiştim; yani Allah katından sana gelen vahiyle onlara emretmiştim. Onlar da bu davete icabet edip boyun eğmiş ve: "Allah'a iman ettik; bizim Müslümanlar olduğumuza şahit ol!" demişlerdi. Böylece onlar zahiri İslam'ı, salih amellerle boyun eğmeyi ve sahibini nifaktan ve zayıf imandan kurtaran batıni imanı bir arada toplamışlardır.
والحواريون هم: الأنصار، كما قال تعالى كما قال عيسى ابن مريم (٢) للحواريين: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ} .
Havariler yardımcılardır (ensardır); nitekim Allah Teâlâ, Meryem oğlu İsa'nın (2) havarilere: { مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ } “«Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?» dediğinde, havarilerin: «Biz Allah'ın yardımcılarıyız» dediklerini” haber vermiştir.
{إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنزلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} أي: مائدة فيها طعام، وهذا ليس منهم عن شك في قدرة الله، واستطاعته على ذلك. وإنما ذلك من باب العرض والأدب منهم.
{ إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنزلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ } “Hani havariler: «Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra (mâide) indirebilir mi?» demişlerdi.” Yani üzerinde yiyecek bulunan bir sofra. Bu sözleri, Allah'ın buna güç yetirebileceğine dair bir şüpheden kaynaklanmamış; bilakis bir rica, talep ve edeb üslubundan neşet etmiştir.
ولما كان سؤال آيات الاقتراح منافيا للانقياد للحق، وكان هذا الكلام الصادر من الحواريين ربما أوهم ذلك، وعظهم عيسى ﵇ فقال: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} فإن المؤمن يحمله ما معه من الإيمان على ملازمة التقوى، وأن ينقاد لأمر الله، ولا يطلب من آيات الاقتراح التي لا يدري ما يكون بعدها شيئا.
Kendi keyfine göre mucize ve ayet istemek (teklifi mucize talebi) hakka boyun eğmeye aykırı olduğu ve havarilerden sadır olan bu söz de böyle bir vehim uyandırabileceği için İsa aleyhisselâm onlara vaaz ederek: { اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “«Eğer mümin iseniz Allah'tan sakının»” demiştir. Zira müminin sahip olduğu iman; onu daima takva üzere bulunmaya, Allah'ın emrine boyun eğmeye ve akıbetinin ne olacağını kestiremeyeceği keyfi mucizeler istemekten uzak durmaya sevk eder.
فأخبر الحواريون أنهم ليس مقصودهم هذا المعنى، وإنما لهم مقاصد صالحة، ولأجل الحاجة إلى ذلك فـ {قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا} وهذا دليل على أنهم محتاجون لها، {وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا} بالإيمان حين نرى الآيات العيانية، فيكون الإيمان عين اليقين، كما كان قبل ذلك علم اليقين. كما سأل الخليل ﵊ ربه أن يريه كيف يحيي الموتى {قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} فالعبد محتاج إلى زيادة العلم واليقين والإيمان كل وقت، ولهذا قال: {وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا} أي: نعلم صدق ما جئت به، أنه حق وصدق، {وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ} فتكون مصلحة لمن بعدنا، نشهدها لك، فتقوم الحجة، ويحصل زيادة البرهان بذلك.
Bunun üzerine havariler maksatlarının bu anlama gelmediğini, bilakis hayırlı maksatları bulunduğunu ve buna ihtiyaç duyduklarını belirterek: { قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا } “«Biz istiyoruz ki ondan yiyelim» dediler.” Bu da onların o sofraya muhtaç olduklarına delildir. Gözle görülen ayetleri (mucizeleri) gördüğümüz vakit iman ile { وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا } “«kalplerimiz mutmain olsun»” [istediler]; böylece iman, bundan önce 'ilme'l-yakîn' (bilgiye dayalı kesinlik) olduğu gibi 'ayne'l-yakîn' (bizzat görerek kesinleşen bilgi) hâline gelecektir. Nitekim Halîl [İbrahim] aleyhisselâm da Rabbinden ölüleri nasıl dirilttiğini kendisine göstermesini istemiş; { قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “[Allah]: «Yoksa inanmadın mı?» buyurmuş; o da: «Hayır [inandım], fakat kalbimin mutmain olması için» demişti.” Zira kul, her vakit ilim, yakin ve imanın artmasına muhtaçtır. İşte bundan dolayı: { وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا } “«Senin bize doğru söylediğini bilelim»” yani getirdiğin şeyin hak ve hakikat olduğuna dair doğruluğunu bilelim; { وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ } “«ve ona şahitlik edenlerden olalım»” dediler. Böylece bizden sonrakiler için bir maslahat (fayda) olsun, senin lehine buna şahitlik edelim, hüccet kaim olsun ve bu sayede delil daha da kuvvetlensin.
فلما سمع عيسى ﵊ ذلك، وعلم مقصودهم، أجابهم إلى طلبهم في ذلك، فقال: {اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لأوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ} أي: يكون وقت نزولها عيدا وموسما، يتذكر به هذه الآية العظيمة، فتحفظ ولا تنسى على مرور الأوقات وتكرر السنين.
İsa aleyhisselâm onların bu sözlerini işitip maksatlarını anlayınca taleplerine icabet ederek şöyle dua etti: { اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لأوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ } “«Allah'ım! Ey Rabbimiz! Bizim üzerimize gökten bir sofra indir ki, hem öncekilerimiz hem de sonrakilerimiz için bir bayram ve Senden (gelen) bir mucize (ayet) olsun.»” Yani iniş vakti, bu yüce ayetin hatırlanacağı bir bayram ve kutlu bir mevsim olsun; böylece zaman geçip seneler devrettikçe unutulmayıp muhafaza edilsin.
كما جعل الله تعالى أعياد المسلمين ومناسكهم مذكرا لآياته، ومنبها على سنن المرسلين وطرقهم القويمة، وفضله وإحسانه عليهم. {وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيرُ الرَّازِقِينَ} أي: اجعلها لنا رزقا، فسأل عيسى ﵇ نزولها وأن تكون لهاتين المصلحتين، مصلحة الدين بأن تكون آية باقية، ومصلحة الدنيا، وهي أن تكون رزقا.
Nitekim Allah Teâlâ Müslümanların bayramlarını ve ibadet yerlerini/günlerini (menâsik) ayetlerini hatırlatıcı, peygamberlerin sünnetlerine ve dosdoğru yollarına dikkat çekici, onlara olan lütuf ve ihsanını ilan edici kılmıştır. { وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “«Bizi rızıklandır; zira Sen rızık verenlerin en hayırlısısın.»” Yani onu bizim için bir rızık kıl. Böylece İsa aleyhisselâm sofranın indirilmesini şu iki maslahat için talep etmiştir: Kalıcı bir ayet olmasıyla din maslahatı ve rızık olmasıyla dünya maslahatı.
{قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنزلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} لأنه شاهد الآية الباهرة وكفر عنادا وظلما، فاستحق العذاب الأليم والعقاب الشديد. واعلم أن الله تعالى وعد أنه سينزلها، وتوعدهم -إن كفروا- بهذا الوعيد، ولم يذكر أنه أنزلها، فيحتمل أنه لم ينزلها بسبب أنهم لم يختاروا ذلك، ويدل على ذلك، أنه لم يذكر في الإنجيل الذي بأيدي النصارى، ولا له وجود. ويحتمل أنها نزلت كما وعد الله، والله لا يخلف الميعاد، ويكون عدم ذكرها في الأناجيل التي بأيديهم من الحظ الذي ذكروا به فنسوه.
{ قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنزلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ } “Allah şöyle buyurdu: «Şüphesiz Ben onu sizin üzerinize indireceğim. Fakat bundan sonra içinizden kim inkâr ederse, Ben onu âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla cezalandırırım!»” Zira o, göz kamaştırıcı mucizeye bizzat şahit olduktan sonra inat ve zulümle inkâr etmiş; dolayısıyla elem verici azabı ve şiddetli cezayı hak etmiştir. Bil ki Allah Teâlâ o sofrayı indireceğini vadetmiş ve inkâr ettikleri takdirde onları bu şiddetli tehditle uyarmıştır; ancak onu indirdiğini açıkça zikretmemiştir. Dolayısıyla onların [bu ağır şarttan çekinip] bundan vazgeçmeleri sebebiyle sofrayı indirmemiş olması muhtemeldir; Nitekim Hristiyanların elindeki İncil'de bundan hiç bahsedilmemesi ve böyle bir bilginin bulunmaması da buna delalet eder. Diğer bir ihtimal ise; Allah'ın vaat ettiği üzere sofranın inmiş olmasıdır -zira Allah vaadinden dönmez- ve ellerindeki İncillerde bunun yer almaması, kendilerine hatırlatılıp da unuttukları nasibin bir parçası kabilindendir.
أو أنه لم يذكر في الإنجيل أصلا وإنما ذلك كان متوارثا بينهم، ينقله الخلف عن السلف، فاكتفى الله بذلك عن ذكره في الإنجيل، ويدل على هذا المعنى قوله: {وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ} والله أعلم بحقيقة الحال.
Yahut İncil'de اصلا zikredilmemiş olup nesilden nesile aktarılan şifahi bir rivayet olarak kalmış ve Allah Teâlâ İncil'de zikretmek yerine bununla yetinmiştir; { وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ } “«ve buna şahitlik edenlerden olalım»” buyruğu da bu manaya delalet etmektedir. İşin hakikatini en iyi Allah bilir.
{وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} وهذا توبيخ للنصارى الذين قالوا: إن الله ثالث ثلاثة، فيقول الله هذا الكلام لعيسى. فيتبرأ عيسى ويقول: {سُبْحَانَكَ} عن هذا الكلام القبيح، وعمّا لا يليق بك.
{ وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hani Allah: «Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diyen sen misin?» buyuracaktır.” Bu, "Allah üçün üçüncüsüdür" diyen Hristiyanları azarlayıp kınamaktır; Allah Teâlâ bu hitabı İsa'ya yöneltir. İsa da bundan beri olduğunu ilan ederek şöyle der: { سُبْحَانَكَ } “«Sen münezzehsin!»” Bu çirkin sözden ve Sana layık olmayan her türlü noksanlıktan Seni tenzih ederim!
{مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} أي: ما ينبغي لي، ولا يليق أن أقول شيئا ليس من أوصافي ولا من حقوقي، فإنه ليس أحد من المخلوقين، لا الملائكة المقربون ولا الأنبياء المرسلون ولا غيرهم له حق ولا استحقاق لمقام الإلهية وإنما الجميع عباد، مدبرون، وخلق مسخرون، وفقراء عاجزون {إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ} فأنت أعلم بما صدر مني و {إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ} وهذا من كمال أدب المسيح ﵊ في خطابه لربه، فلم يقل ﵇: "لم أقل شيئا من ذلك" وإنما أخبر بكلام ينفي عن نفسه أن يقول كل مقالة تنافي منصبه الشريف، وأن هذا من الأمور المحالة، ونزه ربه عن ذلك أتم تنزيه، ورد العلم إلى عالم الغيب والشهادة.
{ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } “«Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz.»” Yani vasıflarımdan ve haklarımdan olmayan bir şeyi söylemek bana asla yaraşmaz; zira yaratılmışlardan hiçbir kimsenin -ne mukarreb meleklerin ne mürsel peygamberlerin ne de başkalarının- ilahlık makamında hiçbir hakkı ve liyakati yoktur! Bilakis hepsi birer kuldur, idare edilen, emre boyun eğdirilmiş, muhtaç ve aciz varlıklardır. { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “«Eğer ben onu söylemişsem, muhakkak Sen onu bilmişsindir. Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin zâtında olanı bilmem.»” Benden sadır olanı Sen en iyi bilirsin ve { إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ } “«Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin!»” Bu, Mesih aleyhisselâm'ın Rabbine hitabındaki kâmil edebindendir. Zira aleyhisselâm doğrudan "Ben böyle bir şey söylemedim" dememiş; bilakis şerefli makamına aykırı düşen her türlü sözü söylemekten nefsini tenzih eden, bunun imkânsız olduğunu belirten, Rabbini en mükemmel şekilde yücelten ve ilmi gayb ve şehâdetin âlimine havale eden bir üslupla cevap vermiştir.
ثم صرح بذكر ما أمر به بني إسرائيل، فقال: {مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ} فأنا عبد متبع لأمرك، لا متجرئ على عظمتك، {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} أي: ما أمرتهم إلا بعبادة الله وحده وإخلاص الدين له، المتضمن للنهي عن اتخاذي وأمي إلهين من دون الله، وبيان أني عبد مربوب، فكما أنه ربكم فهو ربي.
Sonra İsrailoğullarına neyi emrettiğini açıkça belirterek şöyle demiştir: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ } “«Ben onlara, bana emrettiğinden başkasını söylemedim:»” Ben Senin emrine tabi bir kulum, Senin azametine karşı cüretkârlık yapmam. { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “«Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin» (dedim).” Yani onlara yalnızca bir olan Allah'a ibadet etmeyi ve dini O'na halis kılmayı emrettim ki bu emir; beni ve annemi Allah'tan başka ilahlar edinmeyi yasaklamayı ve benim de yaratılmış bir kul olduğumu beyan etmeyi içerir; zira O sizin Rabbiniz olduğu gibi benim de Rabbimdir.
{وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ} أشهد على من قام بهذا الأمر، ممن لم يقم به. {فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} أي: المطلع على سرائرهم وضمائرهم. {وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} علما وسمعا وبصرا، فعلمك قد أحاط بالمعلومات، وسمعك بالمسموعات، وبصرك بالمبصرات، فأنت الذي تجازي عبادك بما تعلمه فيهم من خير وشر.
{ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ } “«Aralarında bulunduğum müddetçe onların üzerine şahittim;»” bu emri yerine getiren ile getirmeyene tanıklık ediyordum. { فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “«Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) ise onlar üzerine gözetleyici yalnız Sen idin;»” yani onların gizli hallerine ve kalplerine muttali olan yalnız Sen idin. { وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “«ve Sen her şeye hakkıyla şahitsin.»” İlim, sem' ve basar ile şahitsin; ilmin bütün malumatı, işitmen bütün sesleri, görmen de bütün varlıkları kuşatmıştır. Kullarına, haklarında bildiğin hayır ve şerrin karşılığını verecek olan yalnız Sensin.
{إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ} وأنت أرحم بهم من أنفسهم وأعلم بأحوالهم، فلولا أنهم عباد متمردون لم تعذبهم. {وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} أي: فمغفرتك صادرة عن تمام عزة وقدرة، لا كمن يغفر ويعفو عن عجز وعدم قدرة.
{ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ } “«Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır;»” Sen onlara kendi nefislerinden daha merhametlisin ve onların hallerini en iyi bilensin; şayet onlar haddi aşan asi kullar olmasalardı onlara azap etmezdin. { وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “«ve eğer onları bağışlarsan, şüphesiz Sen Mutlak Galipsin, Hüküm ve Hikmet Sahibisin.»” Yani Senin bağışlaman tam bir izzet ve kudretten kaynaklanır; acziyet ve güç yetirememekten ötürü bağışlayıp affeden kimseler gibi değildir.
الحكيم حيث كان من مقتضى حكمتك أن تغفر لمن أتى بأسباب المغفرة.
Hikmet Sahibisin; zira mağfiret sebeplerini yerine getiren kimseyi bağışlamak Senin hikmetinin bir gereğidir.
{قَالَ اللَّهُ} مبينا لحال عباده يوم القيامة، ومَن الفائز منهم ومَن الهالك، ومَن الشقي ومَن السعيد، {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} والصادقون هم الذين استقامت أعمالهم وأقوالهم ونياتهم على الصراط المستقيم والهدْي القويم، فيوم القيامة يجدون ثمرة ذلك الصدق، إذا أحلهم الله في مقعد صدق عند مليك مقتدر، ولهذا قال: {لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} والكاذبون بضدهم، سيجدون ضرر كذبهم وافترائهم، وثمرة أعمالهم الفاسدة.
Allah Teâlâ kıyamet gününde kullarının halini; onlardan kimin kurtulduğunu, kimin helak olduğunu, kimin bedbaht (şaki), kimin bahtiyar (said) olduğunu beyan ederek: { قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Allah buyurdu ki: «Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür»” buyurmuştur. Doğrular (sâdıklar); amelleri, sözleri ve niyetleri dosdoğru yol ve kâmil hidayet üzere istikamet bulan kimselerdir. Kıyamet gününde onlar, Allah Teâlâ kendilerini kudret sahibi bir Hükümdar'ın katındaki doğruluk makamına yerleştirdiğinde bu doğruluklarının semeresini bulurlar. Nitekim şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “«Onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebediyen kalacakları cennetler vardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.»” Yalancılar ise bunların zıddınadır; yalan ve iftiralarının zararını ve bozuk amellerinin acı meyvesini tadacaklardır.
{لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} لأنه الخالق لهما والمدبر لذلك بحكمه القدري، وحكمه الشرعي، وحكمه الجزائي، ولهذا قال: {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} فلا يعجزه شيء، بل جميع الأشياء منقادة لمشيئته، ومسخرة بأمره.
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır;” zira ikisinin de Yaratıcısı O'dur; kaderi hükmü, şer'i hükmü ve cezai hükmü ile onları idare eden O'dur. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “ve O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.” Hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz; bilakis her şey O'nun meşietine boyun eğmiş ve emrine musahhar kılınmıştır.
تم تفسير سورة المائدة بفضل من الله وإحسان، والحمد لله رب العالمين.
Mâide Sûresi'nin tefsiri Allah'ın lütuf ve ihsanıyla tamamlandı; hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.