13. Hadis
وعن أبي هريرةَ رضي الله عنه ، قَالَ : سمعْتُ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم ، يقول : (( والله إنِّي لأَسْتَغْفِرُ الله وأَتُوبُ إِلَيْه في اليَوْمِ أَكْثَرَ مِنْ سَبْعِينَ مَرَّةً )) رواه البخاري .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittim: “Vallahi ben günde yetmiş defadan fazla Allah'tan bağışlanma diler ve O'na tövbe ederim.” Buhârî rivayet etmiştir.
14. Hadis
وعن الأَغَرِّ بنِ يسار المزنِيِّ رضي الله عنه ، قَالَ : قَالَ رَسُول الله صلى الله عليه وسلم : (( يَا أَيُّهَا النَّاسُ ، تُوبُوا إِلى اللهِ واسْتَغْفِرُوهُ ، فإنِّي أتُوبُ في اليَومِ مئةَ مَرَّةٍ )) رواه مسلم .
el-Egar b. Yesâr el-Müzenî radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey insanlar, Allah'a tövbe edin ve O'ndan bağışlanma dileyin. Zira ben günde yüz defa tövbe ederim.” Müslim rivayet etmiştir.
15. Hadis
وعن أبي حمزةَ أنسِ بنِ مالكٍ الأنصاريِّ- خادِمِ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم - رضي الله عنه ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ الله صلى الله عليه وسلم : (( للهُ أفْرَحُ بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ سَقَطَ عَلَى بَعِيرهِ وقد أضلَّهُ في أرضٍ فَلاةٍ )) مُتَّفَقٌ عليه . وفي رواية لمُسْلمٍ : (( للهُ أَشَدُّ فَرَحاً بِتَوبَةِ عَبْدِهِ حِينَ يتوبُ إِلَيْهِ مِنْ أَحَدِكُمْ كَانَ عَلَى رَاحِلَتهِ بأرضٍ فَلاةٍ ، فَانْفَلَتَتْ مِنْهُ وَعَلَيْهَا طَعَامُهُ وَشَرَابهُ فأَيِسَ مِنْهَا ، فَأَتى شَجَرَةً فاضطَجَعَ في ظِلِّهَا وقد أيِسَ مِنْ رَاحلَتهِ ، فَبَينَما هُوَ كَذَلِكَ إِذْ هُوَ بِها قائِمَةً عِندَهُ ، فَأَخَذَ بِخِطامِهَا ، ثُمَّ قَالَ مِنْ شِدَّةِ الفَرَحِ : اللَّهُمَّ أنْتَ عَبدِي وأنا رَبُّكَ ! أَخْطَأَ مِنْ شِدَّةِ الفَرَحِ )) .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hizmetkârı Ebû Hamza Enes b. Mâlik el-Ensârî radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah kulunun tövbesine, sizden birinin ıssız bir çölde kaybettiği devesini birden buluvermesinden daha çok sevinir.” Müttefekun aleyh. Müslim'in bir rivayetinde ise şöyledir: “Allah, kulu kendisine tövbe ettiğinde onun tövbesine, sizden birinin ıssız bir çölde bineğinin üzerinde iken, üzerinde yiyeceği ve içeceği olduğu halde bineği elinden kaçıp da ondan ümidini kesen, bu yüzden bir ağaca varıp bineğinden ümidini kesmiş halde gölgesine uzanan, o bu haldeyken bir de bakıp bineğini yanı başında dikilirken bulan ve hemen yularından yakalayıp sevincinin şiddetinden dolayı: ‘Allah'ım, sen benim kulumsun, ben de senin Rabbinim!’ diyen —sevincinin şiddetinden dolayı yanlış söyleyen— kimseden daha çok sevinir.”
16. Hadis
وعن أبي موسَى عبدِ اللهِ بنِ قَيسٍ الأشْعريِّ رضي الله عنه ، عن النَّبيّ صلى الله عليه وسلم ،قَالَ : (( إنَّ الله تَعَالَى يَبْسُطُ يَدَهُ بالليلِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ النَّهَارِ ، ويَبْسُطُ يَدَهُ بالنَّهَارِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ اللَّيلِ ، حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِها )) رواه مسلم .
Ebû Mûsâ Abdullah b. Kays el-Eş'arî radıyallâhu anh'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildi; buyurdu ki: “Şüphesiz ki yüce Allah, gündüz günah işleyenin tövbe etmesi için geceleyin elini açar; gece günah işleyenin tövbe etmesi için de gündüzün elini açar. Güneş batıdan doğuncaya kadar [bu böyle devam eder].” Müslim rivayet etmiştir.
17. Hadis
وعن أبي هُريرةَ رضي الله عنه ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم : (( مَنْ تَابَ قَبْلَ أنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِها تَابَ اللهُ عَلَيهِ )) رواه مسلم .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim güneş batıdan doğmadan önce tövbe ederse Allah onun tövbesini kabul eder.” Müslim rivayet etmiştir.
18. Hadis
وعن أبي عبد الرحمان عبد الله بنِ عمَرَ بنِ الخطابِ رضيَ اللهُ عنهما ، عن النَّبي صلى الله عليه وسلم، قَالَ : (( إِنَّ الله عز وجل يَقْبَلُ تَوبَةَ العَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ )) رواه الترمذي، وَقالَ : (( حديث حسن )) .
Ebû Abdurrahmân Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anhümâ'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildi; buyurdu ki: “Şüphesiz ki Allah azze ve celle, can boğaza dayanmadıkça kulun tövbesini kabul eder.” Tirmizî rivayet etmiş ve “Hasen bir hadistir” demiştir.
19. Hadis
وعن زِرِّ بن حُبَيْشٍ ، قَالَ : أَتَيْتُ صَفْوَانَ بْنَ عَسَّالٍ رضي الله عنه أسْألُهُ عَن الْمَسْحِ عَلَى الخُفَّيْنِ ، فَقالَ : ما جاءَ بكَ يَا زِرُّ ؟ فقُلْتُ : ابتِغَاء العِلْمِ ، فقالَ : إنَّ المَلائكَةَ تَضَعُ أجْنِحَتَهَا لطَالبِ العِلْمِ رِضىً بِمَا يطْلُبُ . فقلتُ : إنَّهُ قَدْ حَكَّ في صَدْري المَسْحُ عَلَى الخُفَّينِ بَعْدَ الغَائِطِ والبَولِ ، وكُنْتَ امْرَءاً مِنْ أَصْحَابِ النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم فَجئتُ أَسْأَلُكَ هَلْ سَمِعْتَهُ يَذكُرُ في ذلِكَ شَيئاً ؟ قَالَ : نَعَمْ ، كَانَ يَأْمُرُنا إِذَا كُنَّا سَفراً - أَوْ مُسَافِرينَ - أنْ لا نَنْزعَ خِفَافَنَا ثَلاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيالِيهنَّ إلاَّ مِنْ جَنَابَةٍ ، لكنْ مِنْ غَائطٍ وَبَولٍ ونَوْمٍ . فقُلْتُ : هَلْ سَمِعْتَهُ يَذْكرُ في الهَوَى شَيئاً ؟ قَالَ : نَعَمْ ، كُنّا مَعَ رسولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم في سَفَرٍ ، فبَيْنَا نَحْنُ عِندَهُ إِذْ نَادَاه أَعرابيٌّ بصَوْتٍ لَهُ جَهْوَرِيٍّ : يَا مُحَمَّدُ ، فأجابهُ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم نَحْواً مِنْ صَوْتِه : (( هَاؤُمْ )) فقُلْتُ لَهُ : وَيْحَكَ ! اغْضُضْ مِنْ صَوتِكَ فَإِنَّكَ عِنْدَ النَّبي صلى الله عليه وسلم ، وَقَدْ نُهِيتَ عَنْ هذَا ! فقالَ : والله لاَ أغْضُضُ . قَالَ الأعرَابيُّ : المَرْءُ يُحبُّ القَوْمَ وَلَمَّا يلْحَقْ بِهِمْ ؟ قَالَ النَّبيُّ صلى الله عليه وسلم : (( المَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ يَومَ القِيَامَةِ )) . فَمَا زَالَ يُحَدِّثُنَا حَتَّى ذَكَرَ بَاباً مِنَ المَغْرِبِ مَسيرَةُ عَرْضِهِ أَوْ يَسِيرُ الرَّاكبُ في عَرْضِهِ أرْبَعينَ أَوْ سَبعينَ عاماً – قَالَ سُفْيانُ أَحدُ الرُّواةِ : قِبَلَ الشَّامِ – خَلَقَهُ الله تَعَالَى يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاواتِ والأَرْضَ مَفْتوحاً للتَّوْبَةِ لا يُغْلَقُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْهُ. رواه الترمذي وغيره، وَقالَ: ((حديث حسن صحيح)).
Zir b. Hubeyş'ten rivayet edildi; dedi ki: Mestler üzerine meshetmeyi sormak üzere Safvân b. Assâl radıyallâhu anh'in yanına gittim. Bana ‘Seni buraya getiren nedir ey Zir?’ dedi. ‘İlim aramak’ dedim. Bunun üzerine dedi ki: ‘Şüphesiz melekler, aradığı şeyden hoşnut oldukları için ilim talibine kanatlarını gererler.’ Dedim ki: ‘Büyük ve küçük abdest bozduktan sonra mestler üzerine meshetmek içimi kemirip durdu. Sen ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bir kimsesin; bu konuda kendisinin bir şey söylediğini işittin mi diye sana sormaya geldim.’ Dedi ki: ‘Evet; seferde -ya da yolcu- olduğumuz zaman cünüplük dışında, büyük abdest, küçük abdest ve uykudan dolayı mestlerimizi üç gün üç gece çıkarmamamızı bize emrederdi.’ Dedim ki: ‘Sevgi hakkında bir şey söylediğini işittin mi?’ Dedi ki: ‘Evet; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir seferdeydik. Biz onun yanındayken ansızın bir bedevî kendisine gür bir sesle: ‘Ey Muhammed!’ diye seslendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona, onun sesine yakın bir sesle: “Buyur, dinliyorum!” diye cevap verdi. Ben o bedevîye: ‘Yazık sana! Sesini kıs; çünkü sen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurundasın ve bundan menedildin!’ dedim. O ise: ‘Vallahi sesimi kısmam!’ dedi. Sonra bedevî: ‘Kişi bir topluluğu sever ama henüz onlara yetişememişse [ne olur]?’ diye sordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kişi kıyamet günü sevdiğiyle beraberdir” buyurdu. Bize konuşmaya devam etti; nihayet batı tarafında bulunan, genişliği kırk veya yetmiş yıllık yürüme mesafesi olan -ya da bir atlının genişliğini kırk veya yetmiş yılda katettiği- bir kapıdan söz etti -râvilerden biri olan Süfyân ‘Şam yönündedir’ dedi-: Yüce Allah onu gökleri ve yeri yarattığı gün tövbe için açık olarak yaratmıştır; güneş oradan doğuncaya kadar da kapanmaz.’ Tirmizî ve başkaları rivayet etmiş, [Tirmizî] “Hasen sahih bir hadistir” demiştir.
20. Hadis
وعن أبي سَعيد سَعْدِ بنِ مالكِ بنِ سِنَانٍ الخدريِّ رضي الله عنه : أنّ نَبِيَّ الله صلى الله عليه وسلم ، قَالَ : (( كَانَ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكمْ رَجُلٌ قَتَلَ تِسْعَةً وتِسْعينَ نَفْساً ، فَسَأَلَ عَنْ أعْلَمِ أَهْلِ الأرضِ ، فَدُلَّ عَلَى رَاهِبٍ ، فَأَتَاهُ . فقال : إنَّهُ قَتَلَ تِسعَةً وتِسْعِينَ نَفْساً فَهَلْ لَهُ مِنْ تَوبَةٍ ؟ فقالَ : لا ، فَقَتَلهُ فَكَمَّلَ بهِ مئَةً ، ثُمَّ سَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرضِ ، فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ عَالِمٍ . فقَالَ : إِنَّهُ قَتَلَ مِئَةَ نَفْسٍ فَهَلْ لَهُ مِنْ تَوْبَةٍ ؟ فقالَ : نَعَمْ ، ومَنْ يَحُولُ بَيْنَهُ وبَيْنَ التَّوْبَةِ ؟ انْطَلِقْ إِلى أرضِ كَذَا وكَذَا فإِنَّ بِهَا أُناساً يَعْبُدُونَ الله تَعَالَى فاعْبُدِ الله مَعَهُمْ ، ولاَ تَرْجِعْ إِلى أَرْضِكَ فَإِنَّهَا أرضُ سُوءٍ ، فانْطَلَقَ حَتَّى إِذَا نَصَفَ الطَّرِيقَ أَتَاهُ الْمَوْتُ ، فاخْتَصَمَتْ فِيهِ مَلائِكَةُ الرَّحْمَةِ ومَلائِكَةُ العَذَابِ . فَقَالتْ مَلائِكَةُ الرَّحْمَةِ : جَاءَ تَائِباً ، مُقْبِلاً بِقَلبِهِ إِلى اللهِ تَعَالَى ، وقالتْ مَلائِكَةُ العَذَابِ : إنَّهُ لمْ يَعْمَلْ خَيراً قَطُّ ، فَأَتَاهُمْ مَلَكٌ في صورَةِ آدَمِيٍّ فَجَعَلُوهُ بَيْنَهُمْ - أيْ حَكَماً - فقالَ : قِيسُوا ما بينَ الأرضَينِ فَإلَى أيّتهما كَانَ أدنَى فَهُوَ لَهُ . فَقَاسُوا فَوَجَدُوهُ أدْنى إِلى الأرْضِ التي أرَادَ ، فَقَبَضَتْهُ مَلائِكَةُ الرَّحمةِ )) مُتَّفَقٌ عليه . وفي رواية في الصحيح : (( فَكَانَ إلى القَريَةِ الصَّالِحَةِ أقْرَبَ بِشِبْرٍ فَجُعِلَ مِنْ أهلِهَا)). وفي رواية في الصحيح : (( فَأَوحَى الله تَعَالَى إِلى هذِهِ أَنْ تَبَاعَدِي ، وإِلَى هذِهِ أَنْ تَقَرَّبِي ، وقَالَ : قِيسُوا مَا بيْنَهُما ، فَوَجَدُوهُ إِلى هذِهِ أَقْرَبَ بِشِبْرٍ فَغُفِرَ لَهُ )) . وفي رواية : (( فَنَأى بصَدْرِهِ نَحْوَهَا )) .
Ebû Saîd Sa'd b. Mâlik b. Sinân el-Hudrî radıyallâhu anh'den rivayet edildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sizden öncekiler arasında doksan dokuz kişiyi öldürmüş bir adam vardı. Yeryüzünün en bilgili kişisini sordu; kendisine bir râhip gösterildi. Onun yanına vardı; doksan dokuz kişiyi öldürdüğünü, kendisi için tövbe imkânı olup olmadığını söyledi. Râhip ‘Hayır’ dedi. Adam onu da öldürdü ve onunla sayıyı yüze tamamladı. Sonra tekrar yeryüzünün en bilgili kişisini sordu; kendisine âlim bir adam gösterildi. Ona yüz kişiyi öldürdüğünü, kendisi için tövbe imkânı olup olmadığını söyledi. Âlim dedi ki: ‘Evet; onunla tövbe arasına kim girebilir ki! Falan memlekete git; zira orada yüce Allah'a ibadet eden insanlar var, sen de onlarla birlikte Allah'a ibadet et. Kendi memleketine de dönme; çünkü orası kötü bir yerdir.’ Adam yola çıktı; yolu yarıladığında ölüm kendisine yetişti. Onun hakkında rahmet melekleriyle azap melekleri tartışmaya tutuştu. Rahmet melekleri: ‘Tövbe ederek, kalbiyle yüce Allah'a yönelerek geldi’ dediler. Azap melekleri ise: ‘O hiç hayır işlemedi’ dediler. Derken insan suretinde bir melek yanlarına geldi; onu aralarında -yani hakem- yaptılar. Melek: ‘İki memleket arasındaki mesafeyi ölçün; hangisine daha yakınsa o, oraya aittir’ dedi. Ölçtüler ve onu gitmek istediği memlekete daha yakın buldular; bunun üzerine ruhunu rahmet melekleri aldı.” Müttefekun aleyh. Sahih'teki bir rivayette şöyledir: “Salihler köyüne bir karış daha yakın çıktı ve oranın halkından sayıldı.” Sahih'teki bir başka rivayette şöyledir: “Yüce Allah bu toprağa [kötü memlekete] ‘Uzaklaş!’, ötekine [salihler köyüne] ise ‘Yaklaş!’ diye vahyetti ve ‘İkisinin arasını ölçün’ buyurdu. Ölçtüklerinde onu berikine bir karış daha yakın buldular ve böylece bağışlandı.” Bir rivayette de: “Göğsüyle o tarafa doğru uzandı” denmektedir.
21. Hadis
وعن عبدِ الله بن كعبِ بنِ مالكٍ ، وكان قائِدَ كعبٍ رضي الله عنه مِنْ بَنِيهِ حِينَ عمِيَ ، قَالَ : سَمِعتُ كَعْبَ بنَ مالكٍ رضي الله عنه يُحَدِّثُ بحَديثهِ حينَ تَخلَّفَ عن رسولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم في غَزْوَةِ تَبُوكَ . قَالَ كعبٌ : لَمْ أتَخَلَّفْ عَنْ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم في غَزْوَةٍ غزاها قط إلا في غزوة تَبُوكَ ، غَيْرَ أنّي قَدْ تَخَلَّفْتُ في غَزْوَةِ بَدْرٍ ، ولَمْ يُعَاتَبْ أَحَدٌ تَخَلَّفَ عَنْهُ ؛ إِنَّمَا خَرَجَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم والمُسْلِمُونَ يُريدُونَ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ الله تَعَالَى بَيْنَهُمْ وبَيْنَ عَدُوِّهمْ عَلَى غَيْر ميعادٍ . ولَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم لَيلَةَ العَقَبَةِ حينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلامِ ، وما أُحِبُّ أنَّ لي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ ، وإنْ كَانَتْ بدرٌ أذْكَرَ في النَّاسِ مِنْهَا . وكانَ مِنْ خَبَري حينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رسولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم في غَزْوَةِ تَبُوكَ أنِّي لم أكُنْ قَطُّ أَقْوى ولا أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عنْهُ في تِلكَ الغَزْوَةِ ، وَالله ما جَمَعْتُ قَبْلَهَا رَاحِلَتَيْنِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا في تِلْكَ الغَزْوَةِ وَلَمْ يَكُنْ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم يُريدُ غَزْوَةً إلاَّ وَرَّى بِغَيرِها حَتَّى كَانَتْ تلْكَ الغَزْوَةُ ، فَغَزَاها رسولُ الله صلى الله عليه وسلم في حَرٍّ شَديدٍ ، واسْتَقْبَلَ سَفَراً بَعِيداً وَمَفَازاً ، وَاستَقْبَلَ عَدَداً كَثِيراً ، فَجَلَّى للْمُسْلِمينَ أمْرَهُمْ ليتَأهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهمْ فأَخْبرَهُمْ بوَجْهِهِمُ الَّذِي يُريدُ ، والمُسلِمونَ مَعَ رسولِ الله كثيرٌ وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ( يُريدُ بذلِكَ الدّيوَانَ ) قَالَ كَعْبٌ : فَقَلَّ رَجُلٌ يُريدُ أنْ يَتَغَيَّبَ إلاَّ ظَنَّ أنَّ ذلِكَ سيخْفَى بِهِ ما لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْيٌ مِنَ الله ، وَغَزا رَسُول الله صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الغَزوَةَ حِينَ طَابَت الثِّمَارُ وَالظِّلالُ ، فَأنَا إلَيْهَا أصْعَرُ ، فَتَجَهَّزَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم وَالمُسْلِمُونَ مَعَهُ وطَفِقْتُ أغْدُو لكَيْ أتَجَهَّزَ مَعَهُ ، فأرْجِعُ وَلَمْ أقْضِ شَيْئاً ، وأقُولُ في نفسي : أنَا قَادرٌ عَلَى ذلِكَ إِذَا أَرَدْتُ ، فَلَمْ يَزَلْ يَتَمادى بي حَتَّى اسْتَمَرَّ بالنَّاسِ الْجِدُّ ، فأصْبَحَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم غَادياً والمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أقْضِ مِنْ جِهَازي شَيْئاً ، ثُمَّ غَدَوْتُ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أقْضِ شَيئاً ، فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بي حَتَّى أسْرَعُوا وتَفَارَطَ الغَزْوُ ، فَهَمَمْتُ أنْ أرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ ، فَيَا لَيْتَني فَعَلْتُ ، ثُمَّ لم يُقَدَّرْ ذلِكَ لي ، فَطَفِقْتُ إذَا خَرَجْتُ في النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَحْزُنُنِي أنِّي لا أرَى لي أُسْوَةً ، إلاّ رَجُلاً مَغْمُوصَاً عَلَيْهِ في النِّفَاقِ ، أوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللهُ تَعَالَى مِنَ الضُّعَفَاءِ ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ ، فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ في القَوْمِ بِتَبُوكَ : (( ما فَعَلَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ ؟ )) فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ : يا رَسُولَ اللهِ ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ والنَّظَرُ في عِطْفَيْهِ . فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ رضي الله عنه : بِئْسَ مَا قُلْتَ ! واللهِ يا رَسُولَ اللهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إلاَّ خَيْرَاً ، فَسَكَتَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم . فَبَيْنَا هُوَ عَلى ذَلِكَ رَأى رَجُلاً مُبْيِضاً يَزُولُ بِهِ السَّرَابُ ، فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم : (( كُنْ أَبَا خَيْثَمَةَ )) ، فَإذَا هُوَ أبُو خَيْثَمَةَ الأنْصَارِيُّ وَهُوَ الَّذِي تَصَدَّقَ بِصَاعِ التَّمْرِ حِيْنَ لَمَزَهُ المُنَافِقُونَ . قَالَ كَعْبٌ : فَلَمَّا بَلَغَنِي أنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلاً مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي بَثِّي ، فَطَفِقْتُ أتَذَكَّرُ الكَذِبَ وأقُولُ : بِمَ أخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدَاً ؟ وأسْتَعِيْنُ عَلى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رأْيٍ مِنْ أهْلِي ، فَلَمَّا قِيْلَ : إنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قّدْ أظَلَّ قَادِمَاً ، زَاحَ عَنّي البَاطِلُ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَنْجُوَ مِنْهُ بِشَيءٍ أَبَداً ، فَأجْمَعْتُ صدْقَهُ وأَصْبَحَ رَسُولُ الله صلى الله عليه وسلم قَادِماً ، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ ، فَلَمَّا فَعَلَ ذلِكَ جَاءهُ المُخَلَّفُونَ يَعْتَذِرونَ إِلَيْه ويَحْلِفُونَ لَهُ ، وَكَانُوا بِضْعاً وَثَمانينَ رَجُلاً ، فَقَبِلَ مِنْهُمْ عَلانِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ واسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلى الله تَعَالَى ، حَتَّى جِئْتُ، فَلَمَّا سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ المُغْضَبِ. ثُمَّ قَالَ : (( تَعَالَ )) ، فَجِئْتُ أمْشي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ ، فقالَ لي : (( مَا خَلَّفَكَ ؟ ألَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ؟ )) قَالَ : قُلْتُ : يَا رسولَ الله ، إنّي والله لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أهْلِ الدُّنْيَا لَرَأيتُ أنِّي سَأخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ ؛ لقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً ، ولَكِنِّي والله لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ اليوم حَدِيثَ كَذبٍ تَرْضَى به عنِّي لَيُوشِكَنَّ الله أن يُسْخِطَكَ عَلَيَّ ، وإنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدقٍ تَجِدُ عَلَيَّ فِيهِ إنّي لأَرْجُو فِيهِ عُقْبَى الله عز وجل ، والله ما كَانَ لي مِنْ عُذْرٍ ، واللهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ . قَالَ : فقالَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم : (( أمَّا هَذَا فقَدْ صَدَقَ ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللهُ فيكَ )) . وَسَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَة فاتَّبَعُوني فَقالُوا لِي : واللهِ مَا عَلِمْنَاكَ أذْنَبْتَ ذَنْباً قَبْلَ هذَا لَقَدْ عَجَزْتَ في أنْ لا تَكونَ اعتَذَرْتَ إِلَى رَسُول الله صلى الله عليه وسلم بما اعْتَذَرَ إليهِ المُخَلَّفُونَ ، فَقَدْ كَانَ كَافِيكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُول الله صلى الله عليه وسلم لَكَ . قَالَ : فَوالله ما زَالُوا يُؤَنِّبُونَنِي حَتَّى أَرَدْتُّ أَنْ أرْجعَ إِلَى رسولِ الله صلى الله عليه وسلم فأُكَذِّبَ نَفْسِي ، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ : هَلْ لَقِيَ هذَا مَعِيَ مِنْ أَحَدٍ ؟ قَالُوا : نَعَمْ ، لَقِيَهُ مَعَكَ رَجُلانِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ ، وَقيلَ لَهُمَا مِثْلَ مَا قيلَ لَكَ ، قَالَ : قُلْتُ : مَنْ هُما ؟ قَالُوا : مُرَارَةُ بْنُ الرَّبيع الْعَمْرِيُّ ، وهِلاَلُ ابنُ أُمَيَّةَ الوَاقِفِيُّ ؟ قَالَ : فَذَكَرُوا لِي رَجُلَينِ صَالِحَينِ قَدْ شَهِدَا بَدْراً فيهِما أُسْوَةٌ ، قَالَ : فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُما لِي . ونَهَى رَسُول الله صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلامِنا أيُّهَا الثَّلاثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ ، فاجْتَنَبَنَا النَّاسُ - أوْ قَالَ : تَغَيَّرُوا لَنَا - حَتَّى تَنَكَّرَتْ لي في نَفْسي الأَرْض ، فَمَا هِيَ بالأرْضِ الَّتي أعْرِفُ ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً . فَأمّا صَاحِبَايَ فَاسْتَكَانا وقَعَدَا في بُيُوتِهِمَا يَبْكيَان . وأمَّا أنَا فَكُنْتُ أشَبَّ الْقَومِ وأجْلَدَهُمْ فَكُنْتُ أخْرُجُ فَأشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ المُسْلِمِينَ ، وأطُوفُ في الأَسْوَاقِ وَلا يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ ، وَآتِي رسولَ الله صلى الله عليه وسلم فأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ في مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاةِ ، فَأَقُولُ في نَفسِي : هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْه برَدِّ السَّلام أَمْ لاَ ؟ ثُمَّ أُصَلِّي قَريباً مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ ، فَإِذَا أقْبَلْتُ عَلَى صَلاتِي نَظَرَ إلَيَّ وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أعْرَضَ عَنِّي ، حَتَّى إِذَا طَال ذلِكَ عَلَيَّ مِنْ جَفْوَةِ المُسْلِمينَ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدارَ حائِط أبي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وأَحَبُّ النَّاس إِلَيَّ ، فَسَلَّمْتُ عَلَيهِ فَوَاللهِ مَا رَدَّ عَليَّ السَّلامَ ، فَقُلْتُ لَهُ : يَا أَبَا قَتَادَةَ ، أنْشُدُكَ بالله هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ الله وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم ؟ فَسَكَتَ ، فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَسَكَتَ ، فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ، فَقَالَ : اللهُ ورَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَفَاضَتْ عَيْنَايَ ، وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الجِدَارَ ، فَبَيْنَا أَنَا أمْشِي في سُوقِ الْمَدِينة إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ نَبَطِ أهْلِ الشَّام مِمّنْ قَدِمَ بالطَّعَامِ يَبيعُهُ بِالمَدِينَةِ يَقُولُ : مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ؟ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ إلَيَّ حَتَّى جَاءنِي فَدَفَعَ إِلَيَّ كِتَاباً مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ ، وَكُنْتُ كَاتباً . فَقَرَأْتُهُ فإِذَا فِيهِ : أَمَّا بَعْدُ، فإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنا أنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللهُ بدَارِ هَوانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ ، فَالْحَقْ بنَا نُوَاسِكَ ، فَقُلْتُ حِينَ قَرَأْتُهَا : وَهَذِهِ أَيضاً مِنَ البَلاءِ ، فَتَيَمَّمْتُ بهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهَا ، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسينَ وَاسْتَلْبَثَ الْوَحْيُ إِذَا رسولُ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم يَأتِيني ، فَقالَ : إنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم يَأمُرُكَ أنْ تَعْتَزِلَ امْرَأتَكَ ، فَقُلْتُ : أُطَلِّقُهَا أمْ مَاذَا أفْعَلُ ؟ فَقالَ : لاَ ، بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا ، وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَيَّ بِمِثْلِ ذلِكَ . فَقُلْتُ لامْرَأتِي : الْحَقِي بِأهْلِكِ فَكُوني عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللهُ في هَذَا الأمْرِ . فَجَاءتِ امْرَأةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَهُ : يَا رَسُولَ الله ، إنَّ هِلاَلَ بْنَ أمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ ، فَهَلْ تَكْرَهُ أنْ أخْدُمَهُ ؟ قَالَ : (( لاَ ، وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبَنَّكِ )) فَقَالَتْ : إِنَّهُ واللهِ ما بِهِ مِنْ حَرَكَةٍ إِلَى شَيْءٍ ، وَوَالله مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَومِهِ هَذَا . فَقَالَ لي بَعْضُ أهْلِي : لَو اسْتَأْذَنْتَ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم في امْرَأَتِكَ فَقَدْ أَذِن لاِمْرَأةِ هلاَل بْنِ أمَيَّةَ أنْ تَخْدُمَهُ ؟ فَقُلْتُ : لاَ أسْتَأذِنُ فيها رسولَ الله صلى الله عليه وسلم ، وَمَا يُدْرِيني مَاذَا يقُول رسولُ الله صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ ، وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌ ! فَلَبِثْتُ بِذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ فَكَمُلَ لَنا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينَ نُهِيَ عَنْ كَلاَمِنا ، ثُمَّ صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا ، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحالِ الَّتي ذَكَرَ الله تَعَالَى مِنَّا ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَيَّ نَفْسي وَضَاقَتْ عَلَيَّ الأرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أوفَى عَلَى سَلْعٍ يَقُولُ بِأعْلَى صَوتِهِ : يَا كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ أبْشِرْ ، فَخَرَرْتُ سَاجِداً ، وَعَرَفْتُ أنَّهُ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ . فآذَنَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم النَّاسَ بِتَوْبَةِ الله عز وجل عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاةَ الفَجْر فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا ، فَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَيَّ مُبَشِّرونَ وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَيَّ فَرَساً وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أسْلَمَ قِبَلِي ، وَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ ، فَكانَ الصَّوْتُ أسْرَعَ مِنَ الفَرَسِ ، فَلَمَّا جَاءني الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُني نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَيَّ فَكَسَوْتُهُمَا إيَّاهُ بِبشارته، وَاللهِ مَا أمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبسْتُهُما ، وَانْطَلَقْتُ أتَأمَّمُ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم يَتَلَقَّاني النَّاسُ فَوْجاً فَوْجاً يُهنِّئونَني بالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ لِي : لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ الله عَلَيْكَ . حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رسولُ الله صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَه النَّاسُ ، فَقَامَطَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللهِ رضي الله عنه يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَني وَهَنَّأَنِي ، والله مَا قَامَ رَجُلٌ مِنَ المُهَاجِرينَ غَيرُهُ - فَكَانَ كَعْبٌ لاَ يَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ - . قَالَ كَعْبٌ : فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ الله صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُور : (( أبْشِرْ بِخَيْرِ يَومٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُذْ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ )) فَقُلْتُ : أمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُول الله أَمْ مِنْ عِندِ الله ؟ قَالَ : (( لاَ ، بَلْ مِنْ عِنْدِ الله عز وجل )) ، وَكَانَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّ وَجْهَهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ وَكُنَّا نَعْرِفُ ذلِكَ مِنْهُ ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ : يَا رسولَ الله ، إنَّ مِنْ تَوْبَتِي أنْ أنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللهِ وَإِلَى رَسُولهِ . فَقَالَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم : (( أمْسِكَ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ )) . فقلتُ : إِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيبَر . وَقُلْتُ : يَا رسولَ الله ، إنَّ الله تَعَالَى إِنَّمَا أنْجَانِي بالصِّدْقِ ، وإنَّ مِنْ تَوْبَتِي أنْ لا أُحَدِّثَ إلاَّ صِدْقاً مَا بَقِيتُ ، فوَالله مَا عَلِمْتُ أَحَداً مِنَ المُسْلِمينَ أبْلاهُ الله تَعَالَى في صِدْقِ الحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذلِكَ لِرسولِ الله صلى الله عليه وسلم أحْسَنَ مِمَّا أبْلانِي الله تَعَالَى ، واللهِ مَا تَعَمَّدْتُ كِذْبَةً مُنْذُ قُلْتُ ذلِكَ لِرسولِ الله صلى الله عليه وسلم إِلَى يَومِيَ هَذَا ، وإنِّي لأرْجُو أنْ يَحْفَظَنِي الله تَعَالَى فيما بَقِيَ ، قَالَ : فأَنْزَلَ الله تَعَالَى : { لَقَدْ تَابَ اللهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ } حَتَّى بَلَغَ : { إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُوفٌ رَحِيم وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ } حَتَّى بَلَغَ : { اتَّقُوا اللهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } [ التوبة : 117-119 ] قَالَ كَعْبٌ : واللهِ ما أنْعَمَ الله عَليَّ مِنْ نعمةٍ قَطُّ بَعْدَ إذْ هَدَاني اللهُ للإِسْلامِ أَعْظَمَ في نَفْسِي مِنْ صِدقِي رسولَ الله صلى الله عليه وسلم أنْ لا أكونَ كَذَبْتُهُ ، فَأَهْلِكَ كما هَلَكَ الَّذينَ كَذَبُوا ؛ إنَّ الله تَعَالَى قَالَ للَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أنْزَلَ الوَحْيَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ ، فقال الله تَعَالَى : { سَيَحْلِفُونَ بِاللهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } [ التوبة : 95-96 ] قَالَ كَعْبٌ : كُنّا خُلّفْنَا أيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أمْرِ أُولئكَ الذينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وأرجَأَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم أمْرَنَا حَتَّى قَضَى الله تَعَالَى فِيهِ بذِلكَ . قَالَ الله تَعَالَى : { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } وَليْسَ الَّذِي ذَكَرَ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخلُّفُنَا عن الغَزْو ، وإنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إيّانا وإرْجَاؤُهُ أمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ واعْتَذَرَ إِلَيْهِ فقبِلَ مِنْهُ. مُتَّفَقٌ عليه . وفي رواية : أنَّ النَّبيّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ في غَزْوَةِ تَبْوكَ يَومَ الخَميسِ وكانَ يُحِبُّ أنْ يخْرُجَ يومَ الخمِيس . وفي رواية : وكانَ لاَ يقْدمُ مِنْ سَفَرٍ إلاَّ نَهَاراً في الضُّحَى ، فإِذَا قَدِمَ بَدَأَ بالمَسْجِدِ فَصَلَّى فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ فِيهِ .
Abdullah b. Ka'b b. Mâlik'ten -ki kendisi, Ka'b radıyallâhu anh âmâ olduğunda oğulları arasından onun rehberiydi- rivayet edildi; dedi ki: Ka'b b. Mâlik radıyallâhu anh'i, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığı zamanki kıssasını anlatırken işittim. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıktığı hiçbir gazvede, Tebük Gazvesi dışında ondan asla geri kalmadım. Ancak Bedir Gazvesi'nde geri kalmıştım; ondan geri kalan hiç kimse de kınanmamıştı. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar sadece Kureyş'in kervanını kastetmiş olarak çıkmışlardı; nihayet Yüce Allah onlarla düşmanlarını önceden kararlaştırılmış bir buluşma olmaksızın karşı karşıya getirdi. Andolsun ki İslâm üzere sözleştiğimiz zaman Akabe gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bulundum. Bedir, insanlar arasında ondan daha çok anılsa da onun yerine Bedir'de bulunmuş olmayı istemem. Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığım zamanki haberime gelince: O gazvede ondan geri kaldığım zamanki kadar hiçbir zaman güçlü ve varlıklı olmamıştım. Vallahi ondan önce hiçbir zaman iki bineği bir araya getirmemiştim; nihayet o gazvede ikisini bir araya getirdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye çıkmak istediğinde mutlaka başka bir yeri hedefliyormuş gibi gösterir [hedefi gizlerdi]; nihayet o gazve geldi çattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye şiddetli bir sıcakta çıktı; uzak bir yolculuğa ve susuz bir çöle, ayrıca kalabalık bir düşmana yöneldi. Bu yüzden Müslümanlara, gazve hazırlıklarını yapmaları için durumlarını açıkça ortaya koydu ve onlara gitmek istediği yönü haber verdi. Resûlullah ile birlikte olan Müslümanlar çoktu ve onları kayıt altına alan bir defter de bir araya getirmiyordu (bununla divanı kastediyor). Ka'b dedi ki: Bu yüzden, hakkında Allah'tan bir vahiy inmediği sürece durumunun gizli kalacağını sanmaksızın geri kalmak isteyen pek az kimse vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gazveye meyvelerin olgunlaştığı ve gölgelerin güzelleştiği bir sırada çıktı; ben ise bunlara daha meyilliydim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar hazırlık yaptı. Ben de onunla birlikte hazırlanmak için sabahleyin çıkıyor, fakat hiçbir iş görmeden dönüyordum. Kendi kendime: ‘İstediğim zaman bunu yapmaya gücüm yeter’ diyordum. Bu hal bende uzayıp gitti; nihayet insanlar işi iyice ciddiye aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar sabahleyin yola çıktılar, oysa ben hazırlığımdan hiçbir şeyi tamamlamamıştım. Sonra sabahleyin yine çıktım, hiçbir iş görmeden döndüm. Bu hal bende uzayıp gitti; nihayet onlar hızlandılar ve gazve kafilesi uzaklaşıp kaçırıldı. Bunun üzerine yola çıkıp onlara yetişmeye niyetlendim; keşke yapsaydım! Sonra bu bana nasip olmadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıkışından sonra insanların arasına çıktığımda, kendime örnek alacağım, münafıklıkla itham edilen bir adamdan ya da Yüce Allah'ın mazur gördüğü zayıflardan başka kimseyi görememem beni üzüyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e varıncaya kadar beni anmadı. Tebük'te topluluğun içinde otururken: “Ka'b b. Mâlik ne yaptı?” buyurdu. Benî Selime'den bir adam: ‘Yâ Resûlallah! Onu iki bürdesi (örtüsü) ve iki yanına bakıp böbürlenmesi alıkoydu’ dedi. Muâz b. Cebel radıyallâhu anh ona: ‘Ne kötü söyledin! Vallahi yâ Resûlallah, biz onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyoruz’ dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. O bu halde iken, beyazlar giymiş, serabı yararak gelen bir adam gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ebû Hayseme ol!” buyurdu. Bir de baktılar ki o, Ebû Hayseme el-Ensârî imiş. O, münafıklar kendisini ayıplayıp alaya aldığında bir sâ' hurma tasadduk eden kimseydi. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük'ten dönmek üzere yola çıktığı haberi bana ulaşınca, kederim gelip beni buldu. Yalanlar kurgulamaya başladım ve: ‘Yarın onun öfkesinden ne ile kurtulurum?’ diyordum. Bunun için ailemden görüş sahibi herkesin yardımına başvuruyordum. ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişi yaklaştı, gölgesi düştü’ denilince, bâtıl düşünceler benden uzaklaştı; hatta ondan yalan olan hiçbir şeyle asla kurtulamayacağımı anladım ve ona doğruyu söylemeye kesin karar verdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin şehre geldi. Bir yolculuktan döndüğünde önce mescitten başlar, orada iki rek'at namaz kılar, sonra insanları kabul etmek için otururdu. Bunu yapınca, geri kalanlar gelip ona mazeret beyan etmeye ve yemin etmeye başladılar. Onlar seksen küsur kişiydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların dış görünüşlerini kabul etti, biatlarını aldı, onlar için istiğfarda bulundu ve iç yüzlerini Yüce Allah'a havale etti. Nihayet ben geldim. Selam verdiğimde, öfkeli bir kimsenin tebessümüyle tebessüm etti. Sonra: “Gel” buyurdu. Yürüyerek geldim ve önüne oturdum. Bana: “Seni geri bırakan neydi? Bineğini satın almamış mıydın?” buyurdu. Dedi ki: Dedim ki: ‘Yâ Resûlallah! Vallahi ben dünya ehlinden senin dışında birinin yanında otursaydım, bir mazeret ileri sürerek onun öfkesinden kurtulabileceğimi düşünürdüm; çünkü bana iyi konuşma ve tartışma yeteneği verilmiştir. Fakat vallahi biliyorum ki bugün sana, benden razı olacağın yalan bir söz söylersem, pek yakında Allah seni bana öfkelendirecektir. Eğer sana, bana kızacağın doğru bir söz söylersem, bunda Allah azze ve celle'nin güzel akıbetini umarım. Vallahi benim hiçbir mazeretim yoktu. Vallahi senden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir zaman güçlü ve varlıklı olmamıştım.’ Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İşte bu doğru söyledi. Kalk, Allah senin hakkında hükmünü verinceye kadar bekle” buyurdu. Benî Selime'den bazı adamlar kalkıp peşimden geldiler ve bana: ‘Vallahi senin bundan önce bir günah işlediğini bilmiyoruz. Geri kalanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sunduğu gibi bir mazeret sunmaktan aciz kaldın. Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in senin için istiğfarda bulunması günahına yeterdi’ dediler. Dedi ki: Vallahi beni o kadar kınayıp durdular ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp kendimi yalanlamak bile istedim. Sonra onlara: ‘Benimle birlikte bu duruma düşen başka biri var mı?’ dedim. ‘Evet, seninle birlikte iki adam daha aynı duruma düştü; senin söylediğinin aynısını söylediler, sana denilenin aynısı onlara da denildi’ dediler. Dedi ki: ‘Onlar kimdir?’ dedim. ‘Mürâre b. er-Rebî' el-Amrî ve Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî’ dediler. Dedi ki: Bana, Bedir'de bulunmuş, kendilerinde benim için örnek olan iki salih adamdan söz ettiler. Dedi ki: Onları bana söyleyince yoluma devam ettim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden geri kalanlar arasından biz üçümüzle konuşulmasını yasakladı. İnsanlar bizden uzak durdular -ya da dedi ki: bize karşı tavırlarını değiştirdiler-; hatta içimde yeryüzü bana yabancılaştı, artık bildiğim yeryüzü değildi. Bu hal üzere elli gece kaldık. İki arkadaşıma gelince, onlar boyun büküp evlerinde ağlayarak oturdular. Bana gelince, ben topluluğun en genci ve en dayanıklısıydım; çıkıp Müslümanlarla birlikte namaza katılıyor, çarşılarda dolaşıyordum ama kimse benimle konuşmuyordu. Namazdan sonra meclisinde otururken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geliyor, ona selam veriyor ve kendi kendime: ‘Selamı almak için dudaklarını kıpırdattı mı, kıpırdatmadı mı?’ diyordum. Sonra ona yakın bir yerde namaz kılıyor ve kendisine kaçamak bakışlarla bakıyordum. Namazıma yöneldiğimde bana bakıyor, ona doğru döndüğümde ise benden yüz çeviriyordu. Müslümanların bu soğukluğu ve uzaklığı bana çok uzun gelince, yürüyüp amcamın oğlu ve bana insanların en sevimlisi olan Ebû Katâde'nin bahçe duvarından içeri atladım. Ona selam verdim; vallahi selamımı almadı. Ona: ‘Ey Ebû Katâde! Allah aşkına söyle, benim Allah'ı ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i sevdiğimi biliyor musun?’ dedim. Sustu. Tekrar Allah aşkına sordum, yine sustu. Tekrar Allah aşkına sordum; bunun üzerine: ‘Allah ve Resûlü daha iyi bilir’ dedi. Gözlerimden yaşlar boşandı, dönüp duvardan geri atladım. Medine çarşısında yürürken bir de baktım ki, Medine'de satmak üzere yiyecek getiren Şam ehli Nabatîlerinden bir Nabatî: ‘Ka'b b. Mâlik'i kim gösterir?’ diyor. İnsanlar ona beni işaret etmeye başladılar; nihayet yanıma geldi ve bana Gassân kralından bir mektup verdi. Ben okuryazardım. Mektubu okudum; bir de baktım ki içinde şöyle yazıyor: ‘İmdi; arkadaşının sana cefa ettiği haberi bize ulaştı. Allah seni aşağılanacak ve hakkı zayi edilecek bir yerde bırakmamıştır. Bize katıl, sana destek olup seni teselli edelim.’ Mektubu okuyunca: ‘Bu da belanın bir parçası’ dedim. Onu doğruca tandıra götürüp yaktım. Nihayet elli günden kırkı geçip vahiy gecikince, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçisi bana geliyor. Dedi ki: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sana hanımından uzak durmanı emrediyor.’ ‘Onu boşayayım mı, yoksa ne yapayım?’ dedim. ‘Hayır, bilakis ondan uzak dur, sakın ona yaklaşma’ dedi. İki arkadaşıma da bunun benzerini gönderdi. Bunun üzerine hanımıma: ‘Ailenin yanına git, Allah bu iş hakkında hükmünü verinceye kadar onların yanında kal’ dedim. Hilâl b. Ümeyye'nin hanımı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: ‘Yâ Resûlallah! Hilâl b. Ümeyye bakıma muhtaç yaşlı biridir, hizmetçisi de yoktur. Ona hizmet etmemi uygunsuz görür müsün?’ dedi. “Hayır, fakat sakın sana yaklaşmasın” buyurdu. Kadın dedi ki: ‘Vallahi onun hiçbir şeye kımıldayacak hali yoktur. Vallahi başına bu iş geldiğinden bugüne kadar ağlayıp duruyor.’ Ailemden bazıları bana: ‘Hanımın konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istesen ya! Nitekim Hilâl b. Ümeyye'nin hanımına, ona hizmet etmesi için izin verdi’ dedi. Ben de: ‘Onun hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemem. Ben genç bir adamken, izin istediğimde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buna ne diyeceğini nereden bileyim!’ dedim. Bu hal üzere on gece daha kaldım; böylece bizimle konuşulmasının yasaklandığı zamandan itibaren elli gecemiz tamamlandı. Sonra ellinci gecenin sabahında evlerimizden birinin damında sabah namazını kıldım. Yüce Allah'ın bizim hakkımızda zikrettiği hal üzere otururken -ki canım sıkılmış, bütün genişliğine rağmen yeryüzü bana dar gelmişti-, Sel' dağına çıkmış, avazı çıktığı kadar: ‘Ey Ka'b b. Mâlik, müjde!’ diye bağıran birinin sesini işittim. Hemen secdeye kapandım ve kurtuluşun geldiğini anladım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kılınca Allah azze ve celle'nin bizim tövbemizi kabul ettiğini insanlara ilan etmiş, insanlar da bizi müjdelemeye gitmişlerdi. İki arkadaşımın tarafına müjdeciler gitmiş, bir adam bana doğru at koşturmuş, Eslem kabilesinden bir koşucu da bana doğru koşup dağın tepesine çıkmıştı; ses attan daha hızlı ulaşmıştı. Sesini işittiğim müjdeci yanıma gelince, müjdesine karşılık üzerindeki iki elbisemi çıkarıp ona giydirdim. Vallahi o gün o ikisinden başka elbisem yoktu. Ödünç iki elbise alıp giydim ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek yola koyuldum. İnsanlar bölük bölük beni karşılıyor, tövbemin kabulünden dolayı beni tebrik ediyor ve bana: ‘Allah'ın senin tövbeni kabul etmesi sana kutlu olsun!’ diyorlardı. Nihayet mescide girdim; bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturuyor, etrafında da insanlar var. Talha b. Ubeydullah radıyallâhu anh kalkıp koşar步larla yanıma geldi, benimle musâfaha etti ve beni kutladı. Vallahi muhacirlerden ondan başka kalkan olmadı -Ka'b, Talha'nın bu iyiliğini hiç unutmazdı-. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verdiğimde, sevinçten yüzü parlayarak: “Annenin seni doğurduğu günden beri üzerinden geçen en hayırlı günle müjdelen!” buyurdu. ‘Yâ Resûlallah, bu senin katından mı, yoksa Allah katından mı?’ dedim. “Hayır, bilakis Allah azze ve celle katındandır” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevindiği zaman yüzü aydınlanır, sanki bir ay parçası gibi olurdu; biz onun bu halini इससे anlardık. Önüne oturduğumda: ‘Yâ Resûlallah! Tövbemin gereği olarak bütün malımdan sıyrılıp onu Allah'a ve Resûlü'ne sadaka olarak vermek istiyorum’ dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Malının bir kısmını kendine alıkoy, bu senin için daha hayırlıdır” buyurdu. Ben de: ‘Hayber'deki payımı kendime alıkoyuyorum’ dedim. Ve dedim ki: ‘Yâ Resûlallah! Yüce Allah beni ancak doğrulukla kurtardı. Yaşadığım sürece doğrudan başka bir şey söylememem de tövbemin bir gereğidir.’ Vallahi bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğim günden beri, Yüce Allah'ın doğru sözlülük konusunda bana lütfettiği güzel imtihandan daha güzelini Müslümanlardan herhangi birine lütfettiğini bilmiyorum. Vallahi bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğim günden bugüne kadar kasten hiçbir yalan söylemedim. Yüce Allah'ın kalan ömrümde de beni korumasını umarım. Dedi ki: Bunun üzerine Yüce Allah şu âyetleri indirdi: { لَقَدْ تَابَ اللهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ } “Andolsun ki Allah, güçlük saatinde kendisine uyan Peygamber'in, muhacirlerin ve ensarın tövbesini kabul etti...” âyetinden { إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُوفٌ رَحِيم وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ } “Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatli, çok merhametlidir. Ve geri bırakılan o üç kişinin de [tövbesini kabul etti]. Nihayet bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmiş...” âyetine ve { اتَّقُوا اللهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “...Allah'tan korkun ve doğrularla beraber olun” [Tevbe 9/117-119] âyetine kadar. Ka'b dedi ki: Vallahi, Allah beni İslâm'a hidayet ettikten sonra, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru söylememden ve ona yalan söyleyip de yalan söyleyenlerin helâk olduğu gibi helâk olmamamdan daha büyük bir nimeti gözümde bana bahşetmemiştir. Zira Yüce Allah vahiy indirdiğinde, yalan söyleyenler için herhangi bir kimseye söylediği en ağır sözü söylemiş ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سَيَحْلِفُونَ بِاللهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “Yanlarına döndüğünüz zaman, kendilerinden yüz çevirip uğraşmamanız için size Allah adına yemin edeceklerdir. Artık onlardan yüz çevirin; çünkü onlar murdardır ve kazanmakta olduklarına karşılık varacakları yer cehennemdir. Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile şüphesiz Allah, fâsıklar topluluğundan razı olmaz” [Tevbe 9/95-96]. Ka'b dedi ki: Biz üçümüz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yemin ettiklerinde mazeretlerini kabul edip biatlarını aldığı ve kendileri için istiğfarda bulunduğu o kimselerin durumundan geri bırakılmıştık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah bu hususta hükmünü verinceye kadar bizim işimizi ertelemişti. Yüce Allah: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “Ve geri bırakılan o üç kişinin de...” buyurdu. Burada zikrettiği geri bırakılmamız, bizim gazveden geri kalmamız değildir; bilakis onun bizi geri bırakması ve kendisine yemin edip mazeret beyan eden ve mazeretini kabul ettiği kimselerden bizim işimizi sonraya ertelemesidir. Müttefekun aleyh. Bir rivayette şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne perşembe günü çıktı; perşembe günü yola çıkmayı severdi. Bir başka rivayette şöyledir: Yolculuktan ancak gündüzün kuşluk vaktinde dönerdi. Döndüğünde önce mescitten başlar, orada iki rek'at namaz kılar, sonra orada otururdu.
22. Hadis
وَعَنْ أبي نُجَيد - بضَمِّ النُّونِ وفتحِ الجيم - عِمْرَانَ بنِ الحُصَيْنِ الخُزَاعِيِّ رضي الله عنهما : أنَّ امْرَأةً مِنْ جُهَيْنَةَ أتَتْ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم وَهِيَ حُبْلَى مِنَ الزِّنَى ، فقالتْ : يَا رسولَ الله ، أصَبْتُ حَدّاً فَأَقِمْهُ عَلَيَّ ، فَدَعَا نَبيُّ الله صلى الله عليه وسلم وَليَّها ، فقالَ : (( أَحْسِنْ إِلَيْهَا ، فإذا وَضَعَتْ فَأْتِني )) فَفَعَلَ فَأَمَرَ بهَا نبيُّ الله صلى الله عليه وسلم ، فَشُدَّتْ عَلَيْهَا ثِيَابُهَا، ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَرُجِمَتْ، ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهَا. فقالَ لَهُ عُمَرُ: تُصَلِّي عَلَيْهَا يَا رَسُول الله وَقَدْ زَنَتْ ؟ قَالَ: (( لَقَدْ تَابَتْ تَوْبَةً لَوْ قُسِمَتْ بَيْنَ سَبْعِينَ مِنْ أهْلِ المَدِينَةِ لَوَسِعَتْهُمْ، وَهَلْ وَجَدْتَ أَفضَلَ مِنْ أنْ جَادَتْ بنفْسِها لله عز وجل ؟! )) رواه مسلم .
Ebû Nüceyd -nûn'un ötre, cîm'in üstünü ile- İmrân b. el-Husayn el-Huzâî radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildi: Cüheyne kabilesinden zinadan gebe kalmış bir kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve: ‘Yâ Resûlallah! Had (şer'î ceza) gerektiren bir günah işledim, onu bana uygula’ dedi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kadının velisini çağırdı ve: “Ona iyi davran, doğum yaptığında onu bana getir” buyurdu. Velisi öyle yaptı. Sonra Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında emir verdi; elbiseleri üzerine sıkıca bağlandı, ardından emir verdi ve recmedildi (taşlanarak öldürüldü). Sonra da onun cenaze namazını kıldı. Ömer ona: ‘Yâ Resûlallah, zina etmiş olduğu halde onun cenaze namazını mı kılıyorsun?’ dedi. Buyurdu ki: “Andolsun o öyle bir tövbe etti ki, eğer bu tövbe Medine halkından yetmiş kişi arasında paylaştırılsaydı onlara yeterdi. Sen, canını Allah azze ve celle için feda etmesinden daha üstün bir şey buldun mu?!” Müslim rivayet etmiştir.
23. Hadis
وعن ابنِ عباسٍ رضي الله عنهما أنَّ رَسُولَ الله صلى الله عليه وسلم ، قَالَ : (( لَوْ أنَّ لابنِ آدَمَ وَادِياً مِنْ ذَهَبٍ أحَبَّ أنْ يكُونَ لَهُ وَادِيانِ ، وَلَنْ يَمْلأَ فَاهُ إلاَّ التُّرَابُ ، وَيَتْوبُ اللهُ عَلَى مَنْ تَابَ )) مُتَّفَقٌ عليه .
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Âdemoğlunun bir vadi dolusu altını olsa, iki vadisi olmasını ister. Onun ağzını topraktan başkası doldurmaz. Allah, tövbe edenin tövbesini kabul eder.” Müttefekun aleyh.
24. Hadis
وعن أبي هريرة رضي الله عنه أنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم ، قَالَ : (( يَضْحَكُ اللهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى إِلَى رَجُلَيْنِ يقْتلُ أَحَدهُمَا الآخَرَ يَدْخُلانِ الجَنَّةَ ، يُقَاتِلُ هَذَا في سَبيلِ اللهِ فَيُقْتَلُ ، ثُمَّ يتُوبُ اللهُ عَلَى القَاتلِ فَيُسْلِم فَيُسْتَشْهَدُ )) مُتَّفَقٌ عليه .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah sübhânehû ve teâlâ, biri diğerini öldüren ve ikisi de cennete giren iki adama güler: Bu, Allah yolunda savaşır ve öldürülür; sonra Allah öldürenin tövbesini nasip ve kabul eder, o da Müslüman olur ve şehid edilir.” Müttefekun aleyh.