Binûn

Enfâl Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ} وهذا من عنادهم وظلمهم، وإلا فقد تحداهم الله أن يأتوا بسورة من مثله، ويدعوا من استطاعوا من دون الله، فلم يقدروا على ذلك، وتبين عجزهم.

{قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ} “«Duyduk, dilersek biz de bunun benzerini söyleriz; bu eskilerin masallarından başka bir şey değildir» dediler.” Bu onların inadından ve zulmündendir; yoksa Allah onun benzeri bir sure getirmeleri ve Allah'tan başka güç yetirdiklerini çağırmaları hususunda onlara meydan okumuş, fakat buna güç yetirememişler ve acziyetleri ortaya çıkmıştır.

فهذا القول الصادر من هذا القائل مجرد دعوى، كذبه الواقع، وقد علم أنه ﷺ أُمِّيٌّ لا يقرأ ولا يكتب، ولا رحل ليدرس من أخبار الأولين، فأتى بهذا الكتاب الجليل الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، تنزيل من حكيم حميد.

Bu sözü söyleyenden sadır olan bu söz, vakıanın kendisini yalanladığı kuru bir iddiadan ibarettir. Bilinmektedir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem okuma yazma bilmeyen ümmî bir kimsedir; öncekilerin haberlerini okuyup öğrenmek için bir yolculuk da yapmamıştır. Buna rağmen önünden de arkasından da batılın yaklaşamayacağı, Hakîm ve Hamîd olan Allah katından indirilmiş bu yüce Kitab'ı getirmiştir.

{وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا} الذي يدعو إليه محمد {هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} قالوه على وجه الجزم منهم بباطلهم، والجهل بما ينبغي من الخطاب.

{وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا} “Hani onlar: «Allah'ım! Eğer bu” -yani Muhammed'in kendisine davet ettiği şey- “senin katından gelmiş hak bir kitap ise, {فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} üzerimize gökten taş yağdır veya bize acı bir azap getir!» demişlerdi.” Bunu batılları üzerindeki kesin inançlarından ve takınılması gereken hitap tarzına dair cehaletlerinden ötürü söylediler.

فلو أنهم إذ أقاموا على باطلهم من الشبه والتمويهات ما أوجب لهم أن يكونوا على بصيرة ويقين منه، قالوا لمن ناظرهم وادعى أن الحق معه: إن كان هذا هو الحق من عندك فاهدنا له، لكان أولى لهم وأستر لظلمهم.

Şayet onlar batılları üzerine kendilerini bir kanaat ve kesinliğe sevk eden şüpheler ve aldatmacalar öne sürdüklerinde, kendileriyle münazara eden ve hakkın kendisiyle beraber olduğunu iddia eden zata karşı: «Eğer bu senin katından gelen hak ise bizi ona hidayet eyle!» deselerdi, bu kendileri için daha evla olur ve zulümlerini daha iyi örterdi.

فمنذ قالوا: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} الآية، علم بمجرد قولهم أنهم السفهاء الأغبياء، الجهلة الظالمون، فلو عاجلهم الله بالعقاب لما أبقى منهم باقية، ولكنه تعالى دفع عنهم العذاب بسبب وجود الرسول بين أظهرهم، فقال: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} فوجوده ﷺ بين أظهرهم أمنة لهم من العذاب.

Onlar: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “«Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş hak bir kitap ise...»” ayetini söyledikleri andan itibaren sırf bu sözleriyle onların sefih, ahmak, cahil ve zalim kimseler olduğu anlaşılmıştır. Şayet Allah onlara cezada acele etseydi onlardan geriye hiçbir kimse bırakmazdı; fakat Allah Teâlâ Resûl'ün aralarında bulunması sebebiyle onlardan azabı defetmiş ve şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi.” Dolayısıyla Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasında bulunması onlar için azaptan bir emandı.

وكانوا مع قولهم هذه المقالة التي يظهرونها على رءوس الأشهاد، يدرون بقبحها، فكانوا يخافون من وقوعها فيهم، فيستغفرون الله [تعالى فلهذا] قال تعالى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}

Herkesin gözü önünde açığa vurdukları bu sözü söylemekle beraber onun çirkinliğini biliyorlar ve başlarına gelmesinden korkuyorlardı; bu yüzden Allah Teâlâ'dan bağışlanma diliyorlardı; [bu sebeple] Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir.”

فهذا مانع يمنع من وقوع العذاب بهم، بعد ما انعقدت أسبابه ثم قال:

İşte bu, sebepleri oluştuktan sonra azabın başlarına gelmesini engelleyen bir manidir. Sonra şöyle buyurdu:

{وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} .

{وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Onlar Mescid-i Haram'dan [inananları] alıkoyup dururken ve onun velileri (sahipleri) de değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun velileri ancak sakınanlardır; fakat onların çoğu bilmezler.”

{وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} أي: أي شيء يمنعهم من عذاب الله، وقد فعلوا ما يوجب ذلك، وهو صد الناس عن المسجد الحرام، خصوصا صدهم النبي ﷺ وأصحابه، الذين هم أولى به منهم، ولهذا قال: {وَمَا كَانُوا} أي: المشركون {أَوْلِيَاءَهُ} يحتمل أن الضمير يعود إلى الله، أي: أولياء الله. ويحتمل أن يعود إلى المسجد الحرام، أي: وما كانوا أولى به من غيرهم. {إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ} وهم الذين آمنوا بالله ورسوله، وأفردوا الله بالتوحيد والعبادة، وأخلصوا له الدين. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} فلذلك ادَّعَوْا لأنفسهم أمرا غيرهم أولى به.

{وَمَا لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin?” Yani bunu gerektiren şeyi -ki o insanları Mescid-i Haram'dan alıkoymaktır, bilhassa ona kendilerinden daha layık olan Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını engellemektir- yapmışlarken Allah'ın azabından onları ne alıkoyabilir? Bu sebeple: {وَمَا كَانُوا} yani müşrikler {أَوْلِيَاءَهُ} “onun velileri de değillerdir” buyurmuştur; zamirin Allah'a raci olması, yani «Allah'ın dostları değillerdir» manasında olması muhtemeldir; Mescid-i Haram'a raci olması, yani «ona başkalarından daha layık değillerdir» manasında olması da muhtemeldir. {إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلا الْمُتَّقُونَ} “Onun velileri ancak sakınanlardır;” onlar da Allah'a ve Resûlü'ne iman eden, tevhid ve ibadette Allah'ı birleyen ve dini yalnız O'na halis kılan kimselerdir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler;” bu sebeple başkalarının daha layık olduğu bir iddiayı kendileri için öne sürmüşlerdir.

{٣٥} {وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} .

{35} {وَمَا كَانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “Onların Beytullah yanındaki namazları (ibadetleri) ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O halde inkâr etmekte olduğunuz şeyler sebebiyle tadın azabı!”

يعني أن الله تعالى إنما جعل بيته الحرام ليقام فيه دينه، وتخلص له فيه العبادة، فالمؤمنون هم الذين قاموا بهذا الأمر، وأما هؤلاء المشركون الذين يصدون عنه، فما كان صلاتهم فيه التي هي أكبر أنواع العبادات {إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} أي: صفيرا وتصفيقا، فعل الجهلة الأغبياء، الذين ليس في قلوبهم تعظيم لربهم، ولا معرفة بحقوقه، ولا احترام لأفضل البقاع وأشرفها، فإذا كانت هذه صلاتهم فيه، فكيف ببقية العبادات؟ ".

Yani Allah Teâlâ Beyt-i Haram'ını ancak içinde dini ikame edilsin ve ibadet yalnız O'na halis kılınsın diye var etmiştir; müminler bu emri yerine getiren kimselerdir. İnsanları ondan alıkoyan bu müşriklere gelince; ibadetlerin en büyüğü olan onların oradaki namazları {إِلا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi;” yani kalplerinde Rablerine karşı bir tazim, O'nun haklarına dair bir bilgi ve mekânların en faziletli ve en şereflisine karşı bir saygı bulunmayan cahil ve ahmak kimselerin fiilinden ibaretti. Şayet onların oradaki namazları bu ise diğer ibadetleri nasıldır?

فبأي: شيء كانوا أولى بهذا البيت من المؤمنين الذين هم في صلاتهم خاشعون، والذين هم عن اللغو معرضون، إلى آخر ما وصفهم الله به من الصفات الحميدة، والأفعال السديدة.

O halde onlar hangi özellikle -namazlarında huşû içinde olan, boş sözlerden yüz çeviren ve Allah'ın kendilerini övgüye layık sıfatlar ve dosdoğru amellerle nitelediği diğer hususlara sahip bulunan- müminlerden daha çok bu Beyt'e layık olabilirler?

لا جرم أورثهم الله بيته الحرام، ومكنهم منه، وقال لهم بعد ما مكن لهم فيه {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} وقال هنا {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}

Şüphesiz Allah Beyt-i Haram'ını müminlere miras kıldı, onlara orada güç ve hâkimiyet verdi ve onları orada yerleştirdikten sonra kendilerine şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir; artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar!” Burada ise şöyle buyurmuştur: {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “O halde inkâr etmekte olduğunuz şeyler sebebiyle tadın azabı!”

{٣٦ - ٣٧} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ * لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} .

{36 - 37} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ * لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Şüphesiz kâfir olanlar, [insanları] Allah'ın yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar. Onu harcayacaklar da; sonra bu kendilerine bir yürek acısı (hasret) olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır. Tâ ki Allah pisi temizden ayırsın; pis olanları üst üste koyup hepsini bir araya yığsın ve cehenneme koysun! İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.”

يقول تعالى مبينا لعداوة المشركين وكيدهم ومكرهم، ومبارزتهم لله ولرسوله، وسعيهم في إطفاء نوره وإخماد كلمته، وأن وبال مكرهم سيعود عليهم، ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله، فقال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} أي: ليبطلوا الحق وينصروا الباطل، ويبطل توحيد الرحمن، ويقوم دين عبادة الأوثان.

Allah Teâlâ müşriklerin düşmanlığını, tuzak ve hilelerini, Allah'a ve Resûlü'ne karşı açıkça düşmanlık yapmalarını, O'nun nurunu söndürmek ve kelimesini yok etmek için çalışmalarını; kurdukları tuzakların vebalinin kendi başlarına döneceğini ve kötü tuzağın ancak sahibini kuşatacağını beyan ederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz kâfir olanlar, Allah'ın yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar.” Yani hakkı iptal etmek, batıla yardım etmek, Rahmân'ın tevhidini ortadan kaldırıp putlara tapma dinini ayakta tutmak için [harcarlar].

{فَسَيُنْفِقُونَهَا} أي: فسيصدرون هذه النفقة، وتخف عليهم لتمسكهم بالباطل، وشدة بغضهم للحق، ولكنها ستكون عليهم حسرة، أي: ندامة وخزيا وذلا ويغلبون فتذهب أموالهم وما أملوا، ويعذبون في الآخرة أشد العذاب. ولهذا قال: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} أي: يجمعون إليها، ليذوقوا عذابها، وذلك لأنها دار الخبث والخبثاء، والله تعالى يريد أن يميز الخبيث من الطيب، ويجعل كل واحدة على حدة، وفي دار تخصه، فيجعل الخبيث بعضه على بعض، من الأعمال والأموال والأشخاص. {فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} الذين خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة، ألا ذلك هو الخسران المبين.

{فَسَيُنْفِقُونَهَا} “Onu harcayacaklar da;” yani bu harcamayı yapacaklar ve batıla bağlılıkları ile hakka olan şiddetli kinleri sebebiyle bu harcama kendilerine kolay gelecektir. Fakat bu onlar üzerine bir hasret, yani pişmanlık, rezillik ve zillet olacaktır; sonra da mağlup edileceklerdir; böylece hem malları hem umut ettikleri şeyler yok olup gidecek ve ahirette en şiddetli azapla cezalandırılacaklardır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} “İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır.” Azabını tatsınlar diye oraya toplanacaklardır; çünkü orası pisliğin ve pislerin yurdudur. Allah Teâlâ pisi temizden ayırmayı, her birini ayrı bir yere ve kendisine has bir yurda koymayı murat eder; böylece amellerden, mallardan ve şahıslardan pis olanları birbiri üzerine koyar; {فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “hepsini bir araya yığsın ve cehenneme koysun! İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.” Kıyamet gününde nefislerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır; iyi bilin ki apaçık hüsran işte budur.

{٣٨ - ٤٠} {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الأوَّلِينَ * وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ * وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} .

{38 - 40} {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الأوَّلِينَ * وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ * وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “İnkâr edenlere de ki: Eğer [küfürden] vazgeçerlerse geçmişteki günahları bağışlanır. Yok eğer [küfre] dönerlerse, öncekilerin [başına gelen helak] sünneti muhakkak geçmiştir. Fitne (şirk) kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın! Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. Eğer yüz çevirirlerse bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!”

هذا من لطفه تعالى بعباده لا يمنعه كفر العباد ولا استمرارهم في العناد، من أن يدعوهم إلى طريق الرشاد والهدى، وينهاهم عما يهلكهم من أسباب الغي والردى، فقال: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا} عن كفرهم وذلك بالإسلام لله وحده لا شريك له.

Bu Allah Teâlâ'nın kullarına olan lütfundandır: Kulların inkârı ve inatta ısrarları, O'nun kendilerini doğruluk ve hidayet yoluna davet etmesine, helak edici azgınlık ve yıkım sebeplerinden onları nehyetmesine engel teşkil etmez. Şöyle buyurmuştur: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا} “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse...” Küfürlerinden vazgeçip eşi ve ortağı olmayan tek Allah'a teslim olurlarsa:

{يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ} منهم من الجرائم {وَإِنْ يَعُودُوا} إلى كفرهم وعنادهم {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الأوَّلِينَ} بإهلاك الأمم المكذبة، فلينتظروا ما حل بالمعاندين، فسوف يأتيهم أنباء ما كانوا به يستهزئون، فهذا خطابه للمكذبين، وأما خطابه للمؤمنين عندما أمرهم بمعاملة الكافرين، فقال: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ} أي: شرك وصد عن سبيل الله، ويذعنوا لأحكام الإسلام، {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} فهذا المقصود من القتال والجهاد لأعداء الدين، أن يدفع شرهم عن الدين، وأن يذب عن دين الله الذي خلق الخلق له، حتى يكون هو العالي على سائر الأديان.

İşledikleri cürümlerden {يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ} “geçmişteki günahları bağışlanır.” Küfür ve inatlarına {وَإِنْ يَعُودُوا} “yok eğer dönerlerse,” yalanlayan ümmetleri helak etmek hususunda {فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الأوَّلِينَ} “öncekilerin sünneti muhakkak geçmiştir.” O halde inatçıların başına gelen şeyleri beklesinler; alay edip durdukları şeylerin haberleri yakında kendilerine gelecektir. Bu O'nun yalanlayanlara hitabıdır. Kâfirlere nasıl muamele edeceklerini emrederken müminlere olan hitabına gelince şöyle buyurmuştur: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın!” Yani şirk ve Allah yolundan alıkoyma kalmayıp İslâm'ın hükümlerine boyun eğene {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} “ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar...” Din düşmanlarıyla savaşmanın ve cihadın maksadı budur: Şerlerini dinden defetmek, mahlukatın kendisi için yaratıldığı Allah'ın dinini savunmak ve nihayet diğer bütün dinlere üstün gelmesini sağlamaktır.

{فَإِنِ انْتَهَوْا} عن ما هم عليه من الظلم {فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} لا تخفى عليه منهم خافية.

Üzerinde bulundukları zulümden {فَإِنِ انْتَهَوْا} “eğer vazgeçerlerse” {فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir;” onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.

{وَإِنْ تَوَلَّوْا} عن الطاعة وأوضعوا في الإضاعة {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى} الذي يتولى عباده المؤمنين، ويوصل إليهم مصالحهم، وييسر (١) لهم منافعهم الدينية والدنيوية. {وَنِعْمَ النَّصِيرُ} الذي ينصرهم، فيدفع عنهم كيد الفجار، وتكالب الأشرار.

İtaatten {وَإِنْ تَوَلَّوْا} “eğer yüz çevirirler” ve zayi etme yoluna girerlerse {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى} “bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevladır;” mümin kullarını sahiplenen, maslahatlarını kendilerine ulaştıran, dinî ve dünyevî menfaatlerini kendilerine kolaylaştıran (1) [ne güzel mevladır]. Onlara yardım eden, günahkârların tuzağını ve şerlilerin hücumunu kendilerinden defeden {وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “ve ne güzel yardımcıdır!”

ومن كان الله مولاه وناصره فلا خوف عليه، ومن كان الله عليه فلا عِزَّ له ولا قائمة له.

Allah kimin mevlası ve yardımcısı olursa ona hiçbir korku yoktur; Allah kimin aleyhinde olursa onun için ne bir izzet ne de ayakta duracak bir güç [ve dayanak] vardır.

{٤١ - ٤٢} {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ} .

{41 - 42} {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Bilin ki ganimet olarak elde ettiğiniz herhangi bir şeyin beşte biri muhakkak Allah'a, Resûl'e, [ona] akraba olanlara, yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir; eğer Allah'a ve iki topluluğun karşılaştığı o Furkan gününde kulumuza indirdiğimize iman etmişseniz. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. Hani siz vadinin yakın yamacında, onlar ise uzak yamacındaydılar; kervan da sizden daha aşağıdaydı. Şayet sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakitte mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz. Fakat Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek; helak olanın apaçık bir delille helak olması, yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması için [sizi böyle buluşturdu]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

يقول تعالى: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ} أي: أخذتم من مال الكفار قهرا بحق، قليلا كان أو كثيرا. {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} أي: وباقيه لكم أيها الغانمون، لأنه أضاف الغنيمة إليهم، وأخرج منها خمسها. فدل على أن الباقي لهم، يقسم على ما قسمه رسول الله ﷺ: للراجل سهم، وللفارس سهمان لفرسه، وسهم له.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ} “Bilin ki ganimet olarak elde ettiğiniz herhangi bir şeyin...” Yani az olsun çok olsun kâfirlerin malından haklı bir sebeple zorla aldığınız her şeyin {فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “beşte biri muhakkak Allah'a aittir.” Yani geri kalanı ise ey ganimeti alanlar, sizindir; çünkü ganimeti onlara izafe etmiş ve içinden beşte birini çıkarmıştır. Bu da kalanın onlara ait olduğuna delalet eder; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem taksim ettiği şekilde taksim edilir: Piyadeye bir hisse, süvariye ise atı için iki hisse ve kendisi için bir hisse verilir.

وأما هذا الخمس، فيقسم خمسة أسهم، سهم لله ولرسوله، يصرف في مصالح المسلمين العامة، من غير تعيين لمصلحة، لأن الله جعله له ولرسوله، والله ورسوله غنيان عنه، فعلم أنه لعباد الله. فإذا لم يعين الله له مصرفا، دل على أن مصرفه للمصالح العامة.

Bu beşte bire gelince; o beş hisseye bölünür: Bir hisse Allah'a ve Resûlü'ne aittir; muayyen bir maslahat tayin edilmeksizin müslümanların genel maslahatlarına sarf edilir; çünkü Allah onu kendisine ve Resûlü'ne tahsis etmiştir, Allah ve Resûlü ise bundan müstağnidir; dolayısıyla onun Allah'ın kullarına ait olduğu anlaşılmıştır. Allah onun için muayyen bir sarf yeri tayin etmediğine göre, onun sarf yerinin genel maslahatlar olduğuna delalet etmiştir.

والخمس الثاني: لذي القربى، وهم قرابة النبي ﷺ من بني هاشم وبني المطلب. وأضافه الله إلى القرابة دليلا على أن العلة فيه مجرد القرابة، فيستوي فيه غنيهم وفقيرهم، ذكرهم وأنثاهم.

İkinci beşte bir: Yakın akrabaya aittir ki onlar Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları'ndan olan akrabalarıdır. Allah'ın onu akrabalığa izafe etmesi, bundaki illetin sırf akrabalık olduğuna delildir; dolayısıyla bunda onların zengini ile fakiri, erkeği ile kadını eşittir.

والخمس الثالث لليتامى، وهم الذين فقدت آباؤهم وهم صغار، جعل الله لهم خمس الخمس رحمة بهم، حيث كانوا عاجزين عن القيام بمصالحهم، وقد فقد من يقوم بمصالحهم.

Üçüncü beşte bir: Yetimlere aittir ki onlar küçük yaşta iken babalarını kaybedenlerdir. Maslahatlarını görmekten aciz oldukları ve maslahatlarını yerine getirecek kimseyi kaybettikleri için Allah onlara bir merhamet olarak beşte birin bir payını onlara kılmıştır.

والخمس الرابع للمساكين، أي: المحتاجين الفقراء من صغار وكبار، ذكور وإناث.

Dördüncü beşte bir: Miskinlere, yani küçük ve büyük, erkek ve kadın muhtaç fakirlere aittir.

والخمس الخامس لابن السبيل، وهو (١) الغريب المنقطع به في غير بلده، [وبعض المفسرين يقول إن خمس الغنيمة لا يخرج عن هذه الأصناف ولا يلزم أن يكونوا فيه على السواء بل ذلك تبع للمصلحة وهذا هو الأولى] (٢) وجعل الله أداء الخمس على وجهه شرطا للإيمان فقال: {إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنزلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ} وهو يوم {بدر} الذي فرق الله به بين الحق والباطل. وأظهر الحق وأبطل الباطل.

Beşinci beşte bir: Yolcuya (ibnü's-sebîl) aittir ki o da (1) kendi memleketinden uzakta yolda kalmış yabancıdır. [Kimi müfessirler ganimetin beşte birinin bu sınıfların dışına çıkmayacağını, ancak hepsinin onda eşit olmasının gerekmediğini, bilakis bunun maslahata tabi olduğunu söylerler ki evla olan da budur.] (2) Allah beşte birin usulünce eda edilmesini imanın şartı kılmış ve şöyle buyurmuştur: {إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنزلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ} “Eğer Allah'a ve o Furkan gününde kulumuza indirdiğimize iman etmişseniz...” Furkan günü, Allah'ın hak ile batılın arasını ayırdığı, hakkı üstün kılıp batılı boşa çıkardığı Bedir günüdür.

{يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} جمع المسلمين، وجمع الكافرين، أي: إن كان إيمانكم بالله، وبالحق الذي أنزله الله على رسوله يوم الفرقان، الذي حصل فيه من الآيات والبراهين، ما دل على أن ما جاء به هو الحق. {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} لا يغالبه أحد إلا غلبه.

Müslümanlar topluluğu ile kâfirler topluluğunun karşılaştığı {يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} “iki topluluğun karşılaştığı gün...” Yani eğer Allah'a ve Furkan gününde -ki o günde getirdiği şeyin hak olduğuna delalet eden ayetler ve burhanlar hâsıl olmuştur- Resûlü'ne indirdiği hakka iman etmişseniz [bunu yapın]! {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir;” kim O'na üstün gelmeye çalışırsa Allah onu mağlup eder.

{إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا} أي: بعدوة الوادي القريبة من المدينة، وهم بعدوته أي: جانبه البعيدة من المدينة، فقد جمعكم واد واحد.

{إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا} “Hani siz vadinin yakın yamacındaydınız;” yani vadinin Medine'ye yakın olan tarafındaydınız; {وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى} “onlar ise uzak yamacındaydılar;” yani vadinin Medine'ye uzak olan tarafındaydılar; böylece tek bir vadi sizi bir araya getirmişti.

{وَالرَّكْبُ} الذي خرجتم لطلبه، وأراد الله غيره {أَسْفَلَ مِنْكُمْ} مما يلي ساحل البحر.

Ele geçirmek için çıktığınız, Allah'ın ise başka bir şeyi murat ettiği {وَالرَّكْبُ} “kervan da” deniz sahiline yakın tarafta olarak {أَسْفَلَ مِنْكُمْ} “sizden daha aşağıdaydı.”

{وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ} أنتم وإياهم على هذا الوصف وبهذه الحال {لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ} أي: لا بد من تقدم أو تأخر أو اختيار منزل، أو غير ذلك، مما يعرض لكم أو لهم، يصدفكم عن ميعادكم (٣) .

Bu vasıf ve bu hal üzere siz ve onlar {وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ} “şayet sözleşmiş olsaydınız,” {لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ} “belirlenen vakitte mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz.” Yani size veya onlara arız olup sizi buluşmanızdan alıkoyacak öne geçme, geri kalma veya konak yeri seçme gibi hususlardan biri mutlaka meydana gelirdi (3).

{وَلَكِنْ} الله جمعكم على هذه الحال {لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا} أي: مقدرا في الأزل، لا بد من وقوعه.

{وَلَكِنْ} “Fakat” ezelde takdir edilmiş ve mutlaka vuku bulması gereken {لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا} “yapılması gereken bir işi yerine getirmek için” Allah sizi bu hal üzere bir araya getirdi.

{لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ} أي: ليكون حجة وبينة للمعاند، فيختار الكفر على بصيرة وجزم ببطلانه، فلا يبقى له عذر عند الله.

{لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ} “Helak olanın apaçık bir delille helak olması için;” yani inatçı kimseye karşı bir delil ve hüccet olsun da küfrü bilerek ve batıllığına kesin kanaat getirerek seçsin ve Allah katında hiçbir mazereti kalmasın diye [böyle yaptı].

{وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ} أي: يزداد المؤمن بصيرة ويقينا، بما أرى الله الطائفتين من أدلة الحق وبراهينه، ما هو تذكرة لأولي الألباب.

{وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ} “Yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması için;” yani Allah'ın her iki fırkaya akıl sahipleri için birer öğüt olan hakkın delillerini ve burhanlarını göstermesiyle müminin basiret ve yakîni artsın diye [böyle yaptı].

{وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ} سميع لجميع الأصوات، باختلاف اللغات، على تفنن الحاجات، عليم بالظواهر والضمائر والسرائر، والغيب والشهادة.

{وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz ki Allah hakkıyla işitendir, her şeyi bilendir.” Farklı dillerdeki ve çeşitli ihtiyaçlara dair bütün sesleri işitendir; görünenleri, içte saklananları, sırları, gaybı ve görünen âlemi hakkıyla bilendir.

{٤٣ - ٤٤} {إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} .

{43 - 44} {إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} “Hani Allah uykunda sana onları az gösteriyordu. Eğer sana onları çok gösterseydi elbette korkup yılgınlık gösterir ve savaş konusunda çekişirdiniz. Fakat Allah [sizi bundan] kurtardı; şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Hani karşılaştığınızda Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek için onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.”

وكان الله قد أرى رسوله المشركين في الرؤيا عددا قليلا فبشر بذلك أصحابه، فاطمأنت قلوبهم وتثبتت أفئدتهم.

Allah rüyada Resûlü'ne müşrikleri az sayıda göstermişti; o da bununla ashabını müjdeledi, böylece kalpleri mutmain oldu ve gönülleri sebat buldu.

ولو أراكهم الله إياهم كَثِيرًا فأخبرت بذلك أصحابك {لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ} فمنكم من يرى الإقدام على قتالهم، ومنكم من لا يرى ذلك فوقع من الاختلاف والتنازع ما يوجب الفشل.

Şayet Allah sana onları çok gösterseydi ve sen de bunu ashabına haber verseydin, {لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ} “elbette korkup yılgınlık gösterir ve savaş konusunda çekişirdiniz.” İçinizden kimi onlarla savaşmaya girişmeyi uygun görür, kimi de bunu uygun görmezdi; böylece yılgınlığı gerektiren bir ihtilaf ve çekişme meydana gelirdi.

{وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ} فلطف (١) بكم {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} أي: بما فيها من ثبات وجزع، وصدق وكذب، فعلم الله من قلوبكم ما صار سببا للطفه وإحسانه بكم وصدق رؤيا رسوله، فأرى الله المؤمنين عدوهم قليلا في أعينهم، ويقللكم - يا معشر المؤمنين - في أعينهم، فكل من الطائفتين ترى الأخرى قليلة، لتقدم كل منهما على الأخرى.

{وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ} “Fakat Allah [sizi] kurtardı” ve size lütufta bulundu (1); {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” Yani göğüslerde bulunan sebat ve telaşı, doğruluk ve yalanı bilir. Allah kalplerinizden, size olan lütuf ve ihsanına sebep olan hali bildi ve Resûlü'nün rüyasını doğruladı: Allah müminlerin gözünde düşmanlarını az gösterdi; siz müminler topluluğunu da onların gözünde azalttı; böylece her iki topluluk diğerine hücum etsin diye birbirini az görüyordu.

{لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا} من نصر المؤمنين وخذلان الكافرين وقتل قادتهم ورؤساء الضلال منهم، ولم يبق منهم أحد له اسم يذكر، فيتيسر بعد ذلك انقيادهم إذا دعوا إلى الإسلام، فصار أيضا لطفا بالباقين، الذين مَنَّ الله عليهم بالإسلام.

Müminlerin zaferi, kâfirlerin hezimeti, onların sapkınlık önderleri ve reislerinin öldürülmesi ve anılmaya değer hiç kimselerinin kalmaması gibi {لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولا} “yapılması gereken bir işi Allah'ın yerine getirmesi için [böyle yaptı]”; böylece bundan sonra İslâm'a davet edildiklerinde boyun eğmeleri kolaylaştı ve bu da Allah'ın kendilerine İslâm'ı nasip ettiği geride kalanlara bir lütuf oldu.

{وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} أي: جميع أمور الخلائق ترجع إلى الله، فيميز الخبيث من الطيب، ويحكم في الخلائق بحكمه العادل، الذي لا جور فيه ولا ظلم.

{وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} “Bütün işler Allah'a döndürülür.” Yani yaratılmışların bütün işleri Allah'a döner; böylece [O], temizi pisten ayırır ve mahlûkat arasında, içinde hiçbir haksızlık ve zulüm bulunmayan adil hükmüyle hüküm verir.

{٤٥ - ٤٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ *} .

{45 - 49} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ *} “Ey iman edenler! [Savaş için] bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça anın ki kurtuluşa eresiniz!”

يقول تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً} أي: طائفة من الكفار تقاتلكم.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً} “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman...” Yani sizinle savaşan kâfirlerden bir toplulukla [karşılaştığınız zaman]:

{فَاثْبُتُوا} لقتالها، واستعملوا الصبر وحبس النفس على هذه الطاعة الكبيرة، التي عاقبتها العز والنصر.

Onlarla savaşmak için {فَاثْبُتُوا} “sebat edin!” Sabrı takının ve akıbeti izzet ve zafer olan bu büyük taat üzerinde nefsinizi tutun!

واستعينوا على ذلك بالإكثار من ذكر الله {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} أي: تدركون ما تطلبون من الانتصار على أعدائكم، فالصبر والثبات والإكثار من ذكر الله من أكبر الأسباب للنصر.

Düşmanlarınıza karşı zafer kazanmak hususundaki talebinize erişesiniz diye Allah'ı çokça zikretmekle buna yardım arayın; {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “umulur ki kurtuluşa eresiniz.” Zira sabır, sebat ve Allah'ı çokça zikretmek zaferin en büyük sebeplerindendir.

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ * وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ * وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ * إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ * وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ * وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ * إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra korkup yılgınlık gösterirsiniz ve rüzgârınız (gücünüz) gider. Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. Çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak yurtlarından çıkan ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar gibi olmayın! Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. Hani şeytan onlara amellerini süslemiş ve: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur; ben de sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)» demişti. Fakat iki topluluk birbirini görünce ökçeleri üzerinde geri dönüp: «Ben sizden uzağım; şüphesiz ben sizin görmediğiniz şeyleri görüyorum, ben Allah'tan korkarım. Allah'ın cezası pek çetindir» dedi. Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: «Bunları dinleri aldattı» diyorlardı. Kim Allah'a tevekkül ederse şüphesiz Allah Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.”

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} في استعمال ما أمرا به، والمشي خلف ذلك في جميع الأحوال.

Emrettikleri şeyleri tatbik etmek ve her halükârda onun peşinden gitmek suretiyle {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin!”

{وَلا تَنَازَعُوا} تنازعا يوجب تشتت القلوب وتفرقها، {فَتَفْشَلُوا} أي: تجبنوا {وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ} أي: تنحل عزائمكم، وتفرق قوتكم، ويرفع ما وعدتم به من النصر على طاعة الله ورسوله.

Kalplerin dağınıklığını ve ayrılığını doğuracak bir çekişmeyle {وَلا تَنَازَعُوا} “birbirinizle çekişmeyin;” {فَتَفْشَلُوا} “sonra korkup yılgınlık gösterirsiniz” yani korkaklaşırsınız {وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ} “ve rüzgârınız (gücünüz) gider;” yani azimleriniz çözülür, kuvvetiniz dağılır ve Allah'a ve Resûlü'ne itaat karşılığında size vaat edilen zafer kaldırılır.

{وَاصْبِرُوا} نفوسكم على طاعة الله {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} بالعون والنصر والتأييد، واخشعوا لربكم واخضعوا له.

Allah'a itaat üzerinde nefislerinizi {وَاصْبِرُوا} “sabredin;” yardım, zafer ve teyidiyle {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} “şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.” Rabbinize karşı huşû duyun ve O'na boyun eğin!

{وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} أي: هذا مقصدهم الذي خرجوا إليه، وهذا الذي أبرزهم من ديارهم لقصد الأشر والبطر في الأرض، وليراهم الناس ويفخروا لديهم.

{وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak yurtlarından çıkan ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar gibi olmayın!” Yani onların uğrunda yola çıktıkları maksatları budur; onları yurtlarından dışarı çıkaran şey yeryüzünde şımarıklık ve azgınlık taslamak, insanlar kendilerini görsün de onların yanında övünsünler diye [çıkmaktır].

والمقصود الأعظم أنهم خرجوا ليصدوا عن سبيل الله من أراد سلوكه، {وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} فلذلك أخبركم بمقاصدهم، وحذركم أن تشبهوا بهم، فإنه سيعاقبهم على ذلك أشد العقوبة.

En büyük maksatları ise Allah'ın yoluna girmek isteyeni o yoldan alıkoymak için çıkmış olmalarıdır. {وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.” Bu sebeple onların niyetlerini size haber vermiş ve onlara benzemekten sizi sakındırmıştır; zira bundan ötürü onları en şiddetli ceza ile cezalandıracaktır.

فليكن قصدكم في خروجكم وجه الله تعالى وإعلاء دين الله، والصد عن الطرق الموصلة إلى سخط الله وعقابه، وجذب الناس إلى سبيل الله القويم الموصل لجنات النعيم.

O halde sizin sefere çıkıştaki kastınız Allah Teâlâ'nın rızası, Allah'ın dinini yüceltmek, Allah'ın gazap ve azabına götüren yollardan alıkoymak ve insanları Naîm cennetlerine ulaştıran Allah'ın dosdoğru yoluna çekmek olsun!

{وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ} حسَّنها في قلوبهم وخدعهم. {وَقَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ} فإنكم في عَدَدٍ وعُدَدٍ وهيئة لا يقاومكم فيها محمد ومن معه.

{وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ} “Hani şeytan onlara amellerini süslemişti;” yani kalplerinde onu güzel göstermiş ve onları aldatmıştı; {وَقَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ} “ve: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur» demişti.” Zira siz öyle bir sayı, teçhizat ve heybettesiniz ki Muhammed ve beraberindekiler size karşı koyamazlar.

{وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ} من أن يأتيكم أحد ممن تخشون غائلته، لأن إبليس قد تبدَّى لقريش في صورة سراقة بن مالك بن جعشم المدلجي، وكانوا يخافون من بني مدلج لعداوة كانت بينهم.

Saldırısından korktuğunuz herhangi bir kimsenin size arkadan saldırmasına karşı {وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ} “«ben de sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)» [demişti].” Çünkü İblis Kureyş'e Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum el-Müdlicî suretinde görünmüştü; onlar da aralarındaki bir düşmanlıktan dolayı Müdlicoğulları'ndan çekiniyorlardı.

فقال لهم الشيطان: أنا جار لكم، فاطمأنت نفوسهم وأتوا على حرد قادرين.

Şeytan onlara: «Ben sizin koruyucunuzum» deyince gönülleri yatıştı ve hırsla, kendilerinden emin bir halde yola koyuldular.

{فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ} المسلمون والكافرون، فرأى الشيطان جبريل ﵇ يزع الملائكة خاف خوفا شديدا و {نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ} أي: ولى مدبرا. {وَقَالَ} لمن خدعهم وغرهم: {إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ} أي: أرى الملائكة الذين لا يدان لأحد بقتالهم.

Müslümanlar ve kâfirler olarak {فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ} “iki topluluk birbirini görünce” şeytan Cebrâil'i aleyhisselâm melekleri sevk ve idare ederken gördü; pek şiddetli bir korkuya kapıldı ve {نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ} “ökçeleri üzerinde geri dönüp” arkasını dönüp kaçtı. Kendilerini aldatıp gurura düşürdüğü kimselere {وَقَالَ} “dedi ki:” {إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لا تَرَوْنَ} “«Ben sizden uzağım; şüphesiz ben sizin görmediğiniz şeyleri görüyorum.»” Yani hiç kimsenin kendileriyle savaşmaya güç yetiremeyeceği melekleri görüyorum.

{إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ} أي: أخاف أن يعاجلني بالعقوبة في الدنيا {وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ}

{إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ} “«Ben Allah'tan korkarım;»” yani dünyada cezamı çarçabuk vermesinden korkarım; {وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “«ve Allah'ın cezası pek çetindir.»”

ومن المحتمل أن يكون الشيطان، قد سول لهم، ووسوس في صدورهم أنه لا غالب لهم اليوم من الناس، وأنه جار لهم، فلما أوردهم مواردهم، نكص عنهم، وتبرأ منهم، كما قال تعالى: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ}

Şeytanın onlara bunu süsleyip göğüslerine bugün insanlardan kendilerine galip gelecek kimse olmadığını ve kendisinin onlara koruyucu bulunduğunu vesvese vermiş olması; onları helak yerlerine sevk edince de onlardan geri çekilip uzaklaşmış olması muhtemeldir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} “Tıpkı şeytanın durumu gibi: Hani insana «İnkâr et!» demiş, o da inkâr edince: «Ben senden uzağım, şüphesiz ben Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım» demişti. Nihayet ikisinin de akıbeti, içinde ebedî kalacakları ateşe girmek oldu. İşte zalimlerin cezası budur.”

{إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} أي: شك وشبهة، من ضعفاء الإيمان، للمؤمنين حين أقدموا - مع قِلَّتهم - على قتال المشركين مع كثرتهم.

İmanı zayıf olanlardan şüphe ve tereddüt sahibi kimseler olan {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar” -azlıklarına rağmen çokluktaki müşriklerle savaşmaya giriştiklerinde müminler hakkında şöyle diyorlardı:-

{غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ} أي: أوردهم الدين الذي هم عليه هذه الموارد التي لا يدان لهم بها، ولا استطاعة لهم بها، يقولونه احتقارا لهم واستخفافا لعقولهم، وهم - والله - الأخِفَّاءُ عقولا الضعفاء أحلاما.

{غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ} “«Bunları dinleri aldattı.»” Yani üzerinde bulundukları din onları güç yetiremeyecekleri ve takat getiremeyecekleri bu tehlikeli yerlere sevk etti. Bunu müminleri hakir görerek ve akıllarını küçümseyerek söylüyorlardı; oysa vallahi asıl aklı kıt ve dirayeti zayıf olanlar kendileridir.

فإن الإيمان يوجب لصاحبه الإقدام على الأمور الهائلة التي لا يقدم عليها الجيوش العظام، فإن المؤمن المتوكل على الله، الذي يعلم أنه ما من حول ولا قوة ولا استطاعة لأحد إلا بالله تعالى، وأن الخلق لو اجتمعوا كلهم على نفع شخص بمثقال ذرة لم ينفعوه، ولو اجتمعوا على أن يضروه لم يضروه إلا بشيء قد كتبه الله عليه، وعلم أنه على الحق، وأن الله تعالى حكيم رحيم في كل ما قدره وقضاه، فإنه لا يبالي بما أقدم عليه من قوة وكثرة، وكان واثقا بربه، مطمئن القلب لا فزعا ولا جبانا،. ولهذا قال {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} لا يغالب قوته قوة. {حَكِيمٌ} فيما قضاه وأجراه.

Çünkü iman sahibine büyük orduların dahi cesaret edemeyeceği dehşetli işlere atılma azmi kazandırır. Zira Allah'a tevekkül eden mümin; hiç kimse için Allah Teâlâ'dan başka hiçbir güç, kuvvet ve takat bulunmadığını, bütün mahlukat bir kişiye zerre ağırlığınca fayda vermek için bir araya gelse fayda veremeyeceğini, ona zarar vermek için bir araya gelseler ancak Allah'ın onun aleyhine yazdığı bir şeyle zarar verebileceklerini bilir; kendisinin hak üzere olduğunu, Allah Teâlâ'nın takdir edip hükmettiği her şeyde Hakîm ve Rahîm olduğunu bilir; dolayısıyla karşısına çıktığı kuvvet ve çokluğa aldırmaz, Rabbine güvenir, kalbi mutmaindir; ne telaş gösterir ne de korkaklık eder. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} “Kim Allah'a tevekkül ederse şüphesiz Allah Mutlak Galip'tir;” hiçbir kuvvet O'nun kuvvetine galip gelemez. Hükmettiği ve icra ettiği şeylerde {حَكِيمٌ} “Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.”

{٥٠ - ٥٢} {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ * ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ * كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ} .

{50 - 52} {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ * ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ * كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “Melekler, o inkâr edenlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak: «Tadın yakıcı azabı!» diye canlarını alırken bir görseydin! Bu, kendi ellerinizle önceden işledikleriniz yüzündendir; yoksa Allah kullara asla zulmedici değildir. Firavun ailesinin ve onlardan öncekilerin âdeti gibi: Onlar Allah'ın ayetlerini inkâr etmişlerdi de Allah onları günahları yüzünden yakalayıvermişti. Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, cezası çok çetindir.”

يقول تعالى: ولو ترى الذين كفروا بآيات الله حين توفاهم الملائكة الموكلون بقبض أرواحهم وقد اشتد بهم القلق وعظم كربهم، و {الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} يقولون لهم: أخرجوا أنفسكم، ونفوسهم متمنعة مستعصية على الخروج، لعلمها ما أمامها من العذاب الأليم.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ruhlarını kabzetmekle görevli melekler canlarını alırken, korkuları şiddetlenip kederleri büyüdüğünde ve {الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} “melekler yüzlerine ve arkalarına vururken” Allah'ın ayetlerini inkâr edenleri bir görseydin! Onlara: «Çıkarın canlarınızı!» derler; canları ise önlerindeki acı azabı bildiği için çıkmaktan çekinir ve direşir.

ولهذا قال: {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيق} أي: العذاب الشديد المحرق، ذلك العذاب حصل لكم، غير ظلم ولا جور من ربكم، وإنما هو بما قدمت أيديكم من المعاصي التي أثرت لكم ما أثرت، وهذه سنة الله في الأولين والآخرين، فإن دأب هؤلاء المكذبين أي: سنتهم وما أجرى الله عليهم من الهلاك بذنوبهم.

Bu sebeple: {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيق} “«Tadın yakıcı azabı!»” yani pek şiddetli ve yakıcı azabı [buyurmuştur]. Bu azap Rabbinizden bir zulüm ve haksızlık olmaksızın başınıza gelmiştir; bu ancak kendi ellerinizin önceden işlediği ve sizin için bu sonuçları doğuran günahlar sebebiyledir. Bu, Allah'ın öncekiler ve sonrakiler hakkındaki sünnetidir; zira bu yalanlayanların âdeti, yani gidişatları ve günahları sebebiyle Allah'ın onların üzerine takdir ettiği helak:

{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} من الأمم المكذبة. {كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ} بالعقاب {بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ} لا يعجزه أحد يريد أخذه {مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا} .

Yalanlayan ümmetlerden {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Firavun ailesinin ve onlardan öncekilerin âdeti gibidir.” {كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ} {بِذُنُوبِهِمْ} “Allah'ın ayetlerini inkâr etmişlerdi de Allah onları günahları yüzünden” azapla “yakalayıvermişti.” {إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, cezası çok çetindir.” Yakalamak istediği hiçbir kimse O'nu aciz bırakamaz; {مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا} “Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın.”

{٥٣ - ٥٤} {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ} .

{53 - 54} {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ} “Bu, bir kavim kendilerinde bulunanı değiştirmedikçe Allah'ın onlara verdiği nimeti değiştirmeyecek olmasındandır. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Tıpkı Firavun ailesinin ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi: Rablerinin ayetlerini yalanladılar, biz de günahları yüzünden onları helak ettik; Firavun ailesini de suda boğduk. Onların hepsi zalim idiler.”

{ذَلِكَ} العذاب الذي أوقعه الله بالأمم المكذبين (١) وأزال عنهم ما هم فيه من النعم والنعيم، بسبب ذنوبهم وتغييرهم ما بأنفسهم، فإن الله لم يك مغيرا نعمة أنعمها على قوم من نعم الدين والدنيا، بل يبقيها ويزيدهم منها، إن ازدادوا له شكرا. {حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} من الطاعة إلى المعصية فيكفروا نعمة الله ويبدلوها كفرا، فيسلبهم إياها ويغيرها عليهم كما غيروا ما بأنفسهم.

Allah'ın yalanlayan ümmetlerin başına getirdiği ve içinde bulundukları nimet ve refahı ellerinden aldığı {ذَلِكَ} “bu” azap, günahları ve kendilerinde olanı değiştirmeleri sebebiyledir. Zira Allah bir kavme bahşettiği din ve dünya nimetlerinden bir nimeti değiştirecek değildir; bilakis O'na şükrü artırdıkları takdirde onu devam ettirir ve artırır; ta ki taatten masiyete geçmek suretiyle {حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} “kendilerinde bulunanı değiştirene”, Allah'ın nimetine nankörlük edip onu küfre dönüştürene kadar. O vakit onlar kendilerinde olanı değiştirdikleri gibi Allah da o nimeti ellerinden çekip alır ve haklarında onu değiştirir.

ولله الحكمة في ذلك والعدل والإحسان إلى (٢) عباده، حيث لم يعاقبهم إلا بظلمهم، وحيث جذب قلوب أوليائه إليه، بما يذيق العباد من النكال إذا خالفوا أمره.

Bunda Allah'ın üstün hikmeti, adaleti ve kullarına ihsanı vardır; zira onları ancak zulümleri sebebiyle cezalandırmış ve emrine muhalefet ettiklerinde kullara tattırdığı ibretlik cezalarla dostlarının kalplerini kendisine çekmiştir.

{وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} يسمع جميع ما نطق به الناطقون، سواء من أسر القول ومن جهر به، ويعلم ما تنطوي عليه الضمائر، وتخفيه السرائر، فيجري على عباده من الأقدار ما اقتضاه علمه وجرت به مشيئته.

{وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Söz söyleyenlerin söylediği her şeyi -ister sözü gizlesin ister açığa vursun- işitir; kalplerin sakladığı ve sırların gizlediği her şeyi bilir; böylece ilminin gerektirdiği ve meşietinin cereyan ettiği takdirleri kulları üzerine icra eder.

{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} أي: فرعون وقومه {وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} حين جاءتهم {فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} كل بحسب جرمه.

{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Tıpkı Firavun ailesinin” -yani Firavun ve kavminin- {وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} “ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi: Kendilerine geldiğinde Rablerinin ayetlerini yalanladılar;” her birini cürmüne göre {فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} “biz de günahları yüzünden onları helak ettik.”

{وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ} من المهلكين المعذبين {كَانُوا ظَالِمِينَ} لأنفسهم، ساعين في هلاكها، لم يظلمهم الله، ولا أخذهم بغير جرم اقترفوه، فليحذر المخاطبون أن يشابهوهم في الظلم، فيحل الله بهم من عقابه ما أحل بأولئك الفاسقين.

{وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ} “Firavun ailesini de suda boğduk. Hepsi de” -helak edilen ve azap görenlerin hepsi- kendi nefislerinin helakine koşan {كَانُوا ظَالِمِينَ} “zalimler idiler.” Allah onlara zulmetmedi ve işlemedikleri bir günah olmaksızın onları cezalandırmadı. Şu halde muhataplar, zulümde onlara benzemekten sakınsınlar; aksi takdirde Allah, o fasıklara indirdiği cezasını onların da başına indirir.

{٥٥ - ٥٧} {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ * فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} .

{55 - 57} {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ * فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler. Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın halde her defasında antlaşmalarını bozan ve hiç sakınmayan kimselerdir. Eğer onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri dağıtacak şekilde kendilerine ibretlik bir ceza ver ki ibret alsınlar!”

هؤلاء الذين جمعوا هذه الخصال الثلاث: الكفر، وعدم الإيمان، والخيانة، بحيث لا يثبتون على عهد عاهدوه ولا قول قالوه، هم شر الدواب عند الله فهم شر من الحمير والكلاب وغيرها، لأن الخير معدوم منهم، والشر متوقع فيهم، فإذهاب هؤلاء ومحقهم هو المتعين، لئلا يسري داؤهم لغيرهم، ولهذا قال: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ} أي: تجدنهم في حال المحاربة، بحيث لا يكون لهم عهد وميثاق.

Bu üç hasleti -küfrü, imansızlığı ve yaptıkları hiçbir antlaşma ve söyledikleri hiçbir söz üzerinde durmayacak derecedeki hıyaneti- kendilerinde toplayan bu kimseler Allah katında canlıların en kötüsüdür; onlar eşeklerden, köpeklerden ve diğerlerinden daha şerlidir. Çünkü kendilerinde hayır yok olmuş ve kendilerinden ancak şer beklenir olmuştur; dolayısıyla hastalıkları başkalarına sirayet etmesin diye bunları ortadan kaldırmak ve yok etmek kaçınılmazdır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ} “Eğer onları savaşta yakalarsan;” yani kendileriyle hiçbir ahit ve misakın bulunmadığı savaş halinde onları bulursan:

{فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} أي: نكل بهم غيرهم، وأوقع بهم من العقوبة ما يصيرون [به] (١) عبرة لمن بعدهم {لَعَلَّهُمْ} أي من خلفهم {يَذْكُرُونَ} صنيعهم، لئلا يصيبهم ما أصابهم، وهذه من فوائد العقوبات والحدود المرتبة على المعاصي، أنها سبب لازدجار من لم يعمل المعاصي، بل وزجرا لمن عملها أن لا يعاودها.

{فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “Arkalarındakileri dağıtacak şekilde kendilerine ibretlik bir ceza ver!” Yani onlar vesilesiyle başkalarına ibret ver ve onların üzerlerine kendilerinden sonrakilere [onunla] (1) ibret olacak bir ceza indir ki; onların arkasındakiler onların başına gelenlerin kendi başlarına da gelmemesi için yaptıklarını {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “düşünüp ibret alsınlar.” Günahlara tertip edilen cezaların ve hadlerin faydalarından biri de budur: O günahı işlemeyen kimsenin sakınmasına sebep olduğu gibi işleyenin de bir daha ona dönmemesi için bir caydırıcılıktır.

ودل تقييد هذه العقوبة في الحرب أن الكافر - ولو كان كثير الخيانة سريع الغدر - أنه إذا أُعْطِيَ عهدا لا يجوز خيانته وعقوبته.

Bu cezanın savaş haliyle sınırlandırılması göstermektedir ki; kâfir -çokça hıyanet eden ve çabucak ahdini bozan biri bile olsa- kendisine bir ahit (güvence) verildiği takdirde ona hıyanet etmek ve onu cezalandırmak caiz değildir.

{٥٨} {وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ} .

{58} {وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ} “Eğer bir kavmin hıyanet etmesinden korkarsan, [antlaşmayı] aynı şekilde (açıkça) onlara at (bozduğunu bildir)! Şüphesiz Allah hainleri sevmez.”

أي: وإذا كان بينك وبين قوم عهد وميثاق على ترك القتال فخفت منهم خيانة، بأن ظهر من قرائن أحوالهم ما يدل على خيانتهم من غير تصريح منهم بالخيانة.

Yani seninle bir kavim arasında savaşı terk etmeye dair bir ahit ve misak bulunur da, hıyanetlerini açıkça ilan etmeksizin hal ve tavırlarından hıyanetlerine delalet eden ipuçları belirdiği için onlardan bir hıyanetten endişe edersen:

{فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ} عهدهم، أي: ارمه عليهم، وأخبرهم أنه لا عهد بينك وبينهم. {عَلَى سَوَاءٍ} أي: حتى يستوي علمك وعلمهم بذلك، ولا يحل لك أن تغدرهم، أو تسعى في شيء مما منعه موجب العهد، حتى تخبرهم بذلك.

Onların antlaşmalarını {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ} “onlara at;” yani yüzlerine fırlat ve seninle onların arasında artık hiçbir ahit kalmadığını kendilerine bildir; {عَلَى سَوَاءٍ} “aynı şekilde (eşitlik üzere);” ta ki bu hususta senin bilgin ile onların bilgisi eşit olsun. Kendilerine bunu haber verene kadar onlara kalleşlik yapman yahut ahdin gereğinin menettiği şeylerden birine girişmen sana helal olmaz.

{إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ} بل يبغضهم أشد البغض، فلا بد من أمر بيِّنٍ يبرئكم من الخيانة.

{إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ} “Şüphesiz Allah hainleri sevmez;” bilakis onlara son derece buğzeder. Dolayısıyla sizi hıyanetten beri kılacak apaçık bir durumun bulunması şarttır.

ودلت الآية على أنه إذا وجدت الخيانة المحققة (١) منهم لم يحتج أن ينبذ إليهم عهدهم، لأنه لم يخف منهم، بل علم ذلك، ولعدم الفائدة ولقوله: {عَلَى سَوَاءٍ} وهنا قد كان معلوما عند الجميع غدرهم.

Ayet, onlardan kesin bir hıyanet (1) ortaya çıktığı takdirde antlaşmanın kendilerine atılmasına ihtiyaç bulunmadığına delalet etmiştir; çünkü bu durumda onlardan korkulmuş değil, bilakis bu kesin olarak bilinmiş olur, ayrıca bunda bir fayda da yoktur ve: {عَلَى سَوَاءٍ} “aynı şekilde (eşitlik üzere)” buyurulmuştur; burada ise kalleşlikleri herkesçe bilinir hale gelmiştir.

ودل مفهومها أيضا أنه إذا لم يُخَفْ منهم خيانة، بأن لم يوجد منهم ما يدل على ذلك، أنه لا يجوز نبذ العهد إليهم، بل يجب الوفاء إلى أن تتم مدته.

Ayetin mefhumu (zımnî anlamı) da göstermektedir ki; şayet kendilerinde buna delalet eden bir şey bulunmaması suretiyle bir hıyanetten endişe edilmiyorsa, antlaşmanın kendilerine bozulup atılması caiz değildir; bilakis süresi tamamlanıncaya kadar [antlaşmaya] vefa göstermek vaciptir.

{٥٩} {وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ} .

{59} {وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ} “İnkâr edenler asla öne geçip kurtulduklarını (Allah'ı atlattıklarını) sanmasınlar! Şüphesiz onlar [Allah'ı] aciz bırakamazlar.”

أي: لا يحسب الكافرون بربهم المكذبون بآياته، أنهم سبقوا الله وفاتوه، فإنهم لا يعجزونه، والله لهم بالمرصاد.

Yani Rablerini inkâr eden ve O'nun ayetlerini yalanlayan kâfirler, Allah'ın önüne geçip O'nu atlattıklarını sanmasınlar; zira onlar O'nu aciz bırakamazlar ve Allah onları gözetlemektedir.

وله تعالى الحكمة البالغة في إمهالهم وعدم معاجلتهم بالعقوبة، التي من جملتها ابتلاء عباده المؤمنين وامتحانهم، وتزودهم من طاعته ومراضيه، ما يصلون به المنازل العالية، واتصافهم بأخلاق وصفات لم يكونوا بغيره بالغيها، فلهذا قال لعباده المؤمنين:

Onlara mühlet vermesinde ve cezalarını çarçabuk vermeyişinde Allah Teâlâ'nın üstün hikmeti vardır ki bu hikmetlerden biri de mümin kullarını imtihan edip sınaması, onların yüksek derecelere ulaşacakları O'na itaat ve rızasından azık edinmeleri ve başka türlü ulaşamayacakları ahlak ve vasıflarla bezenmeleridir. Bu sebeple mümin kullarına şöyle buyurmuştur:

{٦٠} {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ} .

{60} {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili savaş atları hazırlayın ki bununla Allah'ın düşmanını, kendi düşmanınızı ve bunlardan başka sizin bilmeyip Allah'ın bildiği diğer [düşmanları] korkutasınız. Allah yolunda her ne harcarsanız, size eksiksiz olarak ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.”

أي {وَأَعِدُّوا} لأعدائكم الكفار الساعين في هلاككم وإبطال دينكم. {مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} أي: كل ما تقدرون عليه من القوة العقلية والبدنية وأنواع الأسلحة ونحو ذلك مما يعين على قتالهم، فدخل في ذلك أنواع الصناعات التي تعمل فيها أصناف الأسلحة والآلات من المدافع والرشاشات، والبنادق، والطيارات الجوية، والمراكب البرية والبحرية، والحصون والقلاع والخنادق، وآلات الدفاع، والرأْي: والسياسة التي بها يتقدم المسلمون ويندفع عنهم به شر أعدائهم، وتَعَلُّم الرَّمْيِ، والشجاعة والتدبير.

Yani sizin helakiniz ve dininizi iptal etmek için çalışan kâfir düşmanlarınıza karşı {وَأَعِدُّوا} {مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın!” Yani akli ve bedeni kuvvetten, silah çeşitlerinden ve onlarla savaşmaya yardımcı olan benzeri şeylerden güç yetirebildiğiniz her şeyi [hazırlayın]. Toplar, makineli tüfekler, tüfekler, savaş uçakları, kara ve deniz taşıtları, hisarlar, kaleler, hendekler, savunma araçları gibi çeşitli silah ve aletlerin imal edildiği sanayi türleri; müslümanların kendisiyle ilerleyeceği ve düşmanlarının şerrini kendilerinden defedeceği doğru görüş ve siyaset; atıcılığı, cesareti ve askeri sevk ve idareyi öğrenmek de buna dahildir.

ولهذا قال النبي ﷺ: {ألا إن القوة الرَّمْيُ} ومن ذلك: الاستعداد بالمراكب المحتاج إليها عند القتال، ولهذا قال تعالى: {وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} وهذه العلة موجودة فيها في ذلك الزمان، وهي إرهاب الأعداء، والحكم يدور مع علته.

Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dikkat edin! Şüphesiz kuvvet atıcılıktır» buyurmuştur. Savaş anında ihtiyaç duyulan binekleri hazırlamak da bundandır; bu yüzden Allah Teâlâ: {وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} “ve besili savaş atları [hazırlayın] ki bununla Allah'ın düşmanını ve kendi düşmanınızı korkutasınız” buyurmuştur. Bu illet -ki düşmanları korkutmaktır- o dönemde atlarda mevcuttu; hüküm ise illetiyle birlikte döner.

فإذا كان شيء موجود (١) أكثر إرهابا منها، كالسيارات البرية والهوائية، المعدة للقتال التي تكون النكاية فيها أشد، كانت مأمورا بالاستعداد بها، والسعي لتحصيلها، حتى إنها إذا لم توجد إلا بتعلُّم الصناعة، وجب ذلك، لأن ما لا يتم الواجب إلا به، فهو واجب. وقوله: {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} ممن تعلمون أنهم أعداؤكم. {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ} ممن سيقاتلونكم بعد هذا الوقت الذي يخاطبهم الله به {اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} فلذلك أمرهم بالاستعداد لهم، ومن أعظم ما يعين على قتالهم بذلك النفقات المالية في جهاد الكفار. ولهذا قال تعالى مرغبا في ذلك: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} قليلا كان أو كثيرا {يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} أجره يوم القيامة مضاعفا أضعافا كثيرة، حتى إن النفقة في سبيل الله، تضاعف إلى سبعمائة ضعف إلى أضعاف كثيرة. {وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ} أي: لا تنقصون من أجرها وثوابها شيئا.

Şayet kara ve hava araçları gibi savaş için hazırlanan ve düşmana vereceği zarar daha şiddetli olup onlardan daha çok korkutucu mevcut bir şey bulunursa, bunlarla hazırlık yapmak ve bunları elde etmeye çalışmak emredilmiş olur. Hatta şayet bunlar ancak sanayi öğrenilerek elde edilebilecekse, bunu öğrenmek de vacip olur. Çünkü bir vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. Âyetteki: {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} “[Bununla] Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz” ifadesi, düşmanınız olduğunu bildiğiniz kimseleri [kapsar]. {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ} “ve onlardan başka sizin bilmediğiniz diğerlerini de...” ifadesi ise Allah'ın kendilerine hitap ettiği bu vakitten sonra sizinle savaşacak kimseleri [kapsar]. {اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} “onları Allah bilir.” İşte bu sebeple Allah onlara karşı hazırlık yapmalarını emretmiştir. Bu hususta onlarla savaşmaya yardım eden en büyük vesilelerden biri de kâfirlerle cihad uğrunda yapılan mali harcamalardır. Bu sebeple Allah Teâlâ buna teşvik ederek şöyle buyurmuştur: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} az veya çok olsun “Allah yolunda ne harcarsanız,” {يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} kıyamet gününde bunun ecri katbekat katlanmış olarak “size eksiksiz ödenir.” Hatta Allah yolunda yapılan bir harcama yedi yüz kata ve daha pek çok katlara kadar katlanır. {وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ} “ve siz haksızlığa uğratılmazsınız.” Yani onun ecrinden ve sevabından hiçbir şey eksiltilmez.

{٦١ - ٦٤} {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} .

{61 - 64} {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Eğer onlar barışa meylederlerse, sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et! Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

يقول تعالى: {وَإِنْ جَنَحُوا} أي: الكفار المحاربون، أي: مالوا {لِلسَّلْمِ} أي: الصلح وترك القتال.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: Savaşa tutuşan kâfirler {وَإِنْ جَنَحُوا} “eğer meylederlerse,” yani {لِلسَّلْمِ} barışa, sulha ve savaşı terk etmeye [meylederlerse]:

{فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} أي: أجبهم إلى ما طلبوا متوكلا على ربك، فإن في ذلك فوائد كثيرة.

{فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “Sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et!” Yani Rabbine tevekkül ederek istedikleri şeye icabet et; zira bunda pek çok fayda vardır:

منها: أن طلب العافية مطلوب كل وقت، فإذا كانوا هم المبتدئين في ذلك، كان أولى لإجابتهم.

Onlardan biri: Afiyet talep etmek her vakit istenen bir şeydir; onlar buna ilk başlayan taraf olduklarında icabet edilmeleri daha evladır.

ومنها: أن في ذلك إجماما لقواكم، واستعدادا منكم لقتالهم في وقت آخر، إن احتيج لذلك.

Onlardan biri: Bunda kuvvetlerinizin dinlenmesi ve ihtiyaç duyulduğunda başka bir vakitte onlarla savaşmak için hazırlanmanız vardır.

ومنها: أنكم إذا أصلحتم وأمن بعضكم بعضا، وتمكن كل من معرفة ما عليه الآخر، فإن الإسلام يعلو ولا يعلى عليه، فكل من له عقل وبصيرة إذا كان معه إنصاف فلا بد أن يؤثره على غيره من الأديان، لحسنه في أوامره ونواهيه، وحسنه في معاملته للخلق والعدل فيهم، وأنه لا جور فيه ولا ظلم بوجه، فحينئذ يكثر الراغبون فيه والمتبعون له،.فصار هذا السلم عونا للمسلمين على الكافرين،.ولا يخاف من السلم إلا خصلة واحدة، وهي أن يكون الكفار قصدهم بذلك خدع المسلمين، وانتهاز الفرصة فيهم،.فأخبرهم الله أنه حسبهم وكافيهم خداعهم، وأن ذلك يعود عليهم ضرره، فقال:

Onlardan biri de şudur: Siz barış yaptığınızda, birbirinize güvendiğinizde ve her biri diğerinin ne üzere olduğunu tanıma imkânı bulduğunda, İslâm üstün gelir ve ona üstün gelinemez. Aklı ve basireti olan, biraz da insaf taşıyan herkes; emir ve nehiylerindeki güzellik, mahlukata muamelesindeki letafet ve aralarındaki adalet, hiçbir yönden içinde haksızlık ve zulüm bulunmayışı sebebiyle İslâm'ı diğer dinlere mutlaka tercih eder. İşte o zaman ona rağbet edenler ve tabi olanlar çoğalır; neticede bu barış kâfirlere karşı müslümanlar için bir yardımcı olur. Barıştan ancak tek bir hasletten -o da kâfirlerin bununla müslümanları aldatmayı ve onlara karşı fırsat kollamayı kastetmelerinden- korkulur. Allah ise kendisinin onlara yeteceğini, onların hilelerine karşı kâfi geleceğini ve bunun zararının kendi başlarına döneceğini haber vererek şöyle buyurmuştur:

{وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} .

{وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Eğer seni aldatmak isterlerse şüphesiz Allah sana yeter. Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur. Ve onların kalplerini uzlaştıran da O'dur. Eğer yeryüzünde bulunanların hepsini harcasaydın onların kalplerini uzlaştıramazdın; fakat Allah onların arasını uzlaştırdı. Şüphesiz O Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir. Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter!”

{وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ} أي: كافيك ما يؤذيك، وهو القائم بمصالحك ومهماتك، فقد سبق [لك] من كفايته لك ونصره ما يطمئن به قلبك.

{وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ} “Eğer seni aldatmak isterlerse şüphesiz Allah sana yeter.” Yani sana eziyet veren şeylere karşı kâfidir; maslahatlarını ve mühim işlerini üstlenen O'dur. Nitekim O'nun sana yetmesi ve yardımından kalbini mutmain kılacak şeyler geçmişte [senin için] gerçekleşmiştir.

فلـ {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ} أي: أعانك بمعونة سماوية، وهو النصر منه الذي لا يقاومه شيء، ومعونة بالمؤمنين بأن قيضهم لنصرك.

Zira {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ} “Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur.” Yani hiçbir şeyin karşı koyamayacağı katından bir zafer olan semavî bir yardımla ve onları sana yardım etmeye hazırlamak suretiyle müminler vasıtasıyla bir yardımla sana destek olmuştur.

{وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} فاجتمعوا وائتلفوا، وازدادت قوتهم بسبب اجتماعهم، ولم يكن هذا بسعي أحد، ولا بقوة غير قوة الله، فلو أنفقت ما في الأرض جميعا من ذهب وفضة وغيرهما لتأليفهم بعد تلك النفرة والفرقة الشديدة {مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} لأنه لا يقدر على تقليب القلوب إلا الله تعالى.

{وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “Ve onların kalplerini uzlaştırdı.” Böylece bir araya gelip kaynaştılar ve birleşmeleri sebebiyle güçleri arttı. Bu hiç kimsenin çabasıyla ve Allah'ın kuvvetinden başka bir kuvvetle olmamıştır; şayet o şiddetli nefret ve ayrılıktan sonra onları uzlaştırmak için yeryüzünde bulunan altın, gümüş ve diğer bütün varlıkları harcasaydın {مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “onların kalplerini uzlaştıramazdın;” çünkü kalpleri evirip çevirmeye Allah Teâlâ'dan başkası güç yetiremez.