203. Hadis
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ بِلاَلاً يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى تَسْمَعُوا تَأْذِينَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَأُنَيْسَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الأَذَانِ بِاللَّيْلِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ بِاللَّيْلِ أَجْزَأَهُ وَلاَ يُعِيدُ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَذَّنَ بِلَيْلٍ أَعَادَ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ . وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ بِلاَلاً أَذَّنَ بِلَيْلٍ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُنَادِيَ " إِنَّ الْعَبْدَ نَامَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ . وَالصَّحِيحُ، مَا رَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ بِلَالًا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ "، وَرَوَى عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ مُؤَذِّنًا لِعُمَرَ أَذَّنَ بِلَيْلٍ، فَأَمَرَهُ عُمَرُ أَنْ يُعِيدَ الْأَذَانَ، وَهَذَا لَا يَصِحُّ أَيْضًا، لِأَنَّهُ عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عُمَرَ مُنْقَطِعٌ، وَلَعَلَّ حَمَّادَ بْنَ سَلَمَةَ أَرَادَ هَذَا الْحَدِيثَ، وَالصَّحِيحُ رِوَايَةُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَغَيْرِ وَاحِدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ، وَالزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ بِلَالًا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلَوْ كَانَ حَدِيثُ حَمَّادٍ صَحِيحًا لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْحَدِيثِ مَعْنًى، إِذْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ بِلَالًا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ "، فَإِنَّمَا أَمَرَهُمْ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ، وقَالَ إِنَّ بِلَالًا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ، وَلَوْ أَنَّهُ أَمَرَهُ بِإِعَادَةِ الْأَذَانِ حِينَ أَذَّنَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ لَمْ يَقُلْ إِنَّ بِلَالًا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ . قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ حَدِيثُ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَأَخْطَأَ فِيهِ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ .
Bize Kuteybe anlattı; bize Leys anlattı; İbn Şihab'dan; Salim'den; babasından; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bilâl geceleyin ezan okur; İbn Ümmü Mektum'un ezanını işitinceye kadar yiyin ve için.” Ebû Îsâ dedi ki: “Bu konuda İbn Mesud, Aişe, Uneyse, Enes, Ebû Zer ve Semure'den de rivayet vardır.” Ebû Îsâ dedi ki: “İbn Ömer hadisi hasen sahih bir hadistir. İlim ehli geceleyin ezan okuma konusunda ihtilaf etmiştir. Bazı ilim ehli; ‘Müezzin geceleyin ezan okursa bu yeterlidir, iade etmez’ demiştir. Bu, Mâlik, İbnü'l-Mübarek, Şâfiî, Ahmed ve İshak'ın görüşüdür. Bazı ilim ehli ise; ‘Geceleyin ezan okursa iade eder’ demiştir. Süfyan es-Sevrî bu görüştedir. Hammad b. Seleme, Eyyûb'dan; o Nâfi'den; o İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre: Bilâl geceleyin ezan okudu. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona; ‘Şüphesiz kul uyudu’ (diye nida etmesini) emretti.” Ebû Îsâ dedi ki: “Bu, mahfuz olmayan bir hadistir. Sahih olan, Ubeydullah b. Ömer ve başkalarının Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem 'Bilâl geceleyin ezan okur; İbn Ümmü Mektûm ezan okuyuncaya kadar yiyin için' buyurdu. Abdülazîz b. Ebî Revvâd da Nâfi'den şöyle rivayet etmiştir: Ömer'in bir müezzini geceleyin ezan okudu; Ömer ona ezanı iade etmesini emretti. Bu da sahih değildir; çünkü Nâfi'nin Ömer'den [rivayeti] munkatıdır. Belki de Hammâd b. Seleme bu hadisi kastetmiştir. Sahih olan, Ubeydullah'ın ve başkalarının Nâfi'den, onun İbn Ömer'den; Zührî'nin de Sâlim'den, onun İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem 'Bilâl geceleyin ezan okur' buyurdu. Ebû Îsâ dedi ki: Hammâd'ın hadisi sahih olsaydı bu hadisin bir anlamı kalmazdı; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem 'Bilâl geceleyin ezan okur' buyurmuştur. O, onlara ancak ileriye yönelik emir vermiş ve 'Bilâl geceleyin ezan okur' demiştir. Eğer fecir doğmadan önce ezan okuduğunda ona ezanı iade etmesini emretmiş olsaydı, 'Bilâl geceleyin ezan okur' demezdi. Ali b. el-Medînî dedi ki: Hammad b. Seleme'nin, Eyyûb'dan; o Nâfi'den; o İbn Ömer'den; o Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadis mahfuz değildir; Hammad b. Seleme bu konuda hata etmiştir.”