Binûn

İsrâ — 9. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ: فَكَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ، حَتَّى اسْتُخْلِفَ عُمَرُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ: أَلَا إِنَّ الْإِبِلَ قَدْ غَلَتْ، قَالَ: فَفَرَضَهَا عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا، وَعَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَيْ بَقَرَةٍ، وَعَلَى أَهْلِ الشَّاءِ أَلْفَيْ شَاةٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْحُلَلِ مِائَتَيْ حُلَّةٍ، وَتَرَكَ دِيَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمْ يَرْفَعْهَا فِيمَا رَفَعَ مِنَ الدِّيَةِ.

[Dedesi] dedi ki: Ömer rahimehullâhu teâlâ halife oluncaya kadar durum böyle devam etti. [Ömer] hatip olarak ayağa kalkıp şöyle dedi: "Haberiniz olsun ki develer pahalandı." Dedi ki: Bunun üzerine [Ömer] diyeti altın ehline bin dinar, gümüş ehline on iki bin [dirhem], sığır ehline iki yüz sığır, koyun ehline iki bin koyun, hulle (elbise) ehline iki yüz hulle olarak takdir etti; Ehl-i Kitab'ın diyetini ise diyetten artırdığı miktarlar çerçevesinde artırmayıp [eski hâlinde] bıraktı.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ " قَضَى فِي الدِّيَةِ عَلَى أَهْلِ الْإِبِلِ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ، وَعَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَيْ بَقَرَةٍ، وَعَلَى أَهْلِ الشَّاءِ أَلْفَيْ شَاةٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْحُلَلِ مِائَتَيْ حُلَّةٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْقَمْحِ شَيْئًا لَمْ يَحْفَظْهُ مُحَمَّدٌ ".

Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Muhammed b. İshâk, Atâ b. Ebî Rebâh'tan haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem "diyet hususunda deve ehline yüz deve, sığır ehline iki yüz sığır, koyun ehline iki bin koyun, hulle ehline iki yüz hulle ve buğday ehline de Muhammed'in ezberleyemediği bir miktar hükmetti."

قَالَ أَبُو دَاوُدَ: قَرَأْتُ عَلَى سَعِيدِ بْنِ يَعْقُوبَ الطَّالَقَانِيِّ قَالَ: ثِنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ قَالَ: ذَكَرَ عَطَاءٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: فَرَضَ

Ebû Dâvûd dedi ki: Saîd b. Ya'kûb et-Tâlekānî'ye okudum; o şöyle dedi: Bize Ebû Tumeyle anlattı, bize Muhammed b. İshâk anlattı ve dedi ki: Atâ, Câbir b. Abdillâh'tan naklen şöyle dediğini zikretti: "Farz kıldı...

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. . فَذَكَرَ مِثْلَ حَدِيثِ مُوسَى، وَقَالَ: وَعَلَى أَهْلِ الطَّعَامِ شَيْئًا لَمْ أَحْفَظْهُ. وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ قَالَ: حَدَّثْنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ: أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " مِنْ قُتِلَ خَطَأً فَدَيْتُهُ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ: ثَلَاثُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ، وَثَلَاثُونَ بِنْتَ لَبُونٍ، وَثَلَاثُونَ حَقَّةً، وَعَشَرَةٌ بَنِي لَبُونٍ ذُكُورٍ ".

... Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem..." Mûsâ'nın hadisi gibi zikretti ve şöyle dedi: "Yiyecek ehline de ezberleyemediğim bir miktar [farz kıldı]." Nesâî de Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Râşid, Süleymân b. Mûsâ'dan, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden naklen bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim yanlışlıkla öldürülürse onun diyeti yüz devedir: Otuz bint-i mehâd, otuz bint-i lebûn, otuz hıkka ve on tane erkek ibn-i lebûn."

قَالَ: وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُقَوِّمُهَا عَلَى أَهْلِ الْقُرَى أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ، أَوْ عَدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ، وَيُقَوِّمُهَا عَلَى أَهْلِ الْإِبِلِ إِذَا غَلَتْ رَفَعَ قِيمَتَهَا، وَإِذَا هَانَتْ نَقَصَ مِنْ قِيمَتِهَا عَلَى نَحْوِ الزَّمَانِ مَا كَانَ. فَبَلَغَ قِيمَتُهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا بَيْنَ الْأَرْبَعِمِائَةِ دِينَارٍ، إِلَى ثَمَانِمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلِهَا مِنَ الْوَرَقِ.

Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu (diyeti) köy ve şehir ehline dört yüz dinar veya gümüşten bunun dengi olarak takdir ederdi. Deve ehline ise develer pahalandığında değerini yükseltir, ucuzladığında ise o zamanki duruma göre değerini düşürürdü. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde onun değeri dört yüz dinar ile sekiz yüz dinar ya da gümüşten bunun dengi arasında değişti.

قَالَ: وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنَّ مَنْ كَانَ عَقْلُهُ فِي الْبَقَرِ: عَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَيْ بَقَرَةٍ، وَمَنْ كَانَ عَقْلُهُ فِي الشَّاءِ: أَلْفَيْ شَاةٍ، وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ " أَنَّ الْعَقْلَ مِيرَاثٌ بَيْنَ وَرَثَةِ الْقَتِيلِ عَلَى فَرَائِضِهِمْ، فَمَا فَضَلَ فَلِلْعَصَبَةِ " وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ " أَنْ يَعْقِلَ عَلَى الْمَرْأَةِ عَصَبَتُهَا مَنْ كَانُوا، وَلَا يَرِثُونَ مِنْهُ إِلَّا مَا فَضَلَ عَنْ وَرَثَتِهَا، وَإِنْ قُتِلَتْ فَعَقْلُهَا بَيْنَ وَرَثَتِهَا وَهُمْ يَقْتُلُونَ قَاتِلَهَا ". وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ هَانِئٍ قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ (ح) ، وَأَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ قَالَ: حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَتَلَ رَجُلٌ رَجُلًا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ دِيَتَهُ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا وَذَكَرَ قَوْلَهُ: إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ [٩ \ ٧٤] فِي أَخْذِهِمُ الدِّيَةَ وَاللَّفْظُ لِأَبِي دَاوُدَ: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَيْمُونٍ قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:

Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem diyeti sığırdan olanlara iki yüz sığır, diyeti koyundan olanlara ise iki bin koyun olarak hükmetti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem "Diyet maktulün mirasçıları arasında miras paylarına göre taksim edilir, arta kalan ise asabeye aittir" diye hükmetti. Yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem "Kadının [işlediği cinayetin] diyetini kim olurlarsa olsunlar asabesi öder; mirasçılarından arta kalmadıkça onlar kadından miras alamazlar. Şayet kadın öldürülürse onun diyeti mirasçıları arasındadır ve katilini de onlar kısas ederler" diye hükmetti. Nesâî Sünen'inde şöyle dedi: Bize Muhammed b. el-Müsennâ, Muâz b. Hâni'den haber verdi; o dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim, Amr b. Dînâr'dan anlattı (h). Bize Ebû Dâvûd da haber verdi; o dedi ki: Bize Muâz b. Hâni anlattı; o dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam bir adamı öldürdü; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun diyetini on iki bin [dirhem] kıldı ve onların diyeti almaları hususunda: "Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye..." [Tevbe 9/74] kavlini zikretti. Ebû Dâvûd'un lafzı ise şöyledir: Bize Muhammed b. Meymûn haber verdi; o dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı:

أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ " قَضَى بِاثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا " - يَعْنِي فِي الدِّيَةِ - انْتَهَى كَلَامُ النَّسَائِيِّ ﵀.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem —yani diyet hususunda— "on iki bine hükmetti." Nesâî rahimehullâh'ın sözü burada sona erdi.

وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ أَيْضًا: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْأَنْبَارِيُّ، ثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي عَدِيٍّ قُتِلَ. فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ دِيَتَهُ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عَبَّاسٍ.

Ebû Dâvûd Sünen'inde yine şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Süleymân el-Enbârî anlattı, bize Zeyd b. el-Hubâb, Muhammed b. Müslim'den, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Benî Adiy'den bir adam öldürüldü. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun diyetini on iki bin [dirhem] kıldı. Ebû Dâvûd dedi ki: İbn Uyeyne bunu Amr'dan, o İkrime'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiş olup İbn Abbâs'ı zikretmemiştir.

وَقَالَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ جَعْفَرٍ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، ثَنَا

İbn Mâce de Sünen'inde şöyle demiştir: Bize el-Abbâs b. Ca'fer anlattı, bize Muhammed b. Sinân anlattı, bize

مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: " جَعَلَ الدِّيَةَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا " قَالَ: وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ [٩ \ ٧٤] قَالَ: بِأَخْذِهِمُ الدِّيَةَ.

Muhammed b. Müslim, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen anlattı: "Diyeti on iki bin [dirhem] kıldı." [Râvi] dedi ki: "Allah ve Resûlü lütfundan onları zenginleştirdi diye öç almaya kalktılar" [Tevbe 9/74] kavli işte bu olup diyeti almaları sebebiyledir, dedi.

وَفِي الْمُوَطَّأِ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَوَّمَ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى فَجَعَلَهَا عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، قَالَ مَالِكٌ: فَأَهْلُ الذَّهَبِ أَهْلُ الشَّامِ وَأَهْلُ مِصْرَ، وَأَهْلُ الْوَرِقِ أَهْلُ الْعِرَاقِ.

el-Muvatta'da Mâlik'ten rivayet edildiğine göre: Ona Ömer b. el-Hattâb'ın diyeti köy ve şehir ehline takdir edip altın ehline bin dinar, gümüş ehline ise on iki bin dirhem kıldığı haberi ulaşmıştır. Mâlik dedi ki: Altın ehli Şam ve Mısır halkıdır; gümüş ehli ise Irak halkıdır.

وَعَنْ مَالِكٍ فِي الْمُوَطَّأِ أَيْضًا: أَنَّهُ سَمِعَ أَنَّ الدِّيَةَ تَقْطَعُ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ أَوْ أَرْبَعِ سِنِينَ، قَالَ مَالِكٌ: وَالثَّلَاثُ أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَى فِي ذَلِكَ.

Yine el-Muvatta'da Mâlik'ten rivayet edildiğine göre, o diyetin üç yılda yahut dört yılda taksit taksit ödeneceğini işitmiştir. Mâlik: "Bu hususta işittiğim şeylerin bana en sevimli geleni üç yıldır" demiştir.

قَالَ مَالِكٌ: الْأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَا يُقْبَلُ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فِي الدِّيَةِ الْإِبِلُ، وَلَا مِنْ أَهْلِ الْعَمُودِ الذَّهَبُ وَلَا الْوَرِقُ، وَلَا مِنْ أَهْلِ الذَّهَبِ الْوَرِقُ، وَلَا مِنْ أَهْلِ الْوَرِقِ الذَّهَبُ.

Mâlik dedi ki: Bizde üzerinde ittifak edilen husus şudur: Köy ve şehir ehlinden diyette deve kabul edilmez; çadır/çöl ehlinden altın ve gümüş kabul edilmez; altın ehlinden gümüş, gümüş ehlinden de altın kabul edilmez.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Bu meseleyle ilgili fıkhî fer'î meseleler.

الْأَوَّلُ: جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الدِّيَةَ فِي الْخَطَأِ وَشِبْهِ الْعَمْدِ مُؤَجَّلَةٌ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ، يَدْفَعُ ثُلْثَهَا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ السِّنِينَ الثَّلَاثِ.

Birincisi: İlim ehlinin cumhuru, hata ve kasta benzer öldürmede diyetin üç yıla vadeli olduğu, üç yılın her birinde üçte birinin ödeneceği görüşündedir.

قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَا خِلَافَ بَيْنِهِمْ فِي أَنَّهَا مُؤَجَّلَةٌ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ ; فَإِنَّ عُمَرَ وَعَلِيًّا ﵄ جَعَلَا دِيَةَ الْخَطَأِ عَلَى الْعَاقِلَةِ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ، وَلَا نَعْرِفُ لَهُمَا فِي الصَّحَابَةِ مُخَالِفًا، فَاتَّبَعَهُمْ عَلَى ذَلِكَ أَهْلُ الْعِلْمِ اه.

İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Onun üç yıla vadeli olduğu hususunda aralarında ihtilaf yoktur; çünkü Ömer ve Ali radıyallâhu anhümâ hata diyetini âkile üzerine üç yılda [ödenmek üzere] kılmışlardır ve sahâbe arasında onlara muhalefet eden birini bilmiyoruz; dolayısıyla ilim ehli bu konuda onlara tabi olmuştur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَمِثْلُ هَذَا يُسَمَّى إِجْمَاعًا سُكُوتِيًّا، وَهُوَ حُجَّةٌ ظَنِّيَّةٌ عِنْدَ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ، وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» مَعَ بَيَانِ شَرْطِ الِاحْتِجَاجِ بِهِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِذَلِكَ بِقَوْلِهِ:

Bunu kaydeden —Allah onu affetsin— dedi ki: Bunun gibisine sükûtî icmâ denir; bu da fıkıh usulü âlimlerinden bir gruba göre zannî bir delildir. Merâkı's-Suûd sahibi, bununla delil getirileceğini söyleyenlerin şartını da beyan ederek şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَجَعْلُ مَنْ سَكَتَ مِثْلَ مَنْ أَقَرْ ... فِيهِ خِلَافٌ بَيْنِهِمْ قَدِ اشْتُهِرْ

Suskun kalanı ikrar eden gibi kılmak... / Bunda aralarında meşhur bir ihtilaf vardır.

فَالِاحْتِجَاجُ بِالسُّكُوتِي نَمَّا ... تَفْرِيعَهُ عَلَيْهِ مَنْ تَقَدَّمَا

Sükûtî [icmâ] ile hüccet getirmeyi nakletti / Önceki âlimler, bunun üzerine fer'î hükümleri bina ederek.

وَهُوَ بِفَقْدِ السُّخْطِ وَالضِّدِّ حَرِي ... مَعَ مُضِيِّ مُهْلَةٍ لِلنَّظَرِ

O [hüccet olmaya] lâyıktır öfke ve zıt görüşün bulunmamasıyla / Düşünme mühletinin geçmesi şartıyla birlikte.

وَتَأْجِيلُهَا فِي ثَلَاثِ سِنِينَ هُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ.

Onun üç yıla vadelendirilmesi, ilim ehlinin çoğunun görüşüdür.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي نَفْسِ الْجَانِي ; هَلْ يَلْزَمُهُ قِسْطٌ مِنْ دِيَةِ الْخَطَأِ كَوَاحِدٍ مِنَ الْعَاقِلَةِ، أَوْ لَا.

İkinci fer'î mesele: Âlimler bizzat fâilin kendisine, âkile fertlerinden biri gibi hata diyetinden bir hisse düşüp düşmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ: أَنَّ الْجَانِيَ يَلْزَمُهُ قِسْطٌ مِنَ الدِّيَةِ كَوَاحِدٍ مِنَ الْعَاقِلَةِ.

Ebû Hanîfe'nin mezhebi ve Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüş: Fâile de âkile fertlerinden biri gibi diyetten bir hissenin lâzım geleceği yönündedir.

وَذَهَبَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالشَّافِعِيُّ: إِلَى أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ مِنَ الدِّيَةِ شَيْءٌ، لِظَاهِرِ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الْمُتَقَدِّمِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «قَضَى بِالدِّيَةِ عَلَى عَاقِلَةِ الْمَرْأَةِ» وَظَاهِرُهُ قَضَاؤُهُ بِجَمِيعِ الدِّيَةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ، وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الْآخَرِ: أَنْ أَصْلَ الْجِنَايَةِ عَلَيْهِ وَهُمْ مُعِينُونَ لَهُ، فَيَتَحَمَّلُ عَنْ نَفْسِهِ مِثْلَ مَا يَتَحَمَّلُ رَجُلٌ مِنْ عَاقِلَتِهِ.

İmam Ahmed ve eş-Şâfiî ise, Ebû Hureyre'nin daha önce geçen müttefekun aleyh hadisinin zahiri gereğince fâile diyetten hiçbir şey lâzım gelmeyeceği görüşüne varmışlardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem «diyeti kadının âkilesine hükmetmiştir» ve bunun zahiri, diyetin tamamının âkileye hükmedilmesidir. Diğer görüşün delili ise şudur: Cinayetin aslı onun üzerinedir ve onlar ona yardımcıdırlar; dolayısıyla kendi âkilesinden bir adamın üstlendiği miktarı o da kendisi adına üstlenir.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَعْيِينِ الْعَاقِلَةِ الَّتِي تَحْمِلُ عَنِ الْجَانِي دِيَةَ الْخَطَأِ.

Üçüncü fer'î mesele: Âlimler, fâil adına hata diyetini üstlenecek olan âkilenin tayini hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّ الْعَاقِلَةَ هُمْ أَهْلُ دِيوَانِ الْقَاتِلِ إِنْ كَانَ الْقَاتِلُ مِنْ أَهْلِ دِيوَانٍ، وَأَهْلُ الدِّيوَانِ أَهْلُ الرَّايَاتِ، وَهُمُ الْجَيْشُ الَّذِينَ كَتَبَتْ أَسْمَاؤُهُمْ فِي الدِّيوَانِ لِمُنَاصَرَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، تُؤْخَذُ الدِّيَةُ مِنْ عَطَايَاهُمْ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ دِيوَانٍ فَعَاقِلَتُهُ قَبِيلَتُهُ، وَتُقْسَمُ عَلَيْهِمْ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ، فَإِنْ لَمْ تَتَّسِعِ الْقَبِيلَةُ لِذَلِكَ ضُمَّ إِلَيْهِمْ أَقْرَبُ الْقَبَائِلِ نَسَبًا عَلَى تَرْتِيبِ الْعَصِبَاتِ.

İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebi şudur: Şayet katil bir divan ehlinden ise âkile onun divan ehlidir. Divan ehli ise sancak ehlidir; onlar birbirlerine yardımlaşmak üzere isimleri divana yazılmış olan ordudur. Diyet onların maaşlarından (atâyâ) üç yıl içinde alınır. Eğer divan ehlinden değilse âkilesi kabilesidir ve diyet onların üzerine üç yılda taksim edilir. Şayet kabile bunu karşılayacak genişlikte değilse, asabe sırasına göre nesepçe onlara en yakın kabileler onlara eklenir.

وَمَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀: الْبُدَاءَةُ بِأَهْلِ الدِّيوَانِ أَيْضًا، فَتُؤْخَذُ الدِّيَةُ مِنْ عَطَايَاهُمْ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَطَاؤُهُمْ قَائِمًا فَعَاقِلَتُهُ عَصَبَتُهُ الْأَقْرَبَ فَالْأَقْرَبَ، وَلَا يَحْمِلُ النِّسَاءَ وَلَا الصِّبْيَانَ شَيْئًا مِنَ الْعَقْلِ.

Mâlik rahimehullâh'ın mezhebi ise şudur: Yine divan ehli ile başlanır ve diyet onların maaşlarından üç yılda alınır. Şayet maaşları mevcut değilse onun âkilesi en yakından başlayarak asabesidir. Kadınlar ve çocuklar ise diyetten hiçbir şey üstlenmezler.

وَلَيْسَ لِأَمْوَالِ الْعَاقِلَةِ حَدٌّ إِذَا بَلَغَتْهُ عَقَلُوا، وَلَا لِمَا يُؤْخَذُ مِنْهُمْ حَدٌّ، وَلَا يُكَلَّفُ أَغْنِيَاؤُهُمُ الْأَدَاءَ عَنْ فُقَرَائِهِمْ.

Âkilenin mallarının, ulaştığında diyet ödeyecekleri bir sınırı olmadığı gibi, onlardan alınacak miktar için de bir sınır yoktur; zenginleri fakirlerinin yerine ödemekle yükümlü tutulmaz.

وَمِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ عَصَبَةً فَعَقْلُهُ فِي بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ.

Asabesi bulunmayan kimsenin diyeti ise Müslümanların Beytülmâli'ndendir.

وَالْمَوَالِي بِمَنْزِلَةِ الْعَصَبَةِ مِنَ الْقَرَابَةِ، وَيَدْخُلُ فِي الْقَرَابَةِ الِابْنُ وَالْأَبُ.

Mevlâlar (azatlılar/azat edenler), akrabadan olan asabe konumundadır. Akrabalık içerisine oğul ve baba da girer.

قَالَ سَحْنُونٌ: إِنْ كَانَتِ الْعَاقِلَةُ أَلْفًا فَهُمْ قَلِيلٌ، يُضَمُّ إِلَيْهِمْ أَقْرَبُ الْقَبَائِلِ إِلَيْهِمْ.

Sahnûn demiştir ki: Şayet âkile bin kişi ise onlar az sayılırlar ve onlara en yakın kabileler eklenir.

وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّهُ لَا يُؤْخَذُ مِنْ وَاحِدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْعَصَبَةِ مِنَ الدِّيَةِ أَكْثَرُ مِنْ دِرْهَمٍ وَثُلُثٍ فِي كُلِّ سَنَةٍ مِنَ السِّنِينَ الثَّلَاثِ، فَالْمَجْمُوعُ أَرْبَعَةُ دَرَاهِمَ.

Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebi şudur: Üç yılın her bir yılında asabe fertlerinden bir kişiden bir dirhem ve üçte bir dirhemden fazla diyet alınmaz; dolayısıyla toplamı dört dirhemdir.

وَمَذْهَبُ أَحْمَدَ وَالشَّافِعِيُّ: أَنَّ أَهْلَ الدِّيوَانِ لَا مَدْخَلَ لَهُمْ فِي الْعَقْلِ إِلَّا إِذَا كَانُوا عَصَبَةً، وَمَذْهَبُهُمَا رَحِمَهُمَا اللَّهُ: أَنَّ الْعَاقِلَةَ هِيَ الْعَصَبَةُ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا: هَلْ يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْأَبْنَاءُ وَالْآبَاءُ؟ فَعَنْ أَحْمَدَ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ: أَنَّهُمْ دَاخِلُونَ فِي الْعَصَبَةِ ; لِأَنَّهُمْ أَقْرَبُ الْعَصَبَةِ، وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ أُخْرَى وَالشَّافِعِيُّ: أَنَّهُمْ لَا يَدْخُلُونَ فِي الْعَاقِلَةِ ; لِظَاهِرِ حَدِيثِ

Ahmed ve eş-Şâfiî'nin mezhebi ise şudur: Divan ehli asabe olmadıkça diyete dâhil olamazlar. Bu ikisinin —Allah ikisine de rahmet etsin— mezhebi, âkilenin asabe olduğu yönündedir; ancak oğulların ve babaların buna dâhil olup olmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Ahmed'den gelen iki rivayetten birinde onlar asabeye dâhildirler; çünkü onlar asabenin en yakınıdır. Ahmed'den gelen diğer bir rivayette ve eş-Şâfiî'de ise onlar âkileye dâhil olmazlar; çünkü

أَبِي هُرَيْرَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الْمُتَقَدِّمُ: «أَنَّ مِيرَاثَ الْمَرْأَةِ لِوَلَدِهَا، وَالدِّيَةَ عَلَى عَاقِلَتِهَا» ، وَظَاهِرُهُ عَدَمُ دُخُولِ أَوْلَادِهَا، فَقِيسَ الْآبَاءُ عَلَى الْأَوْلَادِ.

Ebû Hureyre'nin daha önce geçen müttefekun aleyh hadisinin zahirinde «Kadının mirası çocuğuna, diyeti ise âkilesinedir» buyrulmuştur. Bunun zahiri, çocuklarının dâhil olmadığını göstermektedir; dolayısıyla babalar da çocuklara kıyas edilmiştir.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا يَحْمِلُهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: İlim ehli, onlardan her bir ferdin ne kadar yükümlülük taşıyacağı hususunda ihtilaf etmiştir.

فَقَالَ أَحْمَدُ: يَحْمِلُونَ عَلَى قَدْرِ مَا يُطِيقُونَ. هَذَا لَا يَتَقَدَّرُ شَرْعًا، وَإِنَّمَا يَرْجِعُ فِيهِ إِلَى اجْتِهَادِ الْحَاكِمِ، فَيَفْرِضُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ قَدْرًا يَسْهُلُ وَلَا يُؤْذِي، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ ; لِأَنَّ التَّقْدِيرَ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِتَوْقِيفٍ، وَلَا يَثْبُتُ بِالرَّأْيِ وَالتَّحَكُّمِ، وَلَا نَصَّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَوَجَبَ الرُّجُوعُ فِيهَا إِلَى اجْتِهَادِ الْحَاكِمِ كَمَقَادِيرِ النَّفَقَاتِ.

Ahmed dedi ki: Güçlerinin yettiği ölçüde yüklenirler. Bu şer'an takdir edilmiş değildir; ancak bu hususta hâkimin ictihadına başvurulur, böylece her birine kolay gelen ve zarar vermeyen bir miktar tayin eder. Bu, Mâlik'in de mezhebidir; zira takdir ancak nass ile sabit olur; re'y ve indî hükümle sabit olmaz. Bu meselede de bir nass yoktur; binaenaleyh tıpkı nafaka miktarlarında olduğu gibi bu hususta da hâkimin ictihadına başvurmak vaciptir.

وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّهُ يَفْرِضُ عَلَى الْمُوسِرِ نِصْفَ مِثْقَالٍ ; لِأَنَّهُ أَقَلُّ مَالٍ يَتَقَدَّرُ فِي الزَّكَاةِ فَكَانَ مُعَبَّرًا بِهَا، وَيَجِبُ عَلَى الْمُتَوَسِّطِ رُبُعُ مِثْقَالٍ ; لِأَنَّ مَا دُونَ ذَلِكَ تَافِهٌ لِكَوْنِ الْيَدِ لَا تُقْطَعُ فِيهِ، وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: لَا تُقْطَعُ الْيَدُ فِي الشَّيْءِ التَّافِهِ، وَمَا دُونَ رُبُعِ دِينَارٍ لَا تُقْطَعُ فِيهِ. وَهَذَا اخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ.

Ahmed'den gelen diğer bir rivayette ise şöyledir: Zengine yarım miskal takdir eder; çünkü zekâtta takdir olunan en az mal budur, dolayısıyla bununla belirlenmiştir. Orta halliye ise çeyrek miskal vaciptir; çünkü bundan azı elin kesilmeyeceği önemsiz bir şeydir. Nitekim Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: «Önemsiz şeylerde el kesilmez; çeyrek dinardan azında el kesilmez.» Bu, Ebû Bekir'in tercihi ve Şâfiî'nin mezhebidir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: أَكْثَرُ مَا يُحْمَلُ عَلَى الْوَاحِدِ أَرْبَعَةُ دَرَاهِمَ، وَلَيْسَ لِأَقَلِّهِ حَدٌّ. اه كَلَامُ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» .

Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Bir kişiye yüklenecek en fazla miktar dört dirhemdir, en azının ise bir sınırı yoktur. el-Muğnî sahibinin sözü burada sona erdi.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: لَا تَحْمِلُ الْعَاقِلَةُ شَيْئًا مِنَ الْكَفَّارَةِ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ [٤ \ ٩٢] ، بَلْ هِيَ فِي مَالِ الْجَانِي إِجْمَاعًا، وَشَذَّ مَنْ قَالَ: هِيَ فِي بَيْتِ الْمَالِ.

Dördüncü fer'î mesele: Âkile, { وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “mümin bir köle azat etmek” [Nisâ 4/92] kavlinde nass ile belirtilen keffâretten hiçbir şey yüklenmez; bilakis o, icmâ ile katilin kendi malındandır. Onun Beytülmâl'den olduğunu söyleyen kimsenin görüşü ise şazzdır.

وَالْكَفَّارَةُ فِي قَتْلِ الْخَطَأِ وَاجِبَةٌ إِجْمَاعًا بِنَصِّ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الصَّرِيحَةِ فِي ذَلِكَ.

Yanlışlıkla öldürmede keffâret, bu husustaki açık ve kerim ayetin nassı gereğince icmâ ile vaciptir.

وَاخْتَلَفُوا فِي الْعَمْدِ، وَاخْتِلَافُهُمْ فِيهِ مَشْهُورٌ، وَأَجْرَى الْقَوْلَيْنِ عَلَى الْقِيَاسِ عِنْدِي قَوْلُ مَنْ قَالَ: لَا كَفَّارَةَ فِي الْعَمْدِ ; لِأَنَّ الْعُمَدَ فِي الْقَتْلِ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُكَفِّرَهُ الْعِتْقُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْقَاتِلِ عَمْدًا: فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا [٤ \ ٩٣] ، فَهَذَا الْأَمْرُ أَعْلَى وَأَفْخَمُ مِنْ أَنْ يُكَّفَرَ بِعِتْقِ رَقَبَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Kasten öldürmede ise ihtilaf etmişlerdir ve bu husustaki ihtilafları meşhurdur. Bana göre bu iki görüşten kıyasa en uygun olanı, kasten öldürmede keffâret olmadığını söyleyenin görüşüdür; zira öldürmedeki kasten olma suçu, köle azat etmenin onu örteceğinden çok daha büyüktür. Çünkü Allah Teâlâ kasten öldüren hakkında şöyle buyurmaktadır: { فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا } “onun cezası, içinde temelli kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lânetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.” [Nisâ 4/93]. Bu durum, bir köle azat etmekle keffâret olunmaktan çok daha yüce ve büyüktür. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

وَالدِّيَةُ لَا تَحْمِلُهَا الْعَاقِلَةُ إِنْ كَانَ الْقَتْلُ خَطَّأً ثَابِتًا بِإِقْرَارِ الْجَانِي وَلَمْ يُصَدِّقُوهُ، بَلْ إِنَّمَا تَحْمِلُهَا إِنْ ثَبَتَ الْقَتْلُ بِبَيِّنَةٍ، كَمَا ذَهَبَ إِلَى هَذَا عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالشَّعْبِيُّ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالْحَسَنُ، وَالزُّهْرِيُّ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى، وَالثَّوْرِيُّ،

Hataen öldürme katilin ikrarıyla sabit olup âkile de onu doğrulamamışsa, diyeti âkile üstlenmez; bilakis cinayet beyyine ile sabit olduğu takdirde âkile bunu üstlenir. İlim ehlinin geneli bu görüşe varmıştır; onlardan bazıları İbn Abbâs, eş-Şa'bî, Ömer b. Abdilazîz, el-Hasan, ez-Zührî, Süleymân b. Mûsâ, es-Sevrî,

وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَإِسْحَاقُ. وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَمَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ وَغَيْرُهُمْ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

el-Evzâî ve İshâk'tır. eş-Şâfiî, Ahmed, Mâlik, Ebû Hanîfe ve diğerleri de bu görüşü benimsemiştir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ دِيَةَ الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ الْمُسْلِمَةِ نِصْفُ دِيَةِ الرَّجُلِ الْحُرِّ الْمُسْلِمِ عَلَى مَا بَيَّنَّا.

Beşinci fer'î mesele: Âlimlerin cumhuru, açıkladığımız üzere hür Müslüman kadının diyetinin hür Müslüman erkeğin diyetinin yarısı olduğu görüşündedir.

قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ دِيَةَ الْمَرْأَةِ نِصْفُ دِيَةِ الرَّجُلِ، وَحَكَى غَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عُلَيَّةَ وَالْأَصَمِّ، أَنَّهُمَا قَالَا: دِيَتُهَا كَدِيَةِ الرَّجُلِ. وَهَذَا قَوْلٌ شَاذٌّ، مُخَالِفٌ لِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ، كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ الْمُغْنِي.

İbnü'l-Münzir ve İbn Abdilberr şöyle demişlerdir: İlim ehli, kadının diyetinin erkeğin diyetinin yarısı olduğu hususunda icmâ etmiştir. Bu ikisi dışındakiler ise İbn Uleyye ve el-Asamm'dan onların: "Kadının diyeti erkeğin diyeti gibidir" dediklerini nakletmişlerdir. Bu ise el-Muğnî sahibinin belirttiği üzere sahâbenin icmâına aykırı, şâzz bir görüştür.

وَجِرَاحُ الْمَرْأَةِ تُسَاوِي جِرَاحَ الرَّجُلِ إِلَى ثُلُثِ الدِّيَةِ، فَإِنْ بَلَغَتِ الثُّلُثَ فَعَلَى النِّصْفِ. قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَرُوِيَ هَذَا عَنْ عُمَرَ، وَابْنِ عُمَرَ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَالزُّهْرِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالْأَعْرَجُ، وَرَبِيعَةُ، وَمَالِكٌ.

Kadının yaralama diyeti (erş), diyetin üçte birine kadar erkeğin yaralama diyetine eşittir; üçte bire ulaştığında ise [erkeğinkinin] yarısına iner. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bu görüş Ömer, İbn Ömer ve Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edilmiştir; Saîd b. el-Müseyyeb, Ömer b. Abdilazîz, Urve b. ez-Zübeyr, ez-Zührî, Katâde, el-A'rec, Rebîa ve Mâlik de bu görüşü benimsemişlerdir.

قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهُوَ قَوْلُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ السَّبْعَةِ، وَجُمْهُورِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ.

İbn Abdilberr dedi ki: Bu, Medine'nin yedi fukahasının ve Medine ehlinin cumhurunun görüşüdür; eş-Şâfiî'den de kadîm (eski) mezhebinde böyle nakledilmiştir.

وَقَالَ الْحَسَنُ: يَسْتَوِيَانِ إِلَى النِّصْفِ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁: أَنَّهَا عَلَى النِّصْفِ فِيمَا قَلَّ أَوْ كَثُرَ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ، وَاللَّيْثُ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَابْنُ شُبْرُمَةَ، وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ. وَأَبُو ثَوْرٍ، وَالشَّافِعِيُّ فِي ظَاهِرِ مَذْهَبِهِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ ; لِأَنَّهُمَا شَخْصَانِ تَخْتَلِفُ دِيَةُ نَفْسِهِمَا فَاخْتَلَفَ أَرْشُ جِرَاحِهُمَا. اه وَهَذَا الْقَوْلُ أَقِيسُ.

Hasan [el-Basrî] dedi ki: Yarısına kadar eşit olurlar. Ali radıyallâhu anh'tan ise: Az olsun çok olsun kadının [yaralama diyetinin erkeğinkinin] yarısı kadar olduğu rivayet edilmiştir. Bu, İbn Sîrîn'den de rivayet edilmiştir; es-Sevrî, el-Leys, İbn Ebî Leylâ, İbn Şübrüme, Ebû Hanîfe ve ashâbı da bu görüşü benimsemiştir. Ebû Sevr, mezhebinin zahirinde eş-Şâfiî de bunu demiş, İbnü'l-Münzir de bunu tercih etmiştir; çünkü onlar can diyetleri farklı olan iki şahıstır, dolayısıyla yaralama diyetleri de farklı olur. Bu görüş kıyasa daha uygundur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: كَلَامُ ابْنِ قُدَامَةَ وَالْخِرَقِيِّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَا بَلَغَ ثُلُثَ الدِّيَةِ يَسْتَوِيَانِ فِيهِ، وَأَنَّ تَفْضِيلَهُ عَلَيْهَا بِنِصْفِ الدِّيَةِ إِنَّمَا هُوَ فِيمَا زَادَ عَلَى الثُّلُثِ، فَمُقْتَضَى كَلَامِهِمَا أَنَّ دِيَةَ جَائِفَةِ الْمَرْأَةِ وَمَأْمُومَتِهَا كَدِيَةِ جَائِفَةِ الرَّجُلِ وَمَأْمُومَتِهِ ; لِأَنَّ فِي كُلٍّ مِنَ الْجَائِفَةِ وَالْمَأْمُومَةِ ثُلُثَ الدِّيَةِ، وَأَنَّ عَقْلَهَا لَا يَكُونُ عَلَى النِّصْفِ مِنْ عَقْلِهِ إِلَّا فِيمَا زَادَ عَلَى الثُّلُثِ، كَدِيَةِ أَرْبَعَةِ أَصَابِعَ مِنَ الْيَدِ، فَإِنَّ فِيهَا أَرْبَعِينَ مِنَ الْإِبِلِ، إِذْ فِي كُلِّ إِصْبَعٍ عَشْرٌ، وَالْأَرْبَعُونَ أَكْثَرُ مِنْ ثُلْثِ الْمِائَةِ. وَكَلَامُ مَالِكٍ فِي الْمُوَطَّأِ وَغَيْرِهِ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَا بَلَغَ الثُّلُثُ كَالْجَائِفَةِ وَالْمَأْمُومَةِ تَكُونُ دِيَةُ الْمَرْأَةِ فِيهِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ، وَأَنَّ مَحَلَّ اسْتِوَائِهَا

Bunu kaydeden —Allah onu affetsin— dedi ki: İbn Kudâme ve el-Hırakī'nin sözü, diyetin üçte birine ulaşan şeyde eşit olduklarına, erkeğin kadına diyetin yarısıyla üstünlüğünün ancak üçte birden fazlasında olduğuna sarihtir. Dolayısıyla ikisinin sözünün gereği şudur: Kadının câife (karın/göğüs boşluğuna ulaşan yara) ve me'mûme (beyin zarına ulaşan yara) diyeti, erkeğin câife ve me'mûme diyeti gibidir; çünkü hem câifede hem me'mûmede diyetin üçte biri vardır ve kadının diyeti ancak elin dört parmağının diyeti gibi üçte birden fazla olan şeylerde erkeğin diyetinin yarısı olur; zira onda kırk deve vardır, çünkü her parmakta on deve olup kırk ise yüzün üçte birinden fazladır. Mâlik'in el-Muvatta'daki ve diğer yerlerdeki sözü ise; câife ve me'mûme gibi üçte bire ulaşan yaralamalarda kadının diyetinin erkeğin diyetinin yarısı olduğuna, aralarındaki eşitliğin

إِنَّمَا هُوَ فِيمَا دُونَ الثُّلْثِ خَاصَّةً كَالْمُوَضَّحَةِ وَالْمُنَقِّلَةِ، وَالْإِصْبَعِ وَالْإِصْبَعَيْنِ وَالثَّلَاثَةِ، وَهُمَا قَوْلَانِ مَعْرُوفَانِ لِأَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَصَحَّهُمَا هُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ عَنْ مَالِكٍ، وَرَجَّحَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ بِالْحَدِيثِ الْآتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

özellikle mûdıha (kemiği açığa çıkaran yara), münekkile (kemiği kıran ve yerinden oynatan yara), bir, iki ve üç parmak gibi sadece üçte birden az olan şeylerde olduğuna sarihtir. Bunlar ilim ehlinin bilinen iki görüşüdür. İkisinin en sahih olanı Mâlik'ten zikrettiğimizdir; nitekim İbn Kudâme de sözünün sonunda Allah Teâlâ'nın izniyle gelecek olan hadisle bunu tercih etmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مُشْكِلٌ جِدًّا لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ الْمَرْأَةَ إِنَّ قَطَعَتْ مِنْ يَدِهَا ثَلَاثَةَ أَصَابِعَ كَانَتْ دِيَتُهَا ثَلَاثِينَ مِنَ الْإِبِلِ كَأَصَابِعِ الرَّجُلِ، لِأَنَّهَا دُونَ الثُّلْثِ، وَإِنْ قَطَعَتْ مِنْ يَدِهَا أَرْبَعَةَ أَصَابِعَ كَانَتْ دِيَتُهَا عِشْرِينَ مِنَ الْإِبِلِ، لِأَنَّهَا زَادَتْ عَلَى الثُّلُثِ فَصَارَتْ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ، وَكَوْنُ دِيَةِ الْأَصَابِعِ الثَّلَاثَةِ ثَلَاثِينَ مِنَ الْإِبِلِ، وِدِيَةِ الْأَصَابِعِ الْأَرْبَعَةِ عِشْرِينَ فِي غَايَةِ الْإِشْكَالِ كَمَا تَرَى.

Bunu kaydeden —Allah onu affetsin— dedi ki: Bu görüş son derece müşküldür (anlaşılması ve kabulü zordur); çünkü bu, kadının elinden üç parmak kesilse diyetinin üçte birden az olduğu için erkeğin parmakları gibi otuz deve olmasını, elinden dört parmak kesilse ise üçte birden fazla olduğu için diyetinin erkeğin diyetinin yarısına inerek yirmi deve olmasını gerektirir. Gördüğün gibi, üç parmağın diyetinin otuz deve, dört parmağın diyetinin ise yirmi deve olması son derece müşküldür.

وَقَدِ اسْتَشْكَلَ هَذَا رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، فَأَجَابَهُ بِأَنَّ هَذَا هُوَ السُّنَّةُ، فَفِي مُوَطَّأِ مَالِكٍ ﵀ عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ كَمْ فِي إِصْبَعِ الْمَرْأَةِ؟ قَالَ: عَشْرٌ مِنَ الْإِبِلِ. فَقُلْتُ: كَمْ فِي إِصْبَعَيْنِ؟ قَالَ: عِشْرُونَ مِنَ الْإِبِلِ. فَقُلْتُ: كَمْ فِي ثَلَاثٍ؟ فَقَالَ: ثَلَاثُونَ مِنَ الْإِبِلِ. فَقُلْتُ: كَمْ فِي أَرْبَعٍ؟ قَالَ: عِشْرُونَ مِنَ الْإِبِلِ. فَقُلْتُ: حِينَ عَظُمَ جُرْحُهَا، وَاشْتَدَّتْ مُصِيبَتُهَا نَقَصَ عَقْلُهَا؟ فَقَالَ سَعِيدٌ: أَعِرَاقِيٌّ أَنْتَ؟ فَقُلْتُ. بَلْ عَالِمٌ مُتَثَبِّتٌ، أَوْ جَاهِلٌ مُتَعَلِّمٌ. فَقَالَ سَعِيدٌ: هِيَ السُّنَّةُ يَابْنَ أَخِي.

Nitekim Rebîa b. Ebî Abdirrahmân bunu Saîd b. el-Müseyyeb'e müşkül bulup sormuş; o da bunun sünnet olduğunu söyleyerek cevap vermiştir. Mâlik'in rahimehullâh el-Muvatta'ında, Mâlik'ten, onun Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan rivayet ettiğine göre Rebîa şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb'e 'Kadının bir parmağında ne kadar diyet vardır?' diye sordum. 'On deve' dedi. 'İki parmakta ne kadar vardır?' dedim. 'Yirmi deve' dedi. 'Üç parmakta ne kadar vardır?' dedim. 'Otuz deve' dedi. 'Dört parmakta ne kadar vardır?' dedim. 'Yirmi deve' dedi. Bunun üzerine ben: 'Yarası büyüyüp musibeti şiddetlendiğinde diyeti azalır mı?' dedim. Saîd: 'Sen Iraklı mısın?' dedi. Ben de: 'Hayır, bilakis işi sağlam tutmaya çalışan bir âlimim yahut öğrenmek isteyen bir cahilim' dedim. Saîd: 'Ey kardeşimin oğlu, sünnet böyledir' dedi.

وَظَاهِرُ كَلَامِ سَعِيدٍ هَذَا: أَنَّ هَذَا مِنْ سُنَّةِ النَّبِيِّ ﷺ. وَلَوْ قُلْنَا: إِنَّ هَذَا لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ فَإِنَّهُ مُرْسَلٌ ; لِأَنَّ سَعِيدًا لَمْ يُدْرِكْ زَمَنَ النَّبِيِّ ﷺ، وَمَرَاسِيلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَيْهَا مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» مَعَ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ: إِنَّ مُرَادَهُ بِالسُّنَّةِ هُنَا سُنَّةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ.

Saîd'in bu sözünün zahiri, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinden olduğu yönündedir. Bunun merfû hükmünde olduğunu söylesek bile mürseldir; çünkü Saîd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamanına yetişmemiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'in mürsellerine dair açıklamayı el-En‘âm Suresi'nde etraflıca yapmıştık; bununla birlikte bazı ilim ehli, onun buradaki sünnetten kastının Medine ehlinin sünneti (uygulaması) olduğunu söylemiştir.

وَقَالَ النَّسَائِيُّ ﵀ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ قَالَ: حَدَّثَنَا حَمْزَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «عَقْلُ الْمَرْأَةِ مِثْلُ عَقْلِ الرَّجُلِ حَتَّى يَبْلُغَ الثُّلُثَ مِنْ دِيَتِهَا» اه وَهَذَا يُعَضِّدُ قَوْلَ سَعِيدٍ: إِنَّ هَذَا هُوَ السُّنَّةُ.

en-Nesâî rahimehullâh Sünen'inde dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus haber verdi, dedi ki: Bize Hamza, İsmâil b. Ayyâş'tan, o İbn Cüreyc'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kadının diyeti, diyetinin üçte birine ulaşıncaya kadar erkeğin diyeti gibidir.» Bu hadis, Saîd'in 'Bunun sünnet olduğu' yönündeki sözünü desteklemektedir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: إِسْنَادُ النَّسَائِيِّ هَذَا ضَعِيفٌ فِيمَا يَظْهَرُ مِنْ جِهَتَيْنِ.

Bunu kaydeden —Allah onu affetsin— dedi ki: en-Nesâî'nin bu isnadı açıkça görüldüğü üzere iki yönden zayıftır.

إِحْدَاهُمَا: أَنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ عَيَّاشٍ رَوَاهُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، وَرِوَايَةُ إِسْمَاعِيلَ الْمَذْكُورِ عَنْ غَيْرِ الشَّامِيِّينَ ضَعِيفَةٌ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ، وَابْنُ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِشَامِيٍّ، بَلْ هُوَ حِجَازِيٌّ مَكِّيٌّ.

Birincisi: İsmâil b. Ayyâş bunu İbn Cüreyc'den rivayet etmiştir; adı geçen İsmâil'in Şamlılar dışındakilerden yaptığı rivayet, daha önce açıkladığımız üzere zayıftır ve İbn Cüreyc de Şamlı olmayıp bilakis Hicazlı, Mekkelidir.

الثَّانِيَةُ: أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ عَنْعَنَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، وَابْنُ جُرَيْجٍ ﵀ مُدَلِّسٌ، وَعَنْعَنَةُ الْمُدَلِّسُ لَا يُحْتَجُّ بِهَا مَا لَمْ يَثْبُتِ السَّمَاعُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى كَمَا تَقَرَّرَ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْإِعْلَالَ مَا قَالَهُ التِّرْمِذِيُّ ﵀: مِنْ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ - يَعْنِي الْبُخَارِيَّ - قَالَ: إِنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» فِي تَرْجَمَةِ ابْنِ جُرَيْجٍ الْمَذْكُورِ.

İkincisi: İbn Cüreyc bunu Amr b. Şuayb'dan 'an'ane (an lafzı) ile rivayet etmiştir; İbn Cüreyc rahimehullâh müdellistir ve müdellisin 'an'anesi, hadis ilimlerinde yerleştiği üzere, başka bir yoldan işittiği (semâı) sabit olmadıkça hüccet teşkil etmez. Bu illetli saymayı, Tirmizî'nin rahimehullâh; Muhammed b. İsmâil'in —yani el-Buhârî'nin—, İbn Hacer'in Tehẕîbü't-Tehẕîb'de adı geçen İbn Cüreyc'in tercüme-i hâlinde kendisinden naklettiği gibi, İbn Cüreyc'in Amr b. Şuayb'dan işitmediğini söylemiş olması da teyit etmektedir.

وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ تَصْحِيحَ ابْنِ خُزَيْمَةَ لِهَذَا الْحَدِيثِ غَيْرُ صَحِيحٍ، وَإِنْ نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «بُلُوغِ الْمَرَامِ» وَسَكَتَ عَلَيْهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَهَذَا مَعَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ كَوْنِ مَا تَضَمَّنَهُ هَذَا الْحَدِيثُ يَلْزَمُهُ أَنْ يَكُونَ فِي ثَلَاثَةِ أَصَابِعَ مِنْ أَصَابِعِ الْمَرْأَةِ ثَلَاثُونَ، وَفِي أَرْبَعَةِ أَصَابِعَ عِشْرُونَ، وَهَذَا مُخَالِفٌ لِمَا عَهِدَ مِنْ حِكْمَةِ هَذَا الشَّرْعِ الْكَرِيمِ كَمَا تَرَى، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنْ جَعَلَ الْمَرْأَةَ عَلَى النِّصْفِ مِنَ الرَّجُلِ فِيمَا بَلَغَ الثَّالِثَ فَصَاعِدًا أَنَّهُ فِي الزَّائِدِ فَقَطْ، فَيَكُونُ فِي أَرْبَعَةِ أَصَابِعَ مِنْ أَصَابِعِهَا خَمْسٌ وَثَلَاثُونَ، فَيَكُونُ النَّقْصُ فِي الْعَشْرَةِ الرَّابِعَةُ فَقَطْ، وَهَذَا مَعْقُولٌ وَظَاهِرٌ، وَالْحَدِيثُ مُحْتَمِلٌ لَهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Zikrettiğimiz hususlardan anlaşılacağı üzere, İbn Huzeyme'nin bu hadisi sahih sayması —İbn Hacer Bulûğu'l-Merâm'da ondan nakledip sükût etmiş olsa bile— sahih değildir; en doğrusunu Allah bilir. Bununla birlikte, daha önce geçtiği üzere bu hadisin içerdiği hükmün kadının üç parmağında otuz, dört parmağında ise yirmi deve olmasını gerektirmesi, gördüğün gibi bu yüce şeriatın bilinen hikmetine de aykırıdır; meğerki şöyle densin: Kadının [diyetinin] üçte bire ve fazlasına ulaştığında erkeğinkinin yarısı kılınması sadece fazlalık kısımdadır; bu durumda kadının dört parmağında otuz beş deve olur ve eksilme yalnızca dördüncü onlukta gerçekleşir. Bu akla yatkındır, açıktır ve hadis de buna ihtimallidir; en doğrusunu Allah bilir.

وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ دِيَةَ الْمَرْأَةِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ: مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى مِنْ وَجْهَيْنِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ، عَنِ ابْنِ غَنَمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: قَالَ: رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «دِيَةُ الْمَرْأَةِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ» ، ثُمَّ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ ﵀: وَرُوِيَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ وَفِيهِ ضَعْفٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ نُسَيٍّ ثِقَةٌ فَاضِلٌ، فَالضَّعْفُ الَّذِي يَعْنِيهِ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ غَيْرِهِ، وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ مَرْفُوعًا: «دِيَةُ الْمَرْأَةِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ فِي الْكُلِّ» . وَهُوَ مِنْ رِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ عَنْهُ وَفِيهِ انْقِطَاعٌ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ طَرِيقِ الشَّعْبِيِّ عَنْهُ، وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ وَعَنْ عُمَرَ، قَالَهُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀.

Kadının diyetinin erkeğin diyetinin yarısı olduğuna dair delillerden biri de: el-Beyhakī'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'da Ubâde b. Nusey'den, o İbn Ganem'den, o da Muâz b. Cebel'den iki yolla rivayet ettiğidir; Muâz dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kadının diyeti, erkeğin diyetinin yarısı kadardır.» Sonra el-Beyhakī rahimehullâh şöyle dedi: 'Ubâde b. Nusey'den başka bir yolla da rivayet edilmiştir ve onda zayıflık vardır.' Bilinmektedir ki Ubâde b. Nusey sika (güvenilir) ve faziletli bir kimsedir; el-Beyhakī'nin kastettiği zayıflık onun dışındakilerden kaynaklanmaktadır. el-Beyhakī ayrıca Ali'den merfû olarak: «Kadının diyeti bütününde (her hususta) erkeğin diyetinin yarısıdır» rivayetini tahric etmiştir; bu, İbrâhîm en-Nehaî'nin ondan rivayetidir ve onda inkıtâ (kopukluk) vardır. Bunu İbn Ebî Şeybe de eş-Şa'bî tarikiyle ondan tahric etmiştir; ayrıca bunu başka bir vecihten hem ondan hem Ömer'den de tahric etmiştir. Bunu eş-Şevkânî rahimehullâh söylemiştir.

الْفَرْعُ السَّادِسُ: اعْلَمْ أَنَّ أَصَحَّ الْأَقْوَالِ وَأَظْهَرُهَا دَلِيلًا: أَنَّ دِيَةَ الْكَافِرِ الذِّمِّيِّ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، كَمَا قَدَّمْنَا عَنْ أَبِي دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵄: أَنَّ دِيَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّ عُمَرَ لَمْ يَرْفَعْهَا فِيمَا رَفَعَ عِنْدَ تَقْوِيمِهِ الدِّيَةَ لَمَّا غَلَتِ الْإِبِلُ.

Altıncı Tali Mesele: Bil ki görüşlerin en sahihi ve delil bakımından en açığı, kâfir zimmînin diyetinin Müslümanın diyetinin yarısı kadar olmasıdır; nitekim Ebû Dâvûd'dan Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın radıyallâhu anhümâ hadisiyle aktardığımız üzere: Ehl-i kitabın diyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Müslümanların diyetinin yarısı kadardı ve Ömer develer pahalandığında diyeti takdir ederken artırdığı şeyler arasında bunu artırmamıştı.

وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا فِي سُنَنِهِ: حَدَّثْنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ مَوْهَبٍ الرَّمْلِيُّ، ثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «دِيَةُ الْمُعَاهِدِ نِصْفُ دِيَةِ الْحُرِّ» . قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَرَوَاهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ اللَّيْثِيُّ،

Ebû Dâvûd da Sünen'inde şöyle dedi: Bize Yezîd b. Hâlid b. Mevheb er-Remlî rivayet etti, bize Îsâ b. Yûnus, Muhammed b. İshâk'tan, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; Peygamber şöyle buyurdu: «Muâhedin (anlaşmalı kâfirin) diyeti hür kimsenin diyetinin yarısıdır.» Ebû Dâvûd dedi ki: Bunu Üsâme b. Zeyd el-Leysî de rivayet etti,

وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ مِثْلَهُ اه.

Abdurrahmân b. el-Hâris de Amr b. Şuayb'dan bunun benzerini rivayet etmiştir.

وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى. . - وَذَكَرَ كَلِمَةً مَعْنَاهَا - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «عَقْلُ أَهْلِ الذِّمَّةِ نِصْفُ عَقْلِ الْمُسْلِمِينَ وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى» أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، قَالَ: أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «عَقْلُ الْكَافِرِ نِصْفُ عَقْلِ الْمُؤْمِنِ» .

en-Nesâî Sünen'inde dedi ki: Bize Amr b. Alî haber verdi, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Muhammed b. Râşid, Süleymân b. Mûsâ'dan... —ve bu manada bir kelime zikretti— o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Zimmet ehlinin diyeti Müslümanların diyetinin yarısıdır; onlar da Yahudiler ve Hristiyanlardır.» Bize Ahmed b. Amr b. es-Serh haber verdi, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: Bana Üsâme b. Zeyd, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da Abdullah b. Amr'dan haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kâfirin diyeti müminin diyetinin yarısıdır.»

وَقَالَ ابْنُ مَاجَهْ ﵀ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثْنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، ثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ «قَضَى أَنَّ عَقْلَ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ نِصْفُ عَقْلِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ.

İbn Mâce rahimehullâh Sünen'inde dedi ki: Bize Hişâm b. Ammâr rivayet etti, bize Hâtim b. İsmâil, Abdurrahmân b. Ayyâş'tan, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «İki kitap ehlinin diyetinin Müslümanların diyetinin yarısı olduğuna hükmetti; onlar da Yahudiler ve Hristiyanlardır.» İmam Ahmed ve Tirmizî de benzerini Amr'dan, o babasından, o da dedesinden tahric etmiştir.

قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَحَدِيثُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ هَذَا حَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ الْجَارُودِ. وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَوْلَى مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: دِيَةُ أَهْلِ الذِّمَّةِ كَدِيَةِ الْمُسْلِمِينَ ; كَأَبِي حَنِيفَةَ وَمَنْ وَافَقَهُ. وَمَنْ قَالَ: إِنَّهَا قَدْرُ ثُلْثِ دِيَةِ الْمُسْلِمِ. كَالشَّافِعِيِّ وَمَنْ وَافَقَهُ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da dedi ki: Amr b. Şuayb'ın bu hadisini Tirmizî hasen, İbnü'l-Cârûd ise sahih saymıştır. Böylece anlarsın ki bu görüş; Ebû Hanîfe ve ona muvafakat edenlerin 'Zimmet ehlinin diyeti Müslümanların diyeti gibidir' diyenin görüşünden ve Şâfiî ile ona muvafakat edenlerin 'Müslümanın diyetinin üçte biri kadardır' diyenin görüşünden daha evladır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الرِّوَايَاتِ الَّتِي جَاءَتْ بِأَنَّ دِيَةَ الذِّمِّيِّ وَالْمُعَاهِدِ كَدِيَةِ الْمُسْلِمِ ضَعِيفَةٌ لَا يُحْتَجُّ بِهَا، وَقَدْ بَيَّنَ الْبَيْهَقِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى ضَعْفَهَا فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» ، وَقَدْ حَاوَلَ ابْنُ التُّرْكُمَانِيِّ ﵀ فِي حَاشِيَتِهِ عَلَى سُنَنِ الْبَيْهَقِيِّ أَنْ يَجْعَلَ تِلْكَ الرِّوَايَاتِ صَالِحَةً لِلِاحْتِجَاجِ، وَهِيَ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ صَحِيحٌ.

Bil ki zimmî ve muâhedin diyetinin Müslümanın diyeti gibi olduğuna dair gelen rivayetler zayıftır, kendileriyle ihticac olunamaz. el-Beyhakī —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— es-Sünenü'l-Kübrâ'da bunların zayıflığını açıklamıştır. İbnü't-Türkmânî rahimehullâh ise Beyhakī'nin Sünen'i üzerine yazdığı haşiyesinde bu rivayetleri delil olmaya elverişli kılmaya çalışmışsa da bunların içinde sahih hiçbir şey yoktur.

أَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ [٤ \ ٩٢] ، فَيُقَالُ فِيهِ: هَذِهِ دَلَالَةُ اقْتِرَانٍ، وَهِيَ غَيْرُ مُعْتَبِرَةٍ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَغَايَةُ مَا فِي الْبَابِ: أَنَّ الْآيَةَ لَمْ تُبَيِّنْ قَدْرَ دِيَةِ الْمُسْلِمِ وَلَا الْكَافِرِ، وَالسُّنَّةُ بَيَّنَتْ أَنَّ دِيَةَ الْكَافِرِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، وَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ } “ve ailesine teslim edilecek bir diyet” [Nisâ 4/92] kavlinin zahiriyle istidlale gelince; buna şöyle cevap verilir: Bu bir iktiran delaletidir ve cumhur katında muteber değildir. Bu konudaki en nihai durum şudur: Ayet Müslümanın da kâfirin de diyet miktarını açıklamamıştır; sünnet ise kâfirin diyetinin Müslümanın diyetinin yarısı olduğunu açıklamıştır, bunda da hiçbir müşkül yoktur.

أَمَّا اسْتِوَاؤُهُمَا فِي قَدْرِ الْكَفَّارَةِ فَلَا دَلِيلَ فِيهِ عَلَى الدِّيَةِ، لِأَنَّهَا مَسْأَلَةٌ أُخْرَى.

İkisinin kefaret miktarında eşit olmasına gelince, bunda diyete dair bir delil yoktur; çünkü bu başka bir meseledir.

وَالْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَا دَلَالَتَهَا أَنَّهَا عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِ أَقْوَى، وَيُؤَيِّدُهَا: أَنَّ فِي الْكِتَابِ الَّذِي كَتَبَهُ النَّبِيُّ ﷺ لِعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ: «وَفِي النَّفْسِ الْمُؤْمِنَةِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ» فَمَفْهُومُ

Müslümanın diyetinin yarısı olduğuna delalet ettiğini zikrettiğimiz deliller daha kuvvetlidir. Bunu şu da desteklemektedir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Amr b. Hazm'a yazdığı mektupta: «Mümin bir can için yüz deve vardır» buyrulmuştur; dolayısıyla

قَوْلِهِ «الْمُؤْمِنَةِ» أَنَّ النَّفْسَ الْكَافِرَةَ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، عَلَى أَنَّ الْمُخَالِفَ فِي هَذِهِ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀، وَالْمُقَرَّرُ فِي أُصُولِهِ: أَنَّهُ لَا يُعْتَبَرُ دَلِيلُ الْخِطَابِ أَعْنِي مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ عَنْهُ. وَلَا يَقُولُ بِحَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيِّدِ، فَيَسْتَدِلُّ بِإِطْلَاقِ النَّفْسِ عَنْ قَيْدِ الْإِيمَانِ فِي الْأَدِلَّةِ الْأُخْرَى عَلَى شُمُولِهَا لِلْكَافِرِ، وَالْقَوْلِ بِالْفَرْقِ بَيْنَ الْكَافِرِ الْمَقْتُولِ عَمْدًا فَتَكُونُ دِيَتُهُ كَدِيَةِ الْمُسْلِمِ، وَبَيْنَ الْمَقْتُولِ خَطَأً فَتَكُونُ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، لَا نَعْلَمُ لَهُ مُسْتَنَدًا مِنْ كِتَابٍ وَلَا سَنَةٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

«el-Mü'minete» (mümin) kaydının mefhumu, kâfir canın böyle olmadığını ifade eder. Ne var ki bu meseleye muhalif olan İmam Ebû Hanîfe'dir rahimehullâh; onun usulünde yerleşmiş olan kural ise kendisinden bilindiği üzere hitabın delaletini yani mefhum-ı muhalefeti muteber saymamasıdır. Mutlakın mukayyede hamledilmesini de kabul etmez; dolayısıyla diğer delillerde can lafzının iman kaydından mutlak bırakılmasını onun kâfiri de kapsadığına delil getirir. Kasten öldürülen kâfir ile hataen öldürülen kâfir arasında fark gözetilip kasten öldürülenin diyetinin Müslümanın diyeti gibi, hataen öldürülenin diyetinin ise Müslümanın diyetinin yarısı olacağı yönündeki görüşe gelince, bunun Kitap'tan ve Sünnet'ten herhangi bir dayanağı olduğunu bilmiyoruz; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.

وَأَمَّا دِيَةُ الْمَجُوسِيِّ: فَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهَا ثُلْثُ خُمْسِ دِيَةِ الْمُسْلِمِ ; فَهِيَ ثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ، وَنِسَاؤُهُمْ عَلَى النِّصْفِ مِنْ ذَلِكَ.

Mecûsînin diyetine gelince: İlim ehlinin çoğuna göre bu, Müslümanın diyetinin beşte birinin üçte biridir; yani sekiz yüz dirhemdir. Kadınlarının diyeti ise bunun yarısıdır.

وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ ; مِنْهُمْ عُمَرُ وَعُثْمَانُ، وَابْنُ مَسْعُودٍ ﵃، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، وَعَطَاءٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَالْحَسَنُ، وَإِسْحَاقُ.

Bu; Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve ilim ehlinin çoğunun görüşüdür; onlardan bazıları Ömer, Osman, İbn Mes'ûd radıyallâhu anhüm, Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr, Atâ, İkrime, Hasan ve İshâk'tır.

وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَنَّهُ قَالَ: دِيَتُهُ نِصْفُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ كَدِيَةِ الْكِتَابِيِّ.

Ömer b. Abdilazîz'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: Onun diyeti, Kitap ehlinin diyeti gibi Müslümanın diyetinin yarısıdır.

وَقَالَ النَّخَعِيُّ، وَالشَّعْبِيُّ: دِيَتُهُ كَدِيَةِ الْمُسْلِمِ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀.

en-Nehaî ve eş-Şa'bî şöyle demiştir: Onun diyeti Müslümanın diyeti gibidir; Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebi de budur.

وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّ دِيَةَ الْمَجُوسِيِّ كَدِيَةِ الْكِتَابِيِّ بِحَدِيثِ: «سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ» لَا يَتَّجِهُ، لِأَنَّا لَوْ فَرَضْنَا صَلَاحِيَةَ الْحَدِيثِ لِلِاحْتِجَاجِ، فَالْمُرَادُ بِهِ أَخْذُ الْجِزْيَةَ مِنْهُمْ فَقَطْ، بِدَلِيلِ أَنَّ نِسَاءَهُمْ لَا تَحِلُّ، وَذَبَائِحُهُمْ لَا تُؤْكَلُ اه.

Mecûsînin diyetinin Kitap ehlinin diyeti gibi olduğuna: «Onlara Ehl-i kitap muamelesi yapınız» hadisiyle istidlal etmek isabetli değildir; çünkü hadisin hüccet olmaya elverişli olduğunu varsaysak bile, bundan kastedilen —kadınlarının helal olmaması ve kestiklerinin yenmemesi deliliyle— yalnızca onlardan cizye alınmasıdır.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : إِنَّ قَوْلَ مَنْ ذَكَرْنَا مِنَ الصَّحَابَةِ: إِنَّ دِيَةَ الْمَجُوسِيِّ ثُلُثُ خُمْسِ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، لَمْ يُخَالِفْهُمْ فِيهِ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فَصَارَ إِجْمَاعًا سُكُوتِيًّا. وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ حُجَّةٌ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de dedi ki: Sahâbeden zikrettiğimiz kimselerin 'Mecûsînin diyeti Müslümanın diyetinin beşte birinin üçte biridir' sözüne ashâbdan hiç kimse muhalefet etmemiştir, dolayısıyla bu sükûtî icmâ olmuştur. Bunun hüccet olduğunu söyleyenlerin görüşünü daha önce zikretmiştik.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: دِيَةُ الْمُرْتَدِّ إِنْ قُتِلَ قَبْلَ الِاسْتِتَابَةِ كَدِيَةِ الْمَجُوسِيِّ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ. وَأَمَّا الْحَرُبِيُّونَ فَلَا دِيَةَ لَهُمْ مُطْلَقًا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bazı ilim ehli dedi ki: Mürtedin diyeti, eğer tövbeye davet edilmeden önce öldürülmüşse, Mecûsînin diyeti gibidir; bu Mâlik'in mezhebidir. Harbîlere gelince, onlar için kesinlikle hiçbir diyet yoktur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْفَرْعُ السَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي مُوجَبِ التَّغْلِيظِ فِي الدِّيَةِ، وَبِمَ تُغَلَّظُ؟ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهَا تُغَلَّظُ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: وَهِيَ الْقَتْلُ فِي الْحَرَمِ، وَكَوْنُ الْمَقْتُولِ مُحْرِمًا بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ، أَوْ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ ; فَتُغَلَّظُ الدِّيَةُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِزِيَادَةِ ثُلُثِهَا.

Yedinci Tali Mesele: Bil ki âlimler diyette tağlîzi (ağırlaştırmayı) gerektiren sebepler ve diyetin ne ile ağırlaştırılacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir topluluk diyetin üç şeyle ağırlaştırılacağı görüşüne varmıştır; bunlar: Harem'de öldürmek, öldürülenin hac veya umre için ihramlı olması yahut haram aylarda öldürülmesidir. Bu durumlardan her birinde diyet, üçte birinin eklenmesiyle ağırlaştırılır.

فَمَنْ قَتَلَ مُحْرِمًا فَعَلَيْهِ دِيَةٌ وَثُلُثٌ، وَمَنْ قَتَلَ مُحْرِمًا فِي الْحَرَمِ فِدْيَةٌ وَثُلْثَانِ، وَمَنْ قَتَلَ مُحْرِمًا فِي الْحَرَمِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَدِيَتَانِ.

Buna göre ihramlı birini öldüren kimseye bir tam ve bir de üçte bir diyet gerekir; Harem'de ihramlı birini öldürene bir tam ve üçte iki diyet gerekir; haram ayda Harem'de ihramlı birini öldürene ise iki tam diyet gerekir.

وَهَذَا مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ ; نَقَلَهُ عَنْهُمُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ.

Bu, İmam Ahmed'in rahimehullâh mezhebidir. Benzer bir görüş Ömer, Osman ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhüm rivayet edilmiştir; bunu onlardan el-Beyhakī ve başkaları nakletmiştir.

وَمِمَّنْ رَوَى عَنْهُ هَذَا الْقَوْلَ: سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَمُجَاهِدٌ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَقَتَادَةُ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَغَيْرُهُمْ ; كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ الْمُغْنِي.

Bu görüşün kendilerinden rivayet edildiği kimseler arasında: Saîd b. el-Müseyyeb, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Tâvûs, eş-Şa'bî, Mücâhid, Süleymân b. Yesâr, Câbir b. Zeyd, Katâde, el-Evzâî, İshâk ve başkaları vardır; nitekim el-Muğnî sahibi bunu onlardan nakletmiştir.

وَقَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ ﵀: تُغَلِّظُ الدِّيَةُ بِالْحَرَمِ، وَالْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَذِي الرَّحِمِ الْمُحْرِمِ، وَفِي تَغْلِيظِهَا بِالْإِحْرَامِ عَنْهُمْ وَجْهَانِ.

eş-Şâfiî'nin rahimehullâh ashâbı dedi ki: Diyet Harem sebebiyle, haram aylar sebebiyle ve mahrem olan akraba sebebiyle ağırlaştırılır. İhram sebebiyle ağırlaştırılması konusunda ise onlardan iki görüş vardır.

وَصِفَةُ التَّغْلِيظِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ: هِيَ أَنْ تَجْعَلَ دِيَةَ الْعَمْدِ فِي الْخَطَأِ، وَلَا تُغَلَّظُ الدِّيَةُ عِنْدَ مَالِكٍ ﵀ فِي قَتْلِ الْوَالِدِ وَلَدَهُ قَتْلًا شِبْهَ عَمْدٍ ; كَمَا فَعَلَ الْمُدْلِجِيُّ بِأَبِيهِ، وَالْجَدُّ وَالْأُمُّ عِنْدَهُ كَالْأَبِ.

eş-Şâfiî'ye göre tağlîzin niteliği, hataen öldürmede kasıt diyetinin uygulanmasıdır. Mâlik'e rahimehullâh göre ise babanın çocuğunu şibh-i amd (kasta benzer) bir öldürmeyle öldürmesi durumu dışında diyet ağırlaştırılmaz; nitekim el-Müdlicî'nin babasına yaptığı gibi. Dede ve anne de onun katında baba gibidir.

وَتَغْلِيظُهَا عِنْدَهُ: هُوَ تَثْلِيثُهَا بِكَوْنِهَا ثَلَاثِينَ حَقَّةً، وَثَلَاثِينَ جَذَعَةً، وَأَرْبَعِينَ خِلْفَةً فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا، لَا يُبَالِي مِنْ أَيِّ الْأَسْنَانِ كَانَتْ، وَلَا يَرِثُ الْأَبُ عِنْدَهُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ مِنْ دِيَةِ الْوَلَدِ وَلَا مِنْ مَالِهِ شَيْئًا.

Mâlik'e göre diyetin ağırlaştırılması: Hangi yaşta olduklarına bakılmaksızın otuz hıkka (dört yaşına girmiş deve), otuz cezea (beş yaşına girmiş deve) ve karnında yavruları olan kırk hılfe (gebe deve) olmak üzere üç kısma ayrılmasıdır. Bu surette baba, onun katında çocuğun diyetinden de malından da hiçbir şeye mirasçı olamaz.

وَظَاهِرُ الْأَدِلَّةِ أَنَّ الْقَاتِلَ لَا يَرِثُ مُطْلَقًا مِنْ دِيَةٍ وَلَا غَيْرِهَا، سَوَاءٌ كَانَ الْقَتْلُ عَمْدًا أَوْ خَطَأً.

Delillerin zahiri, ister kasıtlı ister hataen olsun, katilin ne diyetten ne de başka bir şeyden kesinlikle hiçbir şekilde miras alamayacağı yönündedir.

وَفَرَّقَ الْمَالِكِيَّةُ فِي الْخَطَأِ بَيْنَ الدِّيَةِ وَغَيْرِهَا، فَمَنَعُوا مِيرَاثَهُ مِنَ الدِّيَةِ دُونَ غَيْرِهَا مِنْ مَالِ التَّرِكَةِ. وَالْإِطْلَاقُ أَظْهَرُ مِنْ هَذَا التَّفْصِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Mâlikîler hataen öldürmede diyet ile diğer mallar arasında ayrım yapmış; tereke malından olan diğer şeylerden değil, sadece diyetten miras almasını men etmişlerdir. Ancak mutlaklık (ayrım yapmamak) bu tafsilattan daha açıktır; en doğrusunu Allah bilir.

وَقِصَّةُ الْمُدْلِجِيُّ: هِيَ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ يُقَالُ لَهُ «قَتَادَةُ» حَذَفَ ابْنَهُ بِالسَّيْفِ ; فَأَصَابَ سَاقَهُ فَنَزَّى فِي جُرْحِهِ فَمَاتَ، فَقَدِمَ سُرَاقَةُ بْنُ جَعْشَمٍ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: أَعْدِدْ عَلَى مَاءِ قَدِيدٍ عِشْرِينَ وَمِائَةَ بَعِيرٍ حَتَّى أَقْدَمَ عَلَيْكَ، فَلَمَّا قَدِمَ إِلَيْهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَخَذَ مِنْ تِلْكَ الْإِبِلِ ثَلَاثِينَ حَقَّةً، وَثَلَاثِينَ جَذَعَةً، وَأَرْبَعِينَ خِلْفَةً، وَقَالَ: أَيْنَ أَخُو الْمَقْتُولِ؟ قَالَ: هَاأَنَذَا. قَالَ: خُذْهَا، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَيْسَ لِقَاتِلٍ شَيْءٌ» .

el-Müdlicî kıssası şudur: Mâlik'in el-Muvatta'da Yahyâ b. Saîd'den, onun da Amr b. Şuayb'dan rivayet ettiğine göre: Benî Müdlic'den Katâde denilen bir adam kılıcını oğluna fırlattı; kılıç bacağına isabet etti, yarasından kan fışkırdı ve çocuk öldü. Bunun üzerine Sürâka b. Ca'şem, Ömer b. el-Hattâb'ın yanına gelip durumu ona anlattı. Ömer ona: 'Ben senin yanına gelinceye kadar Kadîd suyu başında yüz yirmi deve hazırla' dedi. Ömer b. el-Hattâb onun yanına vardığında o develerden otuz hıkka, otuz cezea ve kırk hılfe aldı ve: 'Öldürülenin kardeşi nerede?' dedi. O da: 'İşte buradayım' dedi. Ömer: 'Bunları al; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «Katil için [mirastan] hiçbir şey yoktur» buyurdu' dedi.

الْفَرْعُ الثَّامِنُ: اعْلَمْ أَنَّ دِيَةَ الْمَقْتُولِ مِيرَاثٌ بَيْنَ وَرَثَتِهِ ; كَسَائِرِ مَا خَلَّفَهُ مِنْ تَرِكَتِهِ.

Sekizinci Tali Mesele: Bil ki maktulün diyeti, geride bıraktığı diğer terekesi gibi mirasçıları arasında paylaştırılan bir mirastır.

وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ، مَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ عُمَرَ ﵁ قَالَ: الدِّيَةُ لِلْعَاقِلَةِ، لَا تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا، حَتَّى أَخْبَرَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ الْكِلَابِيُّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَتَبَ إِلَيَّ أَنْ أُوَرِّثَ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضَّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا. رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ. وَرَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُمَرَ، وَزَادَ: قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: وَكَانَ قَتْلُهُمْ أَشْيَمَ خَطَأً. وَمَا رُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ سُفْيَانَ ﵁. رُوِيَ نَحْوَهُ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَزُرَارَةُ بْنُ جَرِيٍّ. كَمَا ذَكَرَهُ الزُّرْقَانِيُّ فِي شَرْحِ الْمُوَطَّأِ.

Buna delalet eden delillerden biri, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edilen şu husustur: Ömer radıyallâhu anh: 'Diyet âkileye aittir, kadın kocasının diyetinden miras alamaz' demişti; ta ki ed-Dahhâk b. Süfyân el-Kilâbî ona: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana Eşyem ed-Dabâbî'nin karısını kocasının diyetine mirasçı kılmamı yazdı' diye haber verinceye kadar. Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve sahih olduğunu belirterek Tirmizî rivayet etmiştir. Mâlik de el-Muvatta'da İbn Şihâb'ın Ömer'den rivayeti olarak nakletmiş ve şunu eklemiştir: İbn Şihâb dedi ki: 'Onların Eşyem'i öldürmeleri hataen olmuştu.' ed-Dahhâk b. Süfyân'dan radıyallâhu anh rivayet edilenin benzeri, Zürkānî'nin Şerhu'l-Muvatta'da zikrettiği gibi el-Mugīre b. Şu'be ve Zürâre b. Cerî'den de rivayet edilmiştir.

وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ عُمَرُ بْنُ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «قَضَى أَنَّ الْعَقْلَ مِيرَاثٌ بَيْنَ وَرَثَةِ الْقَتِيلِ عَلَى فَرَائِضِهِمْ» رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَقَدْ قَدَّمْنَا نَصَّ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ النَّسَائِيِّ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ.

Bu delillerden biri de Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğidir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem «Diyetin, öldürülenin mirasçıları arasında miras paylarına (ferâizine) göre taksim edilen bir miras olduğuna» hükmetti. Bunu İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve İbn Mâce rivayet etmiştir; biz bu hadisin metnini daha önce en-Nesâî rivayetiyle uzun bir hadis içerisinde aktarmıştık.

وَهَذَا الْحَدِيثُ قَوَّاهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَأَعَلَّهُ النَّسَائِيُّ ; قَالَهُ الشَّوْكَانِيُّ. وَهُوَ مُعْتَضِدٌ بِمَا تَقَدَّمَ وَبِمَا يَأْتِي، وَبِإِجْمَاعِ الْحُجَّةِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى مُقْتَضَاهُ.

Bu hadisi İbn Abdilberr kuvvetli saymış, en-Nesâî ise illetli bulmuştur; bunu eş-Şevkânî söylemiştir. Hadis, daha önce geçen ve gelecek olan hususlarla ve ilim ehlinden hüccet sayılanların bunun gereği üzerindeki icmâıyla desteklenmektedir.

وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ عَنْ قُرَّةَ بْنِ دَعْمُوصٍ النُّمَيْرِيُّ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ أَنَا وَعَمِّي، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، عِنْدَ هَذَا دِيَةُ أَبِي فَمُرْهُ يُعْطِنِيهَا. وَكَانَ قُتِلَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَقَالَ: «أَعْطِهِ دِيَةَ أَبِيهِ» فَقُلْتُ: هَلْ لِأُمِّي فِيهَا حَقٌّ؟ قَالَ: «نَعَمْ» ، وَكَانَتْ دِيَتُهُ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ.

Bu delillerden biri de el-Buhârî'nin Târîh'inde Kurra b. Da'mûs en-Numeyrî'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Ben ve amcam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldik ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, babamın diyeti bundadır, ona emret de onu bana versin' dedim. Babası Cahiliye döneminde öldürülmüştü. Peygamber: «Ona babasının diyetini ver» buyurdu. Ben: 'Annemin bunda bir hakkı var mıdır?' dedim. «Evet» buyurdu; babasının diyeti ise yüz deve idi.

وَقَدْ سَاقَهُ الْبُخَارِيُّ فِي التَّارِيخِ هَكَذَا: قَالَ قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ: أَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ النُّمَيْرِيُّ قَالَ: أَنَا عَائِذُ بْنُ رَبِيعَةَ بْنِ قَيْسٍ النُّمَيْرِيُّ قَالَ: حَدَّثَنِي قُرَّةُ بْنُ دَعْمُوصٍ، قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ أَنَا وَعَمِّي - إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ بِاللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرْنَا - وَسَكَتَ عَلَيْهِ الْبُخَارِيُّ ﵀، وَرِجَالُ إِسْنَادِهِ صَالِحُونَ لِلِاحْتِجَاجِ، إِلَّا عَائِذُ بْنُ رَبِيعَةَ بْنِ قَيْسٍ النُّمَيْرِيُّ فَلَمْ نَرَ مَنْ جَرَحَهُ وَلَا مَنْ عَدَلَهُ.

el-Buhârî bunu Târîh'te şöyle sevk etmiştir: Kays b. Hafs dedi ki: Bize el-Fudayl b. Süleymân en-Numeyrî bildirdi, dedi ki: Bize Âiz b. Rebîa b. Kays en-Numeyrî bildirdi, dedi ki: Bana Kurra b. Da'mûs rivayet etti, dedi ki: Ben ve amcam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldik... —hadisin sonuna kadar zikrettiğimiz lafızla—. el-Buhârî rahimehullâh buna dair sükût etmiştir; isnadının ricali, cerh edenini de ta'dil edenini de görmediğimiz Âiz b. Rebîa b. Kays en-Numeyrî hariç, ihticaca elverişlidir.

وَذَكَرَ لَهُ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي الْجَرْحِ وَالتَّعْدِيلِ تَرْجَمَةً، وَذَكَرَا أَنَّهُ سَمِعَ قُرَّةَ بْنَ دَعْمُوصٍ، وَلَمْ يَذْكُرَا فِيهِ جَرْحًا وَلَا تَعْدِيلًا.

el-Buhârî Târîh'inde ve İbn Ebî Hâtim el-Cerh ve't-Ta'dîl'de onun için bir biyografi açmışlar; Kurra b. Da'mûs'tan işittiğini zikretmişler, hakkında herhangi bir cerh yahut ta'dil zikretmemişlerdir.

وَظَاهِرُ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ يَقْتَضِي أَنَّ دِيَةَ الْمَقْتُولِ تُقَسَّمُ كَسَائِرِ تَرَكَتِهِ عَلَى فَرَائِضِ اللَّهِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ ; سَوَاءٌ كَانَ الْقَتْلُ عَمْدًا أَوْ خَطَأً، وَلَا يَخْلُو ذَلِكَ مِنْ خِلَافٍ.

Bu delillerin zahiri, öldürmenin kasıtlı yahut hataen olmasına bakılmaksızın maktulün diyetinin tıpkı diğer terekesi gibi Allah'ın belirlediği miras paylarına (ferâize) göre taksim edilmesini gerektirir ve zahir olan da budur; gerçi bu husus da ihtilaftan uzak değildir.

وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهَا مِيرَاثٌ كَقَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَعَنْهُ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّ

Ali radıyallâhu anh'tan bunun cumhurun dediği gibi miras olduğu rivayet edilmiştir; ondan gelen diğer bir rivayette ise şöyledir:

الدِّيَةَ لَا يَرِثُهَا إِلَّا الْعَصَبَةُ الَّذِينَ يَعْقِلُونَ عَنْهُ، وَكَانَ هَذَا هُوَ رَأْيُ عُمَرَ، وَقَدْ رَجَعَ عَنْهُ لَمَّا أَخْبَرَهُ الضَّحَّاكُ بِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ إِيَّاهُ: أَنْ يُوَرِّثَ زَوْجَةَ أَشْيَمَ الْمَذْكُورِ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا.

Diyete ancak onun adına âkile olan asabe mirasçı olur. Ömer'in görüşü de bu idi; fakat ed-Dahhâk kendisine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in adı geçen Eşyem'in karısını kocasının diyetine mirasçı kılmasını emrettiğini haber verince bu görüşünden dönmüştür.

وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: هِيَ مِيرَاثٌ، وَلَكِنَّهَا لَا تَقْضِي مِنْهَا دُيُونَهُ، وَلَا تَنْفُذُ مِنْهَا وَصَايَاهُ. وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ بِذَلِكَ.

Ebû Sevr dedi ki: O bir mirastır; ancak ondan borçları ödenmez ve vasiyetleri ondan yerine getirilmez. Ahmed'den de buna dair bir rivayet vardır.

قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَقَدْ ذَكَرَ الْخِرَقِيُّ فِيمَنْ أَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ لِرَجُلٍ فَقُتِلَ وَأُخِذَتْ دِيَتُهُ ; فَلِلْمُوصَى لَهُ بِالثُّلُثِ ثُلُثُ الدِّيَةِ، فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de dedi ki: el-Hırakī, malının üçte birini bir adama vasiyet edip de sonra öldürülen ve diyeti alınan kimse hakkında: İki rivayetten birinde, üçte bir vasiyet edilen kimseye diyetin üçte biri verilir, diye zikretmiştir.

وَالْأُخْرَى: لَيْسَ لِمَنْ أَوْصَى لَهُ بِالثُّلُثِ مِنَ الدِّيَةِ شَيْءٌ.

Diğer rivayette ise: Üçte bir vasiyet edilen kimse için diyetten hiçbir şey yoktur.