{وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} أي: وأنزلناه أيضا لتنذر أم القرى، وهي: مكة المكرمة، ومن حولها، من ديار العرب، بل، ومن سائر البلدان. فتحذر الناس عقوبة الله، وأخذه الأمم، وتحذرهم مما يوجب ذلك. {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ} لأن الخوف إذا كان في القلب عمرت أركانه، وانقاد لمراضي الله.
{وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Şehirlerin Anası'nı ve çevresindekileri uyarman için”; yani onu ayrıca Şehirlerin Anası'nı -ki o Mekke-i Mükerreme'dir- ve çevresindeki Arap diyarlarını, hatta bütün diğer beldeleri uyarman için de indirdik. Böylece insanları Allah'ın azabından ve ümmetleri helak edişinden sakındırırsın ve onları buna sebep olacak şeylerden sakındırırsın. {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ} “Ahirete inananlar buna da inanırlar”. Zira korku kalpte yer edince onun rükünleri imar olur ve Allah'ın rızasına boyun eğer.
{وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} أي: يداومون عليها، ويحفظون أركانها وحدودها وشروطها وآدابها، ومكملاتها. جعلنا الله منهم.
{وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} “Ve onlar namazlarına devam ederler.” Yani ona devam ederler, onun rükünlerini, hududunu, şartlarını, edeplerini ve tamamlayıcı unsurlarını korurlar. Allah bizi de onlardan eylesin.
{٩٣، ٩٤} {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ * وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} .
{٩٣، ٩٤} {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ * وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “Allah'a karşı yalan uydurandan veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı hâlde: 'Bana vahyolundu' diyenden ve: 'Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir? Bir görsen o zalimleri ölümün şiddetleri içindeyken! Melekler ellerini uzatmış: 'Çıkarın canlarınızı! Bugün Allah'a karşı hak olmayanı söylemenizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanızdan ötürü alçaltıcı bir azap ile cezalandırılacaksınız!' [derler]. Ve andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size verdiğimiz şeyleri de ardınızda bıraktınız. Hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduklarınız sizden kaybolup gitmiştir.”
يقول تعالى: لا أحد أعظم ظلما، ولا أكبر جرما، ممن كذب [على] الله. بأن نسب إلى الله قولا أو حكما وهو تعالى بريء منه، وإنما كان هذا أظلم الخلق، لأن فيه من الكذب، وتغيير الأديان أصولها، وفروعها، ونسبة ذلك إلى الله -ما هو من أكبر المفاسد.
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Allah hakkında yalan söyleyenden daha büyük zalim ve daha büyük cürüm sahibi hiç kimse yoktur. Bu da Allah Teâlâ'nın beri olduğu bir sözü veya hükmü O'na nispet etmekle olur. Bu kimsenin yaratılmışların en zalimi olmasının sebebi; bunda yalanın, dinlerin asıllarını ve füruunu değiştirmenin ve bunu Allah'a nispet etmenin bulunmasıdır ki bu en büyük fesatlardandır.
ويدخل في ذلك، ادعاء النبوة، وأن الله يوحي إليه، وهو كاذب في ذلك، فإنه -مع كذبه على الله، وجرأته على عظمته وسلطانه- يوجب على الخلق أن يتبعوه، ويجاهدهم على ذلك، ويستحل دماء من خالفه وأموالهم.
Kendisi bu hususta yalancı olduğu hâlde peygamberlik iddia etmek ve Allah'ın kendisine vahyettiğini ileri sürmek de buna dâhildir. Zira o kimse, Allah'a iftira etmesi ve O'nun azametine ve sultanına cüret göstermesiyle birlikte insanlara kendisine tabi olmayı zorunlu kılar, bu uğurda onlarla savaşır ve kendisine muhalefet edenlerin canlarını ve mallarını helal sayar.
ويدخل في هذه الآية، كل من ادعى النبوة، كمسيلمة الكذاب والأسود العنسي والمختار، وغيرهم ممن اتصف بهذا الوصف.
Müseylimetü'l-Kezzâb, Esvedü'l-Ansî, Muhtar ve bu vasıfla nitelenen diğer kimseler gibi peygamberlik iddia eden herkes bu ayetin kapsamına girer.
{وَمَنْ قَالَ سَأُنزلُ مِثْلَ مَا أَنزلَ اللَّهُ} أي: ومن أظلم ممن زعم. أنه يقدر على ما يقدر الله عليه ويجاري الله في أحكامه، ويشرع من الشرائع، كما شرعه الله. ويدخل في هذا، كل من يزعم أنه يقدر على معارضة القرآن، وأنه في إمكانه أن يأتي بمثله. وأي: ظلم أعظم من دعوى الفقير العاجز بالذات، الناقص من كل وجه، مشاركةَ القوي الغني، الذي له الكمال المطلق، من جميع الوجوه، في ذاته وأسمائه وصفاته؟ "
{وَمَنْ قَالَ سَأُنزلُ مِثْلَ مَا أَنزلَ اللَّهُ} “Ve: 'Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim' diyenden”. Yani Allah'ın kadir olduğu şeylere kendisinin de güç yetirebileceğini, Allah'ın hükümlerine denk hükümler koyabileceğini ve tıpkı Allah'ın şeriat kıldığı gibi şeriatlar vazedebileceğini iddia eden kimseden daha zalim kim olabilir? Kur'an'a muaraza edebileceğini ve onun bir benzerini getirmesinin mümkün olduğunu iddia eden herkes buna dâhildir. Bizzat fakir ve aciz olan, her bakımdan eksik bulunan bir varlığın; zatında, isimlerinde ve sıfatlarında her yönden mutlak kemale sahip olan o Kavî ve Ganî [Zat'a] ortaklık iddia etmesinden daha büyük hangi zulüm olabilir?
ولما ذم الظالمين، ذكر ما أعد لهم من العقوبة في حال الاحتضار، ويوم القيامة فقال: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ} أي: شدائده وأهواله الفظيعة، وكُرَبه الشنيعة -لرأيت أمرا هائلا وحالة لا يقدر الواصف أن يصفها.
[Allah Teâlâ] zalimleri yerince, can çekişme esnasında ve kıyamet gününde onlar için hazırladığı azabı zikrederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ} “Bir görsen o zalimleri ölümün şiddetleri içindeyken!” Yani onun korkunç şiddetleri, dehşetleri ve feci kederleri içindeyken görseydin; tasvir edenin nitelemeye güç yetiremeyeceği dehşet verici bir iş ve hâl görürdün.
{وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} إلى أولئك الظالمين المحتضرين بالضرب والعذاب، يقولون لهم عند منازعة أرواحهم وقلقها، وتعصيها للخروج من الأبدان: {أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ} أي: العذاب الشديد، الذي يهينكم ويذلكم والجزاء من جنس العمل، فإن هذا العذاب {بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ} من كذبكم عليه، وردكم للحق، الذي جاءت به الرسل. {وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ} أي: تَرَفَّعون عن الانقياد لها، والاستسلام لأحكامها. وفي هذا دليل على عذاب البرزخ ونعيمه، فإن هذا الخطاب، والعذاب الموجه إليهم، إنما هو عند الاحتضار وقبيل الموت وبعده.
{وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} “Melekler ellerini uzatmış”; can çekişen o zalimlere vurarak ve azap ederek, ruhlarının çekişmesi, ızdırabı ve bedenlerden çıkmaya direnmesi esnasında onlara şöyle derler: {أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ} “'Çıkarın canlarınızı! Bugün alçaltıcı bir azap ile cezalandırılacaksınız!'” Yani sizi hor ve zelil kılan şiddetli bir azapla [cezalandırılacaksınız]. Ceza amelin cinsindendir; nitekim bu azap {بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ} “Allah'a karşı hak olmayanı söylemenizden”, yani O'na yalan iftira etmenizden ve resullerin getirdiği hakkı reddetmenizden {وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ} “ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanızdan”, yani onlara boyun eğmekten ve hükümlerine teslim olmaktan kibirlenmenizden [ötürüdür]. Bunda kabir (berzah) azabına ve nimetine delil vardır; zira bu hitap ve onlara yöneltilen bu azap, can çekişme esnasında, ölümün hemen öncesinde ve sonrasındadır.
وفيه دليل، على أن الروح جسم، يدخل ويخرج، ويخاطب، ويساكن الجسد، ويفارقه، فهذه حالهم في البرزخ.
Bunda ayrıca ruhun giren, çıkan, kendisine hitap edilen, bedenle birlikte ikamet edip ondan ayrılan bir cisim olduğuna da delil vardır. İşte onların berzahtaki durumu böyledir.
وأما يوم القيامة، فإنهم إذا وردوها، وردوها مفلسين فرادى بلا أهل ولا مال، ولا أولاد ولا جنود، ولا أنصار، كما خلقهم الله أول مرة، عارين من كل شيء.
Kıyamet gününe gelince; oraya vardıklarında, Allah'ın onları ilk defa yarattığı gibi her şeyden soyutlanmış olarak; ne bir aile, ne bir mal, ne evlatlar, ne ordular, ne de yardımcılar bulunmaksızın yapayalnız ve iflas etmiş olarak varırlar.
فإن الأشياء، إنما تتمول وتحصل بعد ذلك، بأسبابها، التي هي أسبابها، وفي ذلك اليوم تنقطع جميع الأمور، التي كانت مع العبد في الدنيا، سوى العمل الصالح والعمل السيء، الذي هو مادة الدار الآخرة، الذي تنشأ عنه، ويكون حسنها وقبحها، وسرورها وغمومها، وعذابها ونعيمها، بحسب الأعمال. فهي التي تنفع أو تضر، وتسوء أو تسر، وما سواها من الأهل والولد، والمال والأنصار، فعواري خارجية، وأوصاف زائلة، وأحوال حائلة، ولهذا قال تعالى:
Zira şeyler ancak bundan sonra, kendi sebepleri vesilesiyle mülk edinilir ve elde edilir. O gün ise dünyada kulun beraberinde olan her şey kesilip son bulur; sadece ahiret yurdunun maddesi olan, ahiretin kendisinden neşet ettiği ve onun güzelliği ile çirkinliğinin, sevinci ile kederinin, azabı ile nimetinin amellere göre şekillendiği salih amel ve kötü amel kalır. Fayda veya zarar veren, üzen veya sevindiren yalnızca bunlardır. Bunların dışındaki aile, evlat, mal ve yardımcılar ise dışarıdan geçici olarak verilen emanetler, zail olan vasıflar ve değişip yok olan durumlardır. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ} أي: أعطيناكم، وأنعمنا به عليكم {وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} لا يغنون عنكم شيئا {وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ} .
{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ} “Ve andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size verdiğimiz şeyleri” -yani size bahşettiğimiz ve nimet olarak verdiğimiz şeyleri- {وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ} “ardınızda bıraktınız.” Onlar sizden hiçbir şeyi savamazlar. {وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ} “Hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz!”
فإن المشركين يشركون بالله، ويعبدون معه الملائكة، والأنبياء، والصالحين، وغيرهم، وهم كلهم لله، ولكنهم يجعلون لهذه المخلوقات نصيبا من أنفسهم، وشركة في عبادتهم، وهذا زعم منهم وظلم، فإن الجميع عبيد لله، والله مالكهم، والمستحق لعبادتهم. فشركهم في العبادة، وصرفها لبعض العبيد، تنزيل لهم منزلة الخالق المالك، فيوبخون يوم القيامة ويقال لهم هذه المقالة.
Zira müşrikler Allah'a şirk koşmakta; O'nunla beraber melekleri, peygamberleri, salihleri ve başkalarını ibadet konusu yapmaktadırlar. Oysa bunların hepsi Allah'a aittir. Fakat onlar bu mahluklara kendi nefislerinden bir pay ve ibadetlerinde bir ortaklık kılmaktadırlar. Bu ise onların bir zannı/iddiası ve zulmüdür; çünkü hepsi Allah'ın kullarıdır, Allah onların Mâliki ve ibadete layık olan yegâne Zat'tır. Dolayısıyla onların ibadette şirk koşmaları ve ibadeti bazı kullara yöneltmeleri, onları Yaratıcı ve Mâlik olan [Allah'ın] mertebesine indirmek/koymaktır. Bu sebeple kıyamet günü azarlanacaklar ve onlara bu söz söylenecektir.
{وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} أي: تقطعت الوصل والأسباب بينكم وبين شركائكم، من الشفاعة وغيرها فلم تنفع ولم تُجْد شيئا. {وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} من الربح، والأمن والسعادة، والنجاة، التي زينها لكم الشيطان، وحسنها في قلوبكم، فنطقت بها ألسنتكم. واغتررتم بهذا الزعم الباطل، الذي لا حقيقة له، حين تبين لكم نقيض ما كنتم تزعمون، وظهر أنكم الخاسرون لأنفسكم وأهليكم وأموالكم.
{وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} “Hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur.” Yani şefaat ve diğer hususlarda sizinle ortaklarınız arasındaki bağlar ve sebepler kopmuş; ne bir fayda vermiş ne de bir işe yaramıştır. {وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “Ve iddia edip durduklarınız sizden kaybolup gitmiştir.” Şeytanın size süslü gösterdiği, kalplerinizde cazip kıldığı ve dillerinizin telaffuz ettiği kazanç, güven, saadet ve kurtuluş [hülyaları yok olup gitmiştir]. İddia ettiğiniz şeyin tam zıddı sizin için açığa çıktığında ve kendinizi, ailelerinizi ve mallarınızı ziyana uğratanların sizler olduğunuz anlaşıldığında, hiçbir hakikati olmayan bu batıl iddiayla aldanmış olduğunuzu [gördünüz].
{٩٥ - ٩٨} {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ * فَالِقُ الإصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} .
{٩٥ - ٩٨} {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ * فَالِقُ الإصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. Ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkaran O'dur. İşte Allah budur! O hâlde nasıl [haktan] çevriliyorsunuz? O, sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir. Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yolunuzu bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur. Bilen bir kavim için ayetleri gerçekten genişçe açıkladık. Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur. Artık [sizin için] bir karar yeri (müstakar), bir de emanet yeri (müstevda') vardır. Anlayan bir kavim için ayetleri gerçekten genişçe açıkladık.”
يخبر تعالى عن كماله، وعظمة سلطانه، وقوة اقتداره، وسعة رحمته، وعموم كرمه، وشدة عنايته بخلقه، فقال: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ} شامل لسائر الحبوب، التي يباشر الناس زرعها، والتي لا يباشرونها، كالحبوب التي يبثها الله في البراري والقفار، فيفلق الحبوب عن الزروع والنوابت، على اختلاف أنواعها، وأشكالها، ومنافعها، ويفلق النوى عن الأشجار، من النخيل والفواكه، وغير ذلك. فينتفع الخلق، من الآدميين والأنعام، والدواب. ويرتعون فيما فلق الله من الحب والنوى، ويقتاتون، وينتفعون بجميع أنواع المنافع التي جعلها الله في ذلك. ويريهم الله من بره وإحسانه ما يبهر العقول، ويذهل الفحول، ويريهم من بدائع صنعته، وكمال حكمته، ما به يعرفونه ويوحدونه، ويعلمون أنه هو الحق، وأن عبادة ما سواه باطلة.
Allah Teâlâ kemalinden, sultanının azametinden, kudretinin kuvvetinden, rahmetinin genişliğinden, cömertliğinin şumulünden ve mahlukatına olan yüksek ihtimamından haber vererek şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ} “Şüphesiz taneyi yarıp filizlendiren Allah'tır”. Bu ifade, insanların bizzat ektiği ve Allah'ın çöllere ve kırlara yaydığı bizzat ekmedikleri taneler gibi bütün taneleri kapsar. Allah taneleri yarıp türleri, şekilleri ve faydaları farklı olan ekinleri ve bitkileri çıkarır; çekirdekleri yarıp hurmalardan, meyvelerden ve diğerlerinden ağaçlar çıkarır. Böylece insanlardan, hayvanlardan ve bineklerden oluşan mahlukat bunlardan faydalanır. Allah'ın taneden ve çekirdekten yarıp çıkardığı şeylerden otlanırlar, gıdalanırlar ve Allah'ın bunlarda kıldığı her türlü faydadan istifade ederler. Allah onlara akılları hayrete düşüren, en dirayetli kimseleri dahi hayran bırakan iyilik ve ihsanını gösterir; ayrıca O'nu tanıyıp birleyecekleri, O'nun Hak olduğunu ve O'ndan başkasına ibadetin batıl olduğunu bilecekleri sanatının harikalarını ve hikmetinin kemalini onlara gösterir.
{يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ} كما يخرج من المني حيوانا، ومن البيضة فرخا، ومن الحب والنوى زرعا وشجرا.
{يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ} “Ölüden diriyi çıkarır”; nitekim meniden canlıyı, yumurtadan yavru kuşu, taneden ve çekirdekten ekini ve ağacı çıkarmaktadır.
{وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ} وهو الذي لا نمو فيه، أو لا روح {مِنَ الْحَيِّ} كما يخرج من الأشجار والزروع النوى والحب، ويخرج من الطائر بيضا ونحو ذلك.
{وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ} “Diriden de ölüyü” -yani büyümesi veya ruhu olmayanı- “çıkaran O'dur” {مِنَ الْحَيِّ}; nitekim ağaçlardan ve ekinlerden çekirdeği ve taneyi, kuştan yumurtayı ve benzerlerini çıkarmaktadır.
{ذَلِكُمْ} الذي فعل ما فعل، وانفرد بخلق هذه الأشياء وتدبيرها {اللَّهُ} رَبُّكُمْ أي: الذي له الألوهية والعبادة على خلقه أجمعين، وهو الذي ربى جميع العالمين بنعمه، وغذاهم بكرمه. {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} أي: فأنى تصرفون، وتصدون عن عبادة من هذا شأنه، إلى عبادة من لا يملك لنفسه نفعا ولا ضرا، ولا موتا، ولا حياة، ولا نشورا؟ "
Bütün bunları yapan, bu varlıkları yaratmada ve çekip çevirmede tek olan {ذَلِكُمْ} “işte”, Rabbiniz olan {اللَّهُ} “Allah budur!” Yani bütün yaratılmışlar üzerinde uluhiyet ve ibadet hakkı yalnızca O'na ait olan, bütün âlemleri nimetleriyle terbiye eden ve cömertliğiyle besleyen O'dur. {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “O hâlde nasıl çevriliyorsunuz?” Yani şanı böyle yüce olan bir Zât'a ibadetten çevrilip; kendi nefsi için ne bir faydaya ne bir zarara, ne ölüme ne hayata ne de yeniden diriltmeye mâlik olmayan varlıklara ibadete nasıl yöneltiliyorsunuz?
ولما ذكر تعالى مادة خلق الأقوات، ذكر منته بتهيئة المساكن، وخلقه كل ما يحتاج إليه العباد، من الضياء والظلمة، وما يترتب على ذلك من أنواع المنافع والمصالح فقال: {فَالِقُ الإصْبَاحِ} أي: كما أنه فالق الحب والنوى، كذلك هو فالق ظلمة الليل الداجي، الشامل لما على وجه الأرض، بضياء الصبح الذي يفلقه شيئا فشيئا، حتى تذهب ظلمة الليل كلها، ويخلفها الضياء والنور العام، الذي يتصرف به الخلق في مصالحهم، ومعايشهم، ومنافع دينهم ودنياهم.
Allah Teâlâ rızıkların yaratılış maddesini zikrettikten sonra, meskenleri hazırlamakla olan lütfunu, kulların muhtaç olduğu aydınlık ve karanlık gibi her şeyi ve bunlara terettüp eden fayda ve maslahat türlerini yaratmasını zikrederek şöyle buyurdu: {فَالِقُ الإصْبَاحِ} “O, sabahı yarıp çıkarandır.” Yani taneyi ve çekirdeği yardığı gibi, yeryüzündeki her şeyi kuşatan zifiri karanlık geceyi de peyderpey yardığı sabah aydınlığıyla yarar; ta ki gecenin bütün karanlığı gidip yerini mahlukatın maslahatlarında, maişetlerinde, din ve dünya menfaatlerinde tasarrufta bulunacağı genel aydınlık ve nur alsın.
ولما كان الخلق محتاجين إلى السكون والاستقرار والراحة، التي لا تتم بوجود النهار والنور {جَعَلَ} الله {اللَّيْلَ سَكَنًا} يسكن فيه الآدميون إلى دورهم ومنامهم، والأنعام إلى مأواها، والطيور إلى أوكارها، فتأخذ نصيبها من الراحة، ثم يزيل الله ذلك بالضياء، وهكذا أبدا إلى يوم القيامة {و} جعل تعالى {الشمس وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} بهما تعرف الأزمنة والأوقات، فتنضبط بذلك أوقات العبادات، وآجال المعاملات، ويعرف بها مدة ما مضى من الأوقات التي لولا وجود الشمس والقمر، وتناوبهما واختلافهما - لما عرف ذلك عامة الناس، واشتركوا في علمه، بل كان لا يعرفه إلا أفراد من الناس، بعد الاجتهاد، وبذلك يفوت من المصالح الضرورية ما يفوت.
Mahlukat, gündüzün ve aydınlığın varlığıyla tam olarak gerçekleşmeyen sükûna, istirahate ve rahatlamaya muhtaç olduğundan, Allah {اللَّيْلَ سَكَنًا} “geceyi bir dinlenme zamanı kılmıştır”; onda insanlar evlerine ve uykularına, hayvanlar barınaklarına, kuşlar yuvalarına çekilir ve dinlenmeden nasiplerini alırlar. Sonra Allah bunu aydınlıkla giderir; bu kıyamet gününe kadar böylece sürüp gider. Allah Teâlâ ayrıca {الشمس وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا} “güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır”; onlar vasıtasıyla zamanlar ve vakitler bilinir, böylece ibadet vakitleri ve muamele vadeleri düzene girer, geçmiş vakitlerin müddeti bilinir. Eğer güneş ve ay, bunların nöbetleşmesi ve farklılaşması olmasaydı, bunu insanların geneli bilemez ve bilgisinde ortak olamazdı; bilakis ancak insanların pek azı yoğun bir çabadan sonra bilebilirdi ve böylece nice zaruri maslahatlar elden kaçıp giderdi.
{ذَلِكَ} التقدير المذكور {تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} الذي من عزته انقادت له هذه المخلوقات العظيمة، فجرت مذللة مسخرة بأمره، بحيث لا تتعدى ما حده الله لها، ولا تتقدم عنه ولا تتأخر {الْعَلِيم} الذي أحاط علمه، بالظواهر والبواطن، والأوائل والأواخر.
Bu zikredilen {ذَلِكَ} “işte bu” takdir, {تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} “Azîz ve Alîm olanın takdiridir”. İzzeti sebebiyle bu muazzam mahlukat O'na boyun eğmiş, emriyle ram kılınmış ve boyun eğdirilmiş olarak akıp gitmiştir; öyle ki Allah'ın kendilerine çizdiği sınırı aşmaz, ondan ne öne geçer ne de geri kalırlar. {الْعَلِيم} O Alîm'dir ki ilmi zahirleri ve batınları, evvelleri ve ahirleri kuşatmıştır.
ومن الأدلة العقلية على إحاطة علمه، تسخير هذه المخلوقات العظيمة، على تقدير، ونظام بديع، تحيُّرُ العقول في حسنه وكماله، وموافقته للمصالح والحكم.
İlminin [her şeyi] kuşattığına dair aklî delillerden biri de; bu muazzam mahlukatın, güzelliği ve kemali karşısında, maslahatlara ve hikmetlere uygunluğu hususunda akılların hayrete düştüğü eşsiz bir nizam ve takdir üzere boyun eğdirilmiş olmasıdır.
{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} حين تشتبه عليكم المسالك، ويتحير في سيره السالك، فجعل الله النجوم هداية للخلق إلى السبل، التي يحتاجون إلى سلوكها لمصالحهم، وتجاراتهم، وأسفارهم.
{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yolunuzu bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur.” Yollar size karmaşık geldiğinde ve yolcu yürüyüşünde şaşırıp kaldığında, Allah mahlukatın maslahatları, ticaretleri ve yolculukları için tutmaya muhtaç oldukları yollara hidayet bulmaları için yıldızları birer rehber kılmıştır.
منها: نجوم لا تزال ترى، ولا تسير عن محلها، ومنها: ما هو مستمر السير، يعرف سيرَه أهل المعرفة بذلك، ويعرفون به الجهات والأوقات.
Onlardan kimi sürekli görülen ve yerinden hareket etmeyen yıldızlardır; kimi de sürekli hareket eden, bu husustaki ehil kimselerin hareketini bildiği ve onunla yönleri ve vakitleri tayin ettiği yıldızlardır.
ودلت هذه الآية ونحوها، على مشروعية تعلم سير الكواكب ومحالّها الذي يسمى علم التسيير، فإنه لا تتم الهداية ولا تمكن إلا بذلك.
Bu ayet ve benzerleri, yıldızların hareketlerini ve konumlarını öğrenmenin meşruiyetine delalet etmektedir ki buna ilm-i tesyîr (yön ve vakit tayini için gök cisimlerini inceleme ilmi) denir. Zira yol bulma ancak bununla tamam olur ve mümkün hâle gelir.
{قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ} أي بيناها، ووضحناها، وميزنا كل جنس ونوع منها عن الآخر، بحيث صارت آيات الله بادية ظاهرة {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} أي: لأهل العلم والمعرفة، فإنهم الذين يوجه إليهم الخطاب، ويطلب منهم الجواب، بخلاف أهل الجهل والجفاء، المعرضين عن آيات الله، وعن العلم الذي جاءت به الرسل، فإن البيان لا يفيدهم شيئا، والتفصيل لا يزيل عنهم ملتبسا، والإيضاح لا يكشف لهم مشكلا.
{قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ} “Ayetleri gerçekten genişçe açıkladık”; yani onları beyan ettik, açıkladık ve her bir cins ve türünü diğerinden ayırt ettik; öyle ki Allah'ın ayetleri {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “bilen bir kavim için” yani ilim ve marifet ehli için apaçık ve zahir hâle geldi. Çünkü hitap kendilerine yöneltilen ve cevap kendilerinden beklenenler onlardır. Allah'ın ayetlerinden ve resullerin getirdiği ilimden yüz çeviren cehalet ve kabalık ehli ise böyle değildir; zira beyan onlara hiçbir fayda sağlamaz, ayrıntılı açıklama onlardaki şüpheyi gidermez ve açıklık onlardaki hiçbir müşkülü çözmez.
{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} وهو آدم ﵇. أنشأ الله منه هذا العنصر الآدمي؛ الذي قد ملأ الأرض ولم يزل في زيادة ونمو، الذي قد تفاوت في أخلاقه وخلقه، وأوصافه تفاوتا لا يمكن ضبطه، ولا يدرك وصفه، وجعل الله لهم مستقرا، أي منتهى ينتهون إليه، وغاية يساقون إليها، وهي دار القرار، التي لا مستقر وراءها، ولا نهاية فوقها، فهذه الدار، هي التي خلق الخلق لسكناها، وأوجدوا في الدنيا ليسعوا في أسبابها، التي تنشأ عليها وتعمر بها، وأودعهم الله في أصلاب آبائهم وأرحام أمهاتهم، ثم في دار الدنيا، ثم في البرزخ، كل ذلك، على وجه الوديعة، التي لا تستقر ولا تثبت، بل ينتقل منها حتى يوصل إلى الدار التي هي المستقر، وأما هذه الدار، فإنها مستودع وممر {قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} عن الله آياته، ويفهمون عنه حججه، وبيناته.
{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur.” O da Âdem'dir -aleyhisselâm-. Allah yeryüzünü dolduran ve sürekli artıp çoğalan, ahlakında, yaratılışında ve niteliklerinde zaptedilmesi mümkün olmayan ve vasfına ulaşılamayacak derecede farklılık gösteren bu insan cinsini ondan yaratmıştır. Allah onlar için bir karar yeri; yani varacakları bir son ve sevk edilecekleri bir gaye kılmıştır ki o da ötesinde başka bir karar yeri ve üstünde başka bir nihayet bulunmayan ebediyet yurdudur (dârü'l-karâr). İşte mahlukat bu yurtta ikamet etmek üzere yaratılmış, dünyada ise onun kurulmasını ve imarını sağlayacak sebeplere çalışmaları için var edilmişlerdir. Allah onları babalarının sulblerine ve annelerinin rahimlerine, ardından dünya yurduna, sonra da berzaha emanet etmiştir. Bütün bunlar, karar kılmayan ve sabit kalmayan, bilakis asıl karar yeri olan yurda ulaşılıncaya kadar kendisinden göç edilen birer emanet kabildir. Bu dünya yurdu ise sadece bir emanet yeri ve bir geçittir. {قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} “Anlayan bir kavim için ayetleri gerçekten genişçe açıkladık”; yani Allah'tan gelen ayetleri kavrayan, O'nun hüccet ve apaçık delillerini idrak edenler için.
{٩٩} {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .
{٩٩} {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Gökten su indiren O'dur. Onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan da yeşillik çıkardık ki ondan birbiri üzerine binmiş taneler çıkarıyoruz. Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan yakın salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar [bahçeleri de çıkardık]. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için elbette ayetler vardır.”
وهذا من أعظم مننه العظيمة، التي يضطر إليها الخلق، من الآدميين وغيرهم، وهو أنه أنزل من السماء ماء متتابعا وقت حاجة الناس إليه، فأنبت الله به كل شيء، مما يأكل الناس والأنعام، فرتع الخلق بفضل الله، وانبسطوا برزقه، وفرحوا بإحسانه، وزال عنهم الجدب واليأس والقحط، ففرحت القلوب، وأسفرت الوجوه، وحصل للعباد من رحمة الرحمن الرحيم، ما به يتمتعون وبه يرتعون، مما يوجب لهم، أن يبذلوا جهدهم في شكر من أسدى النعم، وعبادته والإنابة إليه، والمحبة له.
Bu, insanlardan ve diğerlerinden oluşan mahlukatın zorunlu olarak muhtaç olduğu en büyük nimetlerindendir; o da insanların ihtiyaç duyduğu vakitte gökten peş peşe sular indirmesidir. Allah onunla insanların ve hayvanların yediği her şeyi bitirmiştir. Mahlukat Allah'ın lütfuyla yayılmış, rızkıyla rahatlamış, ihsanıyla sevinmiş ve üzerlerindeki kuraklık, ümitsizlik ve kıtlık kalkmıştır. Kalpler sevinmiş, yüzler gülmüş ve kullar için Rahmân ve Rahîm'in rahmetinden faydalanıp nasiplenecekleri nimetler hâsıl olmuştur. Bu da onlara nimetleri bahşedene şükretmek, O'na ibadet etmek, O'na yönelmek ve O'nu sevmek hususunda bütün gayretlerini sarf etmelerini gerektirir.
ولما ذكر عموم ما ينبت بالماء، من أنواع الأشجار والنبات، ذكر الزرع والنخل، لكثرة نفعهما وكونهما قوتا لأكثر الناس فقال: {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ} أي: من ذلك النبات الخضر، {حَبًّا مُتَرَاكِبًا} بعضه فوق بعض، من بر، وشعير، وذرة، وأرز، وغير ذلك، من أصناف الزروع، وفي وصفه بأنه متراكب، إشارة إلى أن حبوبه متعددة، وجميعها تستمد من مادة واحدة، وهي لا تختلط، بل هي متفرقة الحبوب، مجتمعة الأصول، وإشارة أيضا إلى كثرتها، وشمول ريعها وغلتها، ليبقى أصل البذر، ويبقى بقية كثيرة للأكل والادخار.
Su ile biten ağaç ve nebat türlerinin genelini zikrettikten sonra, faydalarının çokluğu ve insanların çoğunun temel gıdası olması sebebiyle ekini ve hurmayı zikrederek şöyle buyurdu: {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ} “Ondan da bir yeşillik çıkardık ki ondan” yani o yeşil bitkiden, buğday, arpa, mısır, pirinç ve diğer ekin çeşitlerinden birbiri üstüne binmiş {حَبًّا مُتَرَاكِبًا} “taneler çıkarıyoruz”. Bunun “müterâkib” (birbiri üstüne binmiş) olarak nitelenmesinde; tanelerinin çok olduğuna, hepsinin tek bir maddeden beslendiğine, birbirine karışmayıp kökleri bir arada taneleri ayrı olduğuna, ayrıca tohumun aslı kalmakla birlikte yemek ve biriktirmek için geriye pek çok mahsul kalacak şekilde bereketinin ve veriminin çokluğuna ve genişliğine bir işaret vardır.
{وَمِنَ النَّخْلِ} أخرج الله {مِنْ طَلْعِهَا} وهو الكفرى، والوعاء قبل ظهور القنو منه، فيخرج من ذلك الوعاء {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} أي: قريبة سهلة التناول، متدلية على من أرادها، بحيث لا يعسر التناول من النخل وإن طالت، فإنه يوجد فيها كرب ومراقي، يسهل صعودها.
{وَمِنَ النَّخْلِ} “Hurma ağacının” {مِنْ طَلْعِهَا} “tomurcuğundan” -ki o küfürrâdır (salkım çıkmadan önceki kılıf/zar)- Allah çıkarmıştır; işte bu kılıftan {قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ} “yakın salkımlar” çıkar; yani isteyen kimseye sarkan, devşirilmesi kolay ve yakın salkımlardır. Öyle ki hurma ağacı uzasa bile ondan meyve toplamak zorlaşmaz; zira gövdesinde tırmanmayı kolaylaştıran basamaklar ve budak yerleri bulunur.
{و} أخرج تعالى بالماء {جنات مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ} فهذه من الأشجار الكثيرة النفع، العظيمة الوقع، فلذلك خصصها الله بالذكر بعد أن عم جميع الأشجار والنوابت.
Allah Teâlâ o su ile ayrıca {جنات مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ} “üzüm bağları, zeytin ve nar [bahçeleri de]” çıkarmıştır. Bunlar faydası çok, ehemmiyeti büyük ağaçlardandır. Bu sebeple Allah bütün ağaçları ve bitkileri genel olarak zikrettikten sonra bunları özellikle zikretmiştir.
وقوله {مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} يحتمل أن يرجع إلى الرمان والزيتون، أي: مشتبها في شجره وورقه، غير متشابه في ثمره.
Allah Teâlâ'nın {مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} “birbirine benzeyen ve benzemeyen” kavlinin nar ve zeytine raci olması muhtemeldir; yani ağacı ve yaprağı bakımından benzeyen, meyvesi bakımından benzemeyen demektir.
ويحتمل أن يرجع ذلك، إلى سائر الأشجار والفواكه، وأن بعضها مشتبه، يشبه بعضه بعضا، ويتقارب في بعض أوصافه، وبعضها لا مشابهة بينه وبين غيره، والكل ينتفع به العباد، ويتفكهون، ويقتاتون، ويعتبرون، ولهذا أمر تعالى بالاعتبار به، فقال: {انْظُرُوا} نظر فكر واعتبار {إِلَى ثَمَرِهِ} أي: الأشجار كلها، خصوصا: النخل {إذا أثمر} .
Bunun bütün diğer ağaç ve meyvelere raci olması da muhtemeldir; yani bazısı birbiriyle benzeşir ve bazı vasıflarda birbirine yakın olur; bazısı arasında ise hiçbir benzerlik bulunmaz. Bunların hepsinden kullar faydalanır, meyvelerinden yer, gıdalanır ve ibret alırlar. Bu sebeple Allah Teâlâ onlardan ibret almayı emrederek şöyle buyurmuştur: Tefekkür ve ibret bakışıyla {انْظُرُوا} “bakın”, {إِلَى ثَمَرِهِ} “meyvesine” -yani bilhassa hurma olmak üzere bütün ağaçların meyvesine- {إذا أثمر} “meyve verdiği zaman”.
{وَيَنْعِهِ} أي: انظروا إليه، وقت إطلاعه، ووقت نضجه وإيناعه، فإن في ذلك عبرا وآيات، يستدل بها على رحمة الله، وسعة إحسانه وجوده، وكمال اقتداره وعنايته بعباده.
{وَيَنْعِهِ} “ve olgunlaşmasına [bakın!]” Yani ilk çıktığı vakte ve olgunlaşıp kemale erdiği vakte bakın; zira bunda Allah'ın rahmetine, ihsan ve cömertliğinin genişliğine, kudretinin kemaline ve kullarına olan ihtimamına delalet eden ibretler ve ayetler vardır.
ولكن ليس كل أحد يعتبر ويتفكر وليس كل من تفكر، أدرك المعنى المقصود، ولهذا قيد تعالى الانتفاع بالآيات بالمؤمنين فقال: {إِنَّ فِي ذَلِكَم لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} فإن المؤمنين يحملهم ما معهم من الإيمان، على العمل بمقتضياته ولوازمه، التي منها التفكر في آيات الله، والاستنتاج منها ما يراد منها، وما تدل عليه، عقلا وفطرة، وشرعا.
Fakat herkes ibret alıp tefekkür etmez; her tefekkür eden de kastedilen manaya ulaşamaz. Bu sebeple Allah Teâlâ ayetlerden faydalanmayı müminlerle kayıtlayarak şöyle buyurdu: {إِنَّ فِي ذَلِكَم لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için elbette ayetler vardır.” Zira müminleri sahip oldukları iman; Allah'ın ayetlerini tefekkür etmek, onlardan kastedilen şeyi ve akıl, fıtrat ve şeriat bakımından neye delalet ettiğini kavramak gibi imanın gerektirdiği ve iktiza ettiği şeylerle amel etmeye sevk eder.
{١٠٠ - ١٠٤} {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ * بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .
{١٠٠ - ١٠٤} {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ * بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Kendilerini yarattığı hâlde cinleri Allah'a ortak koştular; bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden münezzehtir ve yücedir. Göklerin ve yerin yoktan var edicisidir. Kendisinin bir eşi olmadığı hâlde O'nun nasıl çocuğu olabilir? O, her şeyi yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir.”
يخبر تعالى: أنه مع إحسانه لعباده وتعرفه إليهم، بآياته البينات، وحججه الواضحات -أن المشركين به، من قريش وغيرهم، جعلوا له شركاء، يدعونهم، ويعبدونهم، من الجن والملائكة، الذين هم خلق من خلق الله، ليس فيهم من خصائص الربوبية والألوهية شيء، فجعلوها شركاء لمن له الخلق والأمر، وهو المنعم بسائر أصناف النعم، الدافع لجميع النقم، وكذلك "خرق المشركون" أي: ائتفكوا، وافتروا من تلقاء أنفسهم لله، بنين وبنات بغير علم منهم، ومن أظلم ممن قال على الله بلا علم، وافترى عليه أشنع النقص، الذي يجب تنزيه الله عنه؟!!.
Allah Teâlâ kullarına ihsanda bulunması, apaçık ayetleri ve sarih hüccetleriyle kendini onlara tanıtması karşısında; Kureyş'ten ve başkalarından olan müşriklerin O'na ortaklar koştuklarını, Allah'ın mahluklarından bir mahluk olup rububiyet ve uluhiyet hususiyetlerinden hiçbirini taşımayan cinlerden ve meleklerden varlıkları çağırıp onlara ibadet ettiklerini haber vermektedir. Böylece yaratmanın ve emrin sahibi olan, her türlü nimeti bahşeden ve bütün belaları defeden Zât'a onları ortak koştular. Aynı şekilde müşrikler, hiçbir bilgileri olmaksızın kendiliklerinden yalan uydurup Allah'a oğullar ve kızlar yakıştırdılar. Allah hakkında bilgisizce konuşan ve O'nun münezzeh kılınması gereken en çirkin noksanlığı O'na iftira eden kimseden daha zalim kim olabilir?
ولهذا نزه نفسه عما افتراه عليه المشركون فقال: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ} فإنه تعالى، الموصوف بكل كمال، المنزه عن كل نقص، وآفة وعيب.
Bu sebeple müşriklerin O'na attığı iftiralardan Zatını tenzih ederek şöyle buyurdu: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ} “O, onların nitelemelerinden münezzehtir ve yücedir.” Zira Allah Teâlâ her türlü kemalle vasıflanan; her türlü noksanlıktan, afetten ve ayıptan münezzeh olandır.
{بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} أي: خالقهما، ومتقن صنعتهما، على غير مثال سبق، بأحسن خلق، ونظام وبهاء، لا تقترح عقول أولي الألباب مثله، وليسله في خلقهما مشارك.
{بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Göklerin ve yerin yoktan var edicisidir.” Yani geçmiş bir örnek olmaksızın en güzel yaratılış, nizam ve güzellikle onları yaratan ve sanatını kusursuz yapandır; akıl sahiplerinin akılları onun gibisini tasavvur edemez ve onları yaratmada O'nun hiçbir ortağı yoktur.
{أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ} أي: كيف يكون لله الولد، وهو الإله السيد الصمد، الذي لا صاحبة له أي: لا زوجة له، وهو الغني عن مخلوقاته، وكلها فقيرة إليه، مضطرة في جميع أحوالها إليه، والولد لا بد أن يكون من جنس والده؛ والله خالق كل شيء وليس شيء من المخلوقات مشابها لله بوجه من الوجوه.
{أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ} “Kendisinin bir eşi olmadığı hâlde O'nun nasıl çocuğu olabilir?” Yani hiçbir eşi/zevcesi bulunmayan, mahlukatından müstağni olan, bütün varlıkların ise her hâlinde O'na muhtaç ve mecbur olduğu ilah, efendi ve Samed olan Allah'ın nasıl çocuğu olabilir? Çocuk mutlaka babasının cinsinden olur; Allah ise her şeyin yaratıcısıdır ve yaratılmışlardan hiçbir şey hiçbir bakımdan Allah'a benzer değildir.
ولما ذكر عموم خلقه للأشياء، ذكر إحاطة علمه بها فقال: {وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} وفي ذكر العلم بعد الخلق، إشارة إلى الدليل العقلي إلى ثبوت علمه، وهو هذه المخلوقات، وما اشتملت عليه من النظام التام، والخلق الباهر، فإن في ذلك دلالة على سعة علم الخالق، وكمال حكمته، كما قال تعالى: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} وكما قال تعالى: {وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ} ذلكم الذي خلق ما خلق، وقدر ما قدر.
Eşyayı yaratmasının şumulünü zikrettikten sonra, ilminin onları kuşattığını zikrederek şöyle buyurdu: {وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Ve O, her şeyi hakkıyla bilendir.” Yaratılıştan sonra ilmin zikredilmesinde, O'nun ilminin sübutuna dair aklî bir delile işaret vardır; o delil de bu mahlukat ve onların içerdiği kusursuz nizam ile göz kamaştırıcı yaratılıştır. Zira bunda Yaratıcı'nın ilminin genişliğine ve hikmetinin kemaline delalet vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “Yaratan bilmez mi? O, Latîf'tir, Habîr'dir.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ} “O, hakkıyla yaratan ve bilendir.” Yarattığını yaratan ve takdir ettiğini takdir eden işte O'dur.
{ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ * لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ * قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} .
{ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ * لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ * قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “İşte Rabbiniz olan Allah budur! O'ndan başka ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır. O hâlde O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir. Gözler O'nu idrak edemez; O ise gözleri idrak eder. O, Latîf'tir, Habîr'dir. Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açan deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.”
{اللَّهُ رَبُّكُمْ} أي: المألوه المعبود، الذي يستحق نهاية الذل، ونهاية الحب، الرب، الذي ربى جميع الخلق بالنعم، وصرف عنهم صنوف النقم. {لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ} أي: إذا استقر وثبت، أنه الله الذي لا إله إلا هو، فاصرفوا له جميع أنواع العبادة، وأخلصوها لله، واقصدوا بها وجهه. فإن هذا هو المقصود من الخلق، الذي خلقوا لأجله {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ} .
{اللَّهُ رَبُّكُمْ} “Rabbiniz olan Allah”, yani son derece boyun eğilmeyi ve son derece sevilmeyi hak eden hak mabuttur; bütün mahlukatı nimetlerle terbiye eden ve onlardan türlü belaları savan Rab'dir. {لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ} “O'ndan başka ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır. O hâlde O'na kulluk edin.” Yani O'ndan başka ilah bulunmayan Allah olduğu sabit ve kesin olunca, ibadetin her türlüsünü O'na yöneltin, onu Allah için ihlaslı kılın ve onunla O'nun rızasını kastedin. Zira yaratılışın gayesi ve mahlukatın uğrunda yaratıldığı maksat budur: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإنْسَ إِلا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.”
{وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} أي: جميع الأشياء، تحت وكالة الله وتدبيره، خلقا، وتدبيرا، وتصريفا.
{وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} “O, her şeye vekildir.” Yani yaratma, sevk ve idare ve tasarruf bakımından bütün varlıklar Allah'ın vekâleti ve tedbiri altındadır.
ومن المعلوم، أن الأمر المتصرف فيه يكون استقامته وتمامه، وكمال انتظامه، بحسب حال الوكيل عليه. ووكالته تعالى على الأشياء، ليست من جنس وكالة الخلق، فإن وكالتهم، وكالة نيابة، والوكيل فيها تابع لموكله.
Malumdur ki üzerinde tasarrufta bulunulan işin düzgünlüğü, tamlığı ve intizamının kemali, ona nezaret eden vekilin durumuna göredir. Allah Teâlâ'nın varlıklar üzerindeki vekâleti ise yaratılmışların vekâleti cinsinden değildir. Zira mahlukatın vekâleti bir naiplik/temsil vekâletidir ve buradaki vekil müvekkiline tabidir.
وأما الباري، ﵎، فوكالته من نفسه لنفسه، متضمنة لكمال العلم، وحسن التدبير والإحسان فيه، والعدل، فلا يمكن لأحد أن يستدرك على الله، ولا يرى في خلقه خللا ولا فطورا، ولا في تدبيره نقصا وعيبا.
Bârî -celle celâlühü- Teâlâ'ya gelince; O'nun vekâleti bizzat kendisinden kendisinedir; ilmin kemalini, tedbirin güzelliğini, bundaki ihsanı ve adaleti içerir. Dolayısıyla hiç kimsenin Allah'ın takdirine itiraz veya ilave yapması mümkün değildir; ne O'nun yaratışında bir kusur ve çatlak, ne de tedbirinde bir eksiklik ve ayıp görebilir.
ومن وكالته: أنه تعالى، توكل ببيان دينه، وحفظه عن المزيلات والمغيرات، وأنه تولى حفظ المؤمنين وعصمتهم عما يزيل إيمانهم ودينهم.
O'nun vekâletindendir ki: Allah Teâlâ dinini beyan etmeyi, onu ortadan kaldıran ve tahrif eden unsurlardan korumayı üstlenmiş; ayrıca müminleri korumayı ve imanları ile dinlerini yok edecek şeylerden onları muhafaza etmeyi tekeffül etmiştir.
{لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ} لعظمته، وجلاله وكماله، أي: لا تحيط به الأبصار، وإن كانت تراه، وتفرح بالنظر إلى وجهه الكريم، فنفي الإدراك لا ينفي الرؤية، بل يثبتها بالمفهوم. فإنه إذا نفى الإدراك، الذي هو أخص أوصاف الرؤية، دل على أن الرؤية ثابتة.
Azameti, celali ve kemali sebebiyle {لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ} “gözler O'nu idrak edemez”; yani gözler O'nu görse ve kerim vechine bakmakla sevinse bile O'nu kuşatamaz. Zira idrakin nefyedilmesi görmeyi (ru'yeti) nefyetmez; bilakis mefhumuyla onu ispat eder. Çünkü görmenin en hususi vasfı olan idraki (ihata ile görmeyi) nefyettiğinde, görmenin aslen sabit olduğuna delalet etmiş olur.
فإنه لو أراد نفي الرؤية، لقال "لا تراه الأبصار" ونحو ذلك، فعلم أنه ليس في الآية حجة لمذهب المعطلة، الذين ينفون رؤية ربهم في الآخرة، بل فيها ما يدل على نقيض قولهم.
Zira eğer görmeyi nefyetmek isteseydi “gözler O'nu görmez” ve benzeri bir ifade kullanırdı. Böylece anlaşıldı ki bu ayette, ahirette Rablerinin görülmesini inkâr eden Muattıla'nın mezhebine hiçbir delil yoktur; bilakis ayette onların sözünün tam zıddına delalet eden husus vardır.
{وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ} أي: هو الذي أحاط علمه، بالظواهر والبواطن، وسمعه بجميع الأصوات الظاهرة، والخفية، وبصره بجميع المبصرات، صغارها، وكبارها، ولهذا قال: {وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} الذي لطف علمه وخبرته، ودق حتى أدرك السرائر والخفايا، والخبايا والبواطن.
{وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ} “O ise gözleri idrak eder.” Yani ilmi zahirleri ve batınları, işitmesi açık ve gizli bütün sesleri, görmesi küçük ve büyük bütün görülenleri kuşatan O'dur. Bu sebeple {وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “O, Latîf'tir, Habîr'dir” buyurmuştur; O ki ilmi ve haberdarlığı lütuf ve incelikle en ince detaylara nüfuz etmiş, sırları, gizlilikleri, saklı olanları ve batınları idrak etmiştir.
ومن لطفه، أنه يسوق عبده إلى مصالح دينه، ويوصلها إليه بالطرق التي لا يشعر بها العبد، ولا يسعى فيها، ويوصله إلى السعادة الأبدية، والفلاح السرمدي، من حيث لا يحتسب، حتى أنه يقدر عليه الأمور، التي يكرهها العبد، ويتألم منها، ويدعو الله أن يزيلها، لعلمه أن دينه أصلح، وأن كماله متوقف عليها، فسبحان اللطيف لما يشاء، الرحيم بالمؤمنين.
O'nun lütfundandır ki kulunu dininin maslahatlarına sevk eder; kulun farkında olmadığı ve uğrunda çabalamadığı yollarla onu bu maslahatlara ulaştırır ve hiç ummadığı yerden onu ebedî saadete ve sermedî felaha eriştirir. Hatta kulunun dininin bununla daha salah bulacağını ve kemalinin buna bağlı olduğunu bildiği için kulun hoşlanmadığı, acı duyduğu ve giderilmesi için Allah'a dua ettiği şeyleri onun hakkında takdir eder. Dilediğine karşı Latîf olan ve müminlere merhamet eden [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.
{قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} لما بين تعالى من الآيات البينات، والأدلة الواضحات، الدالة على الحق في جميع المطالب والمقاصد، نبه العباد عليها، وأخبر أن هدايتهم وضدها لأنفسهم، فقال: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} أي: آيات تبين الحق، وتجعله للقلب بمنزلة الشمس للأبصار، لما اشتملت عليه من فصاحة اللفظ، وبيانه، ووضوحه، ومطابقته للمعاني الجليلة، والحقائق الجميلة، لأنها صادرة من الرب، الذي ربى خلقه، بصنوف نعمه الظاهرة والباطنة، التي من أفضلها وأجلها، تبيين الآيات، وتوضيح المشكلات.
{قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.” Allah Teâlâ bütün arzu ve maksatlarda hakkı gösteren apaçık ayetleri ve sarih delilleri beyan edince, kulları bunlara dikkat çekmiş ve hidayetlerinin de zıddının da kendi nefislerine ait olduğunu haber vererek şöyle buyurmuştur: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir.” Yani hakkı açıklayan ve lafzının fesahati, beyanı, açıklığı, yüce manalara ve güzel hakikatlere uygunluğu sebebiyle hakkı kalp için güneşin gözler için olduğu konuma getiren ayetler gelmiştir. Çünkü bu ayetler mahlukatını zahirî ve batınî türlü nimetleriyle terbiye eden Rab'den sadır olmuştur ki bu nimetlerin en faziletlisi ve en yücesi ayetleri beyan etmek ve müşkülleri açıklamaktır.
{فَمَنْ أَبْصَرَ} بتلك الآيات، مواقع العبرة، وعمل بمقتضاها {فَلِنَفْسِهِ} فإن الله هو الغني الحميد.
Bu ayetlerle ibret yerlerini {فَمَنْ أَبْصَرَ} “artık kim görür” ve gereğince amel ederse {فَلِنَفْسِهِ} “kendi lehindedir”; zira Allah Ganî ve Hamîd olandır.
{وَمَنْ عَمِيَ} بأن بُصِّر فلم يتبصر، وزُجِر فلم ينزجر، وبين له الحق، فما انقاد له ولا تواضع، فإنما عماه مضرته عليه.
Gösterildiği hâlde basiretle bakmayıp, sakındırıldığı hâlde vazgeçmeyip, hak kendisine açıklandığı hâlde ona boyun eğmeyip tevazu göstermeyerek {وَمَنْ عَمِيَ} “kim de körlük ederse”, onun bu körlüğünün zararı ancak kendi aleyhinedir.
{وَمَا أَنَا} أي: الرسول {عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} أحفظ أعمالكم وأرقبها على الدوام إنما عليَّ البلاغ المبين وقد أديته، وبلغت ما أنزل الله إليَّ، فهذه وظيفتي، وما عدا ذلك فلست موظفا فيه .
{وَمَا أَنَا} yani Resul {عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “[ve] ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” ki amellerinizi koruyup sürekli gözetleyeyim. Bana düşen ancak apaçık tebliğdir. Nitekim onu eda ettim ve Allah'ın bana indirdiğini tebliğ ettim. Benim vazifem işte budur; bunun dışındakilerle ise vazifelendirilmiş değilim.
{١٠٨} {وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .
{١٠٨} {وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler. Böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik; sonra dönüşleri Rablerinedir. Artık O, yapmış olduklarını kendilerine haber verecektir.”
ينهى الله المؤمنين عن أمر كان جائزا، بل مشروعا في الأصل، وهو سب آلهة المشركين، التي اتخذت أوثانا وآلهة مع الله، التي يتقرب إلى الله بإهانتها وسبها.
Allah müminleri aslen caiz, hatta meşru olan bir husustan nehyetmektedir ki o da Allah ile beraber putlar ve ilahlar edinilen ve aşağılanıp yerilmesiyle Allah'a yakınlık kazanılan müşriklerin ilahlarına sövmektir.
ولكن لما كان هذا السب طريقا إلى سب المشركين لرب العالمين، الذي يجب تنزيه جنابه العظيم عن كل عيب، وآفة، وسب، وقدح -نهى الله عن سب آلهة المشركين، لأنهم يحمون لدينهم، ويتعصبون له. لأن كل أمة، زين الله لهم عملهم، فرأوه حسنا، وذبوا عنه، ودافعوا بكل طريق، حتى إنهم، ليسبون الله رب العالمين، الذي رسخت عظمته في قلوب الأبرار والفجار، إذا سب المسلمون آلهتهم.
Fakat bu sövme, yüce şanı her türlü ayıptan, afetten, sövgüden ve kınamadan tenzih edilmesi vacip olan âlemlerin Rabbine müşriklerin sövmesine bir yol teşkil ettiği için; Allah müşriklerin ilahlarına sövmeyi yasaklamıştır. Çünkü onlar dinlerini korur ve onun için taassup gösterirler. Zira her ümmete Allah amellerini süslü göstermiş; onlar da bunu güzel görüp onu savunmuş ve her yolla müdafaa etmişlerdir. Hatta Müslümanlar onların ilahlarına sövdüğünde, büyüklüğü iyilerin de kötülerin de kalplerinde kök salmış olan âlemlerin Rabbi Allah'a söverler.
ولكن الخلق كلهم، مرجعهم ومآلهم، إلى الله يوم القيامة، يعرضون عليه، وتعرض أعمالهم، فينبئهم بما كانوا يعملون، من خير وشر.
Fakat mahlukatın hepsinin dönüşü ve varacağı yer kıyamet gününde Allah'adır. O'na arz olunurlar ve amelleri sergilenir; O da hayır olsun şer olsun yapmış olduklarını kendilerine haber verir.
وفي هذه الآية الكريمة، دليل للقاعدة الشرعية وهو أن الوسائل تعتبر بالأمور التي توصل إليها، وأن وسائل المحرم، ولو كانت جائزة تكون محرمة، إذا كانت تفضي إلى الشر.
Bu ayet-i kerimede şer'î bir kaideye delil vardır: Vesileler ulaştırdıkları neticelere göre değerlendirilir; harama götüren vesileler caiz bile olsalar, şerre ulaştırdıkları takdirde haram olurlar.
{١٠٩ - ١١١} {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ * وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} .
{١٠٩ - ١١١} {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ * وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Ayetler ancak Allah katındadır. Ayet geldiği zaman da onların inanmayacaklarını size bildiren nedir?' İlk defa inanmadıkları gibi onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken bırakırız.”
أي: وأقسم المشركون المكذبون للرسول محمد ﷺ. {بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} أي: قسما اجتهدوا فيه وأكدوه. {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ} تدل على صدق محمد ﷺ {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا} وهذا الكلام الذي صدر منهم، لم يكن قصدهم فيه الرشاد، وإنما قصدهم دفع الاعتراض عليهم، ورد ما جاء به الرسول قطعا، فإن الله أيد رسوله ﷺ، بالآيات البينات، والأدلة الواضحات، التي -عند الالتفات لها- لا تبقي أدنى شبهة ولا إشكال في صحة ما جاء به، فطلبهم -بعد ذلك- للآيات من باب التعنت، الذي لا يلزم إجابته، بل قد يكون المنع من إجابتهم أصلح لهم، فإن الله جرت سنته في عباده، أن المقترحين للآيات على رسلهم، إذا جاءتهم، فلم يؤمنوا بها -أنه يعاجلهم بالعقوبة، ولهذا قال: {قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} أي: هو الذي يرسلها إذا شاء، ويمنعها إذا شاء، ليس لي من الأمر شيء، فطلبكم مني الآيات ظلم، وطلب لما لا أملك، وإنما توجهون إلى توضيح ما جئتكم به، وتصديقه، وقد حصل، ومع ذلك، فليس معلوما، أنهم إذا جاءتهم الآيات يؤمنون ويصدقون، بل الغالب ممن هذه حاله، أنه لا يؤمن، ولهذا قال: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ} .
Yani Resul Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- yalanlayan müşrikler; {بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”; yani olanca güçlerini sarf ederek pekiştirdikleri bir yeminle yemin ettiler ki, Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- doğruluğunu gösteren {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ} “eğer kendilerine bir ayet gelirse”, {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا} “ona mutlaka inanacaklar”. Onlardan sadır olan bu sözde maksatları doğru yolu bulmak değildi; bilakis maksatları kendilerine yöneltilen itirazı savuşturmak ve Resul'ün getirdiğini kesin bir şekilde reddetmekti. Zira Allah, Resulü'nü -sallallâhu aleyhi ve sellem- dikkatle bakıldığında getirdiği şeyin sıhhatinde en ufak bir şüphe ve müşkül bırakmayan apaçık ayetlerle ve sarih delillerle desteklemiştir. Bundan sonra onların ayet talep etmeleri, cevap verilmesi gerekmeyen bir inatlaşma ve zorluk çıkarma kabilindendir; hatta taleplerine cevap verilmemesi onlar için daha hayırlı olabilir. Çünkü Allah'ın kulları hakkındaki sünneti şöyle cereyan etmiştir: Resullerinden mucize teklif edip de bu mucizeler kendilerine geldiği hâlde inanmayan kimseleri O hemen cezalandırır. Bu sebeple şöyle buyurdu: {قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} “De ki: 'Ayetler ancak Allah katındadır.'” Yani dilediğinde onları gönderen, dilediğinde engelleyen O'dur; benim bu işte hiçbir yetkim yoktur. Benden ayet istemeniz bir zulümdür ve mâlik olmadığım şeyi talep etmektir. Siz ancak size getirdiğim şeyin açıklanmasına ve tasdik edilmesine yönelmelisiniz ki bu zaten gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, kendilerine ayetler geldiğinde inanıp tasdik edecekleri kesin de değildir; bilakis bu durumda olanların galip vasfı inanmamalarıdır. Bu sebeple: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ} “Ayet geldiği zaman da onların inanmayacaklarını size bildiren nedir?” buyurmuştur.
{وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} أي: ونعاقبهم، إذا لم يؤمنوا أول مرة يأتيهم فيها الداعي، وتقوم عليهم الحجة، بتقليب القلوب، والحيلولة بينهم وبين الإيمان، وعدم التوفيق لسلوك الصراط المستقيم.
{وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “İlk defa inanmadıkları gibi onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken bırakırız.” Yani davetçi kendilerine gelip aleyhlerine hüccet ikame edildiği ilk seferde iman etmedikleri takdirde; kalpleri ters çevirerek, kendileriyle iman arasına engel koyarak ve dosdoğru yolda yürümeye muvaffak kılmayarak onları cezalandırırız.
وهذا من عدل الله، وحكمته بعباده، فإنهم الذين جنوا على أنفسهم، وفتح لهم الباب فلم يدخلوا، وبين لهم الطريق فلم يسلكوا، فبعد ذلك إذا حرموا التوفيق، كان مناسبا لأحوالهم.
Bu, Allah'ın adaleti ve kulları hakkındaki hikmetindendir. Zira kendi nefislerine kötülük edenler bizzat kendileridir; kapı kendilerine açılmış ama girmemişler, yol kendilerine açıklanmış ama yürümemişlerdir. Bundan sonra muvaffakiyetten mahrum bırakıldıklarında, bu onların durumlarına tam uygun düşmüştür.
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} .
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu cahillik etmektedir.”
وكذلك تعليقهم الإيمان بإرادتهم، ومشيئتهم وحدهم، وعدم الاعتماد على الله من أكبر الغلط، فإنهم لو جاءتهم الآيات العظيمة، من تنزيل الملائكة إليهم، يشهدون للرسول بالرسالة، وتكليم الموتى وبعثهم بعد موتهم، وحشر كل شيء إليهم حتى يكلمهم {قُبُلا} ومشاهدة، ومباشرة، بصدق ما جاء به الرسول ما حصل منهم الإيمان، إذا لم يشأ الله إيمانهم، ولكن أكثرهم يجهلون. فلذلك رتبوا إيمانهم، على مجرد إتيان الآيات، وإنما العقل والعلم، أن يكون العبد مقصوده اتباع الحق، ويطلبه بالطرق التي بينها الله، ويعمل بذلك، ويستعين ربه في اتباعه، ولا يتكل على نفسه وحوله وقوته، ولا يطلب من الآيات الاقتراحية ما لا فائدة فيه.
Aynı şekilde onların imanı yalnızca kendi irade ve dilemelerine bağlamaları ve Allah'a güvenip dayanmamaları en büyük yanılgılardandır. Zira Resul'ün peygamberliğine şahitlik etmek üzere meleklerin kendilerine indirilmesi, ölülerin [ölümden sonra] diriltilip kendileriyle konuşması ve Resul'ün getirdiğinin doğruluğuna dair her şeyin kendileriyle konuşacak şekilde {قُبُلا} “karşılarına”, bizzat ve apaçık bir araya toplanması gibi büyük deliller/mucizeler gelse dahi, şayet Allah onların iman etmesini dilememişse kendilerinden iman meydana gelmezdi. Fakat onların çoğu [bunu] bilmezler. Bu sebeple onlar iman etmelerini sırf delillerin gelmesine bağlamışlardır. Hâlbuki akıl ve ilim; kulun maksadının hakka uymak olmasını, hakkı Allah'ın açıkladığı yollarla aramasını, bunun gereğince amel etmesini, hakka uymada Rabbinden yardım dilemesini, kendi nefsine, güç ve kuvvetine güvenmemesini ve faydası olmayan keyfî (teklifî) delilleri talep etmemesini gerektirir.
{١١٢، ١١٣} {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الإنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ * وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} .
{١١٢، ١١٣} {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الإنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ * وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları ve uydurdukları iftiraları baş başa bırak! Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [böyle yaparlar].”
يقول تعالى -مسليا لرسوله محمد ﷺ وكما جعلنا لك أعداء يردون دعوتك، ويحاربونك، ويحسدونك، فهذه سنتنا، أن نجعل لكل نبي نرسله إلى الخلق أعداء، من شياطين الإنس والجن، يقومون بضد ما جاءت به الرسل.
Allah Teâlâ Resulü Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- teselli ederek şöyle buyurmaktadır: Davetini reddeden, seninle savaşan ve seni kıskanan düşmanlar kıldığımız gibi; mahlukata gönderdiğimiz her peygambere, resullerin getirdiğinin zıddını yapmaya çalışan insan ve cin şeytanlarından düşmanlar kılmak bizim sünnetimizdir.
{يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} أي: يزين بعضهم لبعض الأمر الذي يدعون إليه من الباطل، ويزخرفون له العبارات حتى يجعلوه في أحسن صورة، ليغتر به السفهاء، وينقاد له الأغبياء، الذين لا يفهمون الحقائق، ولا يفقهون المعاني، بل تعجبهم الألفاظ المزخرفة، والعبارات المموهة، فيعتقدون الحق باطلا والباطل حقا، ولهذا قال تعالى: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ} أي: ولتميل إلى ذلك الكلام المزخرف {أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ} لأن عدم إيمانهم باليوم الآخر وعدم عقولهم النافعة، يحملهم على ذلك، {وَلِيَرْضَوْهُ} بعد أن يصغوا إليه، فيصغون إليه أولا فإذا مالوا إليه ورأوا تلك العبارات المستحسنة، رضوه، وزين في قلوبهم، وصار عقيدة راسخة، وصفة لازمة، ثم ينتج من ذلك، أن يقترفوا من الأعمال والأقوال ما هم مقترفون، أي: يأتون من الكذب بالقول والفعل، ما هو من لوازم تلك العقائد القبيحة، فهذه حال المغترين بشياطين الإنس والجن، المستجيبين لدعوتهم، وأما أهل الإيمان بالآخرة، وأولو العقول الوافية والألباب الرزينة، فإنهم لا يغترون بتلك العبارات، ولا تخلبهم تلك التمويهات، بل همتهم مصروفة إلى معرفة الحقائق، فينظرون إلى المعاني التي يدعو إليها الدعاة، فإن كانت حقا قبلوها، وانقادوا لها، ولو كسيت عبارات ردية، وألفاظا غير وافية، وإن كانت باطلا ردوها على من قالها، كائنا من كان، ولو ألبست من العبارات المستحسنة، ما هو أرق من الحرير.
{يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar.” Yani çağırdıkları batıl davayı birbirlerine süslerler; beyinsizler aldansın, hakikatleri anlamayan ve manaları kavramayıp sadece yaldızlı lafızlara ve süslü ifadelere hayran olan ahmaklar boyun eğsin diye o batıl için ifadeleri yaldızlayıp en güzel surete sokarlar. Böylece hakkı batıl, batılı da hak zannederler. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ} Yani o yaldızlı söze meyletsin diye, {أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ} “ahirete inanmayanların kalpleri”; çünkü ahiret gününe inanmamaları ve faydalı bir akıldan yoksun olmaları onları buna sevk eder. Ona kulak verdikten sonra {وَلِيَرْضَوْهُ} “ondan hoşnut olsunlar diye”; önce ona kulak verirler, sonra ona meyledip o süslü ifadeleri görünce ondan razı olurlar, o söz kalplerinde süslenir ve köklü bir akide, ayrılmaz bir vasıf hâline gelir. Bunun neticesinde ise {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} “işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye”, yani o çirkin akidelerin gereği olan yalanı söz ve fiil olarak ortaya koyarlar. İnsan ve cin şeytanlarına aldanan ve onların davetine icabet edenlerin durumu böyledir. Ahirete iman eden, kâmil akıl ve vakur basiret sahibi kimselere gelince; onlar bu süslü ifadelere aldanmaz, bu yaldızlamalar onların aklını çelmez. Bilakis onların gayreti hakikatleri bilmeye yöneliktir; davetçilerin çağırdığı manalara bakarlar: Şayet o mana hak ise, kötü ifadeler ve yetersiz lafızlarla giydirilmiş olsa bile onu kabul eder ve ona boyun eğerler; şayet batıl ise, kim söylerse söylesin, ipekten daha zarif süslü ifadelerle giydirilmiş olsa bile onu söyleyenin yüzüne çarparlar.
ومن حكمة الله تعالى، في جعله للأنبياء أعداء، وللباطل أنصارا قائمين بالدعوة إليه، أن يحصل لعباده الابتلاء والامتحان، ليتميز الصادق من الكاذب، والعاقل من الجاهل، والبصير من الأعمى.
Allah Teâlâ'nın peygamberlere düşmanlar, batıla da onu savunan ve ona davet eden yardımcılar kılmasındaki hikmetlerinden biri; doğru söyleyen ile yalancının, akıllı ile cahilin, basiretli ile körün birbirinden ayırt edilmesi için kulları hakkında imtihan ve sınamanın gerçekleşmesidir.
ومن حكمته أن في ذلك بيانا للحق، وتوضيحا له، فإن الحق يستنير ويتضح إذا قام الباطل يصارعه ويقاومه. فإنه -حينئذ- يتبين من أدلة الحق، وشواهده الدالة على صدقه وحقيقته، ومن فساد الباطل وبطلانه، ما هو من أكبر المطالب، التي يتنافس فيها المتنافسون.
O'nun hikmetlerindendir ki: Bunda hakkın beyanı ve açıklanması vardır; zira batıl onunla mücadele edip direndiği zaman hak nurlanır ve parlar. İşte o anda hakkın doğruluğuna ve hakikatine delalet eden delil ve şahitleri ile batılın fesadı ve çürüklüğü, yarışanların uğrunda yarıştığı en büyük hedeflerden biri olarak açığa çıkar.
{١١٤، ١١٥} {أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ * وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} .
{١١٤، ١١٥} {أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ * وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O size Kitab'ı açıklanmış olarak indirmişken, Allah'tan başka bir hakem mi arayayım? Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun Rabbin tarafından hak ile indirildiğini bilirler. O hâlde sakın şüphe edenlerden olma! Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun sözlerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, Semî'dir, Alîm'dir.”
أي: قل يا أيها الرسول {أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا} أحاكم إليه، وأتقيد بأوامره ونواهيه. فإن غير الله محكوم عليه لا حاكم. وكل تدبير وحكم للمخلوق فإنه مشتمل على النقص، والعيب، والجور، وإنما الذي يجب أن يتخذ حاكما، فهو الله وحده لا شريك له، الذي له الخلق والأمر.
Yani ey Resul! De ki: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا} “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?” ki hükmüne başvurayım, emir ve yasaklarına bağlanayım. Zira Allah'tan başkası hakem değil, hakkında hüküm verilendir. Yaratılmışların her türlü tedbiri ve hükmü eksiklik, kusur ve zulüm içerir. Hakem edinilmesi vacip olan ise yaratmanın ve emrin sahibi olan, tektir ve hiçbir ortağı bulunmayan Allah'tır.
{الَّذِي أَنزلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلا} أي: موضَّحا فيه الحلال والحرام، والأحكام الشرعية، وأصول الدين وفروعه، الذي لا بيان فوق بيانه، ولا برهان أجلى من برهانه، ولا أحسن منه حكما ولا أقوم قيلا لأن أحكامه مشتملة على الحكمة والرحمة.
{الَّذِي أَنزلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلا} “O size Kitab'ı açıklanmış olarak indirmiştir”. Yani içinde helalin ve haramın, şer'î hükümlerin, dinin asıllarının ve füruunun açıklandığı; beyanının üstünde hiçbir beyanın, burhanından daha açık hiçbir burhanın bulunmadığı, hükmü ondan daha güzel ve sözü ondan daha doğru hiçbir şeyin olmadığı bir Kitap'tır; zira O'nun hükümleri hikmeti ve rahmeti kapsamaktadır.
وأهل الكتب السابقة، من اليهود والنصارى، يعترفون بذلك {ويَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنزلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ} ولهذا، تواطأت الإخبارات {فَلا} تشُكَّنَّ في ذلك ولا {تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} .
Yahudilerden ve Hristiyanlardan önceki kitap ehli de bunu itiraf ederler {ويَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنزلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ} “ve onun Rabbin tarafından hak ile indirildiğini bilirler.” Bu sebeple haberler birbirini teyit etmiştir; {فَلا} bu hususta asla şüpheye düşme ve {تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “sakın şüphe edenlerden olma!”
ثم وصف تفصيلها فقال: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} أي: صدقا في الأخبار، وعدلا في الأمر والنهي. فلا أصدق من أخبار الله التي أودعها هذا الكتاب العزيز، ولا أعدل من أوامره ونواهيه {لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} [حيث حفظها وأحكمها بأعلى أنواع الصدق، وبغاية الحق، فلا يمكن تغييرها، ولا اقتراح أحسن منها] (١) .
Sonra bu tafsilatı niteleyerek şöyle buyurdu: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} “Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır.” Yani haberlerde doğruluk, emir ve nehiylerde adalet bakımından. Allah'ın bu aziz Kitab'a yerleştirdiği haberlerden daha doğrusu, O'nun emir ve nehiylerinden daha adili yoktur. {لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} “O'nun sözlerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur.” [Zira O, sözlerini doğruluğun en yüce türüyle ve hakkın nihai mertebesiyle korumuş ve muhkem kılmıştır; dolayısıyla onların değiştirilmesi veya onlardan daha güzelinin teklif edilmesi mümkün değildir] (1).
{وَهُوَ السَّمِيعُ} لسائر الأصوات، باختلاف اللغات على تفنن الحاجات. {الْعَلِيمُ} الذي أحاط علمه بالظواهر والبواطن، والماضي والمستقبل.
{وَهُوَ السَّمِيعُ} “O, hakkıyla işitendir;” farklı dillerdeki ve çeşit çeşit ihtiyaçlardaki bütün sesleri [işitendir]. {الْعَلِيمُ} “[Hakkıyla] bilendir;” ilmi açığı ve gizliyi, geçmişi ve geleceği kuşatmıştır.
{١١٦، ١١٧} {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ * إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} .
{١١٦، ١١٧} {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ * إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir; doğru yolda olanları da en iyi bilen O'dur.”
يقول تعالى، لنبيه محمد ﷺ، محذرا عن طاعة أكثر الناس: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} فإن أكثرهم قد انحرفوا في أديانهم وأعمالهم، وعلومهم. فأديانهم فاسدة، وأعمالهم تبع لأهوائهم، وعلومهم ليس فيها تحقيق، ولا إيصال لسواء الطريق.
Allah Teâlâ Nebisi Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- insanların çoğuna uymaktan sakındırarak şöyle buyurmaktadır: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar.” Zira onların çoğu dinlerinde, amellerinde ve ilimlerinde sapmışlardır. Dinleri bozuk, amelleri hevalarına tabi ve ilimleri ise ne tahkike dayanır ne de dosdoğru yola ulaştırır.
بل غايتهم أنهم يتبعون الظن، الذي لا يغني من الحق شيئا، ويتخرصون في القول على الله ما لا يعلمون، ومن كان بهذه المثابة، فحرى أن يحذِّر الله منه عبادَه، ويصف لهم أحوالهم؛ لأن هذا -وإن كان خطابا للنبي ﷺ فإن أمته أسوة له في سائر الأحكام، التي ليست من خصائصه.
Bilakis varacakları son nokta, haktan hiçbir şeyi ifade etmeyen zanna uymaktır; bilmedikleri şeyleri Allah hakkında uydurup söylerler. Bu konumda olan kimseden Allah'ın kullarını sakındırması ve onların hâllerini tarif etmesi gayet yerindedir. Zira bu -her ne kadar Nebi'ye -sallallâhu aleyhi ve sellem- bir hitap olsa da- kendisine has olmayan bütün hükümlerde ümmeti ona tabidir.
والله تعالى أصدق قيلا وأصدق حديثا، و {هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} وأعلم بمن يهتدي. ويهدي. فيجب عليكم -أيها المؤمنون- أن تتبعوا نصائحه وأوامره ونواهيه لأنه أعلم بمصالحكم، وأرحم بكم من أنفسكم.
Allah Teâlâ sözü en doğru ve kelamı en sadık olandır; {هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} “kendi yolundan sapanları en iyi bilendir”; doğru yola gireni ve ileteni de en iyi bilendir. Ey müminler! Sizin maslahatlarınızı en iyi bilen ve size kendi nefislerinizden daha merhametli olan O olduğu için, O'nun nasihatlerine, emir ve yasaklarına uymanız üzerinize vaciptir.
ودلت هذه الآية، على أنه لا يستدل على الحق، بكثرة أهله، ولا يدل قلة السالكين لأمر من الأمور أن يكون غير حق، بل الواقع بخلاف ذلك، فإن أهل الحق هم الأقلون عددا، الأعظمون -عند الله- قدرا وأجرا، بل الواجب أن يستدل على الحق والباطل، بالطرق الموصلة إليه.
Bu ayet göstermektedir ki; hakkın doğruluğuna taraftarlarının çokluğuyla istidlal edilmez ve bir yolda yürüyenlerin azlığı da onun hak olmadığına delalet etmez; bilakis vakıa bunun tam aksinedir. Zira hak ehli sayıca en az olanlar, Allah katında ise kadr ve ecir bakımından en büyük olanlardır. Bilakis vacip olan, hak ve batıla ancak onlara ulaştıran yollarla istidlal etmektir.
{١١٨، ١١٩} {فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ} .
{١١٨، ١١٩} {فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ} “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin.”
يأمر تعالى عباده المؤمنين، بمقتضى الإيمان، وأنهم إن كانوا مؤمنين، فليأكلوا مما ذكر اسم الله عليه من بهيمة الأنعام، وغيرها من الحيوانات المحللة، ويعتقدوا حلها، ولا يفعلوا كما يفعل أهل الجاهلية من تحريم كثير من الحلال، ابتداعا من عند أنفسهم، وإضلالا من شياطينهم، فذكر الله أن علامة المؤمن مخالفة أهل الجاهلية، في هذه العادة الذميمة، المتضمنة لتغيير شرع الله.
Allah Teâlâ mümin kullarına imanın gereği olarak emretmektedir ki; eğer mümin iseler, kurbanlık hayvanlardan ve diğer helal kılınmış hayvanlardan üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yesinler, bunların helal olduğuna inansınlar ve cahiliye ehlinin kendi kendilerine bidat çıkararak ve şeytanlarının saptırmasıyla helal olan pek çok şeyi haram kıldıkları gibi yapmasınlar. Allah müminin alametinin; Allah'ın şeriatını değiştirmeyi içeren bu çirkin âdette cahiliye ehline muhalefet etmek olduğunu zikretmiştir.
{وَمَا لَكُمْ أَلا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ} .
{وَمَا لَكُمْ أَلا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ} “Çaresiz kalıp mecbur olduklarınız dışında, üzerinize haram kıldıklarını size ayrıntılı olarak açıklamışken, üzerine Allah'ın adı anılanlardan ne diye yemiyorsunuz? Doğrusu birçoğu bilgisizce kendi hevalarına uyarak saptırıyorlar. Şüphesiz Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir.”
وأنه، أي شيء يمنعهم من أكل ما ذكر اسم الله عليه، وقد فصل الله لعباده ما حرم عليهم، وبينه، ووضحه؟ فلم يبق فيه إشكال ولا شبهة، توجب أن يمتنع من أكل بعض الحلال، خوفا من الوقوع في الحرام، ودلت الآية الكريمة، على أن الأصل في الأشياء والأطعمة الإباحة، وأنه إذا لم يرد الشرع بتحريم شيء منها، فإنه باق على الإباحة، فما سكت الله عنه فهو حلال، لأن الحرام قد فصله الله، فما لم يفصله الله فليس بحرام.
Allah kullarına haram kıldığı şeyleri ayrıntılı olarak açıklamış, beyan etmiş ve netleştirmişken; harama düşme korkusuyla helalin bir kısmını yemekten kaçınmayı gerektirecek hiçbir müşkül ve şüphe kalmamışken, üzerine Allah'ın ismi anılan şeylerden yemelerine engel olan şey nedir? Bu ayet-i kerime, eşyada ve yiyeceklerde aslolanın mubahlık olduğuna; şeriat bunlardan herhangi birinin haram kılındığına dair bir hüküm getirmedikçe onun mubahlık üzere kaldığına ve Allah'ın hakkında sükût ettiği şeylerin helal olduğuna delalet eder. Zira haramı Allah ayrıntılı olarak açıklamıştır; Allah'ın haram olarak açıklamadığı şeyler ise haram değildir.
ومع ذلك، فالحرام الذي قد فصله الله وأوضحه، قد أباحه عند الضرورة والمخمصة، كما قال تعالى: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزيرِ} إلى أن قال: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
Bununla birlikte Allah'ın ayrıntılı olarak açıkladığı haramı, zaruret ve şiddetli açlık anında mubah kılmıştır; nitekim Allah Teâlâ: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزيرِ} “Ölmüş hayvan, kan ve domuz eti size haram kılındı...” ayetinden şu kavline kadar buyurmuştur: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kim günaha meyletmeksizin açlıktan bunalıp mecbur kalırsa, şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
ثم حذر عن كثير من الناس، فقال: {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ} أي: بمجرد ما تهوى أنفسهم {بِغَيْرِ عِلْمٍ} ولا حجة. فليحذر العبد من أمثال هؤلاء، وعلامتُهم -كما وصفهم الله لعباده- أن دعوتهم غير مبنية على برهان، ولا لهم حجة شرعية، وإنما يوجد لهم شبه بحسب أهوائهم الفاسدة، وآرائهم القاصرة، فهؤلاء معتدون على شرع الله وعلى عباد الله، والله لا يحب المعتدين، بخلاف الهادين المهتدين، فإنهم يدعون إلى الحق والهدى، ويؤيدون دعوتهم بالحجج العقلية والنقلية، ولا يتبعون في دعوتهم إلا رضا ربهم والقرب منه.
Sonra birçok insandan sakındırarak şöyle buyurdu: {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ} “Doğrusu birçoğu kendi hevalarına uyarak”, yani sırf nefislerinin arzuladığı şeylerle {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “bilgisizce” ve hiçbir hüccet olmaksızın saptırırlar. Kul bu gibilerden sakınmalıdır; onların alameti -Allah'ın kullarına tarif ettiği üzere- davetlerinin bir burhana dayanmaması ve şer'î bir hüccetlerinin bulunmamasıdır. Onlarda ancak bozuk hevalarına ve sığ görüşlerine göre birtakım şüpheler bulunur. Bunlar Allah'ın şeriatına ve Allah'ın kullarına karşı haddi aşanlardır; Allah ise haddi aşanları sevmez. Hidayete erdiren ve doğru yolda olanlar ise böyle değildir; onlar hakka ve hidayete davet ederler, davetlerini aklî ve naklî hüccetlerle desteklerler ve davetlerinde ancak Rablerinin rızasını ve O'na yakınlaşmayı gözetirler.
{١٢٠} {وَذَرُوا ظَاهِرَ الإثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الإثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ} .
{١٢٠} {وَذَرُوا ظَاهِرَ الإثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الإثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Şüphesiz günah kazananlar, işlediklerinin cezasını mutlaka çekeceklerdir.”
المراد بالإثم: جميع المعاصي، التي تؤثم العبد، أي: توقعه في الإثم، والحرج، من الأشياء المتعلقة بحقوق الله، وحقوق عباده. فنهى الله عباده، عن اقتراف الإثم الظاهر والباطن، أي: السر والعلانية، المتعلقة بالبدن والجوارح، والمتعلقة بالقلب، ولا يتم للعبد، ترك المعاصي الظاهرة والباطنة، إلا بعد معرفتها، والبحث عنها، فيكون البحث عنها ومعرفة معاصي القلب والبدن، والعلمُ بذلك واجبا متعينا على المكلف.
Günahtan (ism) maksat: Kulu günahkâr kılan, yani Allah'ın haklarına ve kullarının haklarına taalluk eden şeylerden kulu günaha ve sıkıntıya sokan bütün masiyetlerdir. Allah kullarını açığıyla ve gizlisiyle, yani gizli ve aşikâr olanıyla, beden ve organlara taalluk edenleriyle ve kalbe taalluk edenleriyle günah işlemekten nehyetmiştir. Kul için zahirî ve batınî günahları terk etmek ancak onları bilmek ve araştırmakla tamam olur; dolayısıyla bunları araştırmak, kalp ve bedenin günahlarını bilmek ve bunlara dair ilim sahibi olmak mükellef üzerine farz-ı ayındır.
وكثير من الناس، تخفى عليه كثير من المعاصي، خصوصا معاصي القلب، كالكبر والعجب والرياء، ونحو ذلك، حتى إنه يكون به كثير منها، وهو لا يحس به ولا يشعر، وهذا من الإعراض عن العلم، وعدم البصيرة.
İnsanların çoğuna kibir, ucb (kendini beğenme), riya ve benzerleri gibi bilhassa kalp günahları olmak üzere pek çok günah gizli kalır; öyle ki kendisinde bunlardan birçoğu bulunduğu hâlde bunun farkına varmaz ve hissetmez. Bu ise ilimden yüz çevirmekten ve basiret noksanlığındandır.
ثم أخبر تعالى، أن الذين يكسبون الإثم الظاهر والباطن، سيجزون على حسب كسبهم، وعلى قدر ذنوبهم، قلَّت أو كثرت، وهذا الجزاء يكون في الآخرة، وقد يكون في الدنيا، يعاقب العبد، فيخفف عنه بذلك من سيئاته.
Sonra Allah Teâlâ, açık ve gizli günahları işleyenlerin; az olsun çok olsun kazançlarına göre ve günahları ölçüsünde cezalandırılacaklarını haber verdi. Bu ceza ahirette olur; bazen de dünyada olur ve kul cezalandırılarak böylece günahları hafifletilir.
{١٢١} {وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} .
{١٢١} {وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} “Üzerine Allah'ın adı anılmayanlardan yemeyin; çünkü o mutlaka bir fısktır (yoldan çıkmadır). Doğrusu şeytanlar sizinle tartışmaları için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz.”
ويدخل تحت هذا المنهي عنه، ما ذكر عليه اسم غير الله كالذي يذبح للأصنام، وآلهتهم، فإن هذا مما أهل لغير الله به، المحرم بالنص عليه خصوصا.
Putlar ve ilahları için kesilenler gibi üzerine Allah'tan başkasının adı anılanlar da bu yasak kapsamına girer. Zira bu, özellikle nass ile haram kılınan “Allah'tan başkası adına kesilen” şeylerdendir.
ويدخل في ذلك، متروك التسمية، مما ذبح لله، كالضحايا، والهدايا، أو للحم والأكل، إذا كان الذابح متعمدا ترك التسمية، عند كثير من العلماء.
Birçok âlime göre; kesen kimse besmeleyi kasten terk ettiği takdirde kurbanlar, hedy kurbanları veya et ve yemek için kesilenler gibi Allah için kesilip de besmelesi terk edilen hayvanlar da buna dâhildir.
ويخرج من هذا العموم، الناسي بالنصوص الأخر، الدالة على رفع الحرج عنه، ويدخل في هذه الآية، ما مات بغير ذكاة من الميتات، فإنها مما لم يذكر اسم الله عليه.
Unutan kimse ise üzerindeki sorumluluğun kalktığına delalet eden diğer nasslar sebebiyle bu genel hükmün dışındadır. Usulüne uygun kesilmeksizin ölen murdar hayvanlar (meyte) da bu ayetin kapsamına girer; zira onlar da üzerine Allah'ın adı anılmayanlardandır.
ونص الله عليها بخصوصها، في قوله: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} ولعلها سبب نزول الآية، لقوله {وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ} بغير علم.
Allah Teâlâ: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Ölmüş hayvan size haram kılındı” kavlinde bunu bizzat açıkça belirtmiştir. {وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ} “Doğrusu şeytanlar sizinle tartışmaları için kendi dostlarına fısıldarlar” kavli sebebiyle ayetin iniş sebebi muhtemelen budur.