Binûn

21. Hadis

Kaynak: Riyâzü's-Sâlihîn · İmam Nevevî · Riyâzü's-Sâlihîn (Fahl tahkiki) · Türkçe çeviri

21. Hadis

وعن عبدِ الله بن كعبِ بنِ مالكٍ ، وكان قائِدَ كعبٍ رضي الله عنه مِنْ بَنِيهِ حِينَ عمِيَ ، قَالَ : سَمِعتُ كَعْبَ بنَ مالكٍ رضي الله عنه يُحَدِّثُ بحَديثهِ حينَ تَخلَّفَ عن رسولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم في غَزْوَةِ تَبُوكَ . قَالَ كعبٌ : لَمْ أتَخَلَّفْ عَنْ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم في غَزْوَةٍ غزاها قط إلا في غزوة تَبُوكَ ، غَيْرَ أنّي قَدْ تَخَلَّفْتُ في غَزْوَةِ بَدْرٍ ، ولَمْ يُعَاتَبْ أَحَدٌ تَخَلَّفَ عَنْهُ ؛ إِنَّمَا خَرَجَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم والمُسْلِمُونَ يُريدُونَ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ الله تَعَالَى بَيْنَهُمْ وبَيْنَ عَدُوِّهمْ عَلَى غَيْر ميعادٍ . ولَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم لَيلَةَ العَقَبَةِ حينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلامِ ، وما أُحِبُّ أنَّ لي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ ، وإنْ كَانَتْ بدرٌ أذْكَرَ في النَّاسِ مِنْهَا . وكانَ مِنْ خَبَري حينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رسولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم في غَزْوَةِ تَبُوكَ أنِّي لم أكُنْ قَطُّ أَقْوى ولا أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عنْهُ في تِلكَ الغَزْوَةِ ، وَالله ما جَمَعْتُ قَبْلَهَا رَاحِلَتَيْنِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا في تِلْكَ الغَزْوَةِ وَلَمْ يَكُنْ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم يُريدُ غَزْوَةً إلاَّ وَرَّى بِغَيرِها حَتَّى كَانَتْ تلْكَ الغَزْوَةُ ، فَغَزَاها رسولُ الله صلى الله عليه وسلم في حَرٍّ شَديدٍ ، واسْتَقْبَلَ سَفَراً بَعِيداً وَمَفَازاً ، وَاستَقْبَلَ عَدَداً كَثِيراً ، فَجَلَّى للْمُسْلِمينَ أمْرَهُمْ ليتَأهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهمْ فأَخْبرَهُمْ بوَجْهِهِمُ الَّذِي يُريدُ ، والمُسلِمونَ مَعَ رسولِ الله كثيرٌ وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ( يُريدُ بذلِكَ الدّيوَانَ ) قَالَ كَعْبٌ : فَقَلَّ رَجُلٌ يُريدُ أنْ يَتَغَيَّبَ إلاَّ ظَنَّ أنَّ ذلِكَ سيخْفَى بِهِ ما لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْيٌ مِنَ الله ، وَغَزا رَسُول الله صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الغَزوَةَ حِينَ طَابَت الثِّمَارُ وَالظِّلالُ ، فَأنَا إلَيْهَا أصْعَرُ ، فَتَجَهَّزَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم وَالمُسْلِمُونَ مَعَهُ وطَفِقْتُ أغْدُو لكَيْ أتَجَهَّزَ مَعَهُ ، فأرْجِعُ وَلَمْ أقْضِ شَيْئاً ، وأقُولُ في نفسي : أنَا قَادرٌ عَلَى ذلِكَ إِذَا أَرَدْتُ ، فَلَمْ يَزَلْ يَتَمادى بي حَتَّى اسْتَمَرَّ بالنَّاسِ الْجِدُّ ، فأصْبَحَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم غَادياً والمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أقْضِ مِنْ جِهَازي شَيْئاً ، ثُمَّ غَدَوْتُ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أقْضِ شَيئاً ، فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بي حَتَّى أسْرَعُوا وتَفَارَطَ الغَزْوُ ، فَهَمَمْتُ أنْ أرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ ، فَيَا لَيْتَني فَعَلْتُ ، ثُمَّ لم يُقَدَّرْ ذلِكَ لي ، فَطَفِقْتُ إذَا خَرَجْتُ في النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَحْزُنُنِي أنِّي لا أرَى لي أُسْوَةً ، إلاّ رَجُلاً مَغْمُوصَاً عَلَيْهِ في النِّفَاقِ ، أوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللهُ تَعَالَى مِنَ الضُّعَفَاءِ ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ ، فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ في القَوْمِ بِتَبُوكَ : (( ما فَعَلَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ ؟ )) فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ : يا رَسُولَ اللهِ ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ والنَّظَرُ في عِطْفَيْهِ . فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ رضي الله عنه : بِئْسَ مَا قُلْتَ ! واللهِ يا رَسُولَ اللهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إلاَّ خَيْرَاً ، فَسَكَتَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم . فَبَيْنَا هُوَ عَلى ذَلِكَ رَأى رَجُلاً مُبْيِضاً يَزُولُ بِهِ السَّرَابُ ، فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم : (( كُنْ أَبَا خَيْثَمَةَ )) ، فَإذَا هُوَ أبُو خَيْثَمَةَ الأنْصَارِيُّ وَهُوَ الَّذِي تَصَدَّقَ بِصَاعِ التَّمْرِ حِيْنَ لَمَزَهُ المُنَافِقُونَ . قَالَ كَعْبٌ : فَلَمَّا بَلَغَنِي أنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلاً مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي بَثِّي ، فَطَفِقْتُ أتَذَكَّرُ الكَذِبَ وأقُولُ : بِمَ أخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدَاً ؟ وأسْتَعِيْنُ عَلى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رأْيٍ مِنْ أهْلِي ، فَلَمَّا قِيْلَ : إنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قّدْ أظَلَّ قَادِمَاً ، زَاحَ عَنّي البَاطِلُ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَنْجُوَ مِنْهُ بِشَيءٍ أَبَداً ، فَأجْمَعْتُ صدْقَهُ وأَصْبَحَ رَسُولُ الله صلى الله عليه وسلم قَادِماً ، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ ، فَلَمَّا فَعَلَ ذلِكَ جَاءهُ المُخَلَّفُونَ يَعْتَذِرونَ إِلَيْه ويَحْلِفُونَ لَهُ ، وَكَانُوا بِضْعاً وَثَمانينَ رَجُلاً ، فَقَبِلَ مِنْهُمْ عَلانِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ واسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلى الله تَعَالَى ، حَتَّى جِئْتُ، فَلَمَّا سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ المُغْضَبِ. ثُمَّ قَالَ : (( تَعَالَ )) ، فَجِئْتُ أمْشي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ ، فقالَ لي : (( مَا خَلَّفَكَ ؟ ألَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ؟ )) قَالَ : قُلْتُ : يَا رسولَ الله ، إنّي والله لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أهْلِ الدُّنْيَا لَرَأيتُ أنِّي سَأخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ ؛ لقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً ، ولَكِنِّي والله لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ اليوم حَدِيثَ كَذبٍ تَرْضَى به عنِّي لَيُوشِكَنَّ الله أن يُسْخِطَكَ عَلَيَّ ، وإنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدقٍ تَجِدُ عَلَيَّ فِيهِ إنّي لأَرْجُو فِيهِ عُقْبَى الله عز وجل ، والله ما كَانَ لي مِنْ عُذْرٍ ، واللهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ . قَالَ : فقالَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم : (( أمَّا هَذَا فقَدْ صَدَقَ ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللهُ فيكَ )) . وَسَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَة فاتَّبَعُوني فَقالُوا لِي : واللهِ مَا عَلِمْنَاكَ أذْنَبْتَ ذَنْباً قَبْلَ هذَا لَقَدْ عَجَزْتَ في أنْ لا تَكونَ اعتَذَرْتَ إِلَى رَسُول الله صلى الله عليه وسلم بما اعْتَذَرَ إليهِ المُخَلَّفُونَ ، فَقَدْ كَانَ كَافِيكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُول الله صلى الله عليه وسلم لَكَ . قَالَ : فَوالله ما زَالُوا يُؤَنِّبُونَنِي حَتَّى أَرَدْتُّ أَنْ أرْجعَ إِلَى رسولِ الله صلى الله عليه وسلم فأُكَذِّبَ نَفْسِي ، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ : هَلْ لَقِيَ هذَا مَعِيَ مِنْ أَحَدٍ ؟ قَالُوا : نَعَمْ ، لَقِيَهُ مَعَكَ رَجُلانِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ ، وَقيلَ لَهُمَا مِثْلَ مَا قيلَ لَكَ ، قَالَ : قُلْتُ : مَنْ هُما ؟ قَالُوا : مُرَارَةُ بْنُ الرَّبيع الْعَمْرِيُّ ، وهِلاَلُ ابنُ أُمَيَّةَ الوَاقِفِيُّ ؟ قَالَ : فَذَكَرُوا لِي رَجُلَينِ صَالِحَينِ قَدْ شَهِدَا بَدْراً فيهِما أُسْوَةٌ ، قَالَ : فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُما لِي . ونَهَى رَسُول الله صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلامِنا أيُّهَا الثَّلاثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ ، فاجْتَنَبَنَا النَّاسُ - أوْ قَالَ : تَغَيَّرُوا لَنَا - حَتَّى تَنَكَّرَتْ لي في نَفْسي الأَرْض ، فَمَا هِيَ بالأرْضِ الَّتي أعْرِفُ ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً . فَأمّا صَاحِبَايَ فَاسْتَكَانا وقَعَدَا في بُيُوتِهِمَا يَبْكيَان . وأمَّا أنَا فَكُنْتُ أشَبَّ الْقَومِ وأجْلَدَهُمْ فَكُنْتُ أخْرُجُ فَأشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ المُسْلِمِينَ ، وأطُوفُ في الأَسْوَاقِ وَلا يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ ، وَآتِي رسولَ الله صلى الله عليه وسلم فأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ في مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاةِ ، فَأَقُولُ في نَفسِي : هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْه برَدِّ السَّلام أَمْ لاَ ؟ ثُمَّ أُصَلِّي قَريباً مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ ، فَإِذَا أقْبَلْتُ عَلَى صَلاتِي نَظَرَ إلَيَّ وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أعْرَضَ عَنِّي ، حَتَّى إِذَا طَال ذلِكَ عَلَيَّ مِنْ جَفْوَةِ المُسْلِمينَ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدارَ حائِط أبي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وأَحَبُّ النَّاس إِلَيَّ ، فَسَلَّمْتُ عَلَيهِ فَوَاللهِ مَا رَدَّ عَليَّ السَّلامَ ، فَقُلْتُ لَهُ : يَا أَبَا قَتَادَةَ ، أنْشُدُكَ بالله هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ الله وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم ؟ فَسَكَتَ ، فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَسَكَتَ ، فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ، فَقَالَ : اللهُ ورَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَفَاضَتْ عَيْنَايَ ، وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الجِدَارَ ، فَبَيْنَا أَنَا أمْشِي في سُوقِ الْمَدِينة إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ نَبَطِ أهْلِ الشَّام مِمّنْ قَدِمَ بالطَّعَامِ يَبيعُهُ بِالمَدِينَةِ يَقُولُ : مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ؟ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ إلَيَّ حَتَّى جَاءنِي فَدَفَعَ إِلَيَّ كِتَاباً مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ ، وَكُنْتُ كَاتباً . فَقَرَأْتُهُ فإِذَا فِيهِ : أَمَّا بَعْدُ، فإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنا أنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللهُ بدَارِ هَوانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ ، فَالْحَقْ بنَا نُوَاسِكَ ، فَقُلْتُ حِينَ قَرَأْتُهَا : وَهَذِهِ أَيضاً مِنَ البَلاءِ ، فَتَيَمَّمْتُ بهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهَا ، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسينَ وَاسْتَلْبَثَ الْوَحْيُ إِذَا رسولُ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم يَأتِيني ، فَقالَ : إنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم يَأمُرُكَ أنْ تَعْتَزِلَ امْرَأتَكَ ، فَقُلْتُ : أُطَلِّقُهَا أمْ مَاذَا أفْعَلُ ؟ فَقالَ : لاَ ، بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا ، وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَيَّ بِمِثْلِ ذلِكَ . فَقُلْتُ لامْرَأتِي : الْحَقِي بِأهْلِكِ فَكُوني عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللهُ في هَذَا الأمْرِ . فَجَاءتِ امْرَأةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَهُ : يَا رَسُولَ الله ، إنَّ هِلاَلَ بْنَ أمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ ، فَهَلْ تَكْرَهُ أنْ أخْدُمَهُ ؟ قَالَ : (( لاَ ، وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبَنَّكِ )) فَقَالَتْ : إِنَّهُ واللهِ ما بِهِ مِنْ حَرَكَةٍ إِلَى شَيْءٍ ، وَوَالله مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَومِهِ هَذَا . فَقَالَ لي بَعْضُ أهْلِي : لَو اسْتَأْذَنْتَ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم في امْرَأَتِكَ فَقَدْ أَذِن لاِمْرَأةِ هلاَل بْنِ أمَيَّةَ أنْ تَخْدُمَهُ ؟ فَقُلْتُ : لاَ أسْتَأذِنُ فيها رسولَ الله صلى الله عليه وسلم ، وَمَا يُدْرِيني مَاذَا يقُول رسولُ الله صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ ، وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌ ! فَلَبِثْتُ بِذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ فَكَمُلَ لَنا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينَ نُهِيَ عَنْ كَلاَمِنا ، ثُمَّ صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا ، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحالِ الَّتي ذَكَرَ الله تَعَالَى مِنَّا ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَيَّ نَفْسي وَضَاقَتْ عَلَيَّ الأرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أوفَى عَلَى سَلْعٍ يَقُولُ بِأعْلَى صَوتِهِ : يَا كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ أبْشِرْ ، فَخَرَرْتُ سَاجِداً ، وَعَرَفْتُ أنَّهُ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ . فآذَنَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم النَّاسَ بِتَوْبَةِ الله عز وجل عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاةَ الفَجْر فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا ، فَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَيَّ مُبَشِّرونَ وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَيَّ فَرَساً وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أسْلَمَ قِبَلِي ، وَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ ، فَكانَ الصَّوْتُ أسْرَعَ مِنَ الفَرَسِ ، فَلَمَّا جَاءني الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُني نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَيَّ فَكَسَوْتُهُمَا إيَّاهُ بِبشارته، وَاللهِ مَا أمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبسْتُهُما ، وَانْطَلَقْتُ أتَأمَّمُ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم يَتَلَقَّاني النَّاسُ فَوْجاً فَوْجاً يُهنِّئونَني بالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ لِي : لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ الله عَلَيْكَ . حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رسولُ الله صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَه النَّاسُ ، فَقَامَطَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللهِ رضي الله عنه يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَني وَهَنَّأَنِي ، والله مَا قَامَ رَجُلٌ مِنَ المُهَاجِرينَ غَيرُهُ - فَكَانَ كَعْبٌ لاَ يَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ - . قَالَ كَعْبٌ : فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ الله صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُور : (( أبْشِرْ بِخَيْرِ يَومٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُذْ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ )) فَقُلْتُ : أمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُول الله أَمْ مِنْ عِندِ الله ؟ قَالَ : (( لاَ ، بَلْ مِنْ عِنْدِ الله عز وجل )) ، وَكَانَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّ وَجْهَهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ وَكُنَّا نَعْرِفُ ذلِكَ مِنْهُ ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ : يَا رسولَ الله ، إنَّ مِنْ تَوْبَتِي أنْ أنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللهِ وَإِلَى رَسُولهِ . فَقَالَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم : (( أمْسِكَ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ )) . فقلتُ : إِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيبَر . وَقُلْتُ : يَا رسولَ الله ، إنَّ الله تَعَالَى إِنَّمَا أنْجَانِي بالصِّدْقِ ، وإنَّ مِنْ تَوْبَتِي أنْ لا أُحَدِّثَ إلاَّ صِدْقاً مَا بَقِيتُ ، فوَالله مَا عَلِمْتُ أَحَداً مِنَ المُسْلِمينَ أبْلاهُ الله تَعَالَى في صِدْقِ الحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذلِكَ لِرسولِ الله صلى الله عليه وسلم أحْسَنَ مِمَّا أبْلانِي الله تَعَالَى ، واللهِ مَا تَعَمَّدْتُ كِذْبَةً مُنْذُ قُلْتُ ذلِكَ لِرسولِ الله صلى الله عليه وسلم إِلَى يَومِيَ هَذَا ، وإنِّي لأرْجُو أنْ يَحْفَظَنِي الله تَعَالَى فيما بَقِيَ ، قَالَ : فأَنْزَلَ الله تَعَالَى : { لَقَدْ تَابَ اللهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ } حَتَّى بَلَغَ : { إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُوفٌ رَحِيم وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ } حَتَّى بَلَغَ : { اتَّقُوا اللهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } [ التوبة : 117-119 ] قَالَ كَعْبٌ : واللهِ ما أنْعَمَ الله عَليَّ مِنْ نعمةٍ قَطُّ بَعْدَ إذْ هَدَاني اللهُ للإِسْلامِ أَعْظَمَ في نَفْسِي مِنْ صِدقِي رسولَ الله صلى الله عليه وسلم أنْ لا أكونَ كَذَبْتُهُ ، فَأَهْلِكَ كما هَلَكَ الَّذينَ كَذَبُوا ؛ إنَّ الله تَعَالَى قَالَ للَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أنْزَلَ الوَحْيَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ ، فقال الله تَعَالَى : { سَيَحْلِفُونَ بِاللهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } [ التوبة : 95-96 ] قَالَ كَعْبٌ : كُنّا خُلّفْنَا أيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أمْرِ أُولئكَ الذينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وأرجَأَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم أمْرَنَا حَتَّى قَضَى الله تَعَالَى فِيهِ بذِلكَ . قَالَ الله تَعَالَى : { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } وَليْسَ الَّذِي ذَكَرَ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخلُّفُنَا عن الغَزْو ، وإنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إيّانا وإرْجَاؤُهُ أمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ واعْتَذَرَ إِلَيْهِ فقبِلَ مِنْهُ. مُتَّفَقٌ عليه . وفي رواية : أنَّ النَّبيّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ في غَزْوَةِ تَبْوكَ يَومَ الخَميسِ وكانَ يُحِبُّ أنْ يخْرُجَ يومَ الخمِيس . وفي رواية : وكانَ لاَ يقْدمُ مِنْ سَفَرٍ إلاَّ نَهَاراً في الضُّحَى ، فإِذَا قَدِمَ بَدَأَ بالمَسْجِدِ فَصَلَّى فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ فِيهِ .

Abdullah b. Ka'b b. Mâlik'ten -ki kendisi, Ka'b radıyallâhu anh âmâ olduğunda oğulları arasından onun rehberiydi- rivayet edildi; dedi ki: Ka'b b. Mâlik radıyallâhu anh'i, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığı zamanki kıssasını anlatırken işittim. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıktığı hiçbir gazvede, Tebük Gazvesi dışında ondan asla geri kalmadım. Ancak Bedir Gazvesi'nde geri kalmıştım; ondan geri kalan hiç kimse de kınanmamıştı. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar sadece Kureyş'in kervanını kastetmiş olarak çıkmışlardı; nihayet Yüce Allah onlarla düşmanlarını önceden kararlaştırılmış bir buluşma olmaksızın karşı karşıya getirdi. Andolsun ki İslâm üzere sözleştiğimiz zaman Akabe gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bulundum. Bedir, insanlar arasında ondan daha çok anılsa da onun yerine Bedir'de bulunmuş olmayı istemem. Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığım zamanki haberime gelince: O gazvede ondan geri kaldığım zamanki kadar hiçbir zaman güçlü ve varlıklı olmamıştım. Vallahi ondan önce hiçbir zaman iki bineği bir araya getirmemiştim; nihayet o gazvede ikisini bir araya getirdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye çıkmak istediğinde mutlaka başka bir yeri hedefliyormuş gibi gösterir [hedefi gizlerdi]; nihayet o gazve geldi çattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye şiddetli bir sıcakta çıktı; uzak bir yolculuğa ve susuz bir çöle, ayrıca kalabalık bir düşmana yöneldi. Bu yüzden Müslümanlara, gazve hazırlıklarını yapmaları için durumlarını açıkça ortaya koydu ve onlara gitmek istediği yönü haber verdi. Resûlullah ile birlikte olan Müslümanlar çoktu ve onları kayıt altına alan bir defter de bir araya getirmiyordu (bununla divanı kastediyor). Ka'b dedi ki: Bu yüzden, hakkında Allah'tan bir vahiy inmediği sürece durumunun gizli kalacağını sanmaksızın geri kalmak isteyen pek az kimse vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gazveye meyvelerin olgunlaştığı ve gölgelerin güzelleştiği bir sırada çıktı; ben ise bunlara daha meyilliydim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar hazırlık yaptı. Ben de onunla birlikte hazırlanmak için sabahleyin çıkıyor, fakat hiçbir iş görmeden dönüyordum. Kendi kendime: ‘İstediğim zaman bunu yapmaya gücüm yeter’ diyordum. Bu hal bende uzayıp gitti; nihayet insanlar işi iyice ciddiye aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar sabahleyin yola çıktılar, oysa ben hazırlığımdan hiçbir şeyi tamamlamamıştım. Sonra sabahleyin yine çıktım, hiçbir iş görmeden döndüm. Bu hal bende uzayıp gitti; nihayet onlar hızlandılar ve gazve kafilesi uzaklaşıp kaçırıldı. Bunun üzerine yola çıkıp onlara yetişmeye niyetlendim; keşke yapsaydım! Sonra bu bana nasip olmadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıkışından sonra insanların arasına çıktığımda, kendime örnek alacağım, münafıklıkla itham edilen bir adamdan ya da Yüce Allah'ın mazur gördüğü zayıflardan başka kimseyi görememem beni üzüyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e varıncaya kadar beni anmadı. Tebük'te topluluğun içinde otururken: “Ka'b b. Mâlik ne yaptı?” buyurdu. Benî Selime'den bir adam: ‘Yâ Resûlallah! Onu iki bürdesi (örtüsü) ve iki yanına bakıp böbürlenmesi alıkoydu’ dedi. Muâz b. Cebel radıyallâhu anh ona: ‘Ne kötü söyledin! Vallahi yâ Resûlallah, biz onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyoruz’ dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. O bu halde iken, beyazlar giymiş, serabı yararak gelen bir adam gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ebû Hayseme ol!” buyurdu. Bir de baktılar ki o, Ebû Hayseme el-Ensârî imiş. O, münafıklar kendisini ayıplayıp alaya aldığında bir sâ' hurma tasadduk eden kimseydi. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük'ten dönmek üzere yola çıktığı haberi bana ulaşınca, kederim gelip beni buldu. Yalanlar kurgulamaya başladım ve: ‘Yarın onun öfkesinden ne ile kurtulurum?’ diyordum. Bunun için ailemden görüş sahibi herkesin yardımına başvuruyordum. ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişi yaklaştı, gölgesi düştü’ denilince, bâtıl düşünceler benden uzaklaştı; hatta ondan yalan olan hiçbir şeyle asla kurtulamayacağımı anladım ve ona doğruyu söylemeye kesin karar verdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin şehre geldi. Bir yolculuktan döndüğünde önce mescitten başlar, orada iki rek'at namaz kılar, sonra insanları kabul etmek için otururdu. Bunu yapınca, geri kalanlar gelip ona mazeret beyan etmeye ve yemin etmeye başladılar. Onlar seksen küsur kişiydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların dış görünüşlerini kabul etti, biatlarını aldı, onlar için istiğfarda bulundu ve iç yüzlerini Yüce Allah'a havale etti. Nihayet ben geldim. Selam verdiğimde, öfkeli bir kimsenin tebessümüyle tebessüm etti. Sonra: “Gel” buyurdu. Yürüyerek geldim ve önüne oturdum. Bana: “Seni geri bırakan neydi? Bineğini satın almamış mıydın?” buyurdu. Dedi ki: Dedim ki: ‘Yâ Resûlallah! Vallahi ben dünya ehlinden senin dışında birinin yanında otursaydım, bir mazeret ileri sürerek onun öfkesinden kurtulabileceğimi düşünürdüm; çünkü bana iyi konuşma ve tartışma yeteneği verilmiştir. Fakat vallahi biliyorum ki bugün sana, benden razı olacağın yalan bir söz söylersem, pek yakında Allah seni bana öfkelendirecektir. Eğer sana, bana kızacağın doğru bir söz söylersem, bunda Allah azze ve celle'nin güzel akıbetini umarım. Vallahi benim hiçbir mazeretim yoktu. Vallahi senden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir zaman güçlü ve varlıklı olmamıştım.’ Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İşte bu doğru söyledi. Kalk, Allah senin hakkında hükmünü verinceye kadar bekle” buyurdu. Benî Selime'den bazı adamlar kalkıp peşimden geldiler ve bana: ‘Vallahi senin bundan önce bir günah işlediğini bilmiyoruz. Geri kalanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sunduğu gibi bir mazeret sunmaktan aciz kaldın. Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in senin için istiğfarda bulunması günahına yeterdi’ dediler. Dedi ki: Vallahi beni o kadar kınayıp durdular ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp kendimi yalanlamak bile istedim. Sonra onlara: ‘Benimle birlikte bu duruma düşen başka biri var mı?’ dedim. ‘Evet, seninle birlikte iki adam daha aynı duruma düştü; senin söylediğinin aynısını söylediler, sana denilenin aynısı onlara da denildi’ dediler. Dedi ki: ‘Onlar kimdir?’ dedim. ‘Mürâre b. er-Rebî' el-Amrî ve Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî’ dediler. Dedi ki: Bana, Bedir'de bulunmuş, kendilerinde benim için örnek olan iki salih adamdan söz ettiler. Dedi ki: Onları bana söyleyince yoluma devam ettim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden geri kalanlar arasından biz üçümüzle konuşulmasını yasakladı. İnsanlar bizden uzak durdular -ya da dedi ki: bize karşı tavırlarını değiştirdiler-; hatta içimde yeryüzü bana yabancılaştı, artık bildiğim yeryüzü değildi. Bu hal üzere elli gece kaldık. İki arkadaşıma gelince, onlar boyun büküp evlerinde ağlayarak oturdular. Bana gelince, ben topluluğun en genci ve en dayanıklısıydım; çıkıp Müslümanlarla birlikte namaza katılıyor, çarşılarda dolaşıyordum ama kimse benimle konuşmuyordu. Namazdan sonra meclisinde otururken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geliyor, ona selam veriyor ve kendi kendime: ‘Selamı almak için dudaklarını kıpırdattı mı, kıpırdatmadı mı?’ diyordum. Sonra ona yakın bir yerde namaz kılıyor ve kendisine kaçamak bakışlarla bakıyordum. Namazıma yöneldiğimde bana bakıyor, ona doğru döndüğümde ise benden yüz çeviriyordu. Müslümanların bu soğukluğu ve uzaklığı bana çok uzun gelince, yürüyüp amcamın oğlu ve bana insanların en sevimlisi olan Ebû Katâde'nin bahçe duvarından içeri atladım. Ona selam verdim; vallahi selamımı almadı. Ona: ‘Ey Ebû Katâde! Allah aşkına söyle, benim Allah'ı ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i sevdiğimi biliyor musun?’ dedim. Sustu. Tekrar Allah aşkına sordum, yine sustu. Tekrar Allah aşkına sordum; bunun üzerine: ‘Allah ve Resûlü daha iyi bilir’ dedi. Gözlerimden yaşlar boşandı, dönüp duvardan geri atladım. Medine çarşısında yürürken bir de baktım ki, Medine'de satmak üzere yiyecek getiren Şam ehli Nabatîlerinden bir Nabatî: ‘Ka'b b. Mâlik'i kim gösterir?’ diyor. İnsanlar ona beni işaret etmeye başladılar; nihayet yanıma geldi ve bana Gassân kralından bir mektup verdi. Ben okuryazardım. Mektubu okudum; bir de baktım ki içinde şöyle yazıyor: ‘İmdi; arkadaşının sana cefa ettiği haberi bize ulaştı. Allah seni aşağılanacak ve hakkı zayi edilecek bir yerde bırakmamıştır. Bize katıl, sana destek olup seni teselli edelim.’ Mektubu okuyunca: ‘Bu da belanın bir parçası’ dedim. Onu doğruca tandıra götürüp yaktım. Nihayet elli günden kırkı geçip vahiy gecikince, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçisi bana geliyor. Dedi ki: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sana hanımından uzak durmanı emrediyor.’ ‘Onu boşayayım mı, yoksa ne yapayım?’ dedim. ‘Hayır, bilakis ondan uzak dur, sakın ona yaklaşma’ dedi. İki arkadaşıma da bunun benzerini gönderdi. Bunun üzerine hanımıma: ‘Ailenin yanına git, Allah bu iş hakkında hükmünü verinceye kadar onların yanında kal’ dedim. Hilâl b. Ümeyye'nin hanımı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: ‘Yâ Resûlallah! Hilâl b. Ümeyye bakıma muhtaç yaşlı biridir, hizmetçisi de yoktur. Ona hizmet etmemi uygunsuz görür müsün?’ dedi. “Hayır, fakat sakın sana yaklaşmasın” buyurdu. Kadın dedi ki: ‘Vallahi onun hiçbir şeye kımıldayacak hali yoktur. Vallahi başına bu iş geldiğinden bugüne kadar ağlayıp duruyor.’ Ailemden bazıları bana: ‘Hanımın konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istesen ya! Nitekim Hilâl b. Ümeyye'nin hanımına, ona hizmet etmesi için izin verdi’ dedi. Ben de: ‘Onun hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemem. Ben genç bir adamken, izin istediğimde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buna ne diyeceğini nereden bileyim!’ dedim. Bu hal üzere on gece daha kaldım; böylece bizimle konuşulmasının yasaklandığı zamandan itibaren elli gecemiz tamamlandı. Sonra ellinci gecenin sabahında evlerimizden birinin damında sabah namazını kıldım. Yüce Allah'ın bizim hakkımızda zikrettiği hal üzere otururken -ki canım sıkılmış, bütün genişliğine rağmen yeryüzü bana dar gelmişti-, Sel' dağına çıkmış, avazı çıktığı kadar: ‘Ey Ka'b b. Mâlik, müjde!’ diye bağıran birinin sesini işittim. Hemen secdeye kapandım ve kurtuluşun geldiğini anladım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kılınca Allah azze ve celle'nin bizim tövbemizi kabul ettiğini insanlara ilan etmiş, insanlar da bizi müjdelemeye gitmişlerdi. İki arkadaşımın tarafına müjdeciler gitmiş, bir adam bana doğru at koşturmuş, Eslem kabilesinden bir koşucu da bana doğru koşup dağın tepesine çıkmıştı; ses attan daha hızlı ulaşmıştı. Sesini işittiğim müjdeci yanıma gelince, müjdesine karşılık üzerindeki iki elbisemi çıkarıp ona giydirdim. Vallahi o gün o ikisinden başka elbisem yoktu. Ödünç iki elbise alıp giydim ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek yola koyuldum. İnsanlar bölük bölük beni karşılıyor, tövbemin kabulünden dolayı beni tebrik ediyor ve bana: ‘Allah'ın senin tövbeni kabul etmesi sana kutlu olsun!’ diyorlardı. Nihayet mescide girdim; bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturuyor, etrafında da insanlar var. Talha b. Ubeydullah radıyallâhu anh kalkıp koşar步larla yanıma geldi, benimle musâfaha etti ve beni kutladı. Vallahi muhacirlerden ondan başka kalkan olmadı -Ka'b, Talha'nın bu iyiliğini hiç unutmazdı-. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verdiğimde, sevinçten yüzü parlayarak: “Annenin seni doğurduğu günden beri üzerinden geçen en hayırlı günle müjdelen!” buyurdu. ‘Yâ Resûlallah, bu senin katından mı, yoksa Allah katından mı?’ dedim. “Hayır, bilakis Allah azze ve celle katındandır” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevindiği zaman yüzü aydınlanır, sanki bir ay parçası gibi olurdu; biz onun bu halini इससे anlardık. Önüne oturduğumda: ‘Yâ Resûlallah! Tövbemin gereği olarak bütün malımdan sıyrılıp onu Allah'a ve Resûlü'ne sadaka olarak vermek istiyorum’ dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Malının bir kısmını kendine alıkoy, bu senin için daha hayırlıdır” buyurdu. Ben de: ‘Hayber'deki payımı kendime alıkoyuyorum’ dedim. Ve dedim ki: ‘Yâ Resûlallah! Yüce Allah beni ancak doğrulukla kurtardı. Yaşadığım sürece doğrudan başka bir şey söylememem de tövbemin bir gereğidir.’ Vallahi bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğim günden beri, Yüce Allah'ın doğru sözlülük konusunda bana lütfettiği güzel imtihandan daha güzelini Müslümanlardan herhangi birine lütfettiğini bilmiyorum. Vallahi bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğim günden bugüne kadar kasten hiçbir yalan söylemedim. Yüce Allah'ın kalan ömrümde de beni korumasını umarım. Dedi ki: Bunun üzerine Yüce Allah şu âyetleri indirdi: { لَقَدْ تَابَ اللهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ } “Andolsun ki Allah, güçlük saatinde kendisine uyan Peygamber'in, muhacirlerin ve ensarın tövbesini kabul etti...” âyetinden { إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُوفٌ رَحِيم وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ } “Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatli, çok merhametlidir. Ve geri bırakılan o üç kişinin de [tövbesini kabul etti]. Nihayet bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmiş...” âyetine ve { اتَّقُوا اللهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “...Allah'tan korkun ve doğrularla beraber olun” [Tevbe 9/117-119] âyetine kadar. Ka'b dedi ki: Vallahi, Allah beni İslâm'a hidayet ettikten sonra, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru söylememden ve ona yalan söyleyip de yalan söyleyenlerin helâk olduğu gibi helâk olmamamdan daha büyük bir nimeti gözümde bana bahşetmemiştir. Zira Yüce Allah vahiy indirdiğinde, yalan söyleyenler için herhangi bir kimseye söylediği en ağır sözü söylemiş ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سَيَحْلِفُونَ بِاللهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “Yanlarına döndüğünüz zaman, kendilerinden yüz çevirip uğraşmamanız için size Allah adına yemin edeceklerdir. Artık onlardan yüz çevirin; çünkü onlar murdardır ve kazanmakta olduklarına karşılık varacakları yer cehennemdir. Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile şüphesiz Allah, fâsıklar topluluğundan razı olmaz” [Tevbe 9/95-96]. Ka'b dedi ki: Biz üçümüz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yemin ettiklerinde mazeretlerini kabul edip biatlarını aldığı ve kendileri için istiğfarda bulunduğu o kimselerin durumundan geri bırakılmıştık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah bu hususta hükmünü verinceye kadar bizim işimizi ertelemişti. Yüce Allah: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “Ve geri bırakılan o üç kişinin de...” buyurdu. Burada zikrettiği geri bırakılmamız, bizim gazveden geri kalmamız değildir; bilakis onun bizi geri bırakması ve kendisine yemin edip mazeret beyan eden ve mazeretini kabul ettiği kimselerden bizim işimizi sonraya ertelemesidir. Müttefekun aleyh. Bir rivayette şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne perşembe günü çıktı; perşembe günü yola çıkmayı severdi. Bir başka rivayette şöyledir: Yolculuktan ancak gündüzün kuşluk vaktinde dönerdi. Döndüğünde önce mescitten başlar, orada iki rek'at namaz kılar, sonra orada otururdu.