{وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} ومن عزته أن ألف بين قلوبهم، وجمعها بعد الفرقة كما قال تعالى: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا}
{وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Fakat Allah onların arasını uzlaştırdı. Şüphesiz O Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.” O'nun izzetindendir ki onların kalplerini uzlaştırmış ve ayrılıktan sonra onları bir araya getirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz de O kalplerinizi uzlaştırdı, böylece O'nun nimetiyle kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarında idiniz de O sizi oradan kurtardı.”
ثم قال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ} أي: كافيك {وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} أي: وكافي أتباعك من المؤمنين،.وهذا وعد من الله لعباده المؤمنين المتبعين لرسوله، بالكفاية والنصرة على الأعداء.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ} “Ey Peygamber! Sana Allah yeter;” {وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve sana tabi olan müminlere de [Allah yeter].” Yani müminlerden olan tâbilerine de kâfidir. Bu Allah'ın Resûlü'ne tabi olan mümin kullarına kâfi geleceğine ve düşmanlara karşı yardım edeceğine dair bir vaadidir.
فإذا أتوا بالسبب الذي هو الإيمان والاتباع، فلا بد أن يكفيهم ما أهمهم من أمور الدين والدنيا، وإنما تتخلف الكفاية بتخلف شرطها.
İman ve ittiba olan sebebi yerine getirdiklerinde, din ve dünya işlerinden kendilerini endişelendiren şeylere karşı O'nun yetmesi kaçınılmazdır; kifayet ancak şartının eksik kalmasıyla eksik kalır.
{٦٥ - ٦٦} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ * الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} .
{65 - 66} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ * الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et! Eğer içinizde sabırlı yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiyi mağlup ederler. Eğer içinizde [sabırlı] yüz kişi bulunursa, inkâr edenlerden bin kişiyi mağlup ederler; çünkü onlar gerçeği anlamayan bir topluluktur. Şimdi Allah yükünüzü hafifletti; sizde bir zayıflık olduğunu bildi. Artık içinizde sabırlı yüz kişi bulunursa iki yüz kişiyi mağlup ederler. Eğer içinizde [sabırlı] bin kişi bulunursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi mağlup ederler. Allah sabredenlerle beraberdir.”
يقول تعالى لنبيه ﷺ: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} أي: حثهم وأنهضهم إليه بكل ما يقوي عزائمهم وينشط هممهم، من الترغيب في الجهاد ومقارعة الأعداء، والترهيب من ضد ذلك، وذكر فضائل الشجاعة والصبر، وما يترتب على ذلك من خير في الدنيا والآخرة، وذكر مضار الجبن، وأنه من الأخلاق الرذيلة المنقصة للدين والمروءة، وأن الشجاعة بالمؤمنين أولى من غيرهم {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ}
Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurur: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et!” Yani cihada ve düşmanlarla vuruşmaya rağbet ettirmek, bunun zıddından sakındırmak; cesaret ve sabrın faziletlerini , buna bağlı dünya ve ahiret hayırlarını zikretmek; korkaklığın zararlarını, dine ve mürüvvete zarar veren rezil bir ahlak olduğunu ve cesaretin başkalarından ziyade müminlere yakıştığını hatırlatmak suretiyle onların azimlerini kuvvetlendirecek ve gayretlerini harekete geçirecek her türlü vesileyle onları savaşa teşvik et ve harekete geçir: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لا يَرْجُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar; üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz.”
{إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ} أيها المؤمنون {عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} يكون الواحد بنسبة عشرة من الكفار،. وذلك بأن الكفار {قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} أي: لا علم عندهم بما أعد الله للمجاهدين في سبيله، فهم يقاتلون لأجل العلو في الأرض والفساد فيها،. وأنتم تفقهون المقصود من القتال، أنه لإعلاء كلمة الله وإظهار دينه، والذب عن كتاب الله، وحصول الفوز الأكبر عند الله،. وهذه كلها دواع للشجاعة والصبر والإقدام على القتال.
Ey müminler! {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ} {عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Eğer içinizde sabırlı yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiyi mağlup ederler. Eğer içinizde yüz kişi bulunursa inkâr edenlerden bin kişiyi mağlup ederler.” Yani bire on nispetinde kâfirlere üstün gelirler. Bu da kâfirlerin {قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} “gerçeği anlamayan bir topluluk” olmalarındandır; zira onlar Allah yolunda cihad edenler için Allah'ın hazırladığı mükâfatlara dair hiçbir bilgiye sahip değillerdir, sadece yeryüzünde üstünlük taslamak ve fesat çıkarmak için savaşırlar. Siz ise savaşın maksadını kavramışsınızdır; onun Allah'ın kelimesini yüceltmek, dinini üstün kılmak, Allah'ın Kitabı'nı savunmak ve Allah katında en büyük kurtuluşa ermek için olduğunu bilirsiniz. Bunların hepsi cesarete, sabra ve savaşa atılmaya sevk eden âmillerdir.
ثم إن هذا الحكم خففه الله على العباد فقال: {الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} فلذلك اقتضت رحمته وحكمته التخفيف،. {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} بعونه وتأييده.
Sonra Allah Teâlâ bu hükmü kullarından hafifleterek şöyle buyurmuştur: {الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} “Şimdi Allah yükünüzü hafifletti; sizde bir zayıflık olduğunu bildi.” Bu sebeple O'nun rahmeti ve hikmeti hafifletmeyi iktiza etti: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Artık içinizde sabırlı yüz kişi bulunursa iki yüz kişiyi mağlup ederler. Eğer içinizde bin kişi bulunursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi mağlup ederler. Allah sabredenlerle beraberdir;” yardımı ve desteğiyle [onlarla beraberdir].
وهذه الآيات صورتها صورة الإخبار عن المؤمنين، بأنهم إذا بلغوا هذا المقدار المعين يغلبون ذلك المقدار المعين في مقابلته من الكفار، وأن الله يمتن عليهم بما جعل فيهم من الشجاعة الإيمانية.
Bu ayetlerin zahirî kalıbı; müminlerin bu muayyen sayıya ulaştıklarında kâfirlerden karşılıklarındaki o muayyen sayıya galip geleceklerine ve Allah'ın kendilerine bahşettiği imânî şecaat dolayısıyla onlara lütufta bulunduğuna dair bir haber suretindedir.
ولكن معناها وحقيقتها الأمر وأن الله أمر المؤمنين - في أول الأمر - أن الواحد لا يجوز له أن يفر من العشرة، والعشرة من المائة، والمائة من الألف.
Fakat manası ve hakikati bir emirdir: Allah ilk başta müminlere bir kişinin on kişiden, on kişinin yüz kişiden, yüz kişinin de bin kişiden kaçmasının caiz olmadığını emretmiştir.
ثم إن الله خفف ذلك، فصار لا يجوز فرار المسلمين من مثليهم من الكفار، فإن زادوا على مثليهم جاز لهم الفرار، ولكن يرد على هذا أمران:.
Sonra Allah bunu hafifletmiş ve müslümanların kâfirlerden kendi misillerinin iki katından kaçmaları caiz olmamıştır; eğer kâfirler iki katından fazla olurlarsa kaçmaları caiz hale gelmiştir. Fakat bu yoruma iki itiraz yöneltilmektedir:
أحدهما: أنها بصورة الخبر، والأصل في الخبر أن يكون على بابه، وأن المقصود بذلك الامتنان والإخبار بالواقع.
Birincisi: Ayetin haber kipinde olmasıdır; haberde aslolan kendi manası üzere kalması ve bununla maksadın lütfu hatırlatmak ve vakıayı haber vermek olmasıdır.
والثاني: تقييد ذلك العدد أن يكونوا صابرين بأن يكونوا متدربين على الصبر.
İkincisi: Bu sayının sabırlı olmalarıyla -yani sabır üzerinde eğitilmiş bulunmalarıyla- kayıtlanmış olmasıdır.
ومفهوم هذا أنهم إذا لم يكونوا صابرين، فإنه يجوز لهم الفرار، ولو أقل من مثليهم [إذا غلب على ظنهم الضرر] (١) كما تقتضيه الحكمة الإلهية.
Bunun mefhumu ise sabırlı olmadıkları takdirde -ilâhî hikmetin gerektirdiği üzere [zarar görecekleri kanaati ağır bastığında]- iki katlarından az dahi olsalar kaçmalarının caiz olacağıdır.
ويجاب عن الأول بأن قوله: {الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ} إلى آخرها، دليل على أن هذا أمر (٢) لازم وأمر محتم، ثم إن الله خففه إلى ذلك العدد،. فهذا ظاهر في أنه أمر، وإن كان في صيغة الخبر.
Birinci itiraza şöyle cevap verilir: {الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ} “Şimdi Allah yükünüzü hafifletti...” ayeti ve devamı, bunun bağlayıcı ve kesin bir emir olduğuna, sonra da Allah'ın onu bu sayıya hafiflettiğine delildir. Dolayısıyla haber kalıbında olsa dahi bir emir olduğu açıktır.
وقد يقال: إن في إتيانه بلفظ الخبر، نكتة بديعة لا توجد فيه إذا كان بلفظ الأمر،. وهي تقوية قلوب المؤمنين، والبشارة بأنهم سيغلبون الكافرين.
Şöyle de denilebilir: Haberin lafzıyla gelmesinde, emir lafzıyla geldiğinde bulunmayacak bediî bir nükte vardır; o da müminlerin kalplerini kuvvetlendirmek ve kâfirlere galip geleceklerine dair bir müjde taşımaktır.
ويجاب عن الثاني: أن المقصود بتقييد ذلك بالصابرين، أنه حث على الصبر، وأنه ينبغي منكم أن تفعلوا الأسباب الموجبة لذلك [فإذا فعلوها صارت الأسباب الإيمانية والأسباب المادية مبشرة بحصول ما أخبر الله به من النصر لهذا العدد القليل] .
İkinci [itiraza] ise şöyle cevap verilir: Bunun sabredenlerle kayıtlanmasındaki maksat, sabra teşvik etmektir ve sizin bunu gerektiren sebepleri yerine getirmeniz gerektiğidir. [Nitekim onlar bunları yerine getirdiklerinde, hem imânî sebepler hem de maddî sebepler, bu az sayıdaki topluluk için Allah'ın haber verdiği zaferin gerçekleşeceğini müjdelemiş olur.]
{٦٧ -٦٩} {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * لَوْلا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ * فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{67 - 69} {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * لَوْلا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ * فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanmadıkça (düşmanı tamamen sindirmedikçe) hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz geçici dünya menfaatini istiyorsunuz; Allah ise ahireti kazanmanızı istiyor. Allah Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir. Eğer Allah'tan daha önce verilmiş bir hüküm olmasaydı, aldığınız [fidyeden] dolayı size mutlaka büyük bir azap dokunurdu. Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan sakının! Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
هذه معاتبة من الله لرسوله وللمؤمنين يوم {بدر} إذ أسروا المشركين وأبقوهم لأجل الفداء،. وكان رأي: أمير المؤمنين عمر بن الخطاب في هذه الحال، قتلهم واستئصالهم.
Bu, Bedir gününde müşrikleri esir alıp fidye karşılığında onları sağ bıraktıkları için Allah'tan Resûlü'ne ve müminlere yöneltilmiş bir azarlamadır. Bu durumda Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb'ın görüşü onları öldürüp köklerini kazımaktı.
فقال تعالى: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَىَ حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأرْضِ} أي: ما ينبغي ولا يليق به إذا قاتل الكفار الذين يريدون أن يطفئوا نور الله ويسعوا لإخماد دينه، وأن لا يبقى على وجه الأرض من يعبد الله، أن يتسرع إلى أسرهم وإبقائهم لأجل الفداء الذي يحصل منهم، وهو عرض قليل بالنسبة إلى المصلحة المقتضية لإبادتهم وإبطال شرهم،. فما دام لهم شر وصولة، فالأوفق أن لا يؤسروا.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَىَ حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأرْضِ} “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanmadıkça hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz.” Yani Allah'ın nurunu söndürmek, dinini yok etmek ve yeryüzünde Allah'a ibadet eden kimse bırakmamak için gayret sarf eden kâfirlerle savaştığı zaman; onları yok edip şerlerini ortadan kaldırmayı gerektiren maslahata nispetle pek az bir menfaat olan fidyeyi elde etmek maksadıyla aceleyle onları esir alıp sağ bırakması ona yakışmaz ve yaraşmaz. Şerleri ve nüfuzları sürdüğü müddetçe en uygun olanı esir alınmamalarıdır.
فإذا أثخنوا، وبطل شرهم، واضمحل أمرهم، فحينئذ لا بأس بأخذ الأسرى منهم وإبقائهم.
Sindirilip şerleri boşa çıkarıldığında ve durumları çökertildiğinde ise onlardan esir almakta ve onları sağ bırakmakta bir sakınca yoktur.
يقول تعالى: {تُرِيدُونَ} بأخذكم الفداء وإبقائهم {عَرَضَ الدُّنْيَا} أي: لا لمصلحة تعود إلى دينكم.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: Fidye almak ve onları sağ bırakmakla {تُرِيدُونَ} {عَرَضَ الدُّنْيَا} “siz geçici dünya menfaatini istiyorsunuz;” yani dininize dönecek bir maslahat için değil [dünya için istiyorsunuz].
{وَاللَّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ} بإعزاز دينه، ونصر أوليائه، وجعل كلمتهم عالية فوق غيرهم، فيأمركم بما يوصل إلى ذلك.
{وَاللَّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ} “Allah ise ahireti istiyor;” dinini aziz kılmak, dostlarına yardım etmek ve onların kelimesini diğerlerinin üstünde yüceltmekle [ahireti murat ediyor] ve sizi buna ulaştıracak şeyleri emrediyor.
{وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} أي: كامل العزة، ولو شاء أن ينتصر من الكفار من دون قتال لفعل، لكنه حكيم، يبتلي بعضكم ببعض.
{وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Allah Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.” Yani izzeti tamdır; şayet dileseydi savaş olmaksızın kâfirlerden intikam alırdı fakat O Hakîm'dir, birinizi diğeriyle imtihan eder.
{لَوْلا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} به القضاء والقدر، أنه قد أحل لكم الغنائم، وأن الله رفع عنكم - أيها الأمة - العذاب {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} وفي الحديث: {لو نزل عذاب يوم بدر، ما نجا منه إلا عمر}
Kaza ve kaderde ganimetlerin size helal kılındığına ve Allah'ın sizden -ey bu ümmet- azabı kaldırdığına dair {لَوْلا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “eğer Allah'tan daha önce verilmiş bir hüküm olmasaydı,” {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “aldığınız fidyeden dolayı size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.” Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şayet Bedir günü bir azap inseydi, Ömer hariç ondan kimse kurtulamazdı.»
{فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالا طَيِّبًا} وهذا من لطفه تعالى بهذه الأمة، أن أحل لها الغنائم ولم يحلها لأمة قبلها.
{فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالا طَيِّبًا} “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin!” Bu Allah Teâlâ'nın bu ümmete olan bir lütfudur ki kendisinden önceki hiçbir ümmete helal kılmadığı ganimetleri ona helal kılmıştır.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ} في جميع أموركم ولازموها، شكرا لنعم الله عليكم،. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} يغفر لمن تاب إليه جميع الذنوب،. ويغفر لمن لم يشرك به شيئا جميع المعاصي.
Allah'ın üzerinizdeki nimetlerine bir şükür olarak bütün işlerinizde {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının” ve buna sımsıkı sarılın! {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır;” kendisine tevbe edenin bütün günahlarını bağışlar, kendisine hiçbir şeyi ortak koşmayanın bütün masiyetlerini affeder.
{رَحِيمٌ} بكم، حيث أباح لكم الغنائم وجعلها حلالا طيبا.
Ganimetleri size mubah kılıp helal ve temiz kılması yönüyle size karşı {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir.”
{٧٠ - ٧١} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الأسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
{70 - 71} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الأسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Ey Peygamber! Elinizde bulunan esirlere de ki: Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a da hıyanet etmişlerdi de O, onlara karşı sana imkân (zafer) vermişti. Allah hakkıyla bilendir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.”
وهذه نزلت في أسارى يوم بدر، وكان في جملتهم العباس عم رسول الله ﷺ، فلما طلب منه الفداء، ادَّعى أنه مسلم قبل ذلك، فلم يسقطوا عنه الفداء، فأنزل الله تعالى جبرا لخاطره ومن كان على مثل حاله.
Bu ayet Bedir günü esirleri hakkında inmiştir; aralarında Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem amcası Abbâs da vardı. Kendisinden fidye istendiğinde bundan önce müslüman olduğunu iddia etmiş fakat fidyeyi üzerinden düşürmemişlerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ onun ve onun durumunda olanların gönlünü almak üzere bu ayeti indirdi:
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الأسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ} أي: من المال، بأن ييسر لكم من فضله، خيرا وأكثر (١) مما أخذ منكم.
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الأسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ} “Ey Peygamber! Elinizde bulunan esirlere de ki: Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir.” Yani mal yönünden sizden alınandan daha hayırlısını ve daha fazlasını (1) lütfundan size kolaylaştırır.
{وَيَغْفِرْ لَكُمْ} ذنوبكم، ويدخلكم الجنة وقد أنجز الله وعده للعباس وغيره، فحصل له - بعد ذلك - من المال شيء كثير، حتى إنه مرة لما قدم على النبي ﷺ مال كثير، أتاه العباس فأمره أن يأخذ منه بثوبه ما يطيق حمله، فأخذ منه ما كاد أن يعجز عن حمله.
Günahlarınızı {وَيَغْفِرْ لَكُمْ} “bağışlar” ve sizi cennete girdirir. Nitekim Allah Abbâs'a ve diğerlerine olan vaadini yerine getirmiş; bundan sonra Abbâs pek çok mala kavuşmuştur; hatta bir defasında Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem çok miktarda mal geldiğinde Abbâs gelmiş, Peygamber de elbisesiyle taşıyabileceği kadarını almasını emretmişti; o da taşımaktan neredeyse aciz kalacağı kadar çok mal almıştı.
{وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ} في السعي لحربك ومنابذتك، {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} فليحذروا خيانتك، فإنه تعالى قادر عليهم وهم تحت قبضته، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} أي: عليم بكل شيء، حكيم يضع الأشياء مواضعها، ومن علمه وحكمته أن شرع لكم هذه الأحكام الجليلة الجميلة، وأن تكفل بكفايتكم شأن الأسرى وشرهم إن أرادوا خيانة.
{وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ} “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse” seninle savaşmaya ve sana karşı düşmanlık yapmaya yeltenirlerse, {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} “daha önce de Allah'a hıyanet etmişlerdi de [Allah] onlara karşı [sana] imkân vermişti.” O hâlde sana hıyanet etmekten sakınsınlar; zira Yüce Allah onlara kadirdir ve onlar O'nun kudret kabzasındadırlar. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.” Yani her şeyi hakkıyla bilendir, her şeyi yerli yerine koyan hikmet sahibidir. Size bu yüce ve güzel hükümleri meşru kılması, şayet hıyanet etmek isterlerse esirlerin meselesinde ve onların şerrine karşı size yetmeyi üstlenmesi de O'nun ilminden ve hikmetindendir.
{٧٢} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} .
{72} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “İman edip hicret eden, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ile [onları] barındıran ve yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridir. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur. Eğer din hususunda sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere kendilerine yardım etmeniz gerekir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
هذا عقد موالاة ومحبة، عقدها الله بين المهاجرين الذين آمنوا وهاجروا في سبيل الله، وتركوا أوطانهم لله لأجل الجهاد في سبيل الله، وبين الأنصار الذين آووا رسول الله ﷺ وأصحابه وأعانوهم في ديارهم وأموالهم وأنفسهم، فهؤلاء بعضهم أولياء بعض، لكمال إيمانهم وتمام اتصال بعضهم ببعض.
Bu; Allah yolunda iman edip hicret eden, Allah yolunda cihad uğruna yurtlarını Allah için terk eden Muhacirler ile Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını barındıran, yurtlarında, mallarıyla ve canlarıyla onlara yardım eden Ensar arasında Allah'ın kurduğu bir dostluk ve sevgi bağıdır. İmanlarının kemali ve birbirlerine olan irtibatlarının tamlığı sebebiyle işte bunlar birbirlerinin velileridir.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} فإنهم قطعوا ولايتكم بانفصالهم عنكم في وقت شدة الحاجة إلى الرجال، فلما لم يهاجروا لم يكن لهم من ولاية المؤمنين شيء. لكنهم {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ} أي: لأجل قتال من قاتلهم لأجل دينهم {فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ} والقتال معهم، وأما من قاتلوهم لغير ذلك من المقاصد فليس عليكم نصرهم.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur.” Zira onlar insanlara en çok ihtiyaç duyulan bir zamanda sizden ayrı kalmak suretiyle velayetinizi kesmişlerdir; hicret etmedikleri müddetçe de müminlerin velayetinden hiçbir paya sahip olamazlar. Ancak {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ} “eğer din hususunda sizden yardım isterlerse” -yani dinleri sebebiyle kendileriyle savaşan kimselere karşı savaşmak için yardım talep ederlerse- {فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ} “onlara yardım etmeniz” ve onlarla beraber savaşmanız gerekir. Başka maksatlarla savaştıkları kimselere karşı ise onlara yardım etme zorunluluğunuz yoktur.
وقوله تعالى: {إِلا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} أي: عهد بترك القتال، فإنهم إذا أراد المؤمنون المتميزون الذين لم يهاجروا قتالهم، فلا تعينوهم عليهم، لأجل ما بينكم وبينهم من الميثاق.
Allah Teâlâ'nın: {إِلا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “ancak aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere” buyruğu; yani savaşı terk etmeye dair bir ahit [bulunursa]. Hicret etmeyip geride kalmış müminler onlarla savaşmak istediklerinde, aranızdaki antlaşma sebebiyle onlara karşı o müminlere yardım etmeyin.
{وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} يعلم ما أنتم عليه من الأحوال، فيشرع لكم من الأحكام ما يليق بكم.
{وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” İçinde bulunduğunuz halleri bilir; dolayısıyla size uygun olan hükümleri sizin için teşri kılar.
{٧٣} {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} .
{73} {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir. Eğer bunu (müminlerle dostluk ve kâfirlerle düşmanlığı) yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat (bozulma) olur.”
لما عقد الولاية بين المؤمنين، أخبر أن الكفار حيث جمعهم الكفر فبعضهم أولياء لبعض (١) فلا يواليهم إلا كافر مثلهم.
Müminler arasındaki velayet bağını kurduktan sonra, küfrün kendilerini bir araya getirdiği kâfirlerin de birbirlerinin velileri olduklarını haber vermiştir; dolayısıyla onları ancak kendileri gibi bir kâfir dost edinir.
وقوله: {إِلا تَفْعَلُوهُ} أي: موالاة المؤمنين ومعاداة الكافرين، بأن واليتموهم كلهم أو عاديتموهم كلهم، أو واليتم الكافرين وعاديتم المؤمنين.
Yüce Allah'ın: {إِلا تَفْعَلُوهُ} “Eğer bunu yapmazsanız” buyruğu; yani müminleri dost edinip kâfirlere düşmanlık besleme [hükmünü yerine getirmez], hepsini birden dost edinir veya hepsine birden düşman kesilirseniz yahut da kâfirleri dost edinip müminlere düşmanlık beslerseniz [anlamındadır].
{تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} فإنه يحصل بذلك من الشر ما لا ينحصر من اختلاط الحق بالباطل، والمؤمن بالكافر، وعدم كثير من العبادات الكبار، كالجهاد والهجرة، وغير ذلك من مقاصد الشرع والدين التي تفوت إذا لم يتخذ المؤمنون وحدهم أولياء بعضهم لبعض.
{تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur.” Zira bununla hakkın batılla, müminin kâfirle karışması; cihad ve hicret gibi büyük ibadetlerin birçoğunun terk edilmesi ve müminlerin sadece birbirlerini dost edinmemeleri halinde elden kaçacak olan şeriat ve din maksatlarından sayılamayacak kadar çok şer meydana gelir.
{٧٤ - ٧٥} {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ * وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الأرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .
{74 - 75} {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ * وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الأرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “İman edip hicret eden, Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındıran ve yardım edenler var ya, işte onlar gerçek müminlerdir. Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır. Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenlere gelince, işte onlar da sizdendir. Allah'ın Kitabı'na göre akrabalar [mirasta] birbirlerine daha yakındır. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
الآيات السابقات في ذكر عقد الموالاة بين المؤمنين من المهاجرين والأنصار.
Önceki ayetler Muhacir ve Ensar'dan olan müminler arasındaki velayet bağının zikri hakkındaydı.
وهذه الآيات في بيان مدحهم وثوابهم، فقال: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ} أي: المؤمنون من المهاجرين والأنصار {هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا} لأنهم صدقوا إيمانهم بما قاموا به من الهجرة والنصرة والموالاة بعضهم لبعض، وجهادهم لأعدائهم من الكفار والمنافقين.
Bu ayetler ise onların övgüsü ve mükâfatlarının beyanı hakkındadır. Şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ} Muhacir ve Ensar'dan olan müminler {هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا} “işte onlar gerçek müminlerdir;” çünkü yerine getirdikleri hicret, yardım, birbirlerini dost edinme, kâfirlerden ve münafıklardan olan düşmanlarıyla cihad etme amelleriyle imanlarını doğrulamışlardır.
{لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} من الله تمحى بها سيئاتهم، وتضمحل بها زلاتهم، {و} لهم {رِزْقٌ كَرِيمٌ} أي: خير كثير من الرب الكريم في جنات النعيم.
Onlar için Allah katından kötülüklerinin kendisiyle silineceği ve hatalarının yok olacağı {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} “bir bağışlanma vardır;” {و} onlar için {رِزْقٌ كَرِيمٌ} “bol ve şerefli bir rızık” yani Naîm cennetlerinde Kerîm olan Rabden pek çok hayır vardır.
وربما حصل لهم من الثواب المعجل ما تقر به أعينهم، وتطمئن به قلوبهم، وكذلك من جاء بعد هؤلاء المهاجرين والأنصار، ممن اتبعهم بإحسان فآمن وهاجر وجاهد في سبيل الله. {فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} لهم ما لكم وعليهم ما عليكم (١) .
Bazen de onlar için gözlerinin aydın olacağı ve kalplerinin mutmain kalacağı peşin mükâfatlar hâsıl olur. Bu Muhacir ve Ensar'dan sonra gelip onlara güzellikle tabi olarak iman eden, hicret eden ve Allah yolunda cihad edenler de böyledir: {فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} “İşte onlar da sizdendir;” sizin lehinize olan onların da lehine, sizin aleyhinize olan onların da aleyhinedir.
فهذه الموالاة الإيمانية - وقد كانت في أول الإسلام - لها وقع كبير وشأن عظيم، حتى إن النبي ﷺ آخى بين المهاجرين والأنصار أخوة خاصة، غير الأخوة الإيمانية العامة، وحتى كانوا يتوارثون بها، فأنزل الله {وَأُولُو الأرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} فلا يرثه إلا أقاربه من العصبات وأصحاب الفروض، فإن لم يكونوا، فأقرب قراباته من ذوي الأرحام، كما دل عليه عموم هذه الآية الكريمة، وقوله: {فِي كِتَابِ اللَّهِ} أي: في حكمه وشرعه.
Bu imânî dostluk -ki İslâm'ın ilk dönemindeydi- pek büyük bir yere ve yüce bir şana sahipti; öyle ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem genel imânî kardeşliğin dışında Muhacirler ile Ensar arasında hususi bir kardeşlik bağı kurmuştu ve hatta bu bağ ile birbirlerine mirasçı oluyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَأُولُو الأرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'na göre akrabalar birbirlerine daha yakındır” ayetini indirdi. Artık kişiye asabe ve ashab-ı feraizden olan akrabalarından başkası mirasçı olamaz; şayet bunlar yoksa bu kerim ayetin umumunun delalet ettiği üzere zevi'l-erhamdan en yakın akrabası mirasçı olur. {فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'nda” buyruğu ise O'nun hükmünde ve şeriatında demektir.
{إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} ومنه ما يعلمه من أحوالكم التي يجري من شرائعه الدينية عليكم ما يناسبها. تم تفسير سورة الأنفال ولله الحمد.
{إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla bilendir.” Dinî hükümlerinden durumunuza uygun düşenleri sizin üzerinizde geçerli kılması da O'nun sizin hallerinizi bilmesi cümlesindendir. Enfâl Suresi'nin tefsiri tamamlandı; hamd Allah'a mahsustur.