Binûn

En'âm Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فإن المشركين -حين سمعوا تحريم الله ورسوله الميتةَ، وتحليله للمذكاة، وكانوا يستحلون أكل الميتة- قالوا -معاندة لله ورسوله، ومجادلة بغير حجة ولا برهان- أتأكلون ما قتلتم، ولا تأكلون ما قتل الله؟ يعنون بذلك: الميتة.

Zira müşrikler -Allah ve Resulü'nün murdar hayvanı haram kıldığını, usulünce kesileni ise helal kıldığını duyduklarında ve kendileri de murdar hayvanın etini helal saymaktayken- Allah ve Resulü'ne inat olsun diye, hiçbir hüccet ve burhan olmaksızın tartışarak: “Kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü yemiyor musunuz?” dediler. Bununla murdar hayvanı (meyteyi) kastediyorlardı.

وهذا رأي فاسد، لا يستند على حجة ولا دليل بل يستند إلى آرائهم الفاسدة التي لو كان الحق تبعا لها لفسدت السماوات والأرض، ومن فيهن.

Bu, hiçbir hüccet ve delile dayanmayan bozuk bir görüştür; bilakis eğer hak onların hevalarına tabi olsaydı göklerin, yerin ve içindekilerin fesada uğrayacağı bozuk görüşlerine dayanmaktadır.

فتبا لمن قدم هذه العقول على شرع الله وأحكامه، الموافقة للمصالح العامة والمنافع الخاصة. ولا يستغرب هذا منهم، فإن هذه الآراء وأشباهها، صادرة عن وحي أوليائهم من الشياطين، الذين يريدون أن يضلوا الخلق عن دينهم، ويدعوهم ليكونوا من أصحاب السعير.

Genel maslahatlara ve özel faydalara uygun olan Allah'ın şeriatı ve hükümlerinin önüne bu akılları geçiren kimseye yazıklar olsun! Onlardan böyle bir şeyin sadır olması da yadırganmaz; zira bu ve benzeri görüşler, insanları dinlerinden saptırmak ve çılgın alevli cehennem ehli olmaya çağırmak isteyen şeytanlardan dostlarının fısıltılarından neşet etmektedir.

{وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} في شركهم وتحليلهم الحرام، وتحريمهم الحلال {إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} لأنكم اتخذتموهم أولياء من دون الله، ووافقتموهم على ما به فارقوا المسلمين، فلذلك كان طريقكم، طريقهم.

Şirklerinde, haramı helal ve helali haram kılmalarında {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} “eğer onlara uyarsanız”, {إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} “şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz”. Çünkü onları Allah'tan başka dostlar edindiniz ve Müslümanlardan ayrıldıkları hususlarda onlara muvafakat ettiniz; bu sebeple sizin yolunuz da onların yolu gibi olur.

ودلت هذه الآية الكريمة على أن ما يقع في القلوب من الإلهامات والكشوف، التي يكثر وقوعها عند الصوفية ونحوهم، لا تدل -بمجردها على أنها حق، ولا تصدق حتى تعرض على كتاب الله وسنة رسوله.

Bu ayet-i kerime; sûfîler ve benzerlerinde çokça meydana gelen, kalplere doğan ilham ve keşiflerin sırf kendileriyle hak olduğuna delalet etmeyeceğine, Allah'ın Kitabı'na ve Resulü'nün sünnetine arz edilmedikçe doğrulanmayacağına delalet eder.

فإن شهدا لها بالقبول قبلت، وإن ناقضتهما ردت، وإن لم يعلم شيء من ذلك، توقف فيها ولم تصدق ولم تكذب، لأن الوحي والإلهام، يكون الرحمن ويكون من الشيطان، فلا بد من التمييز بينهما والفرقان، وبعدم التفريق بين الأمرين، حصل من الغلط والضلال، ما لا يحصيه إلا الله.

Şayet bu ikisi (Kitap ve Sünnet) onun kabulüne şahitlik ederse kabul olunur; onlara zıt düşerse reddedilir; bunlardan hiçbir şey bilinmezse durulur (tevakkuf edilir), ne doğrulanır ne de yalanlanır. Zira vahiy ve ilham Rahmân'dan da olabilir, şeytandan da olabilir. Dolayısıyla ikisini birbirinden ayırt etmek ve furkan sahibi olmak şarttır. Bu iki durumun birbirinden ayırt edilmemesi sebebiyle, ancak Allah'ın sayabileceği kadar nice yanılgı ve sapıklık meydana gelmiştir.

{١٢٢ - ١٢٤} {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ * وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} .

{١٢٢ - ١٢٤} {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ * وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayan kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere yapmakta oldukları böyle süslü gösterildi. Böylece her beldede, orada hile ve tuzak kursunlar diye günahkârlarının ileri gelenlerini yetkili kıldık. Hâlbuki onlar tuzakları ancak kendilerine kurarlar da farkına varmazlar. Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın resullerine verilenin bir benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katından bir aşağılık ve şiddetli bir azap erişecektir.”

يقول تعالى: {أَوَمَنْ كَانَ} من قبل هداية الله له {مَيْتًا} في ظلمات الكفر، والجهل، والمعاصي، {فَأَحْيَيْنَاهُ} بنور العلم والإيمان والطاعة، فصار يمشي بين الناس في النور، متبصرا في أموره، مهتديا لسبيله، عارفا للخير مؤثرا له، مجتهدا في تنفيذه في نفسه وغيره، عارفا بالشر مبغضا له، مجتهدا فيتركه وإزالته عن نفسه وعن غيره. أفيستوي هذا بمن هو في الظلمات، ظلمات الجهل والغي، والكفر والمعاصي.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendisine hidayet etmesinden önce küfrün, cehaletin ve günahların karanlıkları içinde {أَوَمَنْ كَانَ} {مَيْتًا} “ölü olan”, {فَأَحْيَيْنَاهُ} “kendisini” ilmin, imanın ve itaatin nuruyla “dirilttiğimiz”; böylece insanlar arasında nur içinde yürüyen, işlerinde basiret sahibi olan, yoluna hidayet bulan, hayrı bilip onu tercih eden, kendi nefsinde ve başkalarında onu uygulamaya gayret gösteren, şerri bilip ona buğzeden, onu terk etmeye ve nefsinden ve başkalarından gidermeye çalışan kimse; cehaletin, azgınlığın, küfrün ve günahların karanlıkları içinde bulunan kimseyle bir olur mu?

{لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} قد التبست عليه الطرق، وأظلمت عليه المسالك، فحضرها لهم والغم والحزن والشقاء. فنبه تعالى العقول بما تدركه وتعرفه، أنه لا يستوي هذا ولا هذا كما لا يستوي الليل والنهار، والضياء والظلمة، والأحياء والأموات.

{لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} “Ondan hiç çıkamayan”; yolları birbirine karışmış, yolları kararmış, kendisini keder, hüzün ve şekavet kuşatmış kimse [gibi olur mu]? Allah Teâlâ idrak edip bildikleri şeylerle akıllara uyarıda bulunmuştur ki; gece ile gündüz, aydınlık ile karanlık, diriler ile ölüler bir olmadığı gibi bu iki kimse de asla bir olmaz.

فكأنه قيل: فكيف يؤثر من له أدنى مسكة من عقل، أن يكون بهذه الحالة، وأن يبقى في الظلمات متحيرا: فأجاب بأنه {زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} فلم يزل الشيطان يحسن لهم أعمالهم، ويزينها في قلوبهم، حتى استحسنوها ورأوها حقا. وصار ذلك عقيدة في قلوبهم، وصفة راسخة ملازمة لهم، فلذلك رضوا بما هم عليه من الشر والقبائح. وهؤلاء الذين في الظلمات يعمهون، وفي باطلهم يترددون، غير متساوين.

Sanki şöyle denilmiştir: En ufak bir akıl kırıntısına sahip olan kimse nasıl olur da bu hâlde olmayı ve karanlıklar içinde şaşkın kalmayı tercih eder? [Allah Teâlâ] buna şöyle cevap vermiştir: {زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “İşte kâfirlere yapmakta oldukları böyle süslü gösterildi.” Şeytan amellerini güzel bulup hak görünceye kadar onlara amellerini güzel göstermeye ve kalplerinde süslemeye devam etti. Bu durum kalplerinde bir akide, kendilerinden ayrılmayan köklü bir nitelik hâline geldi; bu sebeple içinde bulundukları şer ve çirkinliklerden razı oldular. Karanlıklar içinde bocalayan ve batılları içinde gidip gelen bu kimseler de birbirine eşit değildir.

فمنهم: القادة، والرؤساء، والمتبوعون، ومنهم: التابعون المرءوسون، والأولون، منهم الذين فازوا بأشقى الأحوال، ولهذا قال:

Onlardan kimi liderler, reisler ve kendilerine uyulanlardır; kimi de tabi olanlar ve emredilenlerdir. Bunlardan öncekiler (önderler) en bedbaht hâlleri elde edenlerdir; bu sebeple şöyle buyurmuştur:

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا} أي: الرؤساء الذين قد كبر جرمهم، واشتد طغيانهم {لِيَمْكُرُوا فِيهَا} بالخديعة والدعوة إلى سبيل الشيطان، ومحاربة الرسل وأتباعهم، بالقول والفعل، وإنما مكرهم وكيدهم يعود على أنفسهم، لأنهم يمكرون، ويمكر الله والله خير الماكرين.

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا} “Böylece her beldede, günahkârlarının ileri gelenlerini yetkili kıldık”; yani cürümleri büyüyen ve taşkınlıkları şiddetlenen reisleri kıldık ki, {لِيَمْكُرُوا فِيهَا} “orada hile ve tuzak kursunlar”; aldatarak, şeytanın yoluna davet ederek, söz ve fiille resullerle ve onlara uyanlarla savaşarak hile yapsınlar. Hâlbuki onların hile ve tuzakları ancak kendilerine döner; zira onlar tuzak kurarlar, Allah da tuzaklarını boşa çıkarır; Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır.

وكذلك يجعل الله كبار أئمة الهدى وأفاضلهم، يناضلون هؤلاء المجرمين، ويردون عليهم أقوالهم ويجاهدونهم في سبيل الله، ويسلكون بذلك السبل الموصلة إلى ذلك، ويعينهم الله ويسدد رأيهم، ويثبت أقدامهم، ويداول الأيام بينهم وبين أعدائهم، حتى يدول الأمر في عاقبته بنصرهم وظهورهم، والعاقبة للمتقين.

Aynı şekilde Allah hidayet imamlarının büyüklerini ve faziletlilerini de bu mücrimlerle mücadele eden, onların sözlerini reddeden, Allah yolunda onlarla cihat eden ve buna ulaştıran yolları tutan kimseler kılar. Allah onlara yardım eder, görüşlerini isabetli kılar, ayaklarını sabit tutar ve neticede iş onların zaferi ve üstünlüğüyle sonuçlanıncaya kadar düşmanlarıyla aralarında günleri döndürür; akıbet muttakilerindir.

وإنما ثبت أكابر المجرمين على باطلهم، وقاموا برد الحق الذي جاءت به الرسل، حسدا منهم وبغيا، فقالوا: {لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} من النبوة والرسالة. وفي هذا اعتراض منهم على الله، وعجب بأنفسهم، وتكبر على الحق الذي أنزله على أيدي رسله، وتحجر على فضل الله وإحسانه.

Mücrimlerin ileri gelenleri sırf haset ve azgınlıklarından ötürü batılları üzerinde sebat etmiş ve resullerin getirdiği hakkı reddederek şöyle demişlerdir: Nübüvvet ve risaletten {لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} “'Allah'ın resullerine verilenin bir benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız.'” Bunda onların Allah'a itirazı, kendilerini beğenmişlikleri, resullerinin eliyle indirdiği hakka karşı kibirlenmeleri ve Allah'ın lütuf ve ihsanını tekellerine alma çabaları vardır.

فرد الله عليهم اعتراضهم الفاسد، وأخبر أنهم لا يصلحون للخير، ولا فيهم ما يوجب أن يكونوا من عباد الله الصالحين، فضلا أن يكونوا من النبيين والمرسلين، فقال: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} فيمن علمه يصلح لها، ويقوم بأعبائها، وهو متصف بكل خلق جميل، ومتبرئ من كل خلق دنيء، أعطاه الله ما تقتضيه حكمته أصلا وتبعا، ومن لم يكن كذلك، لم يضع أفضل مواهبه، عند من لا يستأهله، ولا يزكو عنده.

Allah onların bu batıl itirazlarını reddetti; peygamber ve resul olmak şöyle dursun, onların hiçbir hayra elverişli olmadıklarını ve Allah'ın salih kullarından olmalarını gerektirecek bir vasfa dahi sahip bulunmadıklarını haber vererek şöyle buyurdu: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.” Yani risalete elverişli olduğunu, onun ağır yüklerini kaldırabileceğini bildiği; her güzel ahlak ile vasıflanmış, her alçak ahlaktan beri kılınmış ve hikmetinin gerektirdiği şeyleri asıl ve tebaa olarak Allah'ın kendisine bahşettiği kimseye [verir]. Böyle olmayan kimseye gelince; O, en üstün mevhibelerini buna layık olmayan ve yanında o mevhibenin arınmayacağı kimseye vermez.

وفي هذه الآية، دليل على كمال حكمة الله تعالى، لأنه، وإن كان تعالى رحيما واسع الجود، كثير الإحسان، فإنه حكيم لا يضع جوده إلا عند أهله، ثم توعد المجرمين فقال: {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ} أي: إهانة وذل، كما تكبروا على الحق، أذلهم الله. {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} أي: بسبب مكرهم، لا ظلما منه تعالى.

Bu ayette Allah Teâlâ'nın hikmetinin kemaline delil vardır; zira her ne kadar merhametli, cömertliği geniş ve ihsanı bol olsa da O Hakîm'dir, cömertliğini ancak ehline bahşeder. Sonra mücrimleri tehdit ederek şöyle buyurdu: {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ} “Suç işleyenlere Allah katından bir aşağılık erişecektir”; yani hakka karşı kibirlendikleri gibi Allah onları zelil kılacaktır. {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} “Ve kurdukları tuzaklar sebebiyle şiddetli bir azap [erişecektir].” Yani O'nun bir zulmü olmaksızın, kendi hile ve tuzakları sebebiyle.

{١٢٥} {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ} .

{١٢٥} {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ} “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar. Kimi de saptırmak isterse, sanki göğe tırmanıyormuş gibi onun göğsünü daraltır ve sıkıştırır. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği (azabı) böyle bırakır.”

يقول تعالى -مبينا لعباده علامة سعادة العبد وهدايته، وعلامة شقاوته وضلاله-: إن من انشرح صدره للإسلام، أي: اتسع وانفسح، فاستنار بنور الإيمان، وحيي بضوء اليقين، فاطمأنت بذلك نفسه، وأحب الخير، وطوعت له نفسه فعله، متلذذا به غير مستثقل، فإن هذا علامة على أن الله قد هداه، ومَنَّ عليه بالتوفيق، وسلوك أقوم الطريق.

Allah Teâlâ kullarına kulun saadet ve hidayetinin alametini, şekavet ve dalaletinin de alametini beyan ederek şöyle buyurmaktadır: Kimin göğsü İslam'a açılırsa, yani genişleyip ferahlarsa, imanın nuruyla aydınlanır ve yakinin ışığıyla dirilirse; bununla nefsi mutmain olur, hayrı sever ve nefsi ona ağır bulmaksızın lezzet alarak hayır işlemeye boyun eğerse; işte bu, Allah'ın ona hidayet ettiğinin, muvaffakiyet ve en doğru yolda yürümeyi ona lütfettiğinin alametidir.

وأن علامة من يرد الله أن يضله، أن يجعل صدره ضيقا حرجا. أي: في غاية الضيق عن الإيمان والعلم واليقين، قد انغمس قلبه في الشبهات والشهوات، فلا يصل إليه خير، لا ينشرح قلبه لفعل الخير كأنه من ضيقه وشدته يكاد يصعد في السماء، أي: كأنه يكلف الصعود إلى السماء، الذي لا حيلة له فيه.

Allah'ın saptırmak istediği kimsenin alameti ise; göğsünü son derece dar ve sıkışık kılmasıdır. Yani imana, ilme ve yakine karşı son derece dardır; kalbi şüphelere ve şehvetlere dalmıştır, ona hiçbir hayır ulaşmaz, hayır işlemeye kalbi açılmaz; sanki darlığından ve şiddetinden ötürü göğe tırmanıyormuş gibi olur; yani kendisine hiçbir güç yetiremeyeceği göğe tırmanma görevi yüklenmiş gibi olur.

وهذا سببه، عدم إيمانهم، هو الذي أوجب أن يجعل الله الرجس عليهم، لأنهم سدوا على أنفسهم باب الرحمة والإحسان، وهذا ميزان لا يعول، وطريق لا يتغير، فإن من أعطى واتقى، وصدق بالحسنى، يسره الله لليسرى، ومن بخل واستغنى وكذب بالحسنى، فسييسره للعسرى.

Bunun sebebi onların iman etmeyişleridir; Allah'ın onların üzerine pisliği (azabı) bırakmasını gerektiren de budur. Çünkü onlar rahmet ve ihsan kapısını kendi üzerlerine kapatmışlardır. Bu, şaşmaz bir mizan ve değişmez bir yoldur: Kim verir, sakınır ve en güzeli (kelime-i tevhidi) tasdik ederse, Allah onu en kolaya muvaffak kılar; kim de cimrilik eder, kendini müstağni sayar ve en güzeli yalanlarsa, onu da en zora sevk eder.

{١٢٦، ١٢٧} {وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ * لَهُمْ دَارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .

{١٢٦، ١٢٧} {وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ * لَهُمْ دَارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Düşünüp öğüt alan bir kavim için ayetleri gerçekten genişçe açıkladık. Rableri katında esenlik yurdu (Dârü's-Selâm) onlarındır; yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların dostudur.”

أي: معتدلا موصلا إلى الله، وإلى دار كرامته، قد بينت أحكامه، وفصلت شرائعه، وميز الخير من الشر. ولكن هذا التفصيل والبيان، ليس لكل أحد، إنما هو {لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} فإنهم الذين علموا، فانتفعوا بعلمهم، وأعد الله لهم الجزاء الجزيل، والأجر الجميل، فلهذا قال: {لَهُمْ دَارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ} وسميت الجنة دار السلام، لسلامتها من كل عيب وآفة وكدر، وهم وغم، وغير ذلك من المنغصات، ويلزم من ذلك، أن يكون نعيمها في غاية الكمال، ونهاية التمام، بحيث لا يقدر على وصفه الواصفون، ولا يتمنى فوقه المتمنون، من نعيم الروح والقلب والبدن، ولهم فيها، ما تشتهيه الأنفس، وتلذ الأعين، وهم فيها خالدون.

Yani Allah'a ve O'nun ikram yurduna ulaştıran dosdoğru ve dengeli bir yoldur; hükümleri beyan edilmiş, şeriatları açıklanmış, hayır şerden ayırt edilmiştir. Fakat bu tafsilat ve beyan herkes için değildir; ancak {لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} “düşünüp öğüt alan bir kavim içindir”. Zira onlar bildiklerinde ilimlerinden faydalanan kimselerdir; Allah da onlar için bol mükâfat ve güzel bir ecir hazırlamıştır. Bu sebeple: {لَهُمْ دَارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında esenlik yurdu (Dârü's-Selâm) onlarındır” buyurmuştur. Cennete “Dârü's-Selâm” (esenlik yurdu) denilmiştir; çünkü her türlü ayıptan, afetten, kederden, tasa ve gamdan ve diğer huzur kaçırıcı şeylerden uzaktır (selamettedir). Bunun bir gereği olarak, onun ruh, kalp ve beden nimetleri tasvir edenlerin niteleyemeyeceği ve temenni edenlerin ötesini arzulayamayacağı şekilde son derece kâmil ve nihai mertebede tamdır. Orada onlar için canların çektiği, gözlerin lezzet aldığı her şey vardır ve onlar orada ebedî kalıcıdırlar.

{وَهُوَ وَلِيُّهُمْ} الذي يتولى تدبيرهم وتربيتهم، ولطف بهم في جميع أمورهم، وأعانهم على طاعته، ويسر لهم كل سبب موصل إلى محبته، وإنما تولاهم، بسبب أعمالهم الصالحة، ومقدماتهم التي قصدوا بها رضا مولاهم، بخلاف من أعرض عن مولاه، واتبع هواه، فإنه سلط عليه الشيطان فتولاه، فأفسد عليه دينه ودنياه.

{وَهُوَ وَلِيُّهُمْ} “O, onların dostudur”; onların sevk ve idaresini, terbiyesini üstlenen, bütün işlerinde onlara lütufta bulunan, itaati hususunda onlara yardım eden ve sevgisine ulaştıran her sebebi onlara kolaylaştırandır. Onların velayetini üstlenmesi ise salih amelleri ve Mevlâlarının rızasını kastettikleri gayretleri sebebiyledir. Mevlâsından yüz çevirip hevasına uyan kimse ise böyle değildir; zira Allah onun üzerine şeytanı musallat kılmış, şeytan da onun velayetini üstlenerek dinini ve dünyasını ifsat etmiştir.

{١٢٨ - ١٣٥} {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الإنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ * وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ * ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ} .

{١٢٨ - ١٣٥} {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الإنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ * وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ * ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ} “Onların hepsini toplayacağı gün: 'Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu ayartıp kendinize çektiniz' [buyurur]. Onların insanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık' derler. [Allah] buyurur ki: 'Allah'ın dilediği müstesna, içinde ebedî kalacağınız yer ateştir.' Şüphesiz Rabbin Hakîm'dir, Alîm'dir. İşte böylece kazandıkları günahlar sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz. 'Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınız hususunda sizi uyaran peygamberler gelmedi mi?' 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' derler. Dünya hayatı onları aldattı da kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler. Bu, halkı habersizken Rabbinin haksızlıkla ülkeleri helak edici olmadığındandır.”

يقول تعالى {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا} أي: جميع الثقلين، من الإنس والجن، من ضل منهم، ومن أضل غيره، فيقول موبخا للجن الذين أضلوا الإنس، وزينوا لهم الشر، وأزُّوهم إلى المعاصي: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ} أي: من إضلالهم، وصدهم عن سبيل الله، فكيف أقدمتم على محارمي، وتجرأتم على معاندة رسلي؟ وقمتم محاربين لله، ساعين في صد عباد الله عن سبيله إلى سبيل الجحيم؟

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا} “Onların hepsini toplayacağı gün”; yani insan ve cinden oluşan iki ağır topluluğun (sekaleyn) hepsini, onlardan sapanları ve başkasını saptıranları [toplar]. İnsanları saptıran, onlara şerri süsleyen ve onları günahlara kışkırtan cinleri azarlayarak şöyle buyurur: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الإنْسِ} “'Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu [aldattınız]'”; yani pek çoğunu saptırıp Allah'ın yolundan alıkoydunuz. Haramlara nasıl cüret ettiniz, resullerime inatla karşı çıkmaya nasıl cesaret gösterdiniz? Nasıl Allah'a savaş açıp O'nun kullarını yolundan cehennem yoluna çevirmeye çalıştınız?

فاليوم حقت عليكم لعنتي، ووجبت لكم نقمتي وسنزيدكم من العذاب بحسب كفركم، وإضلالكم لغيركم. وليس لكم عذر به تعتذرون، ولا ملجأ إليه تلجأون، ولا شافع يشفع ولا دعاء يسمع، فلا تسأل حينئذ عما يحل بهم من النكال، والخزي والوبال، ولهذا لم يذكر الله لهم اعتذارا، وأما أولياؤهم من الإنس، فأبدوا عذرا غير مقبول فقالوا: {رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} أي: تمتع كل من الجِنّي والإنسي بصاحبه، وانتفع به.

Bugün lanetim sizin üzerinize hak olmuş, intikamım sizlere vacip kılınmıştır; küfrünüz ve başkalarını saptırmanız nispetinde azabınızı artıracağız. İleri süreceğiniz hiçbir mazeretiniz, sığınacağınız hiçbir sığınağınız, şefaat edecek bir şefaatçiniz ve dinlenecek bir duanız yoktur. O anda onların başına gelecek ibretlik cezayı, rezilliği ve vebali artık sorma! Bu sebeple Allah onlar için bir mazeret zikretmemiştir. Onların insanlardan olan dostlarına gelince; onlar kabul edilmeyecek bir mazeret ileri sürerek şöyle dediler: {رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} “'Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik.'” Yani cin ve insandan her biri arkadaşından yararlanmış ve ondan faydalanmıştır.

فالجنّي يستمتع بطاعة الإنسي له وعبادته، وتعظيمه، واستعاذته به. والإنسي يستمتع بنيل أغراضه، وبلوغه بسبب خدمة الجِنّي له بعض شهواته، فإن الإنسي يعبد الجِنّي، فيخدمه الجِنّي، ويحصل له منه بعض الحوائج الدنيوية، أي: حصل منا من الذنوب ما حصل، ولا يمكن رد ذلك، {وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا} أي: وقد وصلنا المحل الذي نجازي فيه بالأعمال، فافعل بنا الآن ما تشاء، واحكم فينا بما تريد، فقد انقطعت حجتنا ولم يبق لنا عذر، والأمر أمرك، والحكم حكمك. وكأن في هذا الكلام منهم نوع تضرع وترقق، ولكن في غير أوانه. ولهذا حكم فيهم بحكمه العادل، الذي لا جور فيه، فقال: {النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا} .

Cin; insanın kendisine itaat etmesinden, ibadetinden, kendisini tazim edip kendisine sığınmasından istifade eder. İnsan ise; maksatlarına ulaşmaktan ve cinin kendisine hizmet etmesi sebebiyle bazı arzularını elde etmekten yararlanır. Zira insan cine kulluk eder, cin de ona hizmet edip onun bazı dünyalık ihtiyaçlarını karşılar. Yani [insanlar şöyle derler]: “Bizden sadır olan günahlar olmuştur ve bunu geri çevirmek mümkün değildir; {وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا} 've bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık.' Yani amellerle cezalandırılacağımız yere ulaştık; artık hakkımızda dilediğini yap ve istediğin hükmü ver; hüccetimiz kesilmiş ve mazeretimiz kalmamıştır, emir senin emrin, hüküm senin hükmündür.” Onların bu sözlerinde sanki bir nevi yalvarma ve merhamet dileme vardır; fakat vakti geçmiştir. Bu sebeple [Allah Teâlâ] haklarında içinde hiçbir zulüm bulunmayan adil hükmüyle hükmedip şöyle buyurdu: {النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا} “İçinde ebedî kalacağınız yer ateştir.”

ولما كان هذا الحكم من مقتضى حكمته وعلمه، ختم الآية بقوله: {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} فكما أن علمه وسع الأشياء كلها وعمّها، فحكمته الغائية شملت الأشياء وعمتها ووسعتها.

Bu hüküm hikmetinin ve ilminin bir gereği olduğundan, ayeti şu kavliyle mühürledi: {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Rabbin Hakîm'dir, Alîm'dir.” İlim nasıl her şeyi kuşatıp geneline şamil olduysa; nihai hikmeti de her şeyi kuşatmış, şamil ve vâsi olmuştur.

{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} أي: وكما ولَّيْنَا الجن المردة وسلطناهم على إضلال أوليائهم من الإنس وعقدنا بينهم عقد الموالاة والموافقة، بسبب كسبهم وسعيهم بذلك.

{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “İşte böylece kazandıkları günahlar sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz (dost kılarız).” Yani kendi kazançları ve bu yoldaki çabaları sebebiyle, azgın cinleri insanlardan olan dostlarını saptırmaya yetkili ve musallat kıldığımız, aralarında dostluk ve uyum akdi tesis ettiğimiz gibi...

كذلك من سنتنا أن نولي كل ظالم ظالما مثله، يؤزه إلى الشر ويحثه عليه، ويزهده في الخير وينفره عنه، وذلك من عقوبات الله العظيمة الشنيع أثرها، البليغ خطرها.

Aynı şekilde her zalimi kendisi gibi bir zalime bağlamak, onu şerre kışkırtıp teşvik eden, hayırdan uzaklaştırıp nefret ettiren kimseleri ona musallat etmek de bizim sünnetimizdendir. Bu ise Allah'ın eseri pek çirkin ve tehlikesi son derece büyük olan azametli cezalarındandır.

والذنب ذنب الظالم، فهو الذي أدخل الضرر على نفسه، وعلى نفسه جنى {وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ} ومن ذلك، أن العباد إذا كثر ظلمهم وفسادهم، ومنْعهم الحقوق الواجبة، ولَّى عليهم ظلمة، يسومونهم سوء العذاب، ويأخذون منهم بالظلم والجور أضعاف ما منعوا من حقوق الله، وحقوق عباده، على وجه غير مأجورين فيه ولا محتسبين.

Günah zalimin kendi günahıdır; nefsine zararı sokan ve kendi aleyhine cinayet işleyen bizzat kendisidir. {وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ} “Rabbin kullara asla zulmedici değildir.” Bunun bir örneği şudur: Kulların zulmü, fesadı ve vacip hakları menedişi çoğaldığında; Allah onların başına kendilerine azabın en kötüsünü tattıran zalimleri musallat eder. O zalimler, zulüm ve gaddarlıkla, onların Allah'ın ve kullarının haklarından menettiklerinin kat kat fazlasını kendilerinden alırlar; üstelik bundan ötürü hiçbir ecir de alamazlar ve sevap da kazanamazlar.

كما أن العباد إذا صلحوا واستقاموا، أصلح الله رعاتهم، وجعلهم أئمة عدل وإنصاف، لا ولاة ظلم واعتساف. ثم وبخ الله جميع من أعرض عن الحق ورده، من الجن والإنس، وبين خطأهم، فاعترفوا بذلك، فقال:

Nitekim kullar salah bulup istikamet üzere olduklarında da Allah onların yöneticilerini ıslah eder; onları zulüm ve istibdat idarecileri değil, adalet ve insaf önderleri kılar. Sonra Allah haktan yüz çevirip onu reddeden cin ve insanların hepsini azarladı, hatalarını beyan etti; onlar da bunu itiraf ettiler. Şöyle buyurdu:

{يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي} الواضحات البينات، التي فيها تفاصيل الأمر والنهي، والخير والشر، والوعد والوعيد.

{يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي} “'Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan peygamberler gelmedi mi?'” Yani emir ve nehyin, hayır ve şerrin, vaat ve tehdidin tafsilatını içeren apaçık ve sarih ayetlerimi [anlatan peygamberler gelmedi mi?]

{وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} ويعلمونكم أن النجاة فيه، والفوز إنما هو بامتثال أوامر الله واجتناب نواهيه، وأن الشقاء والخسران في تضييع ذلك، فأقروا بذلك واعترفوا، فـ {قالوا} بلى {شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} بزينتها وزخرفها، ونعيمها فاطمأنوا بها ورضوا، وألهتهم عن الآخرة، {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ} فقامت عليهم حجة الله، وعلم حينئذ كل أحد، حتى هم بأنفسهم عدل الله فيهم، فقال لهم: حاكما عليهم بالعذاب الأليم: {ادْخُلُوا فِي} جملة {أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ} صنعوا كصنيعكم، واستمتعوا بخلاقهم كما استمعتم، وخاضوا بالباطل كما خضتم، إنهم كانوا خاسرين، أي: الأولون من هؤلاء والآخرون، وأي خسران أعظم من خسران جنات النعيم، وحرمان جوار أكرم الأكرمين؟! ولكنهم وإن اشتركوا في الخسران، فإنهم يتفاوتون في مقداره تفاوتا عظيما.

{وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “'Ve bu gününüzle karşılaşacağınız hususunda sizi uyaran [peygamberler gelmedi mi?]'” O günde kurtuluş ve zaferin ancak Allah'ın emirlerine uyup yasaklarından kaçınmakla mümkün olduğunu, şekavet ve hüsranın ise bunları zayi etmekte olduğunu size bildiren peygamberler gelmedi mi? Bunu ikrar ve itiraf edip şöyle {قالوا} “dediler:” Evet, {شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} “'kendi aleyhimize şahitlik ederiz.'” {وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “Dünya hayatı onları aldattı”; süsü, yaldızı ve nimetleriyle aldattı da ona güvenip razı oldular ve o onları ahiretten alıkoydu. {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ} “Ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.” Böylece aleyhlerine Allah'ın hücceti kaim oldu ve o anda herkes -bizzat kendileri dahi- Allah'ın haklarındaki adaletini bildi. [Allah] elem verici azapla haklarında hükmederek onlara şöyle buyurdu: Sizin yaptığınız gibi yapan, sizin yararlandığınız gibi paylarından yararlanan ve sizin daldığınız gibi batıla dalan {ادْخُلُوا فِي} {أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ} “'Sizden önce geçmiş cin ve insan ümmetleri arasına girin!'” Şüphesiz onlar hüsrana uğrayan kimselerdi; yani öncekiler de sonrakiler de. Naîm cennetlerini kaybetmekten ve Ekremü'l-Ekremîn olan Zât'ın civarından mahrum kalmaktan daha büyük hangi hüsran olabilir?! Fakat onlar hüsranda ortak olmakla birlikte, onun miktarında büyük farklılıklar gösterirler.

{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ * وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ * إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ * قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} .

{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ * وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ * إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ * قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir. Rabbin Ganî'dir, rahmet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir. Size vadolunan şey mutlaka gelecektir ve siz [buna] engel olamazsınız. De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapmaktayım. Yurdun sonunun (güzel akıbetin) kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.'”

{وَلِكُلٍّ} منهم {دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا} بحسب أعمالهم، لا يجعل قليل الشر منهم ككثيره، ولا التابع كالمتبوع، ولا المرءوس كالرئيس، كما أن أهل الثواب والجنة وإن اشتركوا في الربح والفلاح ودخول الجنة، فإن بينهم من الفرق ما لا يعلمه إلا الله، مع أنهم كلهم، قد رضوا بما آتاهم مولاهم، وقنعوا بما حباهم.

Onların {وَلِكُلٍّ} “her birinin” amellerine göre {دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا} “yaptıklarına göre dereceleri vardır”. Onlardan şerri az olan çoğu gibi kılınmaz; tabi olan tabi olunan gibi, yönetilen yönetici gibi tutulmaz. Tıpkı sevap ve cennet ehlinin kazançta, felahta ve cennete girişte ortak olmakla birlikte aralarında ancak Allah'ın bileceği derecede farklar bulunması gibi. Bununla birlikte onların hepsi Mevlâlarının kendilerine verdiklerinden razı olmuş ve bahşettiklerine kanaat etmişlerdir.

فنسأله تعالى أن يجعلنا من أهل الفردوس الأعلى، التي أعدها الله للمقربين من عباده، والمصطفين من خلقه، وأهل الصفوة من أهل وداده.

Allah Teâlâ'dan bizi; kullarından mukarrebler, mahlukatından seçkinler ve sevgisine mazhar kıldığı has kulları için hazırladığı Firdevs-i A'lâ ehlinden kılmasını niyaz ederiz.

{وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} فيجازي كلا بحسب علمه، وبما يعلمه من مقصده، وإنما أمر الله العباد بالأعمال الصالحة، ونهاهم عن الأعمال السيئة، رحمة بهم، وقصدا لمصالحهم. وإلا فهو الغني بذاته، عن جميع مخلوقاته، فلا تنفعه طاعة الطائعين، كما لا تضره معصية العاصين.

{وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} “Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir.” Dolayısıyla herkese ilmine ve bildiği niyetine göre karşılık verir. Allah kullarına salih amelleri emredip kötü amellerden onları ancak kendilerine merhametinden ve maslahatlarını gözettiğinden nehyetmiştir. Yoksa O, zatı gereği bütün yaratılmışlardan müstağnidir; asilerin isyanı O'na zarar vermeyeceği gibi itaat edenlerin itaati de O'na fayda sağlamaz.

{إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} بالإهلاك {وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} فإذا عرفتم بأنكم لا بد أن تنتقلوا من هذه الدار، كما انتقل غيركم، وترحلون منها وتخلونها لمن بعدكم، كما رحل عنها من قبلكم وخلوها لكم، فلم اتخذتموها قرارا؟ وتوطنتم بها ونسيتم، أنها دار ممر لا دار مقر. وأن أمامكم دارًا، هي الدار التي جمعت كل نعيم وسلمت من كل آفة ونقص؟

Helak ederek {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} “dilerse sizi yok eder”, {وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} “ve sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir.” Mademki başkalarının göçüp gittiği gibi sizin de bu yurttan mutlaka göçeceğinizi; sizden öncekilerin göçüp burayı size bıraktığı gibi sizin de buradan ayrılıp burayı sizden sonrakilere bırakacağınızı bildiniz, o hâlde ne diye burayı ebedî karar yeri edindiniz? Buraya yerleşip buranın bir karar yurdu değil, bir geçiş yurdu olduğunu; önünüzde her nimeti toplayan, her afet ve noksanlıktan salim olan ebediyet yurdunun bulunduğunu nasıl unuttunuz?

وهي الدار التي يسعى إليها الأولون والآخرون، ويرتحل نحوها السابقون واللاحقون، التي إذا وصلوها، فثَمَّ الخلود الدائم، والإقامة اللازمة، والغاية التي لا غاية وراءها، والمطلوب الذي ينتهي إليه كل مطلوب، والمرغوب الذي يضمحل دونه كل مرغوب، هنالك والله، ما تشتهيه الأنفس، وتلذ الأعين، ويتنافس فيه المتنافسون، من لذة الأرواح، وكثرة الأفراح، ونعيم الأبدان والقلوب، والقرب من علام الغيوب، فلله همة تعلقت بتلك الكرامات، وإرادة سمت إلى أعلى الدرجات" وما أبخس حظ من رضي بالدون، وأدنى همة من اختار صفقة المغبون" ولا يستبعد المعرض الغافل، سرعة الوصول إلى هذه الدار. فـ {إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} لله، فارين من عقابه، فإن نواصيكم تحت قبضته، وأنتم تحت تدبيره وتصرفه.

O, öncekilerin ve sonrakilerin uğrunda koştuğu, geçmişlerin ve geleceklerin kendisine doğru yol aldığı yurttur. Oraya vardıklarında, işte orada ebedî kalış, ayrılmaz bir ikamet, ötesinde hiçbir gayenin bulunmadığı bir gaye, her talebin kendisine ulaşıp son bulduğu bir matlup ve yanında diğer bütün arzuların sönük kaldığı bir mergup vardır. Vallahi orada ruhların lezzeti, sevinçlerin çokluğu, bedenlerin ve kalplerin nimeti ve Allâmü'l-Guyûb olan Zât'a yakınlık cinsinden canların çektiği, gözlerin lezzet aldığı ve yarışanların uğrunda yarıştığı şeyler vardır. Bu ikramlara bağlanan himmet ve en yüce derecelere yükselen irade ne yücedir! Aşağı olana razı olanın nasibi ne kadar değersiz, aldananın kazancını seçenin gayreti ne kadar düşüktür! Yüz çeviren gafil kimse bu yurda ulaşmanın çabukluğunu uzak görmesin. Zira {إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “size vadolunan şey mutlaka gelecektir ve siz [buna] engel olamazsınız.” Allah'ın azabından kaçıp O'nu aciz bırakamazsınız; zira perçemleriniz O'nun kabzasındadır ve siz O'nun tedbiri ve tasarrufu altındasınız.

{قُلْ} يا أيها الرسول لقومك إذا دعوتهم إلى الله، وبينت لهم ما لهم وما عليهم من حقوقه، فامتنعوا من الانقياد لأمره، واتبعوا أهواءهم، واستمروا على شركهم: {يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} أي: على حالتكم التي أنتم عليها، ورضيتموها لأنفسكم. {إِنِّي عَامِلٌ} على أمر الله، ومتبع لمراضي الله. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ} أنا أو أنتم، وهذا من الإنصاف بموضع عظيم، حيث بيَّن الأعمال وعامليها، وجعل الجزاء مقرونا بنظر البصير، ضاربا فيه صفحا عن التصريح الذي يغني عنه التلويح. وقد علم أن العاقبة الحسنة في الدنيا والآخرة للمتقين، وأن المؤمنين لهم عقبى الدار، وأن كل معرض عما جاءت به الرسل، عاقبته سوء وشر، ولهذا قال: {إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} فكل ظالم، وإن تمتع في الدنيا بما تمتع به، فنهايته [فيه] الاضمحلال والتلف "إن الله ليملي للظالم، حتى إذا أخذه لم يفلته"

Ey Resul! Kavmini Allah'a davet ettiğin, O'nun haklarından kendi lehlerine ve aleyhlerine olanları beyan ettiğin hâlde O'nun emrine boyun eğmeyip hevalarına uyduklarında ve şirkleri üzerinde devam ettiklerinde onlara {قُلْ} “de ki:” {يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın'”; yani içinde bulunduğunuz ve kendiniz için razı olduğunuz hâl üzere yapacağınızı yapın. {إِنِّي عَامِلٌ} “Ben de” Allah'ın emri üzere “yapmaktayım” ve Allah'ın rızasına uymaktayım. Ben mi yoksa siz mi {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ} “yurdun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz.” Bu son derece büyük bir insaf örneğidir; zira amelleri ve amel edenleri ortaya koymuş, mükafatı basiret sahibinin bakışına bağlamış, ima ile anlaşılması mümkün olan yerde açıkça söylemekten sarf-ı nazar etmiştir. Bilinmektedir ki dünyada ve ahirette güzel akıbet muttakilerindir; yurdun sonu müminlerindir ve resullerin getirdiği şeylerden yüz çeviren herkesin akıbeti kötü ve şerdir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.” Her zalim dünyada ne kadar faydalanırsa faydalansın, onun sonu yok oluş ve helaktir: “Şüphesiz Allah zalime mühlet verir; nihayet onu yakaladığında ise bir daha bırakmaz.”

{١٣٦ - ١٤٠} {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ * وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} .

{١٣٦ - ١٤٠} {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ * وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} “Kendi iddialarınca: 'Bu Allah içindir, bu da ortaklarımız (ilahlarımız) içindir' diyerek, Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar. Ortakları için olan pay Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan pay ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar! Böylece müşriklerden birçoğuna, onları helake sürüklemek ve dinlerini karmakarışık etmek için ortakları evlatlarını öldürmeyi süslü gösterdi. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları ve uydurdukları iftiraları baş başa bırak!”

يخبر تعالى، عمَّا عليه المشركون المكذبون للنبي ﷺ، من سفاهة العقل، وخفة الأحلام، والجهل البليغ، وعدَّد ﵎ شيئا من خرافاتهم، لينبه بذلك على ضلالهم والحذر منهم، وأن معارضة أمثال هؤلاءالسفهاء للحق الذي جاء به الرسول، لا تقدح فيه أصلا فإنهم لا أهلية لهم في مقابلة الحق، فذكر من ذلك أنهم {جعلوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأنْعَامِ نَصِيبًا} ولشركائهم من ذلك نصيبا، والحال أن الله تعالى هو الذي ذرأه للعباد، وأوجده رزقا، فجمعوا بين محذورين محظورين، بل ثلاثة محاذير، منَّتهم على الله، في جعلهم له نصيبا، مع اعتقادهم أن ذلك منهم تبرع، وإشراك الشركاء الذين لم يرزقوهم، ولم يوجدوا لهم شيئا في ذلك، وحكمهم الجائر في أن ما كان لله لم يبالوا به، ولم يهتموا، ولو كان واصلا إلى الشركاء، وما كان لشركائهم اعتنوا به واحتفظوا به ولم يصل إلى الله منه شيء، وذلك أنهم إذا حصل لهم -من زروعهم وثمارهم وأنعامهم، التي أوجدها الله لهم- شيء، جعلوه قسمين:

Allah Teâlâ Nebi'yi -sallallâhu aleyhi ve sellem- yalanlayan müşriklerin akıl kıtlığından, hafifmeşrepliğinden ve derin cehaletinden haber vermekte; onların sapıklıklarına dikkat çekmek, onlardan sakındırmak ve bu gibi akılsızların Resul'ün getirdiği hakka karşı çıkmalarının hakka asla zarar vermeyeceğini -çünkü onların hakla yüzleşecek hiçbir ehliyetleri olmadığını- göstermek üzere hurafelerinden bir kısmını saymaktadır. Şöyle zikretmiştir: Kendilerine rızık olarak onu var eden ve kullar için yaratan Allah Teâlâ olduğu hâlde onlar {جعلوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar” ve bundan ortaklarına da bir pay kıldılar. Böylece iki, hatta üç yasak ve sakıncalı işi bir araya getirdiler: Kendilerinden bir bağış olduğuna inanarak O'na pay ayırmakla Allah'a minnet ettiler; kendilerine hiçbir rızık vermeyen ve bunlardan hiçbir şeyi var etmeyen ortakları buna ortak koştular; Allah'a ait olan pay ortaklara ulaşsa bile bunu önemsemeyip aldırmazken, ortaklarına ait olan paya özen gösterip onu korudular ve ondan Allah'a hiçbir şeyin ulaşmasına izin vermeyerek adaletsizce hüküm verdiler. Şöyle ki; Allah'ın kendileri için var ettiği ekinlerinden, meyvelerinden ve hayvanlarından bir şey elde ettiklerinde onu iki kısma ayırırlardı:

قسمًا قالوا: هذا لله بقولهم وزعمهم، وإلا فالله لا يقبل إلا ما كان خالصا لوجهه، ولا يقبل عمل مَن أشرك به.

Bir kısım için kendi sözleri ve iddialarınca: “Bu Allah içindir” derlerdi; oysa Allah ancak kendi rızası için ihlasla yapılanı kabul eder, kendisine ortak koşanın amelini ise kabul etmez.

وقسمًا جعلوه حصة شركائهم من الأوثان والأنداد.

Bir kısmı da putlardan ve putlaştırılan ortaklardan olan şürekâlarının hissesi kılarlardı.

فإن وصل شيء مما جعلوه لله، واختلط بما جعلوه لغيره، لم يبالوا بذلك، وقالوا: الله غني عنه، فلا يردونه، وإن وصل شيء مما جعلوه لآلهتهم إلى ما جعلوه لله، ردوه إلى محله، وقالوا: إنها فقيرة، لا بد من رد نصيبها.

Eğer Allah için ayırdıkları şeyden bir kısmı başkası için ayırdıklarına karışıp ulaşırsa, buna aldırmaz ve: “Allah bundan müstağnidir” deyip onu geri vermezlerdi; şayet ilahları için ayırdıklarından bir şey Allah için ayırdıklarına karışırsa, onu yerine iade eder ve: “O fakirdir, payının mutlaka geri verilmesi gerekir” derlerdi.

فهل أسوأ من هذا الحكم. وأظلم؟ " حيث جعلوا ما للمخلوق، يجتهد فيه وينصح ويحفظ، أكثر مما يفعل بحق الله.

Bundan daha kötü ve daha zalim bir hüküm olabilir mi?! Mahluka ait olan şey hususunda gösterdikleri gayreti, samimiyeti ve korumayı, Allah'ın hakkı hususunda gösterdiklerinden daha fazla kılmışlardır.

ويحتمل أن تأويل الآية الكريمة، ما ثبت في الصحيح عن النبي ﷺ أنه قال عن الله تعالى أنه قال: "أنا أغنى الشركاء عن الشرك، من أشرك معي شيئا تركته وشركه".

Ayet-i kerimenin tevilinin, Sahih'te Nebi'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- sabit olan ve Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu bildiren şu hadis olması da muhtemeldir: “Ben ortakların şirkten en müstağni olanıyım; kim benimle birlikte bir şeyi ortak koşarsa, onu da şirkini de terk ederim.”

وأن معنى الآية أن ما جعلوه وتقربوا به لأوثانهم، فهو تقرب خالص لغير الله، ليس لله منه شيء، وما جعلوه لله -على زعمهم- فإنه لا يصل إليه لكونه شركًا، بل يكون حظ الشركاء والأنداد، لأن الله غني عنه، لا يقبل العمل الذي أُشرِك به معه أحد من الخلق.

Buna göre ayetin manası şudur: Putları için ayırdıkları ve kendisiyle yakınlık aradıkları şeyler, Allah'tan başkasına sırf bir yakınlaşmadır ve onda Allah'a ait hiçbir pay yoktur. Kendi iddialarınca Allah için ayırdıkları şeyler ise şirk olduğu için O'na ulaşmaz; bilakis ortakların ve putların hissesi olur. Çünkü Allah bundan müstağnidir; yaratılmışlardan herhangi birinin kendisine ortak koşulduğu ameli kabul etmez.

ومن سفه المشركين وضلالهم، أنه زيَّن لكثير من المشركين شركاؤهم -أي: رؤساؤهم وشياطينهم- قتل أولادهم، وهو: الوأد، الذين يدفنون أولادهم الذكور خشية الافتقار، والإناث خشية العار.

Müşriklerin akılsızlığından ve sapıklığındandır ki; ortakları -yani reisleri ve şeytanları- müşriklerden birçoğuna evlatlarını öldürmeyi süslü gösterdi. Bu da ve'd (çocukları diri diri gömme) idi; fakirlik korkusuyla erkek çocuklarını, ar/utanç korkusuyla da kız çocuklarını toprağa gömerlerdi.

وكل هذا من خدع الشياطين، الذين يريدون أن يُرْدُوهم بالهلاك، ويلبسوا عليهم دينهم، فيفعلون الأفعال التي في غاية القبح، ولا يزال شركاؤهم يزينونها لهم، حتى تكون عندهم من الأمور الحسنة والخصال المستحسنة، ولو شاء الله أن يمنعهم ويحول بينهم وبين هذه الأفعال، ويمنع أولادهم عن قتل الأبوين لهم، ما فعلوه، ولكن اقتضت حكمته التخلية بينهم وبين أفعالهم، استدراجا منه لهم، وإمهالا لهم، وعدم مبالاة بما هم عليه، ولهذا قال: {فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} أي: دعهم مع كذبهم وافترائهم، ولا تحزن عليهم، فإنهم لنيضروا الله شيئا.

Bütün bunlar, onları helake sürüklemek ve dinlerini karmakarışık etmek isteyen şeytanların hilelerindendir. Böylece son derece çirkin fiilleri işlerler; ortakları da onların nezdinde güzel işler ve beğenilen hasletler hâline gelinceye kadar bunu onlara süslemeye devam eder. Şayet Allah onları engellemeyi, onlarla bu fiiller arasına girmeyi ve çocuklarını anne babalarının öldürmesinden korumayı dileseydi bunu yapamazlardı. Fakat bir istidrac, bir mühlet verme ve içinde bulundukları duruma aldırmama olarak hikmeti onları fiilleriyle baş başa bırakmayı iktiza etmiştir. Bu sebeple: {فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} “Artık onları ve uydurdukları iftiraları baş başa bırak!” buyurmuştur; yani onları yalan ve iftiralarıyla baş başa bırak ve onlar için üzülme; zira onlar Allah'a hiçbir zarar veremezler.

{وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لا يَطْعَمُهَا إِلا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ * وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ * قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} .

{وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لا يَطْعَمُهَا إِلا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ * وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ * قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Kendi iddialarınca: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; onları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez. Bunlar da sırtlarına binilmesi haram kılınmış hayvanlardır' dediler. Bir kısım hayvanlar da vardır ki, Allah'a iftira ederek üzerlerine O'nun adını anmazlar. [Allah] uydurmakta oldukları iftiralar sebebiyle onları cezalandıracaktır. Ve dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır. Eğer ölü doğarsa hepsi ona ortaktır.' Bu nitelemelerinden ötürü Allah onları cezalandıracaktır. Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir. Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek O'nun kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar muhakkak ziyana uğramışlardır. Onlar gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulamamışlardır.”

ومن أنواع سفاهتهم أن الأنعام التي أحلها الله لهم عموما، وجعلها رزقا ورحمة، يتمتعون بها وينتفعون، قد اخترعوا فيها بِدعًا وأقوالا من تلقاء أنفسهم، فعندهم اصطلاح في بعض الأنعام [والحرث] أنهم يقولون فيها: {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} أي: محرم {لا يَطْعَمُهَا إِلا مَنْ نَشَاءُ} أي: لا يجوز أن يطعمه أحد، إلا من أردنا أن يطعمه، أو وصفناه بوصف -من عندهم-.

Onların akılsızlık türlerinden biri de; Allah'ın kendilerine genel olarak helal kıldığı, faydalanıp yararlanacakları bir rızık ve rahmet kıldığı hayvanlar hususunda kendi kendilerine birtakım bidatler ve sözler uydurmalarıdır. Onların bazı hayvanlar ve ekinler hakkında kendilerine has bir kabulleri vardır ki onlar hakkında şöyle derler: {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “Bunlar dokunulmaz” yani haram kılınmış “hayvanlar ve ekinlerdir;” {لا يَطْعَمُهَا إِلا مَنْ نَشَاءُ} “onları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez.” Yani kendiliklerinden belirledikleri bir nitelikle niteledikleri veya yemesini diledikleri kimseler dışında hiç kimsenin onu yemesi caiz değildir.

وكل هذا بزعمهم لا مستند لهم ولا حجة إلا أهويتهم، وآراؤهم الفاسدة.

Bütün bunlar onların iddialarınca böyledir; hevaları ve bozuk görüşleri dışında hiçbir dayanakları ve hüccetleri yoktur.

وأنعام ليست محرمة من كل وجه، بل يحرمون ظهورها، أي: بالركوب والحمل عليها، ويحمون ظهرها، ويسمونها الحام، وأنعام لا يذكرون اسم الله عليها، بل يذكرون اسم أصنامهم وما كانوا يعبدون من دون الله عليها، وينسبون تلك الأفعال إلى الله، وهم كذبة فُجَّار في ذلك.

Bir kısım hayvanlar vardır ki her bakımdan haram değildir; fakat binmek ve yük taşımak bakımından sırtlarını haram kılarlar, sırtlarını dokunulmaz sayarlar ve bunlara “hâm” adını verirler. Bir kısım hayvanlar da vardır ki üzerlerine Allah'ın adını anmazlar; bilakis üzerlerine putlarının ve Allah'tan başka taptıklarının isimlerini anarlar ve bu fiilleri Allah'a nispet ederler; oysa bu hususta yalancı ve facirdirler.

{سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} على الله، من إحلال الشرك، وتحريم الحلال من الأكل، والمنافع.

{سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “[Allah] şirki helal kılmak, yemesi ve faydalanılması helal olan şeyleri haram kılmak suretiyle Allah'a karşı uydurmakta oldukları iftiralar sebebiyle onları cezalandıracaktır.”

ومن آرائهم السخيفة أنهم يجعلون بعض الأنعام، ويعينونها -محرما ما في بطنها على الإناث دون الذكور، فيقولون: {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا} أي: حلال لهم، لا يشاركهم فيها النساء، {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} أي: نسائنا، هذا إذا ولد حيا، وإن يكن ما [في] بطنها يولد ميتا، فهم فيه شركاء، أي: فهو حلال للذكور والإناث.

Gülünç görüşlerinden biri de; bazı hayvanları belirleyip onların karınlarındakileri erkeklere değil sadece dişilere haram kılmalarıdır. Şöyle derler: {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الأنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا} “Şu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir”, yani onlara helaldir, kadınlar onda ortak değildir; {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “kadınlarımıza ise haram kılınmıştır.” Bu, canlı doğduğu takdirdedir. Şayet karnındaki ölü doğarsa onda ortaktırlar; yani hem erkeklere hem kadınlara helaldir.

{سَيَجْزِيهِمْ} الله {وَصْفَهُمْ} حين وصفوا ما أحله الله بأنه حرام، ووصفوا الحرام بالحلال، فناقضوا شرع الله وخالفوه، ونسبوا ذلك إلى الله. {إِنَّهُ حَكِيمٌ} حيث أمهل لهم، ومكنهم مما هم فيه من الضلال. {عَلِيمٌ} بهم، لا تخفى عليه خافية، وهو تعالى يعلم بهم وبما قالوه عليه وافتروه، وهو يعافيهم ويرزقهم ﷻ.

Allah'ın helal kıldığını haram, haramı da helal olarak niteleyip Allah'ın şeriatına zıt düşerek muhalefet ettikleri ve bunu da Allah'a nispet ettikleri için Allah {سَيَجْزِيهِمْ} {وَصْفَهُمْ} “bu nitelemelerinden ötürü onları cezalandıracaktır.” {إِنَّهُ حَكِيمٌ} “Şüphesiz O, Hakîm'dir”; zira onlara mühlet vermiş ve içinde bulundukları sapıklığa imkân tanımıştır. {عَلِيمٌ} “Alîm'dir”; onlara hiçbir gizli şey saklı kalmaz; O Teâlâ onları da O'na karşı söylediklerini ve iftiralarını da bilmektedir; buna rağmen onlara afiyet ve rızık vermektedir -celle celâlühü-.

ثم بين خسرانهم وسفاهة عقولهم فقال: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} أي: خسروا دينهم وأولادهم وعقولهم، وصار وصْفُهم -بعد العقول الرزينة- السفه المردي، والضلال.

Sonra onların hüsranını ve akıllarının kıtlığını beyan ederek şöyle buyurdu: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler muhakkak ziyana uğramışlardır.” Yani dinlerini, evlatlarını ve akıllarını kaybetmişler; vakur akıllardan sonra vasıfları helak edici akılsızlık ve sapıklık olmuştur.

{وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ} أي: ما جعله رحمة لهم، وساقه رزقا لهم. فردوا كرامة ربهم، ولم يكتفوا بذلك، بل وصفوها بأنها حرام، وهي من أَحَلِّ الحلال.

{وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ} “Ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar...” Yani kendileri için bir rahmet kıldığı ve bir rızık olarak sevk ettiği şeyleri [haram kıldılar]. Rablerinin ikramını geri çevirdiler, bununla da yetinmeyip helallerin en helali olan şeyi haram olarak nitelediler.

وكل هذا {افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ} أي: كذبا يكذب به كل معاند كَفَّار. {قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} أي: قد ضلوا ضلالا بعيدا، ولم يكونوا مهتدين في شيء من أمورهم.

Bütün bunlar {افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ} “Allah'a bir iftira olarak” yapılmıştır; yani her inatçı kâfirin uydurduğu bir yalandır. {قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Onlar gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulamamışlardır.” Yani uzak bir sapıklıkla sapmışlar ve işlerinin hiçbirinde hidayet üzere olmamışlardır.

{١٤١} {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ} .

{١٤١} {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ} “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytini ve narı yaratan O'dur. Meyve verdiği zaman meyvesinden yiyin; hasat günü de hakkını (öşrünü) verin ve israf etmeyin. Şüphesiz O, israf edenleri sevmez.”

لما ذكر تعالى تصرف المشركين في كثير مما أحله الله لهم من الحروث والأنعام، ذكر ﵎ نعمته عليهم بذلك، ووظيفتهم اللازمة عليهم في الحروث والأنعام فقال: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ} أي: بساتين، فيها أنواع الأشجار المتنوعة، والنباتات المختلفة.

Allah Teâlâ müşriklerin, ekinler ve hayvanlardan kendilerine helal kılınan pek çok şeydeki haksız tasarruflarını zikrettikten sonra; onlara olan nimetini ve ekinler ile hayvanlar hususunda üzerlerine gereken vazifeyi zikrederek -celle celâlühü- şöyle buyurdu: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ} “Yaratan O'dur bahçeleri”; yani içinde çeşitli ağaç türleri ve farklı bitkiler bulunan bahçeleri.

{مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} أي: بعض تلك الجنات، مجعول لها عرش، تنتشر عليه الأشجار، ويعاونها في النهوض عن الأرض. وبعضها خال من العروش، تنبت على ساق، أو تنفرش في الأرض، وفي هذاتنبيه على كثرة منافعها، وخيراتها، وأنه تعالى، علم العباد كيف يعرشونها، وينمونها.

{مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} “Çardaklı ve çardaksız”; yani o bahçelerin bazısı için çardaklar kurulmuş olup ağaçlar onun üzerinde yayılır ve çardak onların yerden yükselmesine yardımcı olur. Bazısı ise çardaksızdır; gövde üzerinde yükselir veya yerde serpilip yayılır. Bunda bahçelerin faydalarının ve hayırlarının çokluğuna, ayrıca Allah Teâlâ'nın kullara onları nasıl çardaklandıracaklarını ve geliştireceklerini öğrettiğine bir dikkat çekme vardır.

{وَ} أنشأ تعالى {النخل وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ} أي: كله في محل واحد، ويشرب من ماء واحد، ويفضل الله بعضه على بعض في الأكل.

Allah Teâlâ ayrıca {النخل وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ} “ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri” var etmiştir; yani hepsi aynı yerde yetişir ve aynı sudan sulanır; fakat Allah yenmesi ve tadı bakımından bazısını bazısına üstün kılar.

وخص تعالى النخل والزرع على اختلاف أنواعه لكثرة منافعها، ولكونها هي القوت لأكثر الخلق. {وَ} أنشأ تعالى {الزيتون وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا} فيشجره {وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} في ثمره وطعمه. كأنه قيل: لأي شيء أنشأ الله هذه الجنات، وما عطف عليها؟ فأخبر أنه أنشأها لمنافع العباد فقال: {كُلُوا مِنْثَمَرِهِ} أي: النخل والزرع {إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} أي: أعطوا حقالزرع، وهو الزكاة ذات الأنصباء المقدرة في الشرع، أمرهم أن يعطوها يوم حصادها، وذلك لأن حصاد الزرع بمنزلة حولان الحول، لأنه الوقت الذي تتشوف إليه نفوس الفقراء، ويسهل حينئذ إخراجه على أهل الزرع، ويكون الأمر فيها ظاهرا لمن أخرجها، حتى يتميز المخرج ممن لا يخرج.

Allah Teâlâ hurmayı ve farklı çeşitleriyle ekini, faydalarının çokluğu ve mahlukatın çoğunun temel gıdası olması sebebiyle özellikle zikretmiştir. Allah Teâlâ ayrıca ağaçları bakımından {مُتَشَابِهًا} “birbirine benzer”, meyvesi ve tadı bakımından ise {وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} “benzemez biçimde” {الزيتون وَالرُّمَّانَ} “zeytini ve narı” yaratmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: “Allah bu bahçeleri ve onlara atfedilenleri ne için yarattı?” [Allah Teâlâ] onları kulların menfaatleri için yarattığını haber vererek şöyle buyurdu: Meyve verdiği zaman {كُلُوا مِنْثَمَرِهِ} “meyvesinden yiyin;” {إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “hasat günü de hakkını verin”. Yani ekimin hakkını, ki o da şeriatta belirlenmiş nisapları olan zekâttır (öşürdür), hasat edildiği gün vermelerini emretmiştir. Çünkü ekimin hasadı bir yılın dolması (havelân-ı havl) mesabesindedir; zira fakirlerin nefislerinin gözlediği vakit budur, o anda zekâtı çıkarmak ekin sahiplerine kolay gelir ve zekâtını veren ile vermeyen birbirinden ayırt edilsin diye zekât veren kimse için durum apaçık ortada olur.

وقوله: {وَلا تُسْرِفُوا} يعم النهي عن الإسراف في الأكل، وهو مجاوزة الحد والعادة، وأن يأكل صاحب الزرع أكلا يضر بالزكاة، والإسراف في إخراج حق الزرع بحيث يخرج فوق الواجب عليه، ويضر نفسه أو عائلته أوغرماءه، فكل هذا من الإسراف الذي نهى الله عنه، الذي لا يحبه الله بل يبغضه ويمقت عليه.

Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُسْرِفُوا} “ve israf etmeyin” kavli; haddi ve âdeti aşmak, ekin sahibinin zekâta zarar verecek derecede yemesi gibi yemede israfı ve ayrıca ekinin hakkını verirken üzerine vacip olanın üstünde çıkarıp kendine, ailesine veya alacaklılarına zarar verecek derecede israf etmeyi nehyeden genel bir hükümdür. Bütün bunlar Allah'ın nehyettiği, sevmediği, bilakis buğzedip gazap ettiği israftandır.

وفي هذه الآية دليل على وجوب الزكاة في الثمار، وأنه لا حول لها، بل حولها حصادها في الزروع، وجذاذ النخيل، وأنه لا تتكرر فيها الزكاة، لو مكثت عند العبد أحوالا كثيرة، إذا كانت لغير التجارة، لأن الله لم يأمر بالإخراج منه إلا وقت حصاده.

Bu ayette meyvelerde zekâtın vacip olduğuna, bunlar için bir yıl geçme şartının bulunmadığına, bilakis ekinlerde hasadın, hurmalarda ise devşirmenin yıl dolumu yerine geçtiğine delil vardır. Ayrıca ticaret için olmadığı takdirde kulun yanında nice yıllar kalsa bile zekâtın tekrarlanmayacağına da delildir; zira Allah ondan zekât çıkarılmasını ancak hasat vaktinde emretmiştir.

وأنه لو أصابها آفة قبل ذلك بغير تفريط من صاحب الزرع والثمر، أنه لا يضمنها، وأنه يجوز الأكل من النخل والزرع قبل إخراج الزكاة منه، وأنه لا يحسب ذلك من الزكاة، بل يزكي المال الذي يبقى بعده.

Yine bundan önce ekin ve meyve sahibinin kusuru olmaksızın ürüne bir afet isabet ederse onu tazmin etmeyeceğine, zekâtı verilmeden önce hurma ve ekinden yemenin caiz olduğuna, bu yenen kısmın zekâttan sayılmayacağına, bilakis geriye kalan malın zekâtının verileceğine delalet eder.

وقد كان النبي ﷺ، يبعث خارصا، يخرص للناس ثمارهم، ويأمره أن يدع لأهلها الثلث، أو الربع، بحسب ما يعتريها من الأكل وغيره، من أهلها، وغيرهم.

Nitekim Nebi -sallallâhu aleyhi ve sellem- insanlara meyvelerini tahmin edecek bir haris (tahminci) gönderir; aile halkının ve başkalarının yemesi ve diğer ihtiyaçları sebebiyle ürün sahibine üçte birini veya dörtte birini bırakmasını ona emrederdi.

{١٤٢ - ١٤٤} {وَمِنَ الأنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} . أي: {و} خلق وأنشأ {من الأنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا} أي: بعضها تحملون عليه وتركبونه، وبعضها لا تصلح للحمل والركوب عليها لصغرها كالفصلان ونحوها، وهي الفرش، فهي من جهة الحمل والركوب، تنقسم إلى هذين القسمين.

{١٤٢ - ١٤٤} {وَمِنَ الأنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} . Yani hayvanlardan {من الأنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا} “yük taşıyan ve [yününden, kılından] sergi yapılan / küçükbaş hayvanlar” yaratmıştır. Şöyle ki; bazısına yük yüklersiniz ve binersiniz, bazısı ise yavru develer (fislân) ve benzerleri gibi küçüklüğünden ötürü yük taşımaya ve binilmeye elverişli değildir ki bunlar ferştir. Dolayısıyla yük taşıma ve binme bakımından hayvanlar bu iki kısma ayrılır.

وأما من جهة الأكل وأنواع الانتفاع، فإنها كلها تؤكل وينتفع بها. ولهذا قال: {كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} أي: طرقه وأعماله التيمن جملتها أن تحرموا بعض ما رزقكم الله. {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} فلا يأمركم إلا بما فيه مضرتكم وشقاؤكم الأبدي.

Yeme ve diğer faydalanma türleri bakımından ise hepsi yenir ve kendilerinden istifade edilir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın.” Yani şeytanın yollarına ve amellerine [uymayın] ki bunlardan biri de Allah'ın size rızık olarak verdiği şeylerin bir kısmını haram kılmanızdır. {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.” Bu sebeple size ancak zararınızı ve ebedî şekavetinizi içeren şeyleri emreder.

{ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * وَمِنَ الإبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} .

{ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * وَمِنَ الإبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden de iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı? Eğer doğru sözlü iseniz, bana bir ilimle haber verin.' Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı? Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman siz şahit miydiniz?' Bilgisizce insanları saptırmak için Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”

وهذه الأنعام التي امتن الله بها على عباده، وجعلها كلها حلالا طيبا، فصلها بأنها: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ} ذكر وأنثى {وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} كذلك، فهذه أربعة، كلها داخلة فيما أحل الله، لا فرق بين شيء منها، فقل لهؤلاء المتكلفين، الذين يحرمون منها شيئا دون شيء، أو يحرمون بعضها على الإناث دون الذكور، ملزما لهم بعدم وجود الفرق بين ما أباحوا منها وحرموا: {آلذَّكَرَيْنِ} من الضأن والمعز {حَرَّمَ} الله، فلستم تقولون بذلك وتطردونه، {أَمِ الأنْثَيَيْنِ} حرم الله من الضأن والمعز، فليس هذا قولكم، لا تحريم الذكور الخلص، ولا الإناث الخلص من الصنفين.

Allah'ın kullarına lütfettiği ve hepsini tertemiz helal kıldığı bu hayvanları şöyle tafsil etmiştir: {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ} “Sekiz çift: Koyundan iki” -erkek ve dişi-, {وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ} “keçiden de iki” -aynı şekilde-. İşte bu dördü Allah'ın helal kıldıkları kapsamındadır ve aralarında hiçbir fark yoktur. Kendilerinden bir şey haram kılıp bir şey kılmayan veya bazılarını erkeklere değil de dişilere haram kılan bu mütekellif kimselere, mubah kıldıkları ile haram kıldıkları arasında hiçbir fark bulunmadığını ortaya koyarak de ki: Allah koyun ve keçiden {آلذَّكَرَيْنِ} “iki erkeği mi” {حَرَّمَ} “haram kıldı?” Siz bunu söylemiyor ve genel bir kural yapmıyorsunuz. {أَمِ الأنْثَيَيْنِ} “Yoksa” koyun ve keçiden “iki dişiyi mi” haram kıldı? Bu da sizin sözünüz değildir; yani bu iki türden sırf erkekleri veya sırf dişileri haram kılmış değilsiniz.

بقي إذا كان الرحم مشتملا على ذكر وأنثى، أو على مجهول فقال: {أَمْ} تحرمون {ما اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ} أي: أنثى الضأن وأنثى المعز، من غير فرق بين ذكر وأنثى، فلستم تقولون أيضا بهذا القول.

Geriye rahimde bir erkek ve bir dişinin veya bilinmeyen bir yavrunun bulunması ihtimali kaldı; şöyle buyurdu: Yoksa {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنْثَيَيْنِ} “iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı” -yani erkek ve dişi ayrımı yapmaksızın koyunun dişisi ile keçinin dişisinin rahimlerindekini mi- haram kılıyorsunuz? Siz bu sözü de söylemiyorsunuz.

فإذا كنتم لا تقولون بأحد هذه الأقوال الثلاثة، التي حصرت الأقسام الممكنة في ذلك، فإلى أي شيء تذهبون؟.

Mademki bu husustaki bütün muhtemel kısımları toplayan bu üç görüşten hiçbirini söylemiyorsunuz, o hâlde neye dayanıyorsunuz?

{نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} في قولكم ودعواكم، ومن المعلوم أنهم لا يمكنهم أن يقولوا قولا سائغا في العقل، إلا واحدا من هذه الأمور الثلاثة. وهم لا يقولون بشيء منها. إنما يقولون: إن بعض الأنعام التي يصطلحون عليها اصطلاحات من عند أنفسهم، حرام على الإناث دون الذكور، أو محرمة في وقت من الأوقات، أو نحو ذلك من الأقوال، التي يعلم علما لا شك فيه أن مصدرها من الجهل المركب، والعقول المختلة المنحرفة، والآراء الفاسدة، وأن الله، ما أنزل -بما قالوه- من سلطان، ولا لهم عليه حجة ولا برهان.

Sözünüzde ve iddianızda {نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlü iseniz, bana bir ilimle haber verin.” Malumdur ki onların aklen makul bir söz söylemeleri ancak bu üç husustan biriyle mümkündür. Oysa onlar bunlardan hiçbirini söylememektedirler. Onlar sadece kendiliklerinden belirledikleri bazı hayvanların erkeklere değil de dişilere haram olduğunu veya belirli bir vakitte haram kılındığını ve benzeri sözleri iddia etmektedirler. Kaynağının cehl-i mürekkep (katmerli cehalet), bozuk ve sapkın akıllar ile çürük görüşler olduğu ve Allah'ın söyledikleri şey hakkında hiçbir delil indirmediği, buna dair ellerinde hiçbir hüccet ve burhan bulunmadığı şüphesiz bir ilimle bilinmektedir.

ثم ذكر في الإبل والبقر مثل ذلك. فلما بين بطلان قولهم وفساده، قال لهم قولا لا حيلة لهم في الخروج من تبعته، إلا في اتباع شرع الله. {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ} أي: لم يبق عليكم إلا دعوى، لا سبيل لكم إلى صدقها وصحتها. وهي أن تقولوا: إن الله وصَّانا بذلك، وأوحى إلينا كما أوحى إلى رسله، بل أوحى إلينا وحيا مخالفا لما دعت إليه الرسل ونزلت به الكتب، وهذا افتراء لا يجهله أحد، ولهذا قال: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ} أي: مع كذبه وافترائه على الله، قصده بذلك إضلال عباد الله عن سبيل الله، بغير بينة منه ولا برهان، ولا عقل ولا نقل. {إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} الذين لا إرادة لهم في غير الظلم والجور، والافتراء على الله.

Sonra deve ve sığır hakkında da bunun benzerini zikretti. Sözlerinin batıllığını ve fesadını beyan ettikten sonra onlara, Allah'ın şeriatına uymaktan başka vebalinden kurtulma imkânı bulunmayan bir söz söyledi: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ} “Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman siz şahit miydiniz?” Yani geriye doğruluğuna ve sıhhatine hiçbir yol bulunmayan şu iddiadan başkası kalmadı: “Allah bize bunu vasiyet etti; resullerine vahyettiği gibi bize de vahyetti; hatta resullerin davet ettiğine ve kitapların indirdiğine aykırı bir vahiy indirdi” demenizdir. Bu ise hiç kimseye gizli kalmayan apaçık bir iftiradır. Bu sebeple şöyle buyurdu: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Bilgisizce insanları saptırmak için Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” Yani Allah'a yalan ve iftira etmekle birlikte, hiçbir delil, burhan, akıl ve nakil olmaksızın Allah'ın kullarını O'nun yolundan saptırmayı kastetmektedir. {إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Onlar ki zulüm, haksızlık ve Allah'a iftiradan başka hiçbir iradeleri yoktur.

{١٤٥، ١٤٦} {قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} .

{١٤٥، ١٤٦} {قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimseye yiyeceği şeyler hususunda murdar hayvan (meyte), akıtılmış kan yahut domuz eti -ki o şüphesiz murdardır- ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim mecbur kalırsa, taşkınlık etmemek ve haddi aşmamak şartıyla [bunlardan yiyebilir]. Şüphesiz Rabbin Gafûr'dur, Rahîm'dir.' Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sığır ve koyunun sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan kısımları hariç, iç yağlarını da onlara haram kıldık. Azgınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık ve şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz.”

لما ذكر تعالى ذم المشركين على ما حرموا من الحلال ونسبوه إلى الله، وأبطل قولهم. أمر تعالى رسوله أن يبين للناس ما حرمه الله عليهم، ليعلموا أن ما عدا ذلك حلال، مَنْ نسب تحريمه إلى الله فهو كاذب مبطل، لأن التحريم لا يكون إلا من عند الله على لسان رسوله، وقد قال لرسوله: {قُلْ لا أَجِدُ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ} أي: محرما أكله، بقطع النظر عن تحريم الانتفاع بغير الأكل وعدمه.

Allah Teâlâ müşriklerin helal olan şeyleri haram kılıp bunu Allah'a nispet etmelerini yerip sözlerini batıl kılınca; Resulü'ne, Allah'ın insanlara haram kıldığı şeyleri açıklamasını emretti ki bunun dışındakilerin helal olduğunu bilsinler ve onun haramlığını Allah'a nispet eden kimsenin yalancı ve batıl ehli olduğunu anlasınlar. Zira haram kılma ancak Resulü'nün diliyle Allah katından olur. Nitekim Resulü'ne şöyle buyurdu: {قُلْ لا أَجِدُ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ} “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimseye yiyeceği şeyler hususunda haram kılınmış bir şey bulamıyorum.'” Yani yeme dışındaki faydalanmaların haramlığı veya olmaması bir yana, bizzat yenmesi haram kılınmış bir şey bulamıyorum.

{إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً} والميتة: ما مات بغير ذكاة شرعية، فإن ذلك لا يحل. كما قال تعالى: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزيرِ} .

{إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً} “Murdar hayvan (meyte) olması müstesna”. Meyte: Şer'î bir kesim olmaksızın ölen hayvandır; bu asla helal olmaz. Nitekim Allah Teâlâ: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزيرِ} “Ölmüş hayvan, kan ve domuz eti size haram kılındı...” buyurmuştur.

{أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} وهو الدم الذي يخرج من الذبيحة عند ذكاتها، فإنه الدم الذي يضر احتباسه في البدن، فإذا خرج من البدن زال الضرر بأكل اللحم، ومفهوم هذا اللفظ، أن الدم الذي يبقى في اللحم والعروق بعد الذبح، أنه حلال طاهر.

{أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} “Yahut akıtılmış kan”. Bu da hayvan kesilirken çıkan kandır; zira bedende hapsolması zarar veren kan budur. Bedenden çıktığında etin yenmesindeki zarar zail olur. Bu lafzın mefhumu şudur: Kesimden sonra etin içinde ve damarlarda kalan kan helal ve temizdir.

{أَوْ لَحْمَ خِنزيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ} أي: فإن هذه الأشياء الثلاثة، رجس، أي: خبث نجس مضر، حرمه الله لطفا بكم، ونزاهة لكم عن مقاربة الخبائث.

{أَوْ لَحْمَ خِنزيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ} “Yahut domuz eti -ki o şüphesiz murdardır (ricstir)-”. Yani bu üç şey ricstir; yani zararlı, pis ve habis şeylerdir. Allah size bir lütuf olarak ve sizi habis şeylere yaklaşmaktan nezih tutmak için bunları haram kılmıştır.

{أَوْ} إلا أن يكون {فسقا أهل لغير الله به} أي: إلا أن تكون الذبيحة مذبوحة لغير الله، من الأوثان والآلهة التي يعبدها المشركون، فإن هذا من الفسق الذي هو الخروج عن طاعة الله إلى معصيته، أي: ومع هذا، فهذه الأشياء المحرمات، من اضطر إليها، أي: حملته الحاجة والضرورة إلى أكل شيء منها، بأن لم يكن عنده شيء وخاف على نفسه التلف. {غَيْرَ بَاغٍ ولا عاد} أي: {غَيْرَ بَاغٍ} أي: مريدٍ لأكلها من غير اضطرار وَلا متعد، أي: متجاوز للحد، بأن يأكل زيادة عن حاجته. {فمن اضطر غير باغ ولا عاد فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} أي: فالله قد سامح من كان بهذه الحال.

{أَوْ} Yahut {فسقا أهل لغير الله به} “Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesna”. Yani kesilen hayvanın, müşriklerin taptığı putlar ve ilahlar gibi Allah'tan başkası adına kesilmiş olmasıdır. Zira bu, Allah'a itaatten çıkıp isyanına girmek demek olan fısktandır. Bununla birlikte, bu haram kılınan şeylere kim muztar kalırsa; yani yanında hiçbir şey bulunmayıp telef olmaktan korkarak bunlardan birini yemeye ihtiyaç ve zaruret sevk ederse; {غَيْرَ بَاغٍ ولا عاد} “taşkınlık etmemek ve haddi aşmamak şartıyla”, yani zaruret olmaksızın onu yemeyi istemeyen ve ihtiyacından fazlasını yiyerek haddi aşmayan kimse için; {فمن اضطر غير باغ ولا عاد فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “şüphesiz Rabbin Gafûr'dur, Rahîm'dir.” Yani Allah bu durumda olan kimseyi bağışlamıştır.

واختلف العلماء ﵏ في هذا الحصر المذكور في هذه الآية، مع أن ثَمَّ محرمات لم تذكر فيها، كالسباع وكل ذي مخلب من الطير ونحو ذلك، فقال بعضهم: إن هذه الآية نازلة قبل تحريم ما زاد على ما ذكر فيها، فلا ينافي هذا الحصر المذكور فيها التحريم المتأخر بعد ذلك؛ لأنه لم يجده فيما أوحي إليه في ذلك الوقت، وقال بعضهم: إن هذه الآية مشتملة على سائر المحرمات، بعضها صريحا، وبعضها يؤخذ من المعنى وعموم العلة.

Âlimler -rahimehumullâh- bu ayette zikredilen hasır (sınırlandırma) hususunda, ayette zikredilmeyen yırtıcı hayvanlar ve kuşlardan pençesi olan her hayvan gibi başka haramların da bulunması sebebiyle ihtilaf etmişlerdir. Kimi âlimler şöyle demiştir: Bu ayet, içinde zikredilenlerin dışındaki diğer haramlardan önce inmiştir; dolayısıyla burada zikredilen sınırlandırma daha sonraki haram kılmaya aykırı değildir. Çünkü o vakitte kendisine vahyolunanlar içinde bunları bulamamıştı. Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Bu ayet, bazısı açıkça, bazısı da manadan ve illetin umumiliğinden çıkarılmak suretiyle diğer bütün haramları kapsamaktadır.

فإن قوله تعالى في تعليل الميتة والدم ولحم الخنزير، أو الأخير منها فقط: {فَإِنَّهُ رِجْسٌ} وصف شامل لكل محرم، فإن المحرمات كلها رجس وخبث، وهي من الخبائث المستقذرة التي حرمها الله على عباده، صيانة لهم، وتكرمة عن مباشرة الخبيث الرجس.

Zira Allah Teâlâ'nın murdar hayvan, kan ve domuz etinin -yahut sadece domuz etinin- haram kılınış gerekçesi hakkındaki: {فَإِنَّهُ رِجْسٌ} “çünkü o şüphesiz murdardır (ricstir)” buyruğu, her haramı kapsayan genel bir nitelemedir. Çünkü haramların hepsi rics ve murdardır; kullarını korumak ve habis murdarlığa bulaşmaktan onları üstün tutmak için Allah'ın kullarına haram kıldığı iğrenç habis şeylerdendir.

ويؤخذ تفاصيل الرجس المحرم من السُّنَّة، فإنها تفسر القرآن، وتبين المقصود منه، فإذا كان الله تعالى لم يحرم من المطاعم إلا ما ذكر، والتحريم لا يكون مصدره، إلا شرع الله -دل ذلك على أن المشركين، الذين حرموا ما رزقهم الله مفترون على الله، متقولون عليه ما لم يقل.

Haram kılınan murdarlıkların (ricsin) detayları ise sünnetten alınır; zira sünnet Kur'an'ı tefsir eder ve ondan kastedileni açıklar. Allah Teâlâ yiyeceklerden ancak zikredilenleri haram kılmışsa ve haram kılmanın kaynağı da sadece Allah'ın şeriatı olabiliyorsa; bu durum Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kılan müşriklerin Allah'a iftira ettiklerine ve O'nun söylemediği şeyleri O'na isnat ettiklerine delalet eder.

وفي الآية احتمال قوي، لولا أن الله ذكر فيها الخنزير، وهو: أن السياق في نقض أقوال المشركين المتقدمة، في تحريمهم لما أحله الله وخوضهم بذلك، بحسب ما سولت لهم أنفسهم، وذلك في بهيمة الأنعام خاصة، وليس منها محرم إلا ما ذكر في الآية: الميتة منها، وما أهل لغير الله به، وما سوى ذلك فحلال.

Şayet Allah ayette domuzu zikretmeseydi, ayet hakkında güçlü bir ihtimal daha vardı ki o da şudur: Bağlam, müşriklerin nefislerinin kendilerine hoş gösterdiği hevalarına göre Allah'ın helal kıldığını haram kılmaları ve bu hususta ileri geri konuşmaları hakkındaki önceki sözlerini çürütmektedir. Bu da özellikle ehil en'am hayvanları (koyun, keçi, deve, sığır) hakkındadır. Bunlardan ise ayette zikredilenler dışında haram kılınan bir şey yoktur: Onlardan murdar olan (meyte) ve Allah'tan başkası adına kesilenler haramdır, bunun dışındakiler ise helaldir.

ولعل مناسبة ذكر الخنزير هنا على هذا الاحتمال، أن بعض الجهال قد يدخله في بهيمة الأنعام، وأنه نوع من أنواع الغنم، كما قد يتوهمه جهلة النصارى وأشباههم، فينمونها كما ينمون المواشي، ويستحلونها، ولا يفرقون بينها وبين الأنعام، فهذا المحرم على هذه الأمة كله (١) من باب التنزيه لهم والصيانة.

Bu ihtimale göre domuzun burada zikredilmesinin münasebeti; Hristiyanların cahillerinin ve benzerlerinin vehmettiği gibi bazı cahillerin domuzu en'am hayvanlarına dâhil edebileceği, onu koyunun bir türü sayabileceği, tıpkı davarları yetiştirdikleri gibi domuzları da yetiştirip helal saydıkları ve en'am hayvanları ile domuzun arasını ayırt etmedikleri içindir. Bu ümmete haram kılınan şeylerin tamamı, onları arındırmak ve korumak kabilindendir.

وأما ما حرم على أهل الكتاب، فبعضه طيب ولكنه حرم عليهم عقوبة لهم، ولهذا قال: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} وذلك كالإبل، وما أشبهها {وَ} حرمنا عليهم {وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ} بعض أجزائها، وهو: {شُحُومَهُمَا} وليس المحرم جميع الشحوم منها، بل شحم الألية والثرب، ولهذا استثنى الشحم الحلال من ذلك فقال: {إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا} أي: الشحم المخالط للأمعاء {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} .

Ehl-i Kitap'a haram kılınanlara gelince; onlardan bazısı tertemiz (tayyib) idi, fakat kendilerine bir ceza olarak haram kılınmıştı. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık.” Bu da deve ve benzerleridir. Ayrıca onlara {وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ} “sığır ve koyunun” bazı kısımlarını, yani {شُحُومَهُمَا} “iç yağlarını da haram kıldık.” Haram kılınan, onların bütün yağları değil, kuyruk ve gömlek (iç) yağı idi. Bu sebeple bundan helal olan yağı istisna ederek şöyle buyurdu: {إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا} “Sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı” yani bağırsaklara karışan yağlar {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} “ya da kemiğe karışan kısımları hariç.”

{ذَلِكَ} التحريم على اليهود {جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ} أي: ظلمهم وتعديهم في حقوق الله وحقوق عباده، فحرم الله عليهم هذه الأشياء عقوبة لهم ونكالا. {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} في كل ما نقول ونفعل ونحكم به، ومن أصدق من الله حديثا، ومن أحسن من الله حكما لقوم يوقنون.

Yahudilere yönelik {ذَلِكَ} “İşte böylece” [yapılan] bu haram kılma, {جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ} “onlara taşkınlıkları sebebiyle verdiğimiz cezadır.” Yani Allah'ın haklarına ve kullarının haklarına karşı zulümleri ve haddi aşmaları sebebiyledir. Allah bu şeyleri onlara bir ceza ve ibretlik bir yaptırım olarak haram kılmıştır. {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz.” Söylediğimiz, yaptığımız ve hükmettiğimiz her şeyde [doğru söyleyenleriz]. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır? İyice bilen ve inanan bir topluluk için hüküm bakımından Allah'tan daha güzel kim vardır?

{١٤٧} {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} .

{١٤٧} {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir; ancak O'nun azabı günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez.'”

أي: فإن كذبك هؤلاء المشركون، فاستمر على دعوتهم، بالترغيب والترهيب، وأخبرهم بأن الله {ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ} أي: عامة شاملة [لجميع] المخلوقات كلها، فسارعوا إلى رحمته بأسبابها، التي رأسها وأسها ومادتها، تصديق محمد ﷺ فيما جاء به.

Yani şayet bu müşrikler seni yalanlarlarsa rağbet ettirerek ve korkutarak onları davet etmeye devam et ve onlara Allah'ın {ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ} “geniş bir rahmet sahibi” olduğunu -yani bütün mahlukatı kuşatan genel bir rahmete sahip olduğunu- haber ver. O hâlde başı, esası ve özü Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- getirdiği şeylerde tasdik etmek olan vesilelerine sarılarak O'nun rahmetine koşun.

{وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} أي: الذين كثر إجرامهم وذنوبهم. فاحذروا الجرائم الموصلة لبأس الله، التي أعظمها ورأسها تكذيب محمد ﷺ.

{وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} “Ancak O'nun azabı günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez;” yani cürümleri ve günahları çok olan kimselerden. O hâlde en büyüğü ve başı Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- yalanlamak olan, Allah'ın azabına ulaştıran cürümlerden sakının!

{١٤٨، ١٤٩} {سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلا تَخْرُصُونَ * قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} .

{١٤٨، ١٤٩} {سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلا آبَاؤُنَا وَلا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلا تَخْرُصُونَ * قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} “Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız ortak koşardık ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir ilim var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz.' De ki: 'En kesin ve üstün delil (hüccet-i bâliğa) Allah'ındır. Eğer O dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi.'”

هذا إخبار من الله أن المشركين سيحتجون على شركهم وتحريمهم ما أحل الله، بالقضاء والقدر، ويجعلون مشيئة الله الشاملة لكل شيء من الخير والشر حجة لهم في دفع اللوم عنهم.

Bu, Allah'ın müşriklerin kendi şirklerine ve Allah'ın helal kıldığını haram kılmalarına kaza ve kaderi delil getireceklerini, hayır ve şerden her şeyi kuşatan Allah'ın meşietini kınamayı kendilerinden savmak için bir hüccet kılacaklarını bildiren bir haberidir.

وقد قالوا ما أخبر الله أنهم سيقولونه، كما قال في الآية الأخرى: {وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ ... } الآية.

Nitekim diğer ayette: {وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ ... } “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık...'” buyurduğu gibi, Allah'ın kendilerinin söyleyeceğini haber verdiği şeyi aynen söylediler.

فأخبر تعالى أن هذه الحجة، لم تزل الأمم المكذبة تدفع بها عنهم دعوة الرسل، ويحتجون بها، فلم تجد فيهم شيئا ولم تنفعهم، فلم يزل هذا دأبهم حتى أهكلهم الله، وأذاقهم بأسه.

Allah Teâlâ, yalanlayan ümmetlerin resullerin davetini kendilerinden savmak için sürekli bu hücceti ileri sürdüklerini ve onunla delil getirdiklerini, ancak bunun onlara hiçbir fayda vermediğini ve kendilerini kurtarmadığını; Allah onları helak edip azabını kendilerine tattırıncaya kadar bu tutumlarının devam ettiğini haber vermiştir.

فلو كانت حجة صحيحة، لدفعت عنهم العقاب، ولما أحل الله بهم العذاب، لأنه لا يحل بأسه إلا بمن استحقه، فعلم أنها حجة فاسدة، وشبهة كاسدة، من عدة أوجه:

Şayet bu sahih bir delil olsaydı cezayı onlardan savardı ve Allah onların üzerine azabı indirmezdi; zira O azabını ancak bunu hak edene indirir. Dolayısıyla bunun birkaç açıdan batıl bir delil ve geçersiz bir şüphe olduğu anlaşılmıştır:

منها: ما ذكر الله من أنها لو كانت صحيحة، لم تحل بهم العقوبة.

Bunlardan biri: Allah'ın da zikrettiği üzere, şayet doğru olsaydı cezanın onların başına inmeyecek olmasıdır.