Binûn

En'âm Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومنها: أن الحجة، لا بد أن تكون حجة مستندة إلى العلم والبرهان، فأما إذا كانت مستندة إلى مجرد الظن والخرص، الذي لا يغني من الحق شيئا، فإنها باطلة، ولهذا قال: {قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} فلو كان لهم علم -وهم خصوم ألداء- لأخرجوه، فلما لم يخرجوه علم أنه لا علم عندهم. {إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلا تَخْرُصُونَ} ومَنْ بنى حججه على الخرص والظن، فهو مبطل خاسر، فكيف إذا بناها على البغي والعناد والشر والفساد؟

Bir diğeri: Hüccetin mutlaka ilme ve burhana dayanması gerektiğidir. Haktan hiçbir şeyi ifade etmeyen sırf zan ve tahmine dayandığı takdirde ise batıldır. Bu sebeple: {قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} “De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir ilim var mı?'” buyurmuştur. Şiddetli hasımlar oldukları hâlde ellerinde bir ilim bulunsaydı onu ortaya koyarlardı; ortaya koyamadıklarına göre yanlarında hiçbir ilmin bulunmadığı anlaşılmıştır. {إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلا تَخْرُصُونَ} “Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz.” Delillerini tahmin ve zan üzerine kuran kimse batıl ehli ve hüsrandadır; hele hele onu azgınlık, inat, şer ve fesat üzerine kurarsa hâli nice olur?!

ومنها: أن الحجة لله البالغة، التي لم تبق لأحد عذرا، التي اتفقت عليها الأنبياء والمرسلون، والكتب الإلهية، والآثار النبوية، والعقول الصحيحة، والفطر المستقيمة، والأخلاق القويمة، فعلم بذلك أن كل ما خالف هذه الأدلة (١) القاطعة باطل، لأن نقيض الحق، لا يكون إلا باطلا.

Bir diğeri: Kimseye hiçbir mazeret bırakmayan, peygamberlerin ve resullerin, ilahî kitapların, nebevî rivayetlerin, selim akılların, dosdoğru fıtratların ve kâmil ahlakın üzerinde ittifak ettiği üstün ve kesin hüccetin (el-hüccetü'l-bâliğa) Allah'a ait oluşudur. Böylece bu kesin delillere aykırı olan her şeyin batıl olduğu anlaşılmıştır; zira hakkın zıddı ancak batıl olabilir.

ومنها: أن الله تعالى أعطى كل مخلوق قدرة، وإرادة، يتمكن بها من فعل ما كلف به، فلا أوجب الله على أحد ما لا يقدر على فعله، ولا حرم على أحد ما لا يتمكن من تركه، فالاحتجاج بعد هذا بالقضاء والقدر، ظلم محض وعناد صرف.

Bir diğeri: Allah Teâlâ'nın her yaratılmışa, mükellef kılındığı şeyi yapabilmesini sağlayan bir kudret ve irade vermiş olmasıdır. Allah hiç kimseye yapamayacağı bir şeyi vacip kılmamış, hiç kimseye terk etmeye güç yetiremeyeceği bir şeyi de haram kılmamıştır. Bundan sonra kaza ve kaderi delil getirmek ise sırf bir zulüm ve katıksız bir inattır.

ومنها: أن الله تعالى لم يجبر العباد على أفعالهم، بل جعل أفعالهم تبعا لاختيارهم، فإن شاءوا فعلوا، وإن شاءوا كفوا. وهذا أمر مشاهد لا ينكره إلا من كابر، وأنكر المحسوسات، فإن كل أحد يفرق بين الحركة الاختيارية والحركة القسرية، وإن كان الجميع داخلا في مشيئة الله، ومندرجا تحت إرادته.

Bir diğeri: Allah Teâlâ'nın kulları fiillerine zorlamamış (icbar etmemiş), bilakis fiillerini onların tercihlerine bağlı kılmış olmasıdır; dilerlerse yaparlar, dilerlerse vazgeçerler. Bu, inatlaşan ve duyularla algılananları inkâr eden kimseler dışında hiç kimsenin inkâr edemeyeceği müşahede edilen bir durumdur. Zira her insan -hepsi Allah'ın meşietine dâhil ve iradesi altında bulunmakla birlikte- ihtiyarî (kendi isteğiyle olan) hareket ile zorunlu/gayriihtiyarî hareket arasındaki farkı ayırt eder.

ومنها: أن المحتجين على المعاصي بالقضاء والقدر يتناقضون في ذلك. فإنهم لا يمكنهم أن يطردوا ذلك، بل لو أساء إليهم مسيء بضرب أو أخذ مال أو نحو ذلك، واحتج بالقضاء والقدر لما قبلوا منه هذا الاحتجاج، ولغضبوا من ذلك أشد الغضب.

Bir diğeri: Günahlara karşı kaza ve kaderi delil getirenlerin bu hususta çelişkiye düşmeleridir. Zira onlar bunu hayatın her alanında uygulayamazlar; bilakis bir kimse kendilerine vurarak veya mallarını alarak kötülük etse ve kaza ve kaderi delil gösterse, ondan bu hücceti asla kabul etmezler ve buna son derece öfkelenirler.

فيا عجبا كيف يحتجون به على معاصي الله ومساخطه. ولا يرضون من أحد أن يحتج به في مقابلة مساخطهم؟ "

Allah'a isyan ve O'nun gazabını çeken işlerde kadere sarılıp da kendi kızdıkları şeylerde başkasının bunu delil getirmesine razı olmamaları ne kadar şaşılacak bir durumdur!

ومنها: أن احتجاجهم بالقضاء والقدر ليس مقصودا، ويعلمون أنه ليس بحجة، وإنما المقصود منه دفع الحق، ويرون أن الحق بمنزلة الصائل، فهم يدفعونه بكل ما يخطر ببالهم من الكلام وإن كانوا يعتقدونه خطأ .

Bir diğeri: Onların kaza ve kaderi delil getirmeleri asıl amaçları değildir; onlar bunun geçerli bir delil olmadığını da bilirler. Asıl maksatları ise hakkı savmaktır. Onlar hakkı saldıran bir düşman konumunda görürler; bu sebeple yanlış olduğuna inansalar dahi akıllarına gelen her türlü sözle onu savmaya çalışırlar.

{١٥٠} {قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} .

{١٥٠} {قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse, sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların, ahirete inanmayanların ve Rablerine başkalarını denk tutanların hevalarına uyma!”

أي: قل لمن حرَّم ما أحل الله، ونسب ذلك إلى الله: أحْضِروا شهداءكم الذين يشهدون أن الله حرم هذا، فإذا قيل لهم هذا الكلام، فهم بين أمرين:

Yani Allah'ın helal kıldığını haram kılıp bunu Allah'a nispet eden kimseye de ki: Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin! Onlara bu söz söylendiğinde iki durumla karşı karşıya kalırlar:

إما: أن لا يحضروا أحدا يشهد بهذا، فتكون دعواهم إذًا باطلة، خلية من الشهود والبرهان.

Ya buna şahitlik edecek hiçbir kimseyi getiremezler; bu takdirde iddiaları şahitsiz ve burhansız kalarak batıl olur.

وإما: أن يحضروا أحدا يشهد لهم بذلك، ولا يمكن أن يشهد بهذا إلا كل أفاك أثيم غير مقبول الشهادة، وليس هذا من الأمور التي يصح أن يشهد بها العدول؛ ولهذا قال تعالى -ناهيا نبيه، وأتباعه عن هذه الشهادة-: {فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} أي: يسوون به غيره من الأنداد والأوثان.

Ya da buna kendileri lehine şahitlik edecek birilerini getirirler ki buna ancak şahitliği kabul edilmeyen iftiracı ve günahkâr kimseler şahitlik edebilir; zira bu, adalet ehli kimselerin şahitlik etmesinin sahih olacağı konulardan değildir. Bu sebeple Allah Teâlâ Nebisi'ni ve ona uyanları bu şahitlikten nehyederek şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} “Eğer şahitlik ederlerse, sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların, ahirete inanmayanların ve Rablerine denk tutanların -yani putlardan ve putlaştırılan ortaklardan başkalarını O'na eşit kılanların- hevalarına uyma!”

فإذا كانوا كافرين باليوم الآخر غير موحدين لله، كانت أهويتهم مناسبة لعقيدتهم، وكانت دائرة بين الشرك والتكذيب بالحق، فحري بهوى هذا شأنه، أن ينهى الله خيار خلقه عن اتباعه، وعن الشهادة مع أربابه، وعلم حينئذ أن تحريمهم لما أحل الله صادر عن تلك الأهواء المضلة.

Onlar ahiret gününü inkâr eden ve Allah'ı birlemeyen kimseler olunca hevaları da inançlarına uygun düşmüş; şirk ile hakkı yalanlama arasında dönüp durmuştur. Durumu bu olan bir hevaya uymaktan ve onun sahipleriyle birlikte şahitlik etmekten Allah'ın mahlukatının en hayırlılarını nehyetmesi pek yerindedir. O anda Allah'ın helal kıldığını haram kılmalarının bu saptırıcı hevalardan neşet ettiği anlaşılmıştır.

{١٥١ - ١٥٣} {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} .

{١٥١ - ١٥٣} {قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “De ki: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin -sizi de onları da biz rızıklandırırız-, kötülüklerin (fahiş günahların) açığına da gizlisine de yaklaşmayın ve haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye Allah size bunları vasiyet etti.'”

يقول تعالى لنبيه ﷺ: {قُلْ} لهؤلاء الذين حرموا ما أحل الله. {تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} تحريما عاما شاملا لكل أحد، محتويا على سائر المحرمات، من المآكل والمشارب والأقوال والأفعال. {أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} أي: لا قليلا ولا كثيرا.

Allah Teâlâ Nebisi'ne -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır: Allah'ın helal kıldığını haram kılan bu kimselere {قُلْ} “de ki:” {تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ} “'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım.'” Yani yiyeceklerden, içeceklerden, sözlerden ve fiillerden diğer bütün haramları içeren, herkese şamil genel bir haram kılma olarak [okuyayım]: {أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “O'na hiçbir şeyi” -az olsun çok olsun- “ortak koşmayın.”

وحقيقة الشرك بالله: أن يعبد المخلوق كما يعبد الله، أو يعظم كما يعظم الله، أويصرف له نوع من خصائص الربوبية والإلهية، وإذا ترك العبد الشرك كله صار موحدا، مخلصا لله في جميع أحواله، فهذا حق الله على عباده، أن يعبدوه ولا يشركوا به شيئا.

Allah'a şirkin hakikati şudur: Allah'a ibadet edildiği gibi yaratılmışa ibadet edilmesi veya Allah'ın tazim edildiği gibi onun tazim edilmesi yahut rububiyet ve uluhiyetin özelliklerinden bir türün ona sarf edilmesidir. Kul şirkin tamamını terk ettiğinde bütün hâllerinde Allah'a ihlasla yönelen bir muvahhid olur. İşte Allah'ın kulları üzerindeki hakkı; O'na kulluk etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır.

ثم بدأ بآكد الحقوق بعد حقه فقال: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} من الأقوال الكريمة الحسنة، والأفعال الجميلة المستحسنة، فكل قول وفعل يحصل به منفعة للوالدين أو سرور لهما، فإن ذلك من الإحسان، وإذا وجد الإحسان انتفى العقوق.

Sonra kendi hakkından sonraki en kuvvetli hak ile başlayarak şöyle buyurdu: Güzel ve değerli sözlerle, hoş ve beğenilen fiillerle {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “ana babaya iyilik edin.” Ana babaya bir fayda veya sevinç sağlayan her söz ve fiil ihsandandır; ihsan mevcut olduğunda ise itaatsizlik ve anne babaya eziyet (ukûk) ortadan kalkar.

{وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ} من ذكور وإناث {مِنْ إِمْلاقٍ} أي: بسبب الفقر وضيقكم من رزقهم، كما كان ذلك موجودا في الجاهلية القاسية الظالمة، وإذا كانوا منهيين عن قتلهم في هذه الحال، وهم أولادهم، فنهيهم عن قتلهم لغير موجب، أو قتل أولاد غيرهم، من باب أولى وأحرى.

Katı ve zalim cahiliye döneminde var olduğu gibi fakirlik ve rızıklarının darlığı sebebiyle {وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ} {مِنْ إِمْلاقٍ} “fakirlik korkusuyla” erkek ve kız “çocuklarınızı öldürmeyin.” Onlar bizzat kendi çocukları iken bu durumda onları öldürmekten nehyedildiklerine göre; hiçbir gerekçe yokken onları öldürmekten veya başkalarının çocuklarını öldürmekten nehyedilmeleri evleviyetle geçerlidir.

{نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} أي: قد تكفلنا برزق الجميع، فلستم الذين ترزقون أولادكم، بل ولا أنفسكم، فليس عليكم منهم ضيق. {وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ} وهي: الذنوب العظام المستفحشة، {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} أي: لا تقربوا الظاهر منها والخفي، أو المتعلق منها بالظاهر، والمتعلق بالقلب والباطن.

{نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} “Sizi de onları da biz rızıklandırırız.” Yani herkesin rızkını biz üstlendik; çocuklarınızı rızıklandıran siz değilsiniz, hatta kendinizi dahi siz rızıklandırmıyorsunuz. Dolayısıyla onlardan dolayı size bir darlık yoktur. {وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ} “Kötülüklere (fahiş günahlara) yaklaşmayın”; yani son derece çirkin büyük günahlara yaklaşmayın. {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Açığına da gizlisine de”; yani onlardan açık olanına da gizli olanına da veya dış azalarla ilgili olanına da kalple ve iç âlemle ilgili olanına da yaklaşmayın.

والنهي عن قربان الفواحش أبلغ من النهي عن مجرد فعلها، فإنه يتناول النهي عن مقدماتها ووسائلها الموصلة إليها.

Fahiş günahlara yaklaşmaktan nehyetmek, sırf onları işlemekten nehyetmekten daha beliğdir; zira bu yasak onların ön hazırlıklarını ve onlara ulaştıran vesileleri de kapsamaktadır.

{وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ} وهي: النفس المسلمة، من ذكر وأنثى، صغير وكبير، بر وفاجر، والكافرة التي قد عصمت بالعهد والميثاق. {إِلا بِالْحَقِّ} كالزاني المحصن، والنفس بالنفس، والتارك لدينه المفارق للجماعة.

{وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ} “Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın.” O da; erkek-kadın, küçük-büyük, iyi-kötü Müslüman canı ile antlaşma ve ahitle dokunulmazlık kazanmış kâfirin canıdır. {إِلا بِالْحَقِّ} “Haklı bir sebep olmadıkça;” evli zâni, cana karşılık can (kısas) ve dinini terk edip cemaatten ayrılan kimse gibi meşru bir hak müstesnadır.

{ذَلِكُمْ} المذكور {وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} عن الله وصيته، ثم تحفظونها، ثم تراعونها وتقومون بها. ودلت الآية على أنه بحسب عقل العبد يكون قيامه بما أمر الله به.

Zikredilen {ذَلِكُمْ} “işte bunları”, Allah'ın vasiyetini kavrayasınız, sonra onu koruyup gözetesiniz ve yerine getiresiniz diye {وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “aklınızı kullanasınız diye Allah size vasiyet etti.” Bu ayet, kulun aklı nispetinde Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getireceğine delalet etmektedir.

{وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ * وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} .

{وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ * وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Rüşt çağına erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Bir söz söylediğiniz zaman, yakınınız dahi olsa adaleti gözetin. Allah'a verdiğiniz ahdi yerine getirin. İşte düşünüp öğüt alasınız diye Allah size bunları vasiyet etti. Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte sakınasınız diye Allah size bunları vasiyet etti.”

{وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ} بأكل، أو معاوضة على وجه المحاباة لأنفسكم، أو أخذ من غير سبب. {إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} أي: إلا بالحال التي تصلح بها أموالهم، وينتفعون بها. فدل هذا على أنه لا يجوز قربانها، والتصرف بها على وجه يضر اليتامى، أو على وجه لا مضرة فيه ولا مصلحة، {حَتَّى يَبْلُغَ} اليتيم {أَشُدَّه} أي: حتى يبلغ ويرشد، ويعرف التصرف، فإذا بلغ أشده، أُعطي حينئذ مالُه، وتصرف فيه على نظره.

Yemek, kendi lehinize tarafgirlikle takas etmek veya haksız yere almak suretiyle {وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ} “yetimin malına yaklaşmayın;” {إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “ancak en güzel şekilde” -yani mallarının ıslah olacağı ve faydalanacakları durum müstesna-. Bu durum yetimlerin mallarına yaklaşmanın, yetimlere zarar verecek şekilde veya ne zarar ne de yarar sağlayan bir tarzda tasarruf etmenin caiz olmadığına delalet eder. Yetim {حَتَّى يَبْلُغَ} {أَشُدَّه} “rüşt çağına erişinceye kadar”; yani bülûğa erip reşit oluncaya ve malında tasarruf etmeyi bilinceye kadar böyledir. Rüşt çağına eriştiğinde ise malı kendisine teslim edilir ve kendi görüşüne göre tasarrufta bulunur.

وفي هذا دلالة على أن اليتيم -قبل بلوغ الأشُد- محجور عليه، وأن وليه يتصرف في ماله بالأحظ، وأن هذا الحجر ينتهي ببلوغ الأشُد.

Bunda rüşt çağına ermeden önce yetimin kısıtlı (mahcur) olduğuna, velisinin onun malında en faydalı şekilde tasarruf edeceğine ve bu hacrin (kısıtlamanın) rüşt çağına ermekle sona ereceğine delalet vardır.

{وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ} أي: بالعدل والوفاء التام، فإذا اجتهدتم في ذلك، فـ {لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا} أي: بقدر ما تسعه، ولا تضيق عنه. فمَن حرَص على الإيفاء في الكيل والوزن، ثم حصل منه تقصير لم يفرط فيه، ولم يعلمه، فإن الله عفو غفور (١) .

{وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ} “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın.” Yani tam bir vefa ve adaletle [yapın]. Bu hususta gayret gösterdiğiniz takdirde {لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا} “biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz.” Yani gücünün yettiği ve kendisine dar gelmeyen ölçüde yükleriz. Kim ölçü ve tartıda tam yapmaya gayret gösterir, ardından ihmali olmaksızın ve kendisinin de farkında olmadığı bir kusur meydana gelirse, şüphesiz Allah çokça affeden ve bağışlayandır.

وبهذه الآية ونحوها استدل الأصوليون، بأن الله لا يكلف أحدا ما لا يطيق، وعلى أن من اتقى الله فيما أمر، وفعل ما يمكنه من ذلك، فلا حرج عليه فيما سوى ذلك.

Usul âlimleri bu ve benzeri ayetlerle; Allah'ın hiç kimseye güç yetiremeyeceği şeyi teklif etmediğine ve emredilen hususlarda Allah'tan sakınıp gücü yettiğince yapan kimseye bunun dışındakilerden dolayı hiçbir sorumluluk bulunmadığına delil getirmişlerdir.

{وَإِذَا قُلْتُمْ} قولا تحكمون به بين الناس، وتفصلون بينهم الخطاب، وتتكلمون به على المقالات والأحوال {فَاعْدِلُوا} في قولكم، بمراعاة الصدق في من تحبون ومن تكرهون، والإنصاف، وعدم كتمان ما يلزم بيانه، فإن الميل على من تكره بالكلام فيه أو في مقالته من الظلم المحرم.

İnsanlar arasında hüküm verdiğiniz, aralarındaki ihtilafı çözdüğünüz, görüşler ve durumlar hakkında konuştuğunuz bir söz söylediğinizde {وَإِذَا قُلْتُمْ} {فَاعْدِلُوا} “bir söz söylediğiniz zaman adaleti gözetin.” Yani sevdiğiniz ve sevmediğiniz kimseler hakkında doğruyu gözeterek, insaflı davranarak ve açıklanması gerekeni gizlemeyerek sözünüzde adil olun. Zira sevmediğiniz kimsenin aleyhine bizzat kendisi veya görüşü hakkında haksız söz sarf etmek haram olan zulümdendir.

بل إذا تكلم العالم على مقالات أهل البدع، فالواجب عليه أن يعطي كل ذي حق حقه، وأن يبين ما فيها من الحق والباطل، ويعتبر قربها من الحق وبُعدها منه.

Hatta âlim bidat ehlinin görüşleri hakkında konuştuğunda, her hak sahibine hakkını vermesi, o görüşlerdeki hak ve batılı açıklaması, onların hakka yakınlığını ve uzaklığını dikkate alması üzerine vaciptir.

وذكر الفقهاء أن القاضي يجب عليه العدل بين الخصمين، في لحظه ولفظه. {وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا} وهذا يشمل العهد الذي عاهده عليه العباد من القيام بحقوقه والوفاء بها، ومن العهد الذي يقع التعاقد به بين الخلق. فالجميع يجب الوفاء به، ويحرم نقضه والإخلال به.

Fakihler hâkimin bakışında ve sözünde iki hasım arasında adaleti gözetmesinin vacip olduğunu zikretmişlerdir. {وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا} “Allah'a verdiğiniz ahdi yerine getirin.” Bu; kulların O'nun haklarını yerine getirmek ve onlara vefa göstermek üzere Allah'a verdikleri ahdi de mahlukatın kendi aralarında yaptıkları sözleşmeleri de kapsar. Bunların hepsine vefa göstermek vaciptir; ahdi bozmak ve ona aykırı davranmak ise haramdır.

{ذَلِكُمْ} الأحكام المذكورة {وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} ما بينه لكم من الأحكام، وتقومون بوصية الله لكم حق القيام، وتعرفون ما فيها، من الحكم والأحكام.

Zikredilen {ذَلِكُمْ} “bu” hükümleri, size açıkladığı hükümleri düşünesiniz, Allah'ın size olan vasiyetini hakkıyla yerine getiresiniz ve içerdiği hikmetleri ve hükümleri bilesiniz diye {وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “düşünüp öğüt alasınız diye Allah size bunları vasiyet etti.”

ولما بين كثيرا من الأوامر الكبار، والشرائع المهمة، أشار إليها وإلى ما هو أعم منها فقال: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا} أي: هذه الأحكام وما أشبهها، مما بينه الله في كتابه، ووضحه لعباده، صراط الله الموصل إليه، وإلى دار كرامته، المعتدل السهل المختصر.

Pek çok büyük emri ve mühim şeriatları beyan ettikten sonra bunlara ve bunlardan daha genel olanlara işaret ederek şöyle buyurdu: {وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا} “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur.” Yani bu hükümler ve benzerleri -ki Allah bunları Kitabı'nda açıklamış ve kullarına beyan etmiştir- Allah'a ve O'nun ikram yurduna ulaştıran, dengeli, kolay ve kestirme olan Allah'ın yoludur.

{فَاتَّبِعُوهُ} لتنالوا الفوز والفلاح، وتدركوا الآمال والأفراح. {وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ} أي: الطرق المخالفة لهذا الطريق {فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} أي: تضلكم عنه وتفرقكم يمينا وشمالا فإذا ضللتم عن الصراط المستقيم، فليس ثم إلا طرق توصل إلى الجحيم.

Kurtuluşa ve felaha ermeniz, emellere ve sevinçlere kavuşmanız için {فَاتَّبِعُوهُ} “ona uyun;” {وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ} “başka yollara” -yani bu yola muhalif olan yollara- “uymayın ki” {فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “sizi O'nun yolundan ayırmasın”; yani sizi O'nun yolundan saptırıp sağa sola dağıtmasın. Zira dosdoğru yoldan saptığınız takdirde, cehenneme ulaştıran yollardan başkası yoktur.

{ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} فإنكم إذا قمتم بما بينه الله لكم علما وعملا صرتم من المتقين، وعباد الله المفلحين، ووحد الصراط وأضافه إليه لأنه سبيل واحد موصل إليه، والله هو المعين للسالكين على سلوكه.

{ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “İşte sakınasınız diye [Allah] size bunları emretti.” Zira sizler Allah'ın size açıkladığı hükümleri ilim ve amel olarak yerine getirdiğiniz takdirde müttakilerden ve Allah'ın kurtuluşa eren kullarından olursunuz. [Ayet-i kerimede] sırat (yol) tekil olarak zikredilmiş ve O'na izafe edilmiştir; çünkü o, Allah'a ulaştıran tek bir yoldur. Allah ise bu yolda yürüyenlere o yolda ilerlemeleri için yardım edendir.

{١٥٤ - ١٥٧} {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ * وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} .

{١٥٤ - ١٥٧} {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ * وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak, her şeyi açıklamak, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik; ta ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar. İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; artık ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız. 'Kitap bizden önce ancak iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından tamamen habersizdik' demeyesiniz yahut 'Eğer bize de kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha çok doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye [onu indirdik]. İşte size Rabbinizden apaçık bir delil (beyyine), bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmeleri sebebiyle azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.”

{ثُمَّ} في هذا الموضع، ليس المراد منها الترتيب الزماني، فإن زمن موسى ﵇، متقدم على تلاوة الرسول محمد ﷺ هذا الكتاب، وإنما المراد الترتيب الإخباري. فأخبر أنه آتى {مُوسَى الْكِتَابَ} وهو التوراة {تَمَامًا} لنعمته، وكمالا لإحسانه. {عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} من أُمة موسى، فإن الله أنعم على المحسنين منهم بنِعَم لا تحصى. من جملتها وتمامها إنزال التوراة عليهم. فتمت عليهم نعمة الله، ووجب عليهم القيام بشكرها.

Bu yerdeki {ثُمَّ} “sonra” ifadesinden maksat zaman bakımından sıralama değildir; zira Mûsâ'nın -aleyhisselâm- zamanı, Resul Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- bu Kitab'ı okumasından öncedir; maksat haber bakımından sıralamadır. Nimetini tamamlamak ve ihsanını kemale erdirmek üzere {مُوسَى الْكِتَابَ} “Mûsâ'ya Kitab'ı” -yani Tevrat'ı- Mûsâ'nın ümmetinden {عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “iyilik eden kimseye” verdiğini haber vermiştir. Zira Allah onların iyilik edenlerine sayılamayacak kadar nimetler bahşetmiştir ki bunlardan biri ve tamamlayıcısı da üzerlerine Tevrat'ı indirmesidir. Böylece üzerlerindeki Allah'ın nimeti tamamlanmış ve buna şükretmeleri kendilerine vacip olmuştur.

{وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ} يحتاجون إلى تفصيله، من الحلال والحرام، والأمر والنهي، والعقائد ونحوها. {وَهُدًى وَرَحْمَةً} أي: يهديهم إلى الخير، ويعرفهم بالشر، في الأصول والفروع. {وَرَحْمَة} يحصل به لهم السعادة والرحمة والخير الكثير. {لَعَلَّهُمْ} بسبب إنزالنا الكتاب والبينات عليهم {بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ} فإنه اشتمل من الأدلة القاطعة على البعث والجزاء بالأعمال، ما يوجب لهم الإيمان بلقاء ربهم والاستعداد له.

Helal, haram, emir, nehiy, akaid ve benzerlerinden açıklanmasına ihtiyaç duydukları {وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ} “her şeyi açıklamak”; usul ve füruatta onları hayra ileten ve şerri tanıtan {وَهُدًى} “bir hidayet”; kendisiyle saadeti, merhameti ve bol hayrı elde ettikleri {وَرَحْمَةً} “bir rahmet olmak üzere [verildi]”. Kitab'ı ve apaçık delilleri üzerlerine indirmemiz sebebiyle {لَعَلَّهُمْ} {بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ} “ta ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar.” Zira o, yeniden dirilişe ve amellerle karşılık görmeye dair Rablerine kavuşmaya inanmalarını ve buna hazırlanmalarını gerektiren kesin delilleri içermektedir.

{وَهَذَا} القرآن العظيم، والذكر الحكيم. {كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ مُبَارَكٌ} أي: فيه الخير الكثير والعلم الغزير، وهو الذي تستمد منه سائر العلوم، وتستخرج منه البركات، فما من خير إلا وقد دعا إليه ورغب فيه، وذكر الحكم والمصالح التي تحث عليه، وما من شر إلا وقد نهى عنه وحذر منه، وذكر الأسباب المنفرة عن فعله وعواقبها الوخيمة {فَاتَّبِعُوهُ} فيما يأمر به وينهى، وابنوا أصول دينكم وفروعه عليه {وَاتَّقُوا} الله تعالى أن تخالفوا له أمرا {لَعَلَّكُمْ} إن اتبعتموه {تُرْحَمُونَ} فأكبر سبب لنيل رحمة الله اتباع هذا الكتاب، علما وعملا.

{وَهَذَا} “İşte bu” yüce Kur'an ve hikmet dolu zikir, {كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} “indirdiğimiz mübarek bir kitaptır;” yani içinde bol hayır ve engin ilim vardır. Diğer bütün ilimler ondan beslenir ve bereketler ondan çıkarılır. Hiçbir hayır yoktur ki ona çağırmış, teşvik etmiş ve ona sevk eden hikmetleri ve maslahatları zikretmiş olmasın; hiçbir şer yoktur ki onu nehyetmiş, ondan sakındırmış, onu yapmaktan nefret ettiren sebepleri ve vahim akıbetlerini zikretmiş olmasın. O hâlde emrettiği ve nehyettiği hususlarda {فَاتَّبِعُوهُ} “ona uyun” ve dininizin usul ve füruunu onun üzerine bina edin. O'nun hiçbir emrine muhalefet etmemek hususunda {وَاتَّقُوا} “sakının” ki ona uyduğunuz takdirde {لَعَلَّكُمْ} {تُرْحَمُونَ} “merhamet olunasınız.” Allah'ın rahmetine nail olmanın en büyük sebebi ilim ve amel bakımından bu Kitab'a uymaktır.

{أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنزلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} أي: أنزلنا إليكم هذا الكتاب المبارك قطعا لحجتكم، وخشية أن تقولوا إنما أنزل الكتاب على طائفتين من قبلنا، أي: اليهود والنصارى.

{أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} Yani hüccetinizi kesmek ve “Kitap bizden önce ancak iki topluluğa -yani Yahudilere ve Hristiyanlara- indirildi” demenizi önlemek için bu mübarek Kitab'ı size indirdik.

{وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} أي: تقولون لَمْ تنزل علينا كتابا، والكتب التي أنزلتها على الطائفتين ليس لنا بها علم ولا معرفة، فأنزلنا إليكم كتابا، لم ينزل من السماء كتاب أجمع ولا أوضح ولا أبين منه.

{وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ} “'Biz ise onların okumasından tamamen habersizdik'”; yani “Bize bir kitap indirmedin, o iki topluluğa indirdiğin kitaplar hakkında ise bizim hiçbir bilgimiz ve malumatımız yoktu” demeyesiniz diye size gökten kendisinden daha kapsamlı, daha açık ve daha vazıh bir kitap inmemiş olan bu Kitab'ı indirdik.

{أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنزلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ} أي: إما أن تعتذروا بعدم وصول أصل الهداية إليكم، وإما أن تعتذروا، بـ[عدم] كمالها وتمامها، فحصل لكم بكتابكم أصل الهداية وكمالها، ولهذا قال: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} وهذا اسم جنس، يدخل فيه كل ما يبين الحق {وَهُدًى} من الضلالة {وَرَحْمَةٌ} أي: سعادة لكم في دينكم ودنياكم، فهذا يوجب لكم الانقياد لأحكامه والإيمان بأخباره، وأن من لم يرفع به رأسا وكذب به، فإنه أظلم الظالمين، ولهذا قال: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا} أي: أعرض ونأى بجانبه.

{أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ} “Yahut 'Eğer bize de kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha çok doğru yolda olurduk' [demeyesiniz diye onu indirdik].” Yani ya hidayetin aslının size ulaşmayışını mazeret gösterecektiniz ya da onun kâmil ve tam olmayışını mazeret gösterecektiniz; işte Kitabınız ile hidayetin hem aslı hem de kemali size verilmiştir. Bu sebeple: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “İşte size Rabbinizden apaçık bir delil (beyyine) geldi” buyurmuştur. Bu bir cins isimdir; hakkı açıklayan her şeyi kapsar. Sapıklıktan kurtaran {وَهُدًى} “bir hidayet” ve dininizde ve dünyanızda sizin için bir saadet olan {وَرَحْمَةٌ} “bir rahmet [geldi].” Bu durum onun hükümlerine boyun eğmenizi ve haberlerine inanmanızı gerektirir; ona başını kaldırıp bakmayan ve onu yalanlayan kimsenin ise zalimlerin en zalimi olduğunu gösterir. Bu sebeple: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا} “Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden -yani arkasını dönüp uzaklaşandan- daha zalim kim olabilir?” buyurmuştur.

{سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ} أي: العذاب الذي يسوء صاحبه ويشق عليه. {بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} لأنفسهم ولغيرهم، جزاء لهم على عملهم السيء {وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ} .

{سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ} “Ayetlerimizden yüz çevirenleri azabın en kötüsüyle -yani sahibini perişan eden ve ona pek ağır gelen azapla- cezalandıracağız.” Kötü amellerinin bir karşılığı olarak gerek kendilerini gerekse başkalarını alıkoyup {بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} “yüz çevirmeleri sebebiyle [cezalandıracağız].” {وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ} “Ve Rabbin kullara asla zulmedici değildir.”

وفي هذه الآيات دليل على أن علم القرآن أجل العلوم وأبركها وأوسعها، وأنه به تحصل الهداية إلى الصراط المستقيم، هداية تامة لا يحتاج معها إلى تخرص المتكلمين، ولا إلى أفكار المتفلسفين، ولا لغير ذلك من علوم الأولين والآخرين.

Bu ayetlerde Kur'an ilminin ilimlerin en yücesi, en bereketlisi ve en kapsamlısı olduğuna; onunla dosdoğru yola tam bir hidayet hasıl olacağına; onun yanında kelamcıların tahminlerine, felsefecilerin fikirlerine ve öncekiler ile sonrakilerin diğer ilimlerine hiçbir ihtiyaç duyulmayacağına delil vardır.

وأن المعروف أنه لم ينزل جنس الكتاب إلا على الطائفتين، [من] اليهود والنصارى، فهم أهل الكتاب عند الإطلاق، لا يدخل فيهم سائر الطوائف، لا المجوس ولا غيرهم.

Bilinen odur ki kitap cinsi ancak Yahudiler ve Hristiyanlardan oluşan iki topluluğa indirilmiştir. Dolayısıyla mutlak olarak zikredildiğinde “Ehl-i Kitap” onlardır; diğer fırkalar -Mecusiler ve başkaları- onların kapsamına girmez.

وفيه: ما كان عليه الجاهلية قبل نزول القرآن، من الجهل العظيم وعدم العلم بما عند أهل الكتاب، الذين عندهم مادة العلم، وغفلتهم عن دراسة كتبهم.

Yine bu ayetlerde; Kur'an'ın inmesinden önce cahiliye halkının içinde bulunduğu büyük cehalete, ilmin kaynağına sahip olan Ehl-i Kitap'ın yanındakileri bilmeyişlerine ve onların kitaplarını okumaktan habersiz oluşlarına da işaret vardır.

{١٥٨} {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} .

{١٥٨} {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} “Onlar, kendilerine meleklerin gelmesinden yahut Rabbinin gelmesinden veya Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı hiçbir fayda vermez. De ki: 'Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!'”

يقول تعالى: هل ينظر هؤلاء الذين استمر ظلمهم وعنادهم، {إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ} مقدمات العذاب، ومقدمات الآخرة بأن تأتيهم {الْمَلائِكَة} لقبض أرواحهم، فإنهم إذا وصلوا إلى تلك الحال، لم ينفعهم الإيمان ولا صالح الأعمال. {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} لفصل القضاء بين العباد، ومجازاة المحسنين والمسيئين. {أَوْ يَأْتِي َبَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} الدالة على قرب الساعة.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Zulümleri ve inatları devam eden bu kimseler; ruhlarını kabzetmek üzere {الْمَلائِكَة} “meleklerin” kendilerine gelmesiyle ahiretin ve azabın öncülerinin {إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ} “kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” Zira onlar o hâle ulaştıklarında iman da salih ameller de kendilerine fayda vermez. {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} “Yahut Rabbinin gelmesinden”; kullar arasında hükmü fasletmek, iyilik edenleri ve kötülük edenleri cezalandırmak/mükâfatlandırmak için [gelmesinden]. {أَوْ يَأْتِي َبَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Veya Rabbinin bazı ayetlerinin”; yani kıyametin yaklaştığına delalet eden [bazı ayetlerinin/alametlerinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?]

{يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} الخارقة للعادة، التي يعلم بها أن الساعة قد دنت، وأن القيامة قد اقتربت. {لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} أي: إذا وجد بعض آيات الله لم ينفع الكافر إيمانه أن آمن، ولا المؤمنَ المقصر أن يزداد خيرُه بعد ذلك، بل ينفعه ما كان معه من الإيمان قبل ذلك، وما كان له من الخير المرجوِّ قبل أن يأتي بعض الآيات.

Kıyametin yaklaştığının ve saatin dendiğinin kendisiyle bilindiği, harikulade {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün,” {لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı hiçbir fayda vermez.” Yani Allah'ın bazı ayetleri ortaya çıktığında; kâfire sonradan iman etmesi, kusurlu mümine de bundan sonra hayrını artırması fayda vermez. Bilakis ona ancak bundan önce sahip olduğu imanı ve o ayetlerin bazısı gelmeden önceki umulan hayrı fayda verir.

والحكمة في هذا ظاهرة، فإنه إنما كان الإيمان ينفع إذا كان إيمانا بالغيب، وكان اختيارا من العبد، فأما إذا وجدت الآيات صار الأمر شهادة، ولم يبق للإيمان فائدة، لأنه يشبه الإيمان الضروري، كإيمان الغريق والحريق ونحوهما، ممن إذا رأى الموت، أقلع عما هو فيه كما قال تعالى: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ} .

Bundaki hikmet gayet açıktır: İman ancak gayba iman olduğu ve kulun kendi tercihiyle gerçekleştiği takdirde fayda verir. Ayetler ortaya çıktığında ise mesele müşahedeye (gözle görmeye) dönüşür ve artık imanın bir faydası kalmaz. Çünkü bu, ölümü görünce içinde bulunduğu durumu terk eden boğulanın veya yananın imanı gibi zarurî (çaresizlikten doğan) imana benzer. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ} “Azabımızı gördükleri zaman: 'Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler. Fakat azabımızı gördüklerinde iman etmeleri kendilerine hiçbir fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında uygulayageldiği sünnetidir.”

وقد تكاثرت الأحاديث الصحيحة عن النبي ﷺ أن المراد ببعض آيات الله طلوع الشمس من مغربها وأن الناس إذا رأوها آمنوا فلم ينفعهم إيمانهم ويُغلق حينئذ بابُ التوبة.

Nebi'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- gelen sahih hadisler; Allah'ın bazı ayetlerinden maksadın güneşin batıdan doğması olduğu, insanların bunu gördüklerinde iman edecekleri fakat imanlarının kendilerine fayda vermeyeceği ve o anda tövbe kapısının kapanacağı hususunda pek çoktur.

ولما كان هذا وعيدا للمكذبين بالرسول ﷺ منتظرا وهم ينتظرون بالنبي ﷺ وأتباعه قوارع الدهر ومصائب الأمورقال {قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} فستعلمون أينا أحق بالأمن.

Bu, Resul'ü -sallallâhu aleyhi ve sellem- yalanlayanlar için beklenen bir tehdit olduğu ve onlar da Nebi -sallallâhu aleyhi ve sellem- ve ona uyanlar hakkında zamanın felaketlerini ve büyük musibetleri bekledikleri için şöyle buyurdu: {قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} “De ki: 'Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!'” Hangimizin güvene daha layık olduğunu yakında bileceksiniz.

وفي هذه الآية دليل لمذهب أهل السنة والجماعة في إثبات الأفعال الاختيارية لله تعالى كالاستواء والنزول والإتيان لله ﵎ من غير تشبيه له بصفات المخلوقين.

Bu ayette; mahlukatın sıfatlarına benzetmeksizin istivâ, nüzul ve ityan (gelme) gibi Allah Teâlâ'nın ihtiyarî fiillerini -celle celâlühü- ispat etme hususunda Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat mezhebine delil vardır.

وفي الكتاب والسنة من هذا شيء كثير وفيه أن من جملة أشراط الساعة طلوع الشمس من مغربها وأن الله تعالى حكيم قد جرت عادته وسنته أن الإيمان إنما ينفع إذا كان اختياريا لا اضطراريا كما تقدم.

Kitap ve Sünnet'te buna dair pek çok delil vardır. Yine bu ayette kıyamet alametlerinden birinin güneşin batıdan doğması olduğu, Allah Teâlâ'nın Hakîm olduğu ve daha önce geçtiği üzere âdeti ve sünnetinin; imanın ancak zorunlu değil ihtiyarî (isteğe bağlı) olduğu takdirde fayda vermesi şeklinde cereyan ettiği [bildirilmektedir].

وأن الإنسان يكتسب الخير بإيمانه فالطاعة والبر والتقوى إنما تنفع وتنمو إذا كان مع العبد الإيمان فإذا خلا القلب من الإيمان لم ينفعه شيء من ذلك.

Yine insanın hayrı imanıyla kazanacağı; taat, iyilik (birr) ve takvanın ancak kulun beraberinde iman bulunduğu takdirde fayda verip büyüyeceği; kalp imandan hali olduğunda ise bunların hiçbirinin ona fayda vermeyeceği [anlaşılmaktadır].

{١٥٩، ١٦٠} {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ * مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} .

{١٥٩، ١٦٠} {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ * مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir. Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, sadece onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez.”

يتوعد تعالى الذين فرقوا دينهم، أي: شتتوه وتفرقوا فيه، وكلٌّ أخذ لنفسه نصيبا من الأسماء التي لا تفيد الإنسان في دينه شيئا، كاليهودية والنصرانية والمجوسية. أو لا يكمل بها إيمانه، بأن يأخذ من الشريعة شيئا ويجعله دينه، ويدع مثله، أو ما هو أولى منه، كما هو حال أهل الفرقة من أهل البدع والضلال والمفرقين للأمة.

Allah Teâlâ dinlerini fırkalara ayıranları, yani onu darmadağın edip onda ayrılığa düşenleri tehdit etmektedir. Onlardan her biri Yahudilik, Hristiyanlık ve Mecusilik gibi dininde insana hiçbir fayda sağlamayan isimlerden bir payı kendine mal etmiştir. Yahut bidat ve dalalet ehlinden fırka sahiplerinin ve ümmeti bölenlerin hâli gibi şeriattan bir şeyi alıp onu dini kılan, benzerini yahut ondan daha evla olanı terk eden kimseler gibi imanı kendisiyle kemale ermeyen isimler almışlardır.

ودلت الآية الكريمة أن الدين يأمر بالاجتماع والائتلاف، وينهى عن التفرق والاختلاف في أهل الدين، وفي سائر مسائله الأصولية والفروعية.

Bu ayet-i kerime; dinin birlik ve beraberliği (ictimâ ve i'tilâfı) emrettiğine, din ehline tefrikaya düşüp ayrılmayı ve usul ile füruata dair bütün meselelerde ihtilaf etmeyi nehyettiğine delalet eder.

وأمره أن يتبرأ ممن فرقوا دينهم فقال: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} أي لست منهم وليسوا منك، لأنهم خالفوك وعاندوك. {إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ} يردون إليه فيجازيهم بأعمالهم {ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} .

Allah ona, dinlerini bölenlerden teberri etmesini emredip şöyle buyurdu: {لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ} “Senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur;” yani sen onlardan değilsin, onlar da senden değildir; çünkü sana muhalefet edip inatlaştılar. {إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ} “Onların işi ancak Allah'a kalmıştır;” O'na döndürülürler ve amelleriyle onları cezalandırır. {ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Sonra O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.”

ثم ذكر صفة الجزاء فقال: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} القولية والفعلية، الظاهرة والباطنة، المتعلقة بحق الله أو حق خلقه {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} هذا أقل ما يكون من التضعيف.

Sonra mükâfatın niteliğini zikrederek şöyle buyurdu: Allah'ın hakkı veya kullarının hakkıyla ilgili olan; sözlü ve fiilî, açık ve gizli {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “kim bir iyilikle gelirse”, {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “ona onun on katı vardır.” Bu, katlanarak verilecek mükâfatın en azıdır.

{وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا} وهذا من تمام عدله تعالى وإحسانه، وأنه لا يظلم مثقال ذرة، ولهذا قال: {وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} .

{وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا} “Kim de bir kötülükle gelirse, sadece onun misliyle cezalandırılır.” Bu, Allah Teâlâ'nın adaletinin ve ihsanının kemalindendir; O zerre ağırlığınca dahi zulmetmez. Bu sebeple: {وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “Ve onlara haksızlık edilmez” buyurmuştur.

{١٦١ - ١٦٥} {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ * قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلا عَلَيْهَا وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} .

{١٦١ - ١٦٥} {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ * قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلا عَلَيْهَا وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru yola, dimdik ayakta duran dine, hanîf (Allah'ı birleyen) İbrâhim'in milletine iletti; o müşriklerden değildi.' De ki: 'Şüphesiz benim namazım, kurbanım (ibadetlerim), hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.' De ki: 'O her şeyin Rabbi iken, ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı ancak kendi aleyhinedir. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir.' Sizi yeryüzünün halifeleri kılan ve size verdikleriyle sizi sınamak için kiminizi kiminizden derecelerle üstün kılan O'dur. Şüphesiz Rabbin cezalandırması pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

يأمر تعالى نبيه ﷺ، أن يقول ويعلن بما هو عليه من الهداية إلى الصراط المستقيم: الدين المعتدل المتضمن للعقائد النافعة، والأعمال الصالحة، والأمر بكل حسن، والنهي عن كل قبيح، الذي عليه الأنبياء والمرسلون، خصوصا إمام الحنفاء، ووالد من بعث من بعد موته من الأنبياء، خليل الرحمن إبراهيم ﵊، وهو الدين الحنيف المائل عن كل دين غير مستقيم، من أديان أهل الانحراف، كاليهود والنصارى والمشركين.

Allah Teâlâ Nebisi'ne -sallallâhu aleyhi ve sellem- dosdoğru yola hidayet bulduğunu söyleyip ilan etmesini emretmektedir: Bu yol; faydalı akideleri, salih amelleri, her güzelliği emretmeyi ve her çirkinliği nehyetmeyi içeren, peygamberlerin ve resullerin, bilhassa haniflerin önderi, vefatından sonra gönderilen peygamberlerin atası Rahmân'ın dostu İbrâhim'in -aleyhisselâm- üzerinde bulunduğu dosdoğru dindir. Bu din; Yahudiler, Hristiyanlar ve müşrikler gibi sapkınlık ehlinin dinlerinden, dosdoğru olmayan her dinden yüz çevirip hakka yönelen hanîf dindir.

وهذا عموم، ثم خصص من ذلك أشرف العبادات فقال: {قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي} أي: ذبحي، وذلك لشرف هاتين العبادتين وفضلهما، ودلالتهما على محبة الله تعالى، وإخلاص الدين له، والتقرب إليه بالقلب واللسان والجوارح، وبالذبح الذي هو بذل ما تحبه النفس من المال، لما هو أحب إليها وهو الله تعالى.

Bu genel bir ifadedir; sonra ibadetlerin en şereflilerini tahsis ederek şöyle buyurdu: {قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي} “De ki: 'Şüphesiz benim namazım ve kurbanım (nüsuk)...'” Yani kurban kesmem [Allah içindir]. Bu iki ibadetin şerefi, fazileti, Allah Teâlâ'nın sevgisine ve O'na dini ihlasla kılmaya delalet etmesi, kalp, dil ve azalarla O'na yakınlaşmayı ve nefsin sevdiği malı kendisi için daha sevimli olan Zât'a -yani Allah Teâlâ'ya- kurban etmek suretiyle feda etmeyi içermesi sebebiyledir.

ومن أخلص في صلاته ونسكه، استلزم ذلك إخلاصه لله في سائر أعماله. وقوله: {وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي} أي: ما آتيه في حياتي، وما يجريه الله عليَّ، وما يقدر عليَّ في مماتي، الجميع {لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} {لا شَرِيكَ لَهُ} في العبادة، كما أنه ليس له شريك في الملك والتدبير، وليس هذا الإخلاص لله ابتداعا مني، وبدعا أتيته من تلقاء نفسي، بل {بِذَلِكَ أُمِرْتُ} أمرا حتما، لا أخرج من التبعة إلا بامتثاله {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} من هذه الأمة.

Kim namazında ve kurbanında ihlaslı olursa, bu durum diğer bütün amellerinde de Allah'a ihlaslı olmasını gerektirir. {وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي} “Hayatım ve ölümüm” kavli ise; hayatımda işlediğim şeyler, Allah'ın üzerimde cereyan ettirdiği hâller ve ölümümde benim için takdir ettiği her şeyin hepsi {لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “âlemlerin Rabbi olan Allah içindir.” Mülk ve tedbirde O'nun hiçbir ortağı olmadığı gibi ibadette de {لا شَرِيكَ لَهُ} “O'nun hiçbir ortağı yoktur.” Allah için olan bu ihlas benim uydurduğum bir bidat ve kendi kendime icat ettiğim bir şey değildir; bilakis {بِذَلِكَ أُمِرْتُ} “bana böyle emrolundu;” ancak gereğini yerine getirmekle sorumluluktan kurtulabileceğim kesin bir emirle emrolundum {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} “ve ben bu ümmetten Müslümanların ilkiyim.”

{قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ} من المخلوقين {أَبْغِي رَبًّا} أي: يحسن ذلك ويليق بي، أن أتخذ غيره، مربيا ومدبرا والله رب كل شيء، فالخلق كلهم داخلون تحت ربوبيته، منقادون لأمره؟ ".

{قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ} “De ki: 'Allah'tan başkasını mı” -yani yaratılmışlardan birini mi- {أَبْغِي رَبًّا} “bir rab arayayım?” Yani Allah her şeyin Rabbi iken ve bütün mahlukat O'nun rububiyeti altında bulunup emrine boyun eğmişken, başkasını terbiye edici ve idare edici edinmem hiç güzel olur mu ve bana yakışır mı?!

فتعين علي وعلى غيري، أن يتخذ الله ربا، ويرضى به، وألا يتعلق بأحد من المربوبين الفقراء العاجزين.

O hâlde bana da başkasına da vacip olan; Allah'ı Rab edinmek, O'ndan razı olmak ve yaratılmış, muhtaç ve aciz olan hiçbir kula bağlanmamaktır.

ثم رغب ورهب بذكر (١) الجزاء فقال: {وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ} من خير وشر {إِلا عَلَيْهَا} كما قال تعالى: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا} .

Sonra karşılığı zikrederek teşvik etti ve sakındırdı. Şöyle buyurdu: Hayır ve şerden {وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ} {إِلا عَلَيْهَا} “herkesin kazandığı ancak kendi aleyhinedir.” Nitekim Allah Teâlâ: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا} “Kim salih bir amel işlerse kendi lehindedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” buyurmuştur.

{وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} بل كل عليه وزر نفسه، وإن كان أحد قد تسبب في ضلال غيره ووزره، فإن عليه وزر التسبب من غير أن ينقص من وزر المباشر شيء.

{وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez.” Bilakis herkesin günahı kendi üzerinedir. Şayet bir kimse başkasının sapıklığına ve günahına sebep olmuşsa, bizzat işleyenin günahından hiçbir şey eksilmeksizin sebep olma günahı onun üzerine olur.

{ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ} يوم القيامة {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} من خير وشر، ويجازيكم على ذلك أوفى الجزاء.

Kıyamet günü {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ} “sonra dönüşünüz Rabbinizedir;” {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “O, hakkında ihtilaf ettiğiniz hayır ve şer şeyleri size haber verecektir” ve bunlara karşılık size eksiksiz mükâfat/ceza verecektir.

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأرْضِ} أي: يخلف بعضكم بعضا، واستخلفكم الله في الأرض، وسخَّر لكم جميع ما فيها، وابتلاكم، لينظر كيف تعملون.

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأرْضِ} “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur.” Yani biriniz diğerinin yerine geçer; Allah sizi yeryüzünde halife kılmış, içindeki her şeyi hizmetinize vermiş ve nasıl amel edeceğinizi görmek için sizi imtihan etmiştir.

{وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ} في القوة والعافية، والرزق والخَلْق والخُلُق. {لِيَبْلُوَكُمْ فِيمَا آتَاكُمْ} فتفاوتت أعمالكم. {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ} لمن عصاه وكذّب بآياته {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} لمن آمن به وعمل صالحا، وتاب من الموبقات.

Kuvvet, afiyet, rızık, hilkat ve ahlak bakımından {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ} “kiminizi kiminizden derecelerle üstün kıldı;” {لِيَبْلُوَكُمْ فِيمَا آتَاكُمْ} “size verdikleriyle sizi sınamak için” ki böylece amelleriniz farklılaştı. Kendisine isyan edip ayetlerini yalanlayan kimseye {إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ} “şüphesiz Rabbin cezalandırması pek çabuk olandır;” O'na iman edip salih amel işleyen ve helak edici günahlardan tövbe eden kimseye karşı da {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

آخر تفسير سورة الأنعام، فلله الحمد والثناء وصلى الله وسلم على نبينا محمد.

En'âm sûresinin tefsirinin sonu. Hamt ve sena Allah'a mahsustur; Nebimiz Muhammed'e salât ve selâm olsun.

[وعلى آله وصحبه وسلم تسليما كثيرا إلى يوم الدين] (٢) .

[Âline, ashabına ve din gününe kadar çokça selâm olsun.]

المجلد الثالث من تيسير الرحمن في تفسير القرآن لجامعه الفقير إلى الله: عبد الرحمن بن ناصر السعدي.

Allah'a muhtaç olan müellifi Abdurrahman b. Nâsır es-Sa'dî'nin Teysîru'r-Rahmân fî Tefsîri'l-Kur'ân adlı eserinin üçüncü cildi.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla