{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ} أي: ينالهم، ويذوقونه {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} .
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ} "Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, onlara azap dokunacaktır;" yani azaba uğrayacaklar ve onu tadacaklardır {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} "yoldan çıkmaları sebebiyle."
{٥٠} {قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ} .
{50} {قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ} "De ki: 'Ben size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem ve size ben bir meleğim de demiyorum. Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum.' De ki: 'Kör ile gören bir olur mu? Hâlâ düşünmüyor musunuz?'"
يقول تعالى لنبيه ﷺ؛ المقترحين (١) عليه الآيات، أو القائلين له: إنما تدعونا لنتخذك إلها مع الله. {وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} أي: مفاتيح رزقه ورحمته. {وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ} وإنما ذلك كله عند الله فهو الذي ما يفتح للناس من رحمة فلا ممسك لها وما يمسك فلا مرسل له من بعده، وهو وحده عالم الغيب والشهادة. فلا يظهر على غيبه أحدا إلا من ارتضى من رسول.
Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisinden birtakım mucizeler teklif edenlere veya kendisine "Sen bizi ancak Allah ile beraber seni de ilah edinelim diye çağırıyorsun" diyenlere şöyle demesini buyurmaktadır: {وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} Yani O'nun rızkının ve rahmetinin anahtarları yanımdadır demiyorum. {وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ} "Gaybı da bilmem." Bütün bunlar ancak Allah katındadır. İnsanlar için rahmetinden her ne açarsa onu tutacak yoktur; her neyi de tutarsa ondan sonra onu salıverecek yoktur. Gaybı ve görünen âlemi hakkıyla bilen yalnızca O'dur; razı olduğu bir elçi müstesna, gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz.
{وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ} فأكون نافذ التصرف قويا، فلست أدعي فوق منزلتي، التي أنزلني الله بها. {إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ} أي: هذا غايتي ومنتهى أمري وأعلاه، إن أتبع إلا ما يوحى إلي، فأعمل به في نفسي، وأدعو الخلق كلهم إلى ذلك.
{وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ} "Ve size ben bir meleğim de demiyorum" ki tasarrufu geçerli ve güçlü biri olayım. Ben Allah'ın beni koyduğu konumun üzerinde bir makam iddia etmiyorum. {إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ} "Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum." Yani gayem, nihai amacım ve en yüce vazifem; sadece bana vahyolunana uymak, bizzat kendim onunla amel etmek ve bütün mahlukatı da buna davet etmektir.
فإذا عرفت منزلتي، فلأي شيء يبحث الباحث معي، أو يطلب مني أمرا لست أدعيه، وهل يلزم الإنسان، بغير ما هو بصدده؟.
Benim konumum öğrenildiğine göre, araştıran kimse benimle neyi tartışır veya iddia etmediğim bir şeyi benden niçin talep eder? İnsan, üzerinde olmadığı ve vazifesi bulunmayan bir şeyle sorumlu tutulabilir mi?!
ولأي شيء إذا دعوتكم، بما أوحي إلي أن تلزموني أني أدعي لنفسي غير مرتبتي. وهل هذا إلا ظلم منكم، وعناد، وتمرد؟ قل لهم في بيان الفرق، بين من قبل دعوتي، وانقاد لما أوحي إلي، وبين من لم يكن كذلك {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ} فتنزلون الأشياء منازلها، وتختارون ما هو أولى بالاختيار والإيثار؟
Bana vahyolunan şeye sizi davet ettiğimde, sanki kendi şahsım için mertebemin dışında [üstün] bir konum iddia ediyormuşum gibi bana [bunu] dayatmanız neye dayanır? Bu, sizin haksızlığınız, inadınız ve haddi aşmanızdan başka nedir ki? Davetimi kabul edip bana vahyolunana boyun eğen kimse ile böyle olmayan kimse arasındaki farkı açıklamak üzere onlara şöyle söyle: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ} “De ki: 'Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmez misiniz?'” [Düşünmez misiniz ki] böylece her şeyi layık olduğu yerine koyasınız ve seçilip tercih edilmeye en layık olanı tercih edesiniz?
{٥١ - ٥٥} {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ * وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} .
{51 - 55} {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ * وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} "Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar; onlar için O'ndan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır; umulur ki sakınırlar. Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından da onlara bir şey yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın."
هذا القرآن نذارة للخلق كلهم، ولكن إنما ينتفع به {الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ} فهم متيقنون للانتقال، من هذه الدار، إلى دار القرار، فلذلك يستصحبون ما ينفعهم ويدَعُون ما يضرهم. {لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ} أي: لا من دون الله {وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ} أي: من يتولى أمرهم فيحصّل لهم المطلوب، ويدفع عنهم المحذور، ولا من يشفع لهم، لأن الخلق كلهم، ليس لهم من الأمر شيء. {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} الله، بامتثال أوامره، واجتناب نواهيه، فإن الإنذار موجب لذلك، وسبب من أسبابه.
Bu Kur'an bütün yaratılmışlar için bir uyarıdır; fakat ondan ancak {الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ} "Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanlar" faydalanır. Onlar bu yurttan ebediyet yurduna intikal edeceklerine kesin olarak inanmışlardır; bu yüzden kendilerine fayda verecek şeyleri yanlarına alır, zarar verecek şeyleri terk ederler. {لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ} Yani Allah'tan başka {وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ} "ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır;" yani işlerini üstlenip istediklerini elde edecek ve korktuklarını savuşturacak bir dostları da yoktur, kendilerine şefaat edecek bir kimse de yoktur; çünkü bütün yaratılmışların elinde emir ve yetkiden hiçbir şey yoktur. {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} Emirlerini yerine getirip yasaklarından sakınarak Allah'tan korksunlar diye... Çünkü uyarı bunu gerektirir ve bunun sebeplerinden bir sebeptir.
{وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} أي: لا تطرد عنك، وعن مجالستك، أهل العبادة والإخلاص، رغبة في مجالسة غيرهم، من الملازمين لدعاء ربهم، دعاء العبادة بالذكر والصلاة ونحوها، ودعاء المسألة، في أول النهار وآخره، وهم قاصدون بذلك وجه الله، ليس لهم من الأغراض سوى ذلك الغرض الجليل، فهؤلاء ليسوا مستحقين للطرد والإعراض عنهم، بل مستحقون لموالاتهم ومحبتهم، وإدنائهم، وتقريبهم، لأنهم الصفوة من الخلق وإن كانوا فقراء، والأعزاء في الحقيقة وإن كانوا عند الناس أذلاء.
{وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} Yani: Başkalarıyla oturup kalkma arzusuyla; ibadet ve ihlas ehlini, zikir ve namaz gibi ibadet duasıyla ve talep duasıyla günün başında ve sonunda Rablerine sürekli dua edenleri yanından ve meclisinden kovma! Onlar bununla yalnızca Allah'ın rızasını kastetmektedirler; bu yüce gayeden başka hiçbir amaçları yoktur. Bunlar kovulmaya ve kendilerinden yüz çevrilmeye müstahak değillerdir; bilakis dost edinilmeye, sevilmeye, yaklaştırılmaya ve itibar görmeye layıktırlar. Çünkü fakir de olsalar mahlukatın seçkinleridirler; insanların yanında zelil görünseler de hakikatte aziz olan kimselerdir.
{مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ} أي: كلٌّ له حسابه، وله عمله الحسن، وعمله القبيح. {فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} وقد امتثل ﷺ هذا الأمر، أشد امتثال، فكان إذا جلس الفقراء من المؤمنين صبر نفسَه معهم، وأحسن معاملتهم، وألان لهم جانبه، وحسن خلقَه، وقربهم منه، بل كانوا هم أكثر أهل مجلسه ﵃.
{مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ} Yani herkesin kendi hesabı, kendi güzel ameli ve kendi çirkin ameli vardır. {فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} "Onları kovasın da zalimlerden olasın." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu emri en mükemmel şekilde yerine getirmiştir. Müminlerin fakirleri oturduğunda kendisini onlarla beraber sabretmeye bağlar, onlara son derece iyi davranır, kendilerine karşı alçakgönüllü olur, ahlakını güzelleştirir ve onları yanına yaklaştırırdı; hatta meclisinde bulunanların çoğu onlardı -Allah hepsinden razı olsun-.
وكان سبب نزول هذه الآيات، أن أناسا [من قريش، أو] من أجلاف العرب قالوا للنبي ﷺ: إن أردت أن نؤمن لك ونتبعك، فاطرد فلانا وفلانا، أناسا من فقراء الصحابة، فإنا نستحيي أن ترانا العرب جالسين مع هؤلاء الفقراء، فحمله حبه لإسلامهم، واتباعهم له، فحدثته نفسه بذلك. فعاتبه الله بهذه الآية ونحوها.
Bu ayetlerin nüzul sebebi şuydu: [Kureyş'ten veya] bedevi Araplardan birtakım kimseler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: "Eğer sana iman etmemizi ve sana tabi olmamızı istiyorsan, falanı ve filanı —fakir sahabilerden bazı kimseleri— yanından kov! Zira Arapların bizi bu fakirlerle beraber otururken görmesinden utanırız." Peygamber'i onların Müslüman olmasını ve kendisine tabi olmasını arzulama sevgisi bu düşünceye sevk etti ve içinden böyle bir şey geçirdi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayet ve benzerleriyle onu uyardı.
{وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ * وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} .
{وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ * وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} "'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye biz onları birbirleriyle işte böyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir? Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere! Rabbiniz merhameti kendi üzerine yazmıştır: İçinizden her kim bilmeyerek bir kötülük işler de ardından tevbe eder ve ıslah olursa bilsin ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' Suçluların yolu apaçık belli olsun diye ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz."
{وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} أي: هذا من ابتلاء الله لعباده، حيث جعل بعضهم غنيا؛ وبعضهم فقيرا، وبعضهم شريفا، وبعضهم وضيعا، فإذا مَنَّ الله بالإيمان على الفقير أو الوضيع؛. كان ذلك محل محنة للغني والشريف فإن كان قصده الحق واتباعه، آمن وأسلم، ولم يمنعه من ذلك مشاركه الذي يراه دونه بالغنى أو الشرف، وإن لم يكن صادقا في طلب الحق، كانت هذه عقبة ترده عن اتباع الحق.
{وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} Yani: Bu, Allah'ın kullarını sınamasıdır; zira kimini zengin kimini fakir, kimini soylu/itibarlı kimini ise alt tabakadan kılmıştır. Allah fakir veya alt tabakadan birine iman lütfettiğinde; bu durum zengin ve soylu için bir imtihan vesilesi olur. Şayet onun gayesi hak ve ona uymak ise iman edip teslim olur; zenginlik veya soy bakımından kendisinden aşağı gördüğü kimsenin ortaklığı onu bundan alıkoymaz. Eğer hakkı aramada samimi değilse, bu durum onu hakka uymaktan alıkoyan bir engel teşkil eder.
وقالوا محتقرين لمن يرونهم دونهم: {أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} فمنعهم هذا من اتباع الحق، لعدم زكائهم، قال الله مجيبا لكلامهم المتضمن الاعتراض على الله في هداية هؤلاء، وعدم هدايتهم هم. {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} الذين يعرفون النعمة، ويقرون بها، ويقومون بما تقتضيه من العمل الصالح، فيضع فضله ومنته عليهم، دون من ليس بشاكر، فإن الله تعالى حكيم، لا يضع فضله عند من ليس له بأهل، وهؤلاء المعترضون بهذا الوصف، بخلاف من مَنَّ الله عليهم بالإيمان، من الفقراء وغيرهم فإنهم هم الشاكرون. ولما نهى الله رسولَه، عن طرد المؤمنين القانتين، أمَره بمقابلتهم بالإكرام والإعظام، والتبجيل والاحترام، فقال: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ} أي: وإذا جاءك المؤمنون، فحَيِّهم ورحِّب بهم ولَقِّهم منك تحية وسلاما، وبشرهم بما ينشط عزائمهم وهممهم، من رحمة الله، وسَعة جوده وإحسانه، وحثهم على كل سبب وطريق، يوصل لذلك.
Kendilerinden aşağı gördükleri kimseleri küçümseyerek: {أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} "Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?" dediler. Nefislerinin arınmamış olması sebebiyle bu durum onları hakka uymaktan alıkoydu. Allah, onların bu kimselerin hidayeti ve kendilerinin hidayete erdirilmemesi hususunda Allah'a itirazı içeren sözlerine cevap olarak şöyle buyurdu: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} "Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?" Yani nimeti tanıyan, onu ikrar eden ve onun gerektirdiği salih ameli yerine getiren kimseleri en iyi bilen O'dur; dolayısıyla lütuf ve ihsanını şükretmeyenlere değil, onlara bahşeder. Çünkü Yüce Allah Hakîm'dir, lütfunu ona layık olmayan kimseye vermez. Bu itiraz edenler bu vasıftadır; Allah'ın kendilerine iman lütfettiği fakirler ve diğerleri ise şükredenlerin ta kendileridir. Allah Resulünü itaatkâr müminleri kovmaktan nehyedince, onları ikramla, saygıyla, tazim ve hürmetle karşılamasını emrederek şöyle buyurdu: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ} Yani müminler sana geldiklerinde onları selamla, kendilerine hoş geldin de, onlara senden bir esenlik ve selam sun; Allah'ın rahmetinden, cömertliğinin ve ihsanının genişliğinden azim ve gayretlerini canlandıracak şeylerle onları müjdele ve onları buna ulaştıracak her türlü sebep ve yola teşvik et!
ورَهِّبْهم من الإقامة على الذنوب، وأْمُرْهم بالتوبة من المعاصي، لينالوا مغفرة ربهم وجوده، ولهذا قال: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ} أي: فلا بد مع ترك الذنوب والإقلاع، والندم عليها، من إصلاح العمل، وأداء ما أوجب الله، وإصلاح ما فسد من الأعمال الظاهرة والباطنة.
Onları günahlarda ısrar etmekten sakındır ve Rablerinin bağışlamasına ve cömertliğine nail olmaları için günahlardan tevbe etmelerini emret! Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ} "Rabbiniz merhameti kendi üzerine yazmıştır: İçinizden her kim bilmeyerek bir kötülük işler de ardından tevbe eder ve ıslah olursa..." Yani günahları terk etmenin, onlardan vazgeçmenin ve onlara pişman olmanın yanı sıra ameli ıslah etmek, Allah'ın farz kıldığı şeyleri yerine getirmek ve zahir ile batın amellerden bozulanları düzeltmek şarttır.
فإذا وجد ذلك كله {فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} أي: صب عليهم من مغفرته ورحمته، بحسب ما قاموا به، مما أمرهم به.
Bütün bunlar yerine getirildiğinde {فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} "bilsin ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir;" yani emrettiği şeyleri yerine getirmeleri nispetinde onların üzerine mağfiret ve rahmetini yağdırır.
{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ} أي: نوضحها ونبينها، ونميز بين طريق الهدى من الضلال، والغي والرشاد، ليهتدي بذلك المهتدون، ويتبين الحق الذي ينبغي سلوكه. {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} الموصلة إلى سخط الله وعذابه، فإن سبيل المجرمين إذا استبانت واتضحت، أمكن اجتنابها، والبعد منها، بخلافما لو كانت مشتبهة ملتبسة، فإنه لا يحصل هذا المقصود الجليل.
{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ} "Ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz;" yani hidayete erecek olanlar bununla hidayet bulsun ve takip edilmesi gereken hak ortaya çıksın diye onları açıklar, beyan eder; hidayet yolu ile sapıklık yolunu, azgınlık ile doğru yolu birbirinden ayırırız. Allah'ın gazabına ve azabına ulaştıran {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} "suçluların yolu apaçık belli olsun diye..." Zira suçluların yolu belli ve açık olduğunda ondan sakınmak ve uzak durmak mümkün olur; şayet kapalı ve belirsiz kalsaydı bu yüce gaye gerçekleşmezdi.
{٥٦ - ٥٨} {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ * قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ * قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ} .
{56 - 58} {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ * قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ * قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ} "De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'tan başka dua ettiklerinize ibadet etmekten menedildim.' De ki: 'Sizin hevalarınıza uymam; aksi takdirde sapmış olurum ve hidayete erenlerden olmam.' De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız. Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır; O hakkı anlatır ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.' De ki: 'Eğer acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.'"
يقول تعالى لنبيه ﷺ: {قُلْ} لهؤلاء المشركين الذين يدعون مع الله آلهة أخرى: {إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} من الأنداد والأوثان، التي لا تملك نفعا ولا ضرا، ولا موتا ولا حياة ولا نشورا، فإن هذا باطل، وليس لكم فيه حجة بل ولا شبهة، ولا اتباع الهوى الذي اتباعه أعظم الضلال، ولهذا قال {قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا} أي: إن اتبعت أهواءكم {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} بوجه من الوجوه. وأما ما أنا عليه، من توحيد الله وإخلاص العمل له، فإنه هو الحق الذي تقوم عليه البراهين والأدلة القاطعة.
Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Allah ile beraber başka ilahlara dua eden bu müşriklere {قُلْ} "De ki:" {إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} "Şüphesiz ben, Allah'tan başka dua ettiğiniz" ne faydaya ne zarara, ne ölüme ne hayata ne de yeniden diriltmeye malik olmayan denklerden ve putlardan oluşan şeylere ibadet etmekten menedildim. Çünkü bu batıldır; bu hususta sizin hiçbir deliliniz, hatta en küçük bir şüpheniz dahi yoktur; aksine bu sadece tabi olunması en büyük sapıklık olan nefsin hevasına uymaktır. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا} Yani şayet hevalarınıza uyarsam sapmış olurum {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} "ve hiçbir şekilde hidayete erenlerden olmam." Benim üzerinde bulunduğum Allah'ın tevhidi ve ameli O'na has kılma esasına gelince; o, kesin burhanların ve açık delillerin üzerinde yükseldiği hakkın ta kendisidir.
وأنا {عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي} أي: على يقين مبين، بصحته، وبطلان ما عداه، وهذه شهادة من الرسول جازمة، لا تقبل التردد، وهو أعدل الشهود على الإطلاق. فصدق بها المؤمنون، وتبين لهم من صحتها وصدقها، بحسب ما مَنَّ الله به عليهم.
Ve ben {عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي} "Rabbimden apaçık bir delil üzerindeyim;" yani onun doğruluğu ve ondan başkasının batıllığı hususunda apaçık bir yakin üzereyim. Bu, Resulden gelen, tereddüt kabul etmeyen kesin bir şahitliktir ve o mutlak surette şahitlerin en adilidir. Müminler onu tasdik etmiş; Allah'ın kendilerine lütfettiği nispetinde onun doğruluğu ve gerçekliği kendilerine açıklığa kavuşmuştur.
{وَ} لكنكم أيها المشركون - {كذبتم به} وهو لا يستحق هذا منكم، ولا يليق به إلا التصديق، وإذا استمررتم (١) علىتكذيبكم، فاعلموا أن العذاب واقع بكم لا محالة، وهو عند الله، هو الذي ينزله عليكم، إذا شاء، وكيف شاء، وإن استعجلتم به، فليس بيدي من الأمر شيء {إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ} فكما أنه هو الذي حكم بالحكم الشرعي، فأمر ونهى، فإنه سيحكم بالحكم الجزائي، فيثيب ويعاقب، بحسب ما تقتضيه حكمته. فالاعتراض على حكمه مطلقا مدفوع، وقد أوضح السبيل، وقص على عباده الحق قصا، قطع به معاذيرهم، وانقطعت له حجتهم، ليهلك من هلك عن بينة، ويحيا من حي عن بينة {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ} بين عباده، في الدنيا والآخرة، فيفصل بينهم فصلا يحمده عليه، حتى من قضى عليه، ووجه الحق نحوه.
Fakat ey müşrikler, siz {وَ} {كذبتم به} "onu yalanladınız." Oysa o sizden bunu hak etmemiştir; ona yakışan ancak tasdik edilmektir. Şayet yalanlamanızda ısrar ederseniz bilin ki azap kaçınılmaz olarak başınıza gelecektir. O azap Allah katındadır; dilediği zaman ve dilediği şekilde onu üzerinize indirecek olan O'dur. Siz o azabı acele isteseniz de benim elimde emir ve yetkiden hiçbir şey yoktur. {إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ} "Hüküm ancak Allah'ındır." Şer'i hükümle emredip nehyeden O olduğu gibi, hikmetinin gereğine göre sevap verip cezalandırarak cezai hükümle hükmedecek olan da O'dur. Dolayısıyla O'nun hükmüne itiraz kesinlikle geçersizdir. O, yolu açıklamış; helak olan apaçık bir delilden ötürü helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden ötürü yaşasın diye mazeretlerini ortadan kaldıracak ve hüccetlerini kesecek şekilde kullarına hakkı apaçık anlatmıştır. {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ} Dünyada ve ahirette kulları arasında hüküm verenlerin en hayırlısıdır; öyle ki aleyhine hüküm verilen ve hakkın kendisi aleyhine yöneltildiği kimse bile O'nun bu hükmünü över.
{قُل} للمستعجلين بالعذاب، جهلا وعنادا وظلما، {لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} فأوقعته بكم ولا خير لكم في ذلك، ولكن الأمر، عند الحليم الصبور، الذي يعصيه العاصون، ويتجرأ عليه المتجرئون، وهو يعافيهم، ويرزقهم، ويسدي عليهم نعمه، الظاهرة والباطنة. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ} لا يخفى عليه من أحوالهم شيء، فيمهلهم ولا يهملهم.
Cehalet, inat ve zulüm sebebiyle azabın acele gelmesini isteyenlere {قُل} “De ki:” {لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “Acele istediğiniz şey benim elimde olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu.” [Böylece azabı] hemen başınıza indiriverirdim; fakat bunda sizin için hiçbir hayır yoktur. Lakin bu iş; asilerin kendisine isyan ettiği, haddi aşanların kendisine karşı cüretkârlık gösterdiği halde kendilerine afiyet veren, onları rızıklandıran, açık ve gizli nimetlerini üzerlerine ihsan eden Halîm ve Sabûr olan [Allah] katındadır. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri en iyi bilendir.” Onların hallerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz; binaenaleyh onlara mühlet verir ama onları asla ihmal etmez.
{٥٩} {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} .
{59} {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} "Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olan her şeyi bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıkları içindeki tek bir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir Kitap'ta bulunmasın."
هذه الآية العظيمة، من أعظم الآيات تفصيلا لعلمه المحيط، وأنه شامل للغيوب كلها، التي يطلع منها ما شاء من خلقه. وكثير منها طوى علمه عن الملائكة المقربين، والأنبياء المرسلين، فضلا عن غيرهم من العالمين، وأنه يعلم ما في البراري والقفار، من الحيوانات، والأشجار، والرمال والحصى، والتراب، وما في البحار من حيواناتها، ومعادنها، وصيدها، وغير ذلك مما تحتويه أرجاؤها، ويشتمل عليه ماؤها.
Bu azametli ayet; O'nun mahlukatından dilediğine bildirdiği bütün gaybları kuşatan kapsamlı ilmini en ayrıntılı şekilde açıklayan en büyük ayetlerdendir. Gaybın birçoğunun ilmini —bütün âlemler bir yana— mukarreb meleklerden ve mürsel peygamberlerden dahi saklamıştır. O; çöllerde ve kırlarda bulunan hayvanları, ağaçları, kumları, çakıl taşlarını ve toprağı; denizlerdeki canlıları, madenleri, avları ve sahillerinin barındırdığı, sularının ihtiva ettiği diğer şeyleri hakkıyla bilir.
{وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ} من أشجار البر والبحر، والبلدان والقفر، والدنيا والآخرة {إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأرْضِ} من حبوب الثمار والزروع، وحبوب البذور التي يبذرها الخلق؛ وبذور النوابت البرية التيينشئ منها أصناف النباتات.
Karadaki ve denizdeki ağaçlardan, şehirlerdeki ve çöllerdeki, dünyadaki ve ahiretteki {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ} "düşen hiçbir yaprak yoktur ki" {إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأرْضِ} "O onu bilmesin; yerin karanlıkları içindeki tek bir dane," meyvelerin ve ekinlerin daneleri, yaratılmışların ektiği tohum daneleri ve türlü türlü bitkilerin bittiği yabani bitki tohumları da dâhil hiçbir dane yoktur ki O bilmesin...
{وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ} هذا عموم بعد خصوص {إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} وهو اللوح المحفوظ، قد حواها، واشتمل عليها، وبعض هذا المذكور، يبهر عقول العقلاء، ويذهل أفئدة النبلاء، فدل هذا على عظمة الرب العظيم وسعته، في أوصافه كلها.
{وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ} "Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki;" bu, husustan sonra gelen bir umumdur; {إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} "apaçık bir Kitap'ta bulunmasın." Bu da Levh-i Mahfuz'dur; bütün bunları içine almış ve kuşatmıştır. Burada zikredilenlerin bir kısmı dahi akıl sahiplerinin aklını hayrete düşürür, fazilet sahiplerinin gönüllerini dehşete sevk eder. Bu durum Yüce Rabbin azametine ve bütün sıfatlarındaki sonsuz genişliğe delalet etmektedir.
وأن الخلق -من أولهم إلى آخرهم- لو اجتمعوا على أن يحيطوا ببعض صفاته، لم يكن لهم قدرة ولا وسع في ذلك، فتبارك الرب العظيم، الواسع العليم، الحميد المجيد، الشهيد، المحيط.
İlklerinden sonuncularına kadar bütün yaratılmışlar O'nun sıfatlarından bir kısmını dahi ihata etmek için bir araya gelselerdi buna ne güçleri yeter ne de takatleri bulunurdu. Azamet sahibi, geniş lütuf sahibi ve Alîm, Hamîd, Mecîd, Şehîd ve her şeyi kuşatan Rab pek yücedir!
وجل مِنْ إله، لا يحصي أحد ثناء عليه، بل كما أثنى على نفسه، وفوق ما يثني عليه عباده، فهذه الآية، دلت على علمه المحيط بجميع الأشياء، وكتابه المحيط بجميع الحوادث.
Hiç kimsenin övgüsünü sayıp bitiremeyeceği, bilakis bizzat Kendisini övdüğü gibi ve kullarının O'na yaptığı övgülerin fevkinde olan İlah ne yücedir! İşte bu ayet; O'nun her şeyi kuşatan ilmine ve bütün hadiseleri ihata eden Kitabına delalet etmiştir.
{٦٠ - ٦٢} {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ * ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} .
{60 - 62} {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ * ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} "Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün de ne kazandığınızı bilen, sonra belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye gündüzün sizi kaldıran O'dur. Sonra dönüşünüz ancak O'nadır; sonra yapmakta olduklarınızı size haber verecektir. O, kullarının üzerinde mutlak kudret ve tasarruf sahibidir ve üzerinize koruyucular (melekler) gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde, elçilerimiz hiçbir eksiklik yapmaksızın onun canını alırlar. Sonra gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin, hüküm ancak O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir."
هذا كله، تقرير لألوهيته، واحتجاج على المشركين به، وبيان أنه تعالى المستحق للحب والتعظيم، والإجلال والإكرام، فأخبر أنه وحده، المتفرد بتدبير عباده، في يقظتهم ومنامهم، وأنه يتوفاهم بالليل، وفاة النوم، فتهدأ حركاتهم، وتستريح أبدانهم، ويبعثهم في اليقظة من نومهم، ليتصرفوا في مصالحهم الدينية والدنيوية وهو -تعالى- يعلم ما جرحوا وما كسبوا من تلك الأعمال. ثم لا يزال تعالى هكذا، يتصرف فيهم، حتى يستوفوا آجالهم. فيقضى بهذا التدبير، أجل مسمى، وهو: أجل الحياة، وأجل آخر فيما بعد ذلك، وهو البعث بعد الموت، ولهذا قال: {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} لا إلى غيره {ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} من خير وشر.
Bütün bunlar O'nun uluhiyetinin teyidi, O'na ortak koşanlara karşı bir delil ve sevgiye, tazime, saygı ve hürmete layık olanın Yüce Allah olduğunun beyanıdır. Allah; uyanıklıklarında ve uykularında kullarını idare etmede tek olduğunu, geceleyin uyku ölümüyle onları vefat ettirdiğini, böylece hareketlerinin durulup bedenlerinin dinlendiğini; dini ve dünyevi menfaatleri peşinde tasarrufta bulunsunlar diye uyanıklıkta onları uykularından uyandırdığını haber vermiştir. Yüce Allah onların bu amellerden ne kazandıklarını ve ne işlediklerini hakkıyla bilir. Sonra ecellerini tamamlayıncaya kadar onlar üzerinde bu şekilde tasarrufta bulunmaya devam eder. Böylece bu idareyle belirlenmiş bir ecel tamamlanır ki bu da dünya hayatının ecelidir; bundan sonraki diğer ecel ise ölümden sonraki diriliştir. Bundan dolayı: {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} Başkasına değil "sonra dönüşünüz ancak O'nadır;" {ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} hayır ve şerden "yapmakta olduklarınızı sonra size haber verecektir" buyurmuştur.
{وَهُوَ} تعالى {الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ} ينفذ فيهم إرادته الشاملة، ومشيئته العامة، فليسوا يملكون من الأمر شيئا، ولا يتحركون ولا يسكنون إلا بإذنه، ومع ذلك، فقد وكل بالعباد حفظةً من الملائكة، يحفظون العبد ويحفظون عليه ما عمل، كما قال تعالى: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * كِرَامًا كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ} {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ * مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} فهذا حفظه لهم في حال الحياة
Yüce Allah {وَهُوَ} {الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ} "kullarının üzerinde mutlak kudret ve tasarruf sahibidir;" her şeyi kuşatan iradesini ve umumi meşietini onlar üzerinde icra eder. Onlar hiçbir şeye malik değillerdir; O'nun izni olmadan ne hareket edebilir ne de durabilirler. Bununla beraber kullara, kulu koruyan ve işlediklerini kaydeden meleklerden koruyucular vekil kılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * كِرَامًا كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ} "Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır; değerli yazıcılar... Yaptıklarınızı bilirler." (İnfitar, 10-12); {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ * مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} "Sağında ve solunda oturan iki alıcı vardır. Ağzından hiçbir söz çıkarmaz ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın." (Kaf, 17-18). İşte bu, hayattayken onları korumasıdır.
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} أي الملائكة الموكلون بقبض الأرواح {وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ} في ذلك فلا يزيدون ساعة مما قدره الله وقضاه ولا ينقصون ولا ينفذون من ذلك إلا بحسب المراسيم الإلهية والتقادير الربانية
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} "Nihayet birinize ölüm geldiğinde, elçilerimiz" yani ruhları kabzetmekle görevli melekler onun canını alırlar; {وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ} "onlar hiçbir eksiklik yapmazlar;" Allah'ın takdir ve kaza ettiğinden bir an ne ileri alırlar ne de geri bırakırlar; bunu ancak ilahi fermanlar ve rabbani takdirler doğrultusunda icra ederler.
{ثُمَّ} بعد الموت والحياة البرزخية وما فيها من الخير والشر {رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ} أي الذي تولاهم بحكمه القدري فنفذ فيهم ما شاء من أنواع التدبير ثم تولاهم بأمره ونهيه وأرسل إليهم الرسل وأنزل عليهم الكتب ثم ردوا إليه ليتولى الحكم فيهم بالجزاء ويثيبهم على ما عملوا من الخيرات ويعاقبهم على الشرور والسيئات وَلهذا قال {أَلا لَهُ الْحُكْمُ} وحده لا شريك له {وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} لكمال علمه وحفظه لأعمالهم بما أثبتته في اللوح المحفوظ ثم أثبته ملائكته في الكتاب الذي بأيديهم فإذا كان تعالى هو المنفرد بالخلق والتدبير وهو القاهر فوق عباده وقد اعتنى بهم كل الاعتناء في جميع أحوالهم وهو الذي له الحكم القدري والحكم الشرعي والحكم الجزائي فأين للمشركين العدولُ عن من هذا وصفه ونعته إلى عبادة من ليس له من الأمر شيء ولا عنده مثقال ذرة من النفع ولا له قدرة وإرادة؟
Ölümden, berzah hayatından ve oradaki hayır ve şerden {ثُمَّ} "sonra", {رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ} "gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler." Yani kaderi hükmüyle onların işlerini üstlenen, dilediği türlü türlü tasarrufları onlar üzerinde icra eden; sonra emir ve yasağıyla onları yönetip kendilerine elçiler gönderen ve kitaplar indiren, sonra da cezai hükümle aralarında hükmetmek, işledikleri hayırlara karşılık onları ödüllendirmek, şer ve kötülüklere karşılık da onları cezalandırmak üzere Kendisine döndürüldükleri gerçek mevlalarına... Bundan dolayı: {أَلا لَهُ الْحُكْمُ} "Dikkat edin, hüküm ancak O'nundur;" tektir, hiçbir ortağı yoktur; {وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} "ve O, hesap görenlerin en süratlisidir" buyurmuştur. Çünkü O'nun ilmi eksiksizdir; Levh-i Mahfuz'a kaydettiği ve ardından meleklerinin ellerindeki kitaba yazdıkları şeylerle amellerini tastamam muhafaza etmiştir. Yaratmada ve idare etmede tek olan, kullarının üzerinde mutlak tasarruf ve kudret sahibi bulunan, bütün hallerinde onlara son derece ihtimam gösteren; kaderi, şer'i ve cezai hüküm yalnızca Kendisine ait olan Yüce Allah olduğuna göre; vasfı ve sıfatı bu olan bir Zat'ı bırakıp da emir ve yetkiden hiçbir şeye sahip olmayan, zerre ağırlığınca fayda vermeyen, kudret ve iradesi bulunmayan şeylere ibadet etmeye yönelmek müşriklerin ne haddinedir?!
أما والله لو علموا حلم الله عليهم وعفوه ورحمته بهم وهم يبارزونه بالشرك والكفران ويتجرءون على عظمته بالإفك والبهتان وهو يعافيهم ويرزقهم لانجذبت دواعيهم إلى معرفته وذهلت عقولهم في حبه ولمقتوا أنفسهم أشد المقت حيث انقادوا لداعي الشيطان الموجب للخزي والخسران ولكنهم قوم لا يعقلون.
Allah'a yemin olsun ki; kendileri şirk ve küfürle O'na meydan okurken, yalan ve iftirayla O'nun azametine karşı cüretkârlık gösterirken O'nun kendilerine afiyet verdiğini ve onları rızıklandırdığını, O'nun kendilerine olan hilmini, affını ve merhametini bilselerdi; bütün duyguları O'nu tanımaya yönelir, akılları O'nun sevgisiyle kendinden geçer ve rezillik ile hüsrana yol açan şeytanın davetçisine boyun eğdikleri için nefislerinden son derece nefret ederlerdi! Fakat onlar akıllarını kullanmayan bir topluluktur.
{٦٣ - ٦٤} {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ * قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ} .
{63 - 64} {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ * قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ} "De ki: 'Açıktan ve gizlice: Eğer bizi bundan kurtarırsa elbette şükredenlerden olacağız diye O'na yalvarıp yakardığınızda, karanın ve denizin karanlıklarından (tehlikelerinden) sizi kim kurtarır?' De ki: 'Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra da siz yine ortak koşarsınız.'"
أي {قُلْ} للمشركين بالله، الداعين معه آلهة أخرى، ملزما لهم بما أثبتوه من توحيد الربوبية، على ما أنكروا من توحيد الإلهية {مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} أي: شدائدهما ومشقاتهما، وحين يتعذر أو يتعسر عليكم وجه الحيلة، فتدْعون ربكم تضرعا بقلب خاضع، ولسان لا يزال يلهج بحاجته في الدعاء، وتقولون وأنتم في تلك الحال: {لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ} الشدة التي وقعنا فيها {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} لله، أي المعترفين بنعمته، الواضعين لها في طاعة ربهم، الذين حفظوها عن أن يبذلوها في معصيته.
Yani inkâr ettikleri uluhiyet tevhidine karşı kabul ettikleri rububiyet tevhidini delil getirerek Allah'a ortak koşan ve O'nunla beraber başka ilahlara dua eden müşriklere {قُلْ} "De ki:": Çare bulmanın imkânsız veya son derece güç olduğu zamanlarda, boyun eğmiş bir kalp ve ihtiyacını sürekli duada dile getiren bir dille Rabbinize yalvarıp yakararak karanın ve denizin sıkıntılarından ve zorluklarından {مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} "sizi kim kurtarır?" Ve siz o haldeyken: "Eğer bizi içine düştüğümüz {لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ} bu sıkıntıdan kurtarırsa, {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} mutlaka Allah'a şükredenlerden olacağız;" yani O'nun nimetini itiraf eden, onu Rablerine itaatte kullanan ve o nimeti O'na isyan yolunda harcamaktan koruyan kimselerden olacağız dersiniz.
{قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ} أي: من هذه الشدة الخاصة، ومن جميع الكروب العامة. {ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ} لا تفون لله بما قلتم، وتنسون نعمه عليكم، فأي برهان أوضح من هذا على بطلان الشرك، وصحة التوحيد؟ "
{قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ} "De ki: Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır;" yani hem bu özel sıkıntıdan hem de genel bütün darlıklardan... {ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ} "Sonra da siz yine ortak koşarsınız;" Allah'a verdiğiniz sözü tutmaz ve O'nun üzerinizdeki nimetlerini unutursunuz. Şirkin batıllığına ve tevhidin hakikatine bundan daha açık hangi burhan olabilir?!
{٦٥ - ٦٧} {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ * وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ * لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} .
{65 - 67} {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ * وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ * لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} "De ki: 'O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından üzerinize bir azap göndermeye veya sizi fırkalara bölüp birbirinize düşürmeye ve kiminizin şiddetini kiminize tattırmaya kādirdir.' Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz! O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.' Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır; yakında bileceksiniz."
أي: هو تعالى قادر على إرسال العذاب إليكم من كل جهة. {مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ} أي: يخلطكم {شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} أي: في الفتنة، وقتل بعضكم بعضا.
Yani Yüce Allah her yönden üzerinize azap göndermeye kādirdir: {مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ} "Üstünüzden yahut ayaklarınızın altından veya sizi birbirinize karıştırıp" {شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} "fırkalara bölmeye ve kiminizin şiddetini kiminize tattırmaya;" yani fitne çıkarıp birbirinizi öldürtmeye kādirdir.
فهو قادر على ذلك كله، فاحذروا من الإقامة على معاصيه، فيصيبكم من العذاب ما يتلفكم ويمحقكم، ومع هذا فقد أخبر أنه قادر على ذلك. ولكن من رحمته، أن رفع عن هذه الأمة العذاب من فوقهم بالرجم والحصب، ونحوه، ومن تحت أرجلهم بالخسف.
O, bütün bunlara kādirdir; dolayısıyla O'na isyan üzere devam etmekten sakının; aksi halde sizi helak edip kökünüzü kazıyacak bir azap başınıza gelir. Bununla beraber O, buna kādir olduğunu haber vermiştir; fakat merhametinden dolayı bu ümmetten taş yağması ve benzeri şekillerde üstlerinden gelen azabı ve yere batırılma gibi ayaklarının altından gelen azabı kaldırmıştır.
ولكن عاقب من عاقب منهم، بأن أذاق بعضهم بأس بعض، وسلط بعضهم على بعض، عقوبة عاجلة يراها المعتبرون، ويشعر بها العالمون (١) .
Fakat ibret alanların gördüğü ve bilenlerin hissettiği peşin bir ceza olarak, içlerinden cezalandırdığı kimseleri kiminin şiddetini kimine tattırarak ve birbirlerine musallat ederek cezalandırmıştır.
{انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ} أي: ننوعها، ونأتي بها على أوجه كثيرة وكلها دالة على الحق. {لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ} أي: يفهمون ما خلقوا من أجله، ويفقهون الحقائق الشرعية، والمطالب الإلهية.
{انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ} "Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz;" yani onları çeşitlendiriyor ve hepsi hakka delalet eden pek çok vecihle getiriyoruz; {لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ} "umulur ki anlarlar;" yani niçin yaratıldıklarını kavrasınlar, şer'i hakikatleri ve ilahi talepleri iyice anlasınlar diye.
{وَكَذَّبَ بِهِ} أي: بالقرآن {قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ} الذي لا مرية فيه، ولا شك يعتريه. {قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} أحفظ أعمالكم، وأجازيكم عليها، وإنما أنا منذر ومبلغ.
İçinde hiçbir şüphe bulunmayan ve kendisine asla şek arız olmayan {وَهُوَ الْحَقُّ} "o hak olduğu halde" {وَكَذَّبَ بِهِ} "kavmin onu" yani Kur'an'ı "yalanladı." {قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} "De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim;'" amellerinizi koruyup karşılığını verecek değilim; ben ancak bir uyarıcı ve tebliğciyim.
{لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ} أي: وقت يستقر فيه، وزمان لا يتقدم عنه ولا يتأخر. {وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} ما توعدون به من العذاب.
{لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ} “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır;” yani gerçekleşip karara bağlanacağı bir vakit ve öne alınamayacak ya da ertelenemeyecek bir zaman vardır. {وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “İleride bileceksiniz;” [yani] tehdit edildiğiniz azabı [yakında anlayacaksınız].
{٦٨، ٦٩} {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .
{68, 69} {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} "Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşup dalanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar kendilerinden yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğuyla beraber oturma!"
المراد بالخوض في آيات الله: التكلم بما يخالف الحق، من تحسين المقالات الباطلة، والدعوة إليها، ومدح أهلها، والإعراض عن الحق، والقدح فيه وفي أهله، فأمر الله رسوله أصلا وأمته تبعا، إذا رأوا من يخوض بآيات الله بشيء مما ذكر، بالإعراض عنهم، وعدم حضور مجالس الخائضين بالباطل، والاستمرار على ذلك، حتى يكون البحث والخوض في كلام غيره، فإذا كان في كلام غيره، زال النهي المذكور.
Allah'ın ayetlerine dalmaktan murat; batıl sözleri süsleyip onlara davet etmek, ehlini övmek, haktan yüz çevirip hakka ve ehline dil uzatmak gibi hakka aykırı konuşmalardır. Allah bizzat Resulüne, ona tabi olarak da ümmetine; zikredilen bu şekillerde Allah'ın ayetlerine dalan birini gördüklerinde onlardan yüz çevirmelerini, batıla dalanların meclislerinde bulunmamalarını ve bu tutumu konuşma ve dalış başka bir söze geçinceye kadar sürdürmelerini emretmiştir. Söz başka bir konuya geçtiğinde ise bu yasak kalkmış olur.
فإن كان مصلحة كان مأمورا به، وإن كان غير ذلك، كان غير مفيد ولا مأمور به، وفي ذم الخوض بالباطل، حث على البحث، والنظر، والمناظرة بالحق. ثم قال: {وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ} أي: بأن جلست معهم، على وجه النسيان والغفلة. {فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} يشمل الخائضين بالباطل، وكل متكلم بمحرم، أو فاعل لمحرم، فإنه يحرم الجلوس والحضور عند حضور المنكر، الذي لا يقدر على إزالته.
Eğer konuşulan şey bir maslahat ise emredilmiş olur; şayet bunun dışındaysa faydasızdır ve emredilmemiştir. Batıla dalmanın yerilmesinde, hak üzere araştırma yapmaya, düşünmeye ve ilmi münazarada bulunmaya bir teşvik vardır. Sonra şöyle buyurmuştur: {وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ} Yani unutarak ve gafletle onlarla oturduğun takdirde; {فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} "hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğuyla beraber oturma!" Bu yasak batıla dalanları, haram bir söz söyleyen veya haram bir fiil işleyen herkesi kapsar; zira ortadan kaldırılmasına güç yetirilemeyen bir münkerin yanında oturmak ve hazır bulunmak haramdır.
هذا النهي والتحريم، لمن جلس معهم، ولم يستعمل تقوى الله، بأن كان يشاركهم في القول والعمل المحرم، أو يسكت عنهم، وعن الإنكار، فإن استعمل تقوى الله تعالى، بأن كان يأمرهم بالخير، وينهاهم عن الشر والكلام الذي يصدر منهم، فيترتب على ذلك زوال الشر أو تخفيفه، فهذا ليس عليه حرج ولا إثم، ولهذا قال:
Bu yasak ve haramlık; onlarla beraber oturan ve haram söz ve fiilde onlara ortak olmak veya onlara karşı susup münkeri inkâr etmemek suretiyle Allah'ın takvasını gözetmeyen kimse içindir. Fakat kim onlara hayrı emrederek, şerden ve ağızlarından çıkan kötü sözlerden onları nehyederek Yüce Allah'ın takvasını gözetir ve bunun neticesinde şerrin yok olması veya hafiflemesi hâsıl olursa; bu kimseye bir günah ve sorumluluk yoktur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} .
{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} "Korkan (sakınan) kimselere onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur; fakat bir hatırlatmadır, umulur ki sakınırlar."
{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} أي: ولكن ليذكرهم، ويعظهم، لعلهم يتقون الله تعالى.
{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} Yani fakat Yüce Allah'tan sakınsınlar diye onlara hatırlatsın ve öğüt versin...
وفي هذا دليل على أنه ينبغي أن يستعمل المذكِّرُ من الكلام، ما يكون أقرب إلى حصول مقصود التقوى. وفيه دليل على أنه إذا كان التذكير والوعظ، مما يزيد الموعوظ شرا إلى شره، إلى أن تركه هو الواجب لأنه إذا ناقض المقصود، كان تركه مقصودا.
Bunda, hatırlatma ve öğüt veren kimsenin, sözlerden takva gayesini gerçekleştirmeye en yakın olanını kullanması gerektiğine dair bir delil vardır. Yine bunda; şayet hatırlatma ve öğüt verme, kendisine öğüt verilen kimsenin kötülüğüne kötülük katacak nitelikte olursa, onu terk etmenin vacip olduğuna dair bir delil bulunmaktadır. Zira [öğüt vermek] kastedilen amaca aykırı düştüğünde, onu terk etmek hedeflenen şey olur.
{٧٠} {وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} .
{70} {وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} "Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandığı günahlar yüzünden helake sürüklenmemesi için onunla (Kur'an ile) hatırlat; onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O her türlü fidyeyi denk tutsa bile kendisinden alınmaz. İşte onlar kazandıkları yüzünden helake sürüklenmiş kimselerdir. İnkâr etmekte oldukları şeyler sebebiyle onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır."
المقصود من العباد، أن يخلصوا لله الدين، بأن يعبدوه وحده لا شريك له، ويبذلوا مقدورهم في مرضاته ومحابه. وذلك متضمن لإقبال القلب على الله وتوجهه إليه، وكون سعي العبد نافعا، وجدًّا، لا هزلا وإخلاصا لوجه الله، لا رياء وسمعة، هذا هو الدين الحقيقي، الذي يقال له دين، فأما من زعم أنه على الحق، وأنه صاحب دين وتقوى، وقد اتخذ دينَه لعبا ولهوا. بأن لَهَا قلبُه عن محبة الله ومعرفته، وأقبل على كل ما يضره، ولَهَا في باطله، ولعب فيه ببدنه، لأن العمل والسعي إذا كان لغير الله، فهو لعب، فهذا أَمَر الله تعالى أن يترك ويحذر، ولا يغتر به، وتنظر حاله، ويحذر من أفعاله، ولا يغتر بتعويقه عما يقرب إلى الله.
Kullardan hedeflenen gaye; ortağı olmayan tek bir Allah'a ibadet ederek dini yalnızca O'na has kılmaları ve güçleri yettiğince O'nun rızası ve sevgisini kazanmaya gayret göstermeleridir. Bu da kalbin Allah'a yönelip O'na bağlanmasını, kulun gayretinin faydalı olmasını; şaka değil ciddiyet taşımasını, gösteriş ve şöhret peşinde koşmayıp sırf Allah rızası için ihlasla yapılmasını gerektirir. Kendisine din denilen gerçek din işte budur. Kim hak üzere olduğunu, din ve takva sahibi bulunduğunu iddia eder de; kalbi Allah'ın sevgisinden ve marifetinden gafil kalarak kendisine zarar veren her şeye yönelir, batılı içinde eğlenip bedeniyle de onda oyalanmak suretiyle dinini oyun ve eğlence edinirse —zira amel ve gayret Allah'tan başkası için olduğunda bir oyundan ibarettir—; işte böylesi kimseleri Yüce Allah terk etmeyi, onlardan sakınmayı, onlara aldanmamayı, durumlarına ibretle bakmayı, yaptıklarından sakınmayı ve Allah'a yaklaştıran amellerden alıkoymalarına aldanmamayı emretmiştir.
{وَذَكِّرْ بِهِ} أي: ذكر بالقرآن، ما ينفع العباد، أمرا، وتفصيلا وتحسينا له، بذكر ما فيه من أوصاف الحسن، وما يضر العباد نهيا عنه، وتفصيلا لأنواعه، وبيان ما فيه، من الأوصاف القبيحة الشنيعة، الداعية لتركه، وكل هذا لئلا تبسل نفس بما كسبت، أي: قبل اقتحام العبد للذنوب وتجرئه على علام الغيوب، واستمرارها على ذلك المرهوب، فذكرها، وعظها، لترتدع وتنزجر، وتكف عن فعلها.
{وَذَكِّرْ بِهِ} Yani emrederek, ayrıntılandırarak ve taşıdığı güzellik vasıflarını zikredip güzel göstererek kullara fayda veren şeyleri; nehyederek, türlerini açıklayarak ve terk edilmesini gerektiren çirkin ve iğrenç vasıflarını beyan ederek kullara zarar veren şeyleri Kur'an ile hatırlat! Bütün bunlar bir nefsin kazandığı günahlar sebebiyle helake sürüklenmemesi içindir; yani kul günahlara dalmadan, gaybları hakkıyla bilen Allah'a karşı cüret göstermeden ve o korkunç durum üzerinde devam etmeden önce ona hatırlat ve öğüt ver ki vazgeçsin, sakınsın ve bunları yapmaktan el çeksin.
وقوله {لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ} أي: قبل [أن] تحيط بها ذنوبها، ثم لا ينفعها أحد من الخلق، لا قريب ولا صديق، ولا يتولاها من دون الله أحد، ولا يشفع لها شافع {وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ} أي: تفتدي بكل فداء، ولو بملء الأرض ذهبا {لا يُؤْخَذْ مِنْهَا} أي: لا يقبل ولا يفيد.
Ve O'nun: {لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ} "Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır" buyruğu; günahları kendisini kuşatmadan önceki uyarıdır; zira [günahları kuşattıktan] sonra mahlukattan hiçbir kimse —ne bir akraba ne de bir dost— ona fayda veremez; Allah'tan başka hiç kimse onun işini üstlenemez ve hiçbir şefaatçi ona şefaat edemez. {وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ} "O her türlü fidyeyi denk tutsa bile," yeryüzü dolusu altını fidye verse dahi {لا يُؤْخَذْ مِنْهَا} "kendisinden alınmaz;" yani kabul edilmez ve hiçbir fayda sağlamaz.
{أُولَئِكَ} الموصوفون بما ذكر {الَّذِينَ أُبْسِلُوا} أي: أهلكوا وأيسوا من الخير، وذلك {بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ} أي: ماء حار قد انتهى حره، يشوي وجوههم، ويقطع أمعاءهم {وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} .
Zikredilen vasıflara sahip olan {أُولَئِكَ} "işte onlar", {الَّذِينَ أُبْسِلُوا} "helake sürüklenmiş kimselerdir;" yani helak edilmiş ve bütün hayırdan ümitleri kesilmiştir. Bu da {بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ} "kazandıkları yüzündendir; onlar için kaynar sudan bir içecek vardır;" yani sıcaklığı son noktaya ulaşmış, yüzlerini kavuran ve bağırsaklarını parçalayan kaynar bir su ve {وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} "inkâr etmekte oldukları şeyler sebebiyle can yakıcı bir azap vardır."
{٧١ - ٧٣} {قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ * وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ * وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} .
{71 - 73} {قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ * وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ * وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} "De ki: 'Allah'ı bırakıp bize fayda da vermeyen zarar da vermeyen şeylere mi dua edelim? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların ayartıp çölde şaşkın bıraktığı, arkadaşlarının ise 'Bize gel!' diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?' De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti, hidayetin ta kendisidir ve biz âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk.' Ve: 'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının! Huzurunda toplanacağınız O'dur' (diye emrolunduk). Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur. 'Ol!' dediği gün hemen oluverir; O'nun sözü haktır. Sûr'a üfleneceği gün mülk yalnızca O'nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir ve O, Hakîm'dir, Habîr'dir."
{قُلْ} يا أيها الرسول للمشركين بالله، الداعين معه غيره، الذين يدعونكم إلى دينهم، مبينا وشارحا لوصف آلهتهم، التي يكتفي العاقل بذكر وصفها، عن النهي عنها، فإن كل عاقل إذا تصور مذهب المشركين جزم ببطلانه، قبل أن تقام البراهين على ذلك، فقال: {أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا} وهذا وصف، يدخل فيه كل مَن عُبِد مِنْ دون الله، فإنه لا ينفع ولا يضر، وليس له من الأمر شيء، إن الأمر إلا لله.
Ey Resul! Sizi kendi dinlerine çağıran, Allah'a ortak koşan ve O'nunla beraber başkalarına dua eden müşriklere; akıl sahibinin yalnızca niteliğini zikretmekle ondan nehyolunmaya yeteceği ilahlarının durumunu açıklayıp beyan ederek {قُلْ} "De ki:"; nitekim her akıl sahibi, müşriklerin mezhebini tasavvur ettiğinde, buna dair deliller ikame edilmeden önce dahi onun batıllığına kesin kanaat getirir. Dolayısıyla şöyle buyurmuştur: {أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا} "Allah'ı bırakıp bize fayda da vermeyen zarar da vermeyen şeylere mi dua edelim?" Bu vasıf, Allah'tan başka tapılan her şeyi içine alır; zira onlar ne fayda ne de zarar verirler ve emir/yetkiden hiçbir şeyleri yoktur. Emir ve yetki ancak Allah'ındır.
{وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ} أي: وننقلب بعد هداية الله لنا إلى الضلال، ومن الرشد إلى الغي، ومن الصراط الموصل إلى جنات النعيم، إلى الطرق التي تفضي بسالكها إلى العذاب الأليم. فهذه حال لا يرتضيها ذو رشد، وصاحبها {كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ} أي: أضلته وتيهته عن طريقه ومنهجه له الموصل إلى مقصده. فبقي {حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى} والشياطين يدعونه إلى الردى، فبقي بين الداعين حائرا وهذه حال الناس كلهم، إلا من عصمه الله تعالى، فإنهم يجدون فيهم جواذب ودواعي (١) متعارضة، دواعي (٢) الرسالة والعقل الصحيح، والفطرة المستقيمة {يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى} والصعود إلى أعلى عليين.
{وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ} “Allah bizi hidayete erdirdikten sonra ökçelerimiz üzerine [gerisin geri] mi döndürüleceğiz?” Yani: Allah'ın bize hidayet etmesinden sonra sapıklığa, doğru yoldan azgınlığa, Naîm cennetlerine ulaştıran sırattan yolcusunu elem verici azaba götüren yollara mı döneceğiz? Bu, aklı başında olan hiçbir kimsenin razı olmayacağı bir durumdur. Bunun sahibi {كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ} “yeryüzünde şeytanların ayartıp uçuruma sürüklediği kimse gibidir”. Yani: Şeytanlar onu saptırmış, hedefine ulaştıran yolundan ve yönteminden şaşırtmış; o da {حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى} “şaşkın bir hâlde kalmıştır; onun hidayete çağıran arkadaşları vardır”, şeytanlar ise onu helake çağırmaktadır. Böylece o iki davetçi arasında şaşkın kalmıştır. Allah Teâlâ'nın koruduğu kimseler müstesna, bütün insanların durumu böyledir. Zira onlar kendi içlerinde birbirine zıt çekimler ve çağrılar (1) bulurlar. Risaletin, selim aklın ve dosdoğru fıtratın çağrıları {يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى} “onu hidayete” ve illiyyînin en yücesine yükselmeye çağırır.
ودواعي (٣) الشيطان، ومن سلك مسلكه، والنفس الأمارة بالسوء، يدعونه إلى الضلال، والنزول إلى أسفل سافلين، فمن الناس من يكون مع داعي الهدى، في أموره كلها أو أغلبها، ومنهم من بالعكس من ذلك. ومنهم من يتساوى لديه الداعيان، ويتعارض عنده الجاذبان، وفي هذا الموضع، تعرف أهل السعادة من أهل الشقاوة.
Şeytanın, onun yolundan gidenlerin ve kötülüğü emreden nefsin çağrıları (3) ise onu sapıklığa ve esfele sâfilîne (aşağıların en aşağısına) inmeye çağırır. İnsanlardan kimi bütün işlerinde yahut çoğunda hidayet davetçisinin yanında yer alır; kimi de bunun tam aksine hareket eder. Kiminde ise iki davetçi eşit gelir ve iki çekim gücü birbiriyle çatışır. İşte bu makamda, saadet ehli ile şekavet ehli birbirinden ayırt edilir.
وقوله: {قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى} أي: ليس الهدى إلا الطريق التي شرعها الله على لسان رسوله، وما عداه، فهو ضلال وردى وهلاك. {وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} بأن ننقاد لتوحيده، ونستسلم لأوامره ونواهيه، وندخل تحت عبوديته، فإن هذا أفضل نعمة أنعم الله بها على العباد، وأكمل تربية أوصلها إليهم.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى} “De ki: 'Asıl hidayet, Allah'ın hidayetidir'” kavli, yani: Hidayet ancak Allah'ın Resulü'nün diliyle meşru kıldığı yoldur; bunun dışındakiler ise sapıklık, helak ve yok oluştur. {وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk”, O'nun tevhidini benimsemekle, emir ve yasaklarına boyun eğmekle ve O'nun kulluğu altına girmekle emrolunduk. Zira bu, Allah'ın kullarına bahşettiği en faziletli nimet ve onlara ulaştırdığı en kâmil terbiyedir.
{وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ} أي: وأمرنا أن نقيم الصلاة بأركانها وشروطها وسننها ومكملاتها. {وَاتَّقُوهُ} بفعل ما أمر به، واجتناب ما عنه نهى. {وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} أي: تُجْمَعون ليوم القيامة، فيجازيكم بأعمالكم، خيرها وشرها.
{وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ} “Ve 'Namazı dosdoğru kılın' [diye de emrolunduk]”. Yani rükünleri, şartları, sünnetleri ve tamamlayıcı unsurlarıyla namazı kılmakla emrolunduk. {وَاتَّقُوهُ} “Ve O'ndan sakının”, emrettiklerini yaparak ve nehyettiklerinden kaçınarak. {وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “Huzuruna toplanacağınız O'dur”. Yani kıyamet günü için [O'nun huzurunda] toplanacaksınız; O da hayır olsun şer olsun amellerinizin karşılığını verecektir.
{وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِالْحَقِّ} ليأمر العباد وينهاهم، ويثيبهم ويعاقبهم، {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ} الذي لا مرية فيه ولا مثنوية، ولا يقول شيئا عبثا {وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} أي: يوم القيامة، خصه بالذكر -مع أنه مالك كل شيء- لأنه تنقطع فيه الأملاك، فلا يبقى ملك إلا الله الواحد القهار. {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} الذي له الحكمة التامة، والنعمة السابغة، والإحسان العظيم، والعلم المحيط بالسرائر والبواطن والخفايا، لا إله إلا هو، ولا رب سواه.
{وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِالْحَقِّ} “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur”. Kullara emredip onları sakındırsın, onları mükâfatlandırıp cezalandırsın diye [böyle yapmıştır]. {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ} “O'nun 'Ol' dediği gün [her şey] hemen oluverir; O'nun sözü haktır”. Onda hiçbir şüphe ve ikilik/tereddüt yoktur, O hiçbir şeyi abes yere söylemez. {وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûra üflendiği gün de mülk O'nundur”. Yani kıyamet günü. Her şeyin mâliki olmakla birlikte bugünü özellikle zikretmiştir; çünkü o gün [yaratılmışların zahirî] mülkiyetleri son bulur ve Vâhid, Kahhâr olan Allah'tan başka hiçbir mülk sahibi kalmaz. {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} “Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Hakîm'dir, Habîr'dir”. Kusursuz hikmet, bol nimet, büyük ihsan ve sırları, iç yüzleri ve gizlilikleri kuşatan ilim O'na aittir. O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan başka hiçbir Rab yoktur.
{٧٤ - ٨٣} {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ * وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} . إلى آخر القصة.
{٧٤ - ٨٣} {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ * وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “Hani İbrahim babası Âzer'e: 'Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti. Böylece kesin inanç sahiplerinden olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.” Kıssanın sonuna kadar.
يقول تعالى: واذكر قصة إبراهيم، ﵊، مثنيا عليه ومعظما في حال دعوته إلى التوحيد، ونهيه عن الشرك، وإذ قال لأبيه {آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً} أي: لا تنفع ولا تضر وليس لها من الأمر شيء، {إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} حيث عبدتم من لا يستحق من العبادة شيئا، وتركتم عبادة خالقكم، ورازقكم، ومدبركم.
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: İbrahim'in -aleyhisselâm- kıssasını, tevhide davet ettiği ve şirkten nehyettiği esnadaki durumunu överek ve yücelterek zikret. Hani o babası {آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً} “Âzer'e: 'Sen putları ilahlar mı ediniyorsun?' demişti”. Yani ne fayda ne de zarar veren ve hiçbir şeye mâlik olmayan varlıkları [mı ilah ediniyorsun]? {إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum”; zira siz ibadetten hiçbir şeyi hak etmeyen varlıklara kulluk ettiniz ve sizi yaratan, rızıklandıran ve işlerinizi çekip çeviren [Rabbinize] ibadeti terk ettiniz.
{وَكَذَلِكَ} حين وفقناه للتوحيد والدعوة إليه {نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} أي: ليرى ببصيرته، ما اشتملت عليه من الأدلة القاطعة، والبراهين الساطعة {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} فإنه بحسب قيام الأدلة، يحصل له الإيقان والعلم التام بجميع المطالب.
{وَكَذَلِكَ} “Böylece” onu tevhide ve ona davet etmeye muvaffak kıldığımız zaman {نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk”; yani basiretiyle bunların içerdiği kesin delilleri ve apaçık burhanları görsün {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “ve kesin inanç sahiplerinden olsun diye”. Zira delillerin ortaya konulması ölçüsünde, bütün meselelerde tam bir yakin ve ilim hâsıl olur.
{فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ} أي: أظلم {رَأَى كَوْكَبًا} لعله من الكواكب المضيئة، لأن تخصيصه بالذكر، يدل على زيادته عن غيره، ولهذا -والله أعلم- قال من قال: إنه الزهرة.
{فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ} “Gece onu bürüyüp karanlık basınca” yani karanlık çökünce {رَأَى كَوْكَبًا} “bir yıldız gördü”. Bu yıldız muhtemelen parlak yıldızlardandı; çünkü onun özellikle zikredilmesi, diğerlerinden daha fazla [parlak] olduğuna delalet eder. Bu sebeple -Allah en iyisini bilir- onun Zühre (Venüs) olduğunu söyleyenler olmuştur.
{قَالَ هَذَا رَبِّي} أي: على وجه التنزل مع الخصم أي: هذا ربي، فهلم ننظر، هل يستحق الربوبية؟ وهل يقوم لنا دليل على ذلك؟ فإنه لا ينبغي لعاقل أن يتخذ إلهه هواه، بغير حجة ولا برهان.
{قَالَ هَذَا رَبِّي} “'İşte bu benim Rabbim' dedi”. Yani hasımla tartışmada farz-ı muhal kabilinden / tenzül yoluyla: “İşte bu benim Rabbim, haydi bakalım, rabliği hak ediyor mu? Buna dair elimizde bir delil oluşuyor mu?” [demek istedi]. Zira akıllı bir kimseye hiçbir hüccet ve burhan olmaksızın hevasını ilah edinmek yakışmaz.
{فَلَمَّا أَفَلَ} أي: غاب ذلك الكوكب {قَالَ لا أُحِبُّ الآفِلِينَ} أي: الذي يغيب ويختفي عمن عبده، فإن المعبود لا بد أن يكون قائما بمصالح من عبده، ومدبرا له في جميع شئونه، فأما الذي يمضي وقت كثير وهو غائب، فمن أين يستحق العبادة؟! وهل اتخاذه إلها إلا من أسفه السفه، وأبطل الباطل؟!
{فَلَمَّا أَفَلَ} “[Yıldız] batınca” yani o yıldız kaybolunca {قَالَ لا أُحِبُّ الآفِلِينَ} “'Ben batanları sevmem' dedi”. Yani kendisine kulluk edenden kaybolup gizlenenleri [sevmem]. Zira mabudun, kendisine kulluk edenin maslahatlarını gözeten ve bütün işlerinde onu çekip çeviren olması gerekir. Uzun süre kaybolup giden bir varlık ibadete nereden layık olacak?! Onu ilah edinmek sefihliğin en sefihi ve batılın en batılı değil midir?!
{فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا} أي: طالعا، رأى زيادته على نور الكواكب ومخالفته لها {قَالَ هَذَا رَبِّي} تنزلا. {فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} فافتقر غاية الافتقار إلى هداية ربه، وعلم أنه إن لم يهده الله فلا هادي له، وإن لم يعنه على طاعته، فلا معين له.
{فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا} “Ay'ı doğarken görünce” yani doğduğunu, ışığının yıldızların ışığından fazla ve onlardan farklı olduğunu görünce, tenzül yoluyla {قَالَ هَذَا رَبِّي} “'İşte bu benim Rabbim' dedi”. {فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ} “O da batınca: 'Andolsun ki Rabbim bana hidayet etmezse, muhakkak sapanlar topluluğundan olurum' dedi”. Böylece Rabbinin hidayetine son derece muhtaç olduğunu ortaya koydu ve bildi ki Allah ona hidayet etmezse ona hidayet edecek kimse yoktur; O'na itaatte yardım etmezse ona yardım edecek hiçbir yardımcı yoktur.
{فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} من الكوكب ومن القمر. {فَلَمَّا أَفَلَتْ} تقرر حينئذ الهدى، واضمحل الردى فـ {قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} حيث قام البرهان الصادق الواضح، على بطلانه.
{فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ} “Güneşi doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim, bu daha büyük' dedi”; yıldızdan da aydan da daha büyük. {فَلَمَّا أَفَلَتْ} “O da batınca”, o anda hidayet kesinleşti, sapıklık yok olup gitti ve {قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi”; zira onun batıl olduğuna dair apaçık ve dosdoğru burhan ikame edilmiş oldu.
{إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ حَنِيفًا} أي: لله وحده، مقبلا عليه، معرضا عن من سواه. {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} فتبرأ من الشرك، وأذعن بالتوحيد، وأقام على ذلك البرهان [وهذا الذي ذكرنا في تفسير هذه الآيات، هو الصواب، وهو أن المقام مقام مناظرة، من إبراهيم لقومه، وبيان بطلان إلهية هذه الأجرام العلوية وغيرها. وأما من قال: إنه مقام نظر في حال طفوليته، فليس عليه دليل] (١) .
{إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ حَنِيفًا} “Doğrusu ben yüzümü, hanîf olarak gökleri ve yeri yoktan yaratana çevirdim”. Yani yalnızca Allah'a yönelerek, O'na yönelip O'ndan başkasından yüz çevirerek. {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ve ben müşriklerden değilim”. Böylece şirkten beri olduğunu ilan etti, tevhidi benimsedi ve buna dair delil ortaya koydu. [Bu ayetlerin tefsirinde zikrettiğimiz görüş doğru olandır; o da bu makamın, İbrahim'in kavmiyle münazara etmesi ve bu semavi cisimlerin ve diğerlerinin ilahlığının batıl olduğunu beyan etmesi makamı olduğudur. Bunun çocukluk hâlindeki bir tefekkür/istidlal makamı olduğunu söyleyenlere gelince, buna dair hiçbir delil yoktur] (1).
{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ} أيُّ فائدة لمحاجة من (٢) لم يتبين له الهدى؟ فأما من هداه الله، ووصل إلى أعلى درجات اليقين، فإنه -هو بنفسه- يدعو الناس إلى ما هو عليه.
{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ} “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: 'Beni doğru yola eriştirmişken, Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?'” Hidayetin kendisine açıklığa kavuşmadığı bir kimseyle tartışmanın ne faydası olur? Allah'ın hidayet ettiği ve yakinin en üst derecelerine ulaşmış kimseye gelince, o bizzat kendisi insanları bulunduğu yola davet eder.
{وَلا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ} فإنها لن تضرني، ولن تمنع عني من النفع شيئا. {إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ} فتعلمون أنه وحده المعبود المستحق للعبودية.
{وَلا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ} “'O'na ortak koştuklarınızdan korkmam'”. Zira onlar bana asla zarar veremez ve benden hiçbir faydayı da engelleyemezler. {إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ} “'Rabbimin dilediği şey müstesna. Rabbim ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ öğüt alıp düşünmez misiniz?'” Böylece ibadeti hak eden yegâne Mabud'un O olduğunu bilirsiniz.
{وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ} وحالها حال العجز، وعدم النفع، {وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنزلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا} أي: إلا بمجرد اتباع الهوى. {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} .
{وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ} “Sizin ortak koştuklarınızdan ben nasıl korkarım?” Halbuki onların durumu acizlik ve hiçbir fayda verememektir. {وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنزلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا} “Siz ise, hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaktan korkmuyorsunuz.” Yani: [Bu ortak koşmanız], sırf nefsin hevasına uymaktan ibarettir. {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız, şu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır?”
قال الله تعالى فاصلا بين الفريقين {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا} أي: يخلطوا {إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} الأمن من المخاوفِ والعذاب والشقاء، والهدايةُ إلى الصراط المستقيم، فإن كانوا لم يلبسوا إيمانهم بظلم مطلقا، لا بشرك، ولا بمعاص، حصل لهم الأمن التام، والهداية التامة. وإن كانوا لم يلبسوا إيمانهم بالشرك وحده، ولكنهم يعملون السيئات، حصل لهم أصل الهداية، وأصل الأمن، وإن لم يحصل لهم كمالها. ومفهوم الآية الكريمة، أن الذين لم يحصل لهم الأمران، لم يحصل لهم هداية، ولا أمن، بل حظهم الضلال والشقاء.
Allah Teâlâ iki tarafın arasını ayırt ederek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا} “İman edip de” yani karıştırmayanlar {إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} “imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.” Korkulardan, azaptan ve şekavetten emin olmak ve dosdoğru yola iletilmektir. Eğer imanlarına mutlak manada ne şirk ne de günah cinsinden hiçbir zulüm bulaştırmamışlarsa, tam bir güven ve tam bir hidayet elde ederler. Eğer imanlarına sadece şirki bulaştırmayıp bununla beraber kötülükler işliyorlarsa, kemaline ulaşamasalar da hidayetin ve güvenin aslını elde ederler. Ayet-i kerimenin mefhumu şudur: Bu iki durumu da elde edemeyenlere ne bir hidayet ne de bir emniyet vardır; bilakis onların payı sapıklık ve şekavettir.
ولما حكم لإبراهيم ﵇، بما بين به من البراهين القاطعة قال: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} أي: علا بها عليهم، وفلجهم بها.
Ortaya koyduğu kesin burhanlar sebebiyle İbrahim -aleyhisselâm- lehine hüküm verilince, şöyle buyurdu: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ} “İşte bunlar, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir”. Yani İbrahim bu hüccetlerle onlara üstün geldi ve onları mağlup etti.
{نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} كما رفعنا درجات إبراهيم ﵇ في الدنيا والآخرة، فإن العلم يرفع الله به صاحبه فوق العباد درجات. خصوصا العالم العامل المعلم، فإنه يجعله الله إماما للناس، بحسب حاله ترمق أفعاله، وتقتفى آثاره، ويستضاء بنوره، ويمشى بعلمه في ظلمة ديجوره.
{نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz”; tıpkı dünyada ve ahirette İbrahim'in -aleyhisselâm- derecelerini yükselttiğimiz gibi. Zira ilim sayesinde Allah, sahibini kulların üstünde derecelerle yükseltir. Bilhassa ilmiyle amel eden ve ilmini öğreten âlimi Allah, durumuna göre insanlar için bir önder kılar; onun fiillerine dikkatle bakılır, izinden gidilir, nuruyla aydınlanılır ve koyu karanlıklar içinde onun ilmiyle yürünür.
قال تعالى {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ} .
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ} “Allah, içinizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir.”
{إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} فلا يضع العلم والحكمة، إلا في المحل اللائق بها، وهو أعلم بذلك المحل، وبما ينبغي له.
{إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Rabbin Hakîm'dir, Alîm'dir”. Bu sebeple ilmi ve hikmeti ancak ona layık olan yere koyar; O, o yeri de ona neyin uygun olduğunu da en iyi bilendir.
{٨٤ - ٩٠} {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ * وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ} .
{٨٤ - ٩٠} {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ * وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ} “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u armağan ettik; hepsini hidayete erdirdik. Daha önce de Nuh'u ve onun soyundan Davud'u, Süleyman'ı, Eyyub'u, Yusuf'u, Musa'yı ve Harun'u hidayete erdirmiştik. Biz güzel davrananları işte böyle mükâfatlandırırız. Zekeriyya'yı, Yahya'yı, İsa'yı ve İlyas'ı da [hidayete erdirdik]. Hepsi salihlerdendir. İsmail'i, Elyesa'ı, Yunus'u ve Lût'u da [hidayete erdirdik]. Hepsini âlemlere üstün kıldık. Onların babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de [bazılarını üstün kıldık], onları seçtik ve dosdoğru bir yola ilettik. İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir. Eğer şirk koşsalardı, yapmış oldukları ameller elbette boşa çıkardı. Onlar, kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer şunlar bunları inkâr ederse, biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır. Onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy. De ki: 'Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. O, ancak âlemler için bir öğüttür.'”
لما ذكر الله تعالى عبده وخليله، إبراهيم ﵇، وذكر ما مَنَّ الله عليه به، من العلم والدعوة، والصبر، ذكر ما أكرمه الله به من الذرية الصالحة، والنسل الطيب. وأن الله جعل صفوة الخلق من نسله، وأعظم بهذه المنقبة والكرامة الجسيمة، التي لا يدرك لها نظير فقال: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} ابنه، الذي هو إسرائيل، أبو الشعب الذي فضله الله على العالمين.
Allah Teâlâ kulu ve halili olan İbrahim'i -aleyhisselâm- ve ona bahşettiği ilmi, daveti ve sabrı zikrettikten sonra, ona lütfettiği salih zürriyeti ve tertemiz nesli zikretti; mahlukatın seçkinlerini onun soyundan kıldığını ve bir benzerine ulaşılamayacak bu büyük menkıbe ve yüce ikramı beyan ederek şöyle buyurdu: {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u”, yani Allah'ın âlemlere üstün kıldığı topluluğun atası olan İsrail'i, [İshak'ın] oğlunu “armağan ettik”.
{كُلا} منهما {هَدَيْنَا} الصراط المستقيم، في علمه وعمله.
Onların {كُلا} “hepsini”, ilminde ve amelinde dosdoğru yola {هَدَيْنَا} “hidayet ettik”.
{وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ} وهدايته من أنواع (١) الهدايات الخاصة التي لم تحصل إلا لأفراد من العالم؛ وهم أولو العزم من الرسل، الذي هو أحدهم.
{وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce de Nuh'u hidayete erdirmiştik”. Onun hidayeti, âlemde yalnızca sayılı şahsiyetlere nasip olan özel hidayet türlerindendir (1); onlar da kendisi de içlerinden biri olan ülü'l-azm resullerdir.
{وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ} يحتمل أن الضمير عائد إلى نوح، لأنه أقرب مذكور، ولأن الله ذكر مع من ذكر لوطا، وهو من ذرية نوح، لا من ذرية إبراهيم لأنه ابن أخيه.
{وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ} “Ve onun soyundan” ifadesindeki zamirin Nuh'a dönmesi muhtemeldir; çünkü en yakın zikredilendir ve Allah zikrettikleri arasında Lût'u da zikretmiştir. Lût ise Nuh'un soyundandır, İbrahim'in soyundan değildir; zira o, İbrahim'in kardeşinin oğludur.
ويحتمل أن الضمير يعود إلى إبراهيم لأن السياق في مدحه والثناء عليه، ولوط -وإن لم يكن من ذريته- فإنه ممن آمن على يده، فكان منقبة الخليل وفضيلته بذلك، أبلغ من كونه مجرد ابن له.
Zamirin İbrahim'e dönmesi de muhtemeldir; çünkü bağlam onu övme ve sena etme hakkındadır. Lût -her ne kadar onun soyundan olmasa da- onun vasıtasıyla iman edenlerdendir. Dolayısıyla Halil'in -[aleyhisselâm]- bu husustaki menkıbesi ve fazileti, onun sadece kendi oğlu olmasından daha beliğdir.
{دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ} بن داود {وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ} بن يعقوب. {وَمُوسَى وَهَارُونَ} ابني عمران، {وَكَذَلِكَ} كما أصلحنا ذرية إبراهيم الخليل، لأنه أحسن في عبادة ربه، وأحسن في نفع الخلق {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} بأن نجعل لهم من الثناء الصدق، والذرية الصالحة، بحسب إحسانهم.
{دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ} “Davud'u ve” Davud oğlu “Süleyman'ı”, {وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ} “Eyyub'u ve” Yakub oğlu “Yusuf'u”, {وَمُوسَى وَهَارُونَ} İmran'ın iki oğlu “Musa'yı ve Harun'u da [hidayete erdirdik]”. {وَكَذَلِكَ} “İşte böyle”, Rabbine ibadeti en güzel şekilde yaptığı ve mahlukata faydalı olmakta ihsan üzere bulunduğu için Halil İbrahim'in zürriyetini ıslah ettiğimiz gibi {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “güzel davrananları işte böyle mükâfatlandırırız”; ihsanları ölçüsünde onlar için güzel bir sena ve salih bir zürriyet kılarız.
{وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى} ابنه {وَعِيسَى} ابن مريم. {وَإِلْيَاسَ كُلٌّ} هؤلاء {مِنَ الصَّالِحِينَ} في أخلاقهم وأعمالهم وعلومهم، بل هم سادة الصالحين وقادتهم وأئمتهم.
{وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى} “Zekeriyya'yı,” oğlu “Yahya'yı”, {وَعِيسَى} Meryem oğlu “İsa'yı”, {وَإِلْيَاسَ كُلٌّ} “ve İlyas'ı da [hidayete erdirdik]. Bunların hepsi” ahlaklarında, amellerinde ve ilimlerinde {مِنَ الصَّالِحِينَ} “salihlerdendir”; hatta onlar salihlerin efendileri, önderleri ve imamlarıdır.
{وَإِسْمَاعِيلَ} بن إبراهيم أبو الشعب الذي هو أفضل الشعوب، وهو الشعب العربي، ووالد سيد ولد آدم، محمد ﷺ. {وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ} بن متى {وَلُوطًا} بن هاران، أخي إبراهيم. {وَكُلا} من هؤلاء الأنبياء والمرسلين {فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ} لأن درجات الفضائل أربع - وهي التي ذكرها الله بقوله: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} فهؤلاء من الدرجة العليا، بل هم أفضل الرسل على الإطلاق، فالرسل الذين قصهم الله في كتابه، أفضل ممن لم يقص علينا نبأهم بلا شك.
{وَإِسْمَاعِيلَ} “İsmail'i” -İbrahim'in oğlu, halkların en faziletlisi olan Arap kavminin atası ve Âdemoğlunun efendisi Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- babasıdır-, {وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ} “Elyesa'ı,” Mettâ oğlu “Yunus'u”, {وَلُوطًا} “ve” İbrahim'in kardeşinin oğlu Hârân'ın oğlu “Lût'u da [hidayete erdirdik]”. Bu peygamber ve resullerin {وَكُلا} “hepsini” {فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ} “âlemlere üstün kıldık”. Çünkü fazilet dereceleri dörttür; bunlar da Allah'ın şu kavlinde zikrettiği derecelerdir: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} “Kim Allah'a ve Resul'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler.” İşte bunlar en yüce derecedendir; hatta onlar mutlak olarak resullerin en faziletlileridir. Zira Allah'ın Kitabında kıssalarını anlattığı resuller, şüphesiz bize haberleri anlatılmayanlardan daha faziletlidir.
{وَمِنْ آبَائِهِمْ} أي: آباء هؤلاء المذكورين {وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ} أي: وهدينا من آباء هؤلاء وذرياتهم وإخوانهم. {وَاجْتَبَيْنَاهُمْ} أي: اخترناهم {وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} .
{وَمِنْ آبَائِهِمْ} “Onların babalarından” yani bu zikredilenlerin babalarından, {وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ} “soylarından ve kardeşlerinden de [bazılarını üstün kılıp hidayete erdirdik]”. Yani bunların babalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden kimselere de hidayet verdik. {وَاجْتَبَيْنَاهُمْ} “Onları seçtik” {وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “ve dosdoğru bir yola ilettik.”
{ذَلِكَ} الهدى المذكور {هُدَى اللَّهِ} الذي لا هدى إلا هداه. {يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} فاطلبوا منه الهدى فإنه إن لم يهدكم فلا هادي لكم غيره، وممن شاء هدايته هؤلاء المذكورون. {وَلَوْ أَشْرَكُوا} على الفرض والتقدير {لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} فإن الشرك محبط للعمل، موجب للخلود في النار. فإذا كان هؤلاء الصفوة الأخيار، لو أشركوا -وحاشاهم- لحبطت أعمالهم فغيرهم أولى.
{ذَلِكَ} Bu zikredilen hidayet, {هُدَى اللَّهِ} “Allah'ın hidayetidir” ki O'nun hidayetinden başka hidayet yoktur. {يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir.” O hâlde O'ndan hidayet isteyiniz; zira O size hidayet etmezse O'ndan başka size hidayet edecek kimse yoktur. Hidayetini dilediği kimselerden biri de bu zikredilen zatlardır. Farz ve takdir olarak {وَلَوْ أَشْرَكُوا} “eğer şirk koşsalardı”, {لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmış oldukları ameller elbette boşa çıkardı”. Zira şirk ameli boşa çıkarır ve cehennemde ebedî kalmayı gerektirir. Eğer bu seçkin ve hayırlı kimseler -hâşâ- şirk koşsalardı amelleri boşa çıkacak idiyse, başkaları buna evleviyetle maruz kalır.
{أُولَئِكَ} المذكورون {الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ} أي: امش -أيها الرسول الكريم- خلف هؤلاء الأنبياء الأخيار، واتبع ملتهم وقد امتثل ﷺ، فاهتدى بهدي الرسل قبله، وجمع كل كمال فيهم. فاجتمعت لديه فضائل وخصائص، فاق بها جميع العالمين، وكان سيد المرسلين، وإمام المتقين، صلوات الله وسلامه عليه وعليهم أجمعين، وبهذا الملحظ، استدل بهذه من استدل من الصحابة، أن رسول الله ﷺ، أفضل الرسل كلهم.
Bu zikredilen {أُولَئِكَ} “onlar”, {الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ} “Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy.” Yani ey kerim Resul! Bu hayırlı nebilerin ardından yürü ve onların dinine tabi ol. Nitekim o -sallallâhu aleyhi ve sellem- [bu emre] uymuş, kendisinden önceki resullerin hidayetiyle hidayet bulmuş ve onlardaki bütün kemalatı kendisinde toplamıştır. Böylece kendisinde bütün âlemleri geride bıraktığı faziletler ve özellikler bir araya gelmiş; resullerin efendisi ve muttakilerin imamı olmuştur; Allah'ın salât ve selâmı onun ve hepsinin üzerine olsun. Sahabeden bu görüşü benimseyenler, Resulullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- bütün resullerin en faziletlisi olduğuna bu incelikle istidlal etmişlerdir.
{قُلْ} للذين أعرضوا عن دعوتك: {لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا} أي: لا أطلب منكم مغرما ومالا جزاء عن إبلاغي إياكم، ودعوتي لكم فيكون من أسباب امتناعكم، إن أجري إلا على الله.
Davetinden yüz çevirenlere {قُلْ} “de ki:” {لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا} “'Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum.'” Yani [mesajı] size tebliğ etmem ve sizi davet etmem karşılığında sizden ağır bir borç ve mal istemiyorum ki bu sizin [imandan] kaçınma sebeplerinizden biri olsun; benim mükâfatım ancak Allah'a aittir.
{إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ} يتذكرون به ما ينفعهم، فيفعلونه، وما يضرهم، فيذرونه، ويتذكرون به معرفة ربهم بأسمائه وأوصافه. ويتذكرون به الأخلاق الحميدة، والطرق الموصلة إليها، والأخلاق الرذيلة، والطرق المفضية إليها، فإذا كان ذكرى للعالمين، كان أعظم نعمة أنعم الله بها عليهم، فعليهم قبولها والشكر عليها.
{إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ} “O, âlemler için yalnızca bir öğüttür.” Onunla kendilerine fayda veren şeyleri hatırlayıp yaparlar, kendilerine zarar veren şeyleri [hatırlayıp] terk ederler; yine onunla Rablerini isimleri ve sıfatlarıyla tanımayı hatırlarlar. Ayrıca güzel ahlakı ve ona ulaştıran yolları, kötü ahlakı ve ona sürükleyen yolları onunla hatırlarlar. Mademki o âlemler için bir öğüttür, o hâlde Allah'ın kendilerine bahşettiği en büyük nimet olmuştur; bundan dolayı onların bunu kabul etmeleri ve buna şükretmeleri gerekir.
{٩١} {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ} .
{٩١} {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ} “'Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: 'İnsanlar için bir nur ve hidayet olarak Musa'nın getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar hâline koyup bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz; sizin de babalarınızın da bilmediğiniz şeylerin size öğretildiği Kitab'ı kim indirdi?' 'Allah' de; sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar.”
هذا تشنيع على من نفى الرسالة، [من اليهود والمشركين] (١) وزعم أن الله ما أنزل على بشر من شيء، فمن قال هذا، فما قدر الله حق قدره، ولا عظمه حق عظمته، إذ هذا قدح في حكمته، وزعم أنه يترك عباده هملا لا يأمرهم ولا ينهاهم، ونفي لأعظم منة، امتن الله بها على عباده، وهي الرسالة، التي لا طريق للعباد إلى نيل السعادة، والكرامة، والفلاح، إلا بها، فأي قدح في الله أعظم من هذا؟ "
Bu, [Yahudilerden ve müşriklerden] (1) peygamberliği inkâr edip Allah'ın hiçbir insana hiçbir şey indirmediğini iddia edenleri kınamaktır. Kim bunu söylerse, Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir etmemiş ve O'nu şanına layık bir tazimle yüceltmemiş olur. Zira bu, O'nun hikmetine dil uzatmak, kullarını emretmeksizin ve nehyetmeksizin başıboş bıraktığını iddia etmek ve Allah'ın kullarına bahşettiği en büyük nimeti -ki o da kulların saadete, keramete ve felaha ulaşmaları için kendisinden başka hiçbir yol bulunmayan peygamberliktir- inkâr etmektir. Allah hakkında bundan daha büyük hangi kusur isnadı olabilir?
{قُلْ} لهم -ملزما بفساد قولهم، وقرِّرْهم، بما به يقرون-: {مَنْ أَنزلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى} وهو التوراة العظيمة {نُورًا} في ظلمات الجهل {وَهُدًى} من الضلالة، وهاديا إلى الصراط المستقيم علما وعملا وهو الكتاب الذي شاع وذاع، وملأ ذكره القلوب والأسماع. حتى أنهم جعلوا يتناسخونه في القراطيس، ويتصرفون فيه بما شاءوا، فما وافق أهواءهم منه، أبدوه وأظهروه، وما خالف ذلك، أخفوه وكتموه، وذلك كثير.
Sözlerinin batıllığını yüzlerine vurarak ve ikrar ettikleri şeyleri onlara ikrar ettirerek onlara {قُلْ} “de ki:” {مَنْ أَنزلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى} “Musa'nın getirdiği Kitab'ı kim indirdi?” O, cehalet karanlıklarında bir {نُورًا} “nur”, sapıklıktan kurtaran ve ilim ve amel bakımından dosdoğru yola ileten bir {وَهُدًى} “hidayet olan” yüce Tevrat'tır. O, yayılıp meşhur olan, zikri kalpleri ve kulakları dolduran bir kitaptır. Hatta onlar onu parça parça kâğıtlara yazıp istedikleri gibi tasarrufta bulundular; ondan hevalarına uygun olanı açığa vurup gösterdiler, buna aykırı olanı ise gizleyip sakladılar ki bu pek çoktur.
{وَعُلِّمْتُمْ} من العلوم التي بسبب ذلك الكتاب الجليل {مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آبَاؤُكُمْ} فإذا سألتهم عمن أنزل هذا الكتاب الموصوف بتلك الصفات، فأجب عن هذا السؤال. و {قل الله} الذي أنزله، فحينئذ يتضح الحق وينجلي مثل الشمس، وتقوم عليهم الحجة، ثم إذا ألزمتهم بهذا الإلزام {ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ} أي: اتركهم يخوضوا في الباطل، ويلعبوا بما لا فائدة فيه، حتى يلاقوا يومهم الذي يوعدون.
O yüce Kitap vesilesiyle {وَعُلِّمْتُمْ} “ve size öğretildi” {مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آبَاؤُكُمْ} “ne sizin ne de atalarınızın bildiği şeyler...” Bu niteliklerle vasfedilen bu Kitab'ı kimin indirdiğini onlara sorduğunda, bu soruya bizzat cevap ver ve {قل الله} “De ki: 'Allah'” [indirdi]. İşte o vakit hak güneş gibi apaçık ortaya çıkıp parıldar ve aleyhlerine hüccet ikame edilmiş olur. Sonra onları bu şekilde bağlayıcı delille susturunca {ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ} “Bırak onları, daldıkları batılda oynayadursunlar”; yani bırak onları batıla dalsınlar ve kendilerine vaadolunan günlerine kavuşuncaya kadar hiçbir faydası olmayan şeylerle oyalanıp dursunlar.
{٩٢} {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} .
{٩٢} {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} “Bu da kendisinden öncekileri doğrulayan, Şehirlerin Anası'nı (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir Kitap'tır. Ahirete inananlar buna da inanırlar ve onlar namazlarına devam ederler.”
أي: {وَهَذَا} القرآن الذي {أَنزلْنَاهُ} إليك {مُبَارَكٌ} أي: وَصْفُه البركة، وذلك لكثرة خيراته، وسعة مبراته. {مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} أي: موافق للكتب السابقة، وشاهد لها بالصدق.
Yani sana {أَنزلْنَاهُ} “indirdiğimiz” {وَهَذَا} “bu” Kur'an {مُبَارَكٌ} “mübarektir”; yani hayırlarının çokluğu ve iyiliklerinin genişliği sebebiyle vasfı berekettir. {مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “Kendisinden öncekileri doğrulayandır”; yani önceki kitaplara uygundur ve onların doğruluğuna şahitlik eder.