وَهَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهَا، وَلَا تَأْوِيلُهَا بِغَيْرِ مُسْتَنَدٍ صَحِيحٍ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، وَلِذَلِكَ اخْتَرْنَا مَا جَاءَ فِيهَا مِنْ أَنَّ تِلْكَ الْعَيْنَ الْخَائِنَةَ يَحِلُّ أَخْذُهَا، وَتَكُونُ هَدْرًا، وَلَمْ نَلْتَفِتْ إِلَى قَوْلٍ مِنْ أَقْوَالِ مَنْ خَالَفَ ذَلِكَ، وَلَا لِتَأْوِيلِهِمْ لِلنُّصُوصِ بِغَيْرِ مُسْتَنَدٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zikrettiğimiz bu sahih naslardan yüz çevrilmemeli ve Kitap veya Sünnet'ten sahih bir dayanak olmaksızın bunlar tevil edilmemelidir. Bu sebeple biz, o hain gözün çıkarılmasının helal olduğu ve heder sayılacağı yönünde bu naslarda geçen hükmü tercih ettik; buna muhalefet edenlerin görüşlerinden hiçbirine ve dönülmesi vacip olan bir dayanağa dayanmayan tevillerine iltifat etmedik. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اعْلَمْ أَنَّ صَاحِبَ الْمَنْزِلِ إِذَا أَرْسَلَ رَسُولًا إِلَى شَخْصٍ لِيَحْضُرَ عِنْدَهُ، فَإِنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ قَدِ اخْتَلَفُوا: هَلْ يَكُونُ الْإِرْسَالُ إِلَيْهِ إِذْنًا ; لِأَنَّهُ طَلَبَ حُضُورَهُ بِإِرْسَالِهِ إِلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ إِذَا جَاءَ مُنْزِلَ مَنْ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فَلَهُ الدُّخُولُ بِلَا إِذْنٍ جَدِيدٍ اكْتِفَاءً بِالْإِرْسَالِ إِلَيْهِ، أَوْ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَسْتَأْذِنَ إِذَا أَتَى الْمَنْزِلَ اسْتِئْذَانًا جَدِيدًا، وَلَا يَكْتَفِي بِالْإِرْسَالِ؟ وَكُلٌّ مِنَ
Sekizinci Mesele: Bil ki ev sahibi bir kimseye yanına gelmesi için elçi gönderdiğinde, ilim ehli şu hususta ihtilaf etmiştir: Ona elçi göndermek bir izin sayılır mı? Çünkü [ev sahibi] ona elçi göndermekle onun gelmesini talep etmiştir. Bu görüşe göre, davet edilen kimse kendisine elçi gönderenin evine geldiğinde, elçi gönderilmiş olmasıyla yetinerek yeni bir izin almaksızın içeri girme hakkına sahiptir. Yoksa eve geldiğinde elçi gönderilmesiyle yetinmeyip mutlaka yeni bir izin mi istemelidir?
الْقَوْلَيْنِ قَالَ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِرْسَالَ إِلَيْهِ إِذْنٌ يَكْفِي عَنِ الِاسْتِئْذَانِ عِنْدَ إِتْيَانِ الْمَنْزِلِ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ حَبِيبٍ، وَهُشَامٌ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ «: رَسُولُ الرَّجُلِ إِلَى الرَّجُلِ إِذْنُهُ» ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُعَاذٍ، ثَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى، ثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ «: إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ إِلَى طَعَامٍ فَجَاءَ مَعَ الرَّسُولِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَهُ إِذْنٌ» ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ اللُّؤْلُؤِيُّ: سَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ يَقُولُ: قَتَادَةُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي رَافِعٍ شَيْئًا، اهـ مِنْ أَبِي دَاوُدَ.
Her iki görüşü de ilim ehlinden bazıları savunmuştur. "Elçi göndermek, eve gelindiğinde izin isteme yerine geçen bir izindir" diyenler, Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Hammâd, Habîb'den, Hişâm da Muhammed'den, o da Ebû Hureyre'den anlattı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kişinin bir adama elçi göndermesi, onun [girmesi için] iznidir.» Bize Huseyn b. Muâz anlattı, bize Abdüla'lâ anlattı, bize Saîd, Katâde'den, o Ebû Râfi'den, o da Ebû Hureyre'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizden biriniz yemeğe davet edilir de elçiyle birlikte gelirse, şüphesiz bu onun için bir izindir.» Ebû Alî el-Lü'lüî şöyle demiştir: Ebû Dâvûd'un şöyle dediğini işittim: Katâde, Ebû Râfi'den hiçbir şey işitmemiştir. (Ebû Dâvûd'dan [nakil] bitti.)
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» : وَقَدْ ثَبَتَ سَمَاعُهُ مِنْهُ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي سَيَأْتِي فِي الْبُخَارِيِّ فِي كِتَابِ التَّوْحِيدِ مِنْ رِوَايَةِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ أَبَا رَافِعٍ حَدَّثَهُ، اهـ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: Buhârî'de Kitâbü't-Tevhîd'de Süleymân et-Teymî'nin Katâde'den, Ebû Râfi'in kendisine anlattığına dair gelecek olan hadiste, [Katâde'nin] ondan işittiği sabit olmuştur. (Alıntı bitti.)
وَيَدُلُّ لِصِحَّةِ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا: بَابُ إِذَا دُعِيَ الرَّجُلُ فَجَاءَ هَلْ يَسْتَأْذِنُ؟ وَقَالَ سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ «: هُوَ إِذْنُهُ» اهـ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْبُخَارِيَّ لَا يُعَلِّقُ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ، إِلَّا مَا هُوَ صَحِيحٌ عِنْدَهُ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» : فِي حَدِيثِ كَوْنِ «رَسُولِ الرَّجُلِ إِلَى الرَّجُلِ إِذْنُهُ» ، وَلَهُ مُتَابِعٌ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرِدِ مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، بِلَفْظِ «: رَسُولُ الرَّجُلِ إِلَى الرَّجُلِ إِذْنُهُ» ، وَأَخْرَجَ لَهُ شَاهِدًا مَوْقُوفًا عَلَى ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ «: إِذَا دُعِيَ الرَّجُلُ فَهُوَ إِذْنُهُ» ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مَرْفُوعًا، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği şeyin ve Buhârî'nin talik olarak rivayet ettiği şu başlığın sıhhatine delalet etmektedir: «Kişi davet edilip de geldiğinde izin ister mi?» Saîd, Katâde'den, o Ebû Râfi'den, o da Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «O, onun iznidir.» Daha önce defalarca belirttiğimiz gibi, malumdur ki Buhârî kesinlik sîgasıyla ancak katında sahih olan rivayetleri talik yapar. İbn Hacer Feth'te «Kişinin bir adama elçi göndermesi, onun iznidir» hadisi hakkında şöyle demiştir: Bunun, Buhârî'nin el-Edebü'l-Müfred'de Muhammed b. Sîrîn tarikinden Ebû Hureyre'den «Kişinin adama elçi göndermesi onun iznidir» lafzıyla tahric ettiği bir mütâbi'i vardır. Ayrıca İbn Mes'ûd'a mevkuf olan bir şâhidini de tahric etmiştir; [İbn Mes'ûd] şöyle demiştir: «Kişi davet edildiğinde bu onun iznidir.» Bunu İbn Ebî Şeybe merfû olarak da tahric etmiştir. (Kendisine ihtiyaç duyulan yer bitti.)
فَهَذِهِ جُمْلَةُ أَدِلَّةِ مَنْ قَالُوا: بِأَنَّ مَنْ دُعِيَ لَا يَسْتَأْذِنُ إِذَا قَدِمَ.
İşte bunlar, davet edilen kimsenin geldiğinde izin istemeyeceğini söyleyenlerin delillerinin toplamıdır.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: يَسْتَأْذِنُ إِذَا قَدِمَ إِلَى مَنْزِلِ الْمُرْسِلِ، وَلَا يَكْتَفِي بِإِرْسَالِ الرَّسُولِ، فَقَدِ احْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» : حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، أَخْبَرَنَا مُجَاهِدٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: دَخَلْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَوَجَدَ لَبَنًا فِي قَدَحٍ، فَقَالَ «: أَبَا هِرٍّ الْحَقْ أَهْلَ الصُّفَّةِ فَادْعُهُمْ إِلَيَّ» ، قَالَ: فَأَتَيْتُهُمْ فَدَعَوْتُهُمْ، فَأَقْبَلُوا فَاسْتَأْذَنُوا فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا، اهـ مِنْهُ، قَالَ: هَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ ﷺ أَرْسَلَ أَبَا هِرٍّ لِأَهْلِ الصُّفَّةِ، وَلَمْ يَكْتَفُوا بِالْإِرْسَالِ عَنِ الِاسْتِئْذَانِ وَلَوْ كَانَ يَكْفِي عَنْهُ لَبَيَّنَهُ ﷺ ; لِأَنَّهُ لَا يُؤَخِّرُ الْبَيَانَ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ.
Gönderenin evine geldiğinde izin isteyeceğini ve elçi gönderilmesiyle yetinilmeyeceğini söyleyenler ise Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Ömer b. Zerr anlattı; ve bana Muhammed b. Mukâtil anlattı, bize Abdullah haber verdi, bize Ömer b. Zerr haber verdi, bize Mücâhid, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [eve] girdim, bir kasede süt buldu ve: «Ey Ebû Hürr! Suffe ehline git ve onları bana çağır» buyurdu. [Ebû Hureyre] dedi ki: Yanlarına gittim ve onları çağırdım. Geldiler, izin istediler, onlara izin verildi ve girdiler. (Ondan [nakil] bitti.) Dedi ki: Bu sahih hadis, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Hürr'ü Suffe ehline elçi olarak gönderdiği ve onların izin istemek yerine sadece elçi gönderilmesiyle yetinmedikleri konusunda açıktır. Şayet bu [elçi gönderme] izin yerine yetseydi, sallallâhu aleyhi ve sellem bunu açıklardı; zira o, açıklamayı ihtiyaç vaktinden sonraya ertelemez.
وَمِنْ أَدِلَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ ظَاهِرُ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu görüş sahiplerinin delillerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun zahirindeki umumiliktir:
لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا الْآيَةَ ; لِأَنَّ ظَاهِرَهَا يَشْمَلُ مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ وَغَيْرَهُ، وَقَدْ جَمَعَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بَيْنَ أَدِلَّةِ الْقَوْلَيْنِ. قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» : وَجَمَعَ الْمُهَلَّبُ وَغَيْرُهُ بِتَنْزِيلِ ذَلِكَ عَلَى اخْتِلَافِ حَالَيْنِ إِنْ طَالَ الْعَهْدُ بَيْنَ الطَّلَبِ وَالْمَجِيءِ احْتَاجَ إِلَى اسْتِئْنَافِ الِاسْتِئْذَانِ، وَكَذَا إِنْ لَمْ يَطُلْ لَكِنْ كَانَ الْمُسْتَدْعِي فِي مَكَانٍ يَحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى الْإِذْنِ فِي الْعَادَةِ، وَإِلَّا لَمْ يَحْتَجْ إِلَى اسْتِئْنَافِ إِذْنٍ، وَقَالَ ابْنُ التِّينِ: لَعَلَّ الْأَوَّلَ فِيمَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُ مَنْ يَسْتَأْذِنُ لِأَجْلِهِ، وَالثَّانِي بِخِلَافِهِ. قَالَ: وَالِاسْتِئْذَانُ عَلَى كُلِّ حَالٍ أَحْوَطُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنْ حَضَرَ صُحْبَةَ الرَّسُولِ أَغْنَاهُ اسْتِئْذَانُ الرَّسُولِ، وَيَكْفِيهِ سَلَامُ الْمُلَاقَاةِ، وَإِنْ تَأَخَّرَ عَنِ الرَّسُولِ احْتَاجَ إِلَى الِاسْتِئْذَانِ، وَبِهَذَا جَمَعَ الطَّحَاوِيُّ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ «: فَأَقْبَلُوا فَاسْتَأْذَنُوا» فَدَلَّ عَلَى أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ لَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ، وَإِلَّا لَقَالَ: فَأَقْبَلْنَا، كَذَا قَالَ، اهـ كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ. وَأَقْرَبُهَا عِنْدِي الْجَمْعُ الْأَخِيرُ، وَيَدُلُّ لَهُ الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ فِيهِ، وَقَوْلُهُ فِي حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ الْمُتَقَدِّمِ: فَجَاءَ مَعَ الرَّسُولِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَهُ إِذْنٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
{ لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp... girmedikçe girmeyin” ayetidir; çünkü lafzın zahiri kendisine elçi gönderileni de başkasını da kapsamaktadır. İlim ehlinden bazıları bu iki görüşün delillerini uzlaştırmıştır. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: Mühelleb ve başkaları, bu durumu iki farklı hâle hamlederek uzlaştırmışlardır: Eğer davet ile geliş arasındaki süre uzarsa yeniden izin istemeye ihtiyaç duyar; aynı şekilde süre uzamasa bile çağıran kimse örfte yanında izin istenmesini gerektiren bir mekândaysa yine izin ister; aksi takdirde yeniden izin istemeye gerek kalmaz. İbnü't-Tîn ise şöyle demiştir: Birincisi belki de yanında kendisi sebebiyle izin istenecek bir kimsenin bulunmadığını bilen kişi hakkındadır, ikincisi ise bunun aksinedir. Dedi ki: Her halükarda izin istemek daha ihtiyatlıdır. Başkası da şöyle demiştir: Eğer elçiyle birlikte gelmişse elçinin izin istemesi ona yeter ve sadece karşılaşma selamı vermesi kâfi gelir; şayet elçiden sonra gelmişse izin istemeye ihtiyaç duyar. Tahâvî de bu şekilde uzlaştırmış ve hadisteki: «Geldiler ve izin istediler» ifadesini delil getirmiştir; bu da Ebû Hureyre'nin onlarla birlikte olmadığını gösterir, aksi takdirde "geldik" derdi; o böyle demiştir. (İbn Hacer'in sözü bitti.) Bana göre bu uzlaştırmaların en isabetlisi sonuncusudur; zikredilen hadis ve Ebû Dâvûd'un geçen hadisindeki: «Elçiyle beraber gelirse şüphesiz bu onun için bir izindir» sözü de buna delalet etmektedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَضِّ الْبَصَرِ، وَحِفْظِ الْفَرْجِ، وَيَدْخُلُ فِي حِفْظِ الْفَرْجِ: حِفْظُهُ مِنَ الزِّنَى، وَاللِّوَاطِ، وَالْمُسَاحَقَةِ، وَحِفْظُهُ مِنَ الْإِبْدَاءِ لِلنَّاسِ وَالِانْكِشَافِ لَهُمْ، وَقَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ أُخَرُ عَلَى أَنَّ حِفْظَهُ مِنَ الْمُبَاشَرَةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ يَلْزَمُ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا الزَّوْجَةَ وَالسُّرِّيَّةَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنُونَ» وَ «سَأَلَ سَائِلٌ» ، وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ [٢٣ \ ٥ - ٦] وَ [٧٠ \ ٢٩ - ٣٠] .
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } “Mümin erkeklere söyle, gözlerini [harama bakmaktan] sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu onlar için daha temizdir. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. Mümin kadınlara da söyle, gözlerini [harama bakmaktan] sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar...” buyruğunda Allah -celle ve alâ- mümin erkeklere ve mümin kadınlara gözlerini sakınmayı ve ırzlarını korumayı emretmiştir. Irzın korunması kapsamına; zinadan, livatadan ve kadınların birbirleriyle ilişkisinden (sevîk) korumak girdiği gibi, insanlara açılıp gösterilmesinden korunması da girer. Diğer ayetler de bu ayetin delalet ettiği cinsel temastan ırzı korumanın zevce ve cariye dışındaki her şeyden zorunlu olduğuna delalet etmiştir; bu da Mü'minûn ve Se'ele Sâilun (Meâric) Surelerinde yer alan Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ } “Onlar ki ırzlarını korurlar. Ancak eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesnadır; çünkü onlar bundan dolayı kınanmazlar.” [23:5-6] ve [70:29-30].
فَقَدْ بَيَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ حِفْظَ الْفَرْجِ مِنَ الزِّنَى، وَاللِّوَاطِ لَازِمٌ، وَأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ حِفْظُهُ عَنِ الزَّوْجَةِ وَالْمَوْطُوءَةِ بِالْمِلْكِ.
Bu ayet, ırzın zinadan ve livatadan korunmasının zorunlu olduğunu; zevceden ve mülkiyet yoluyla cinsel ilişkide bulunulan cariyeden ise korunmasının gerekmediğini beyan etmiştir.
وَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» أَنَّ الرَّجُلَ يَجِبُ عَلَيْهِ حِفْظُ فَرْجِهِ عَنْ وَطْءِ زَوْجَتِهِ فِي الدُّبُرِ، وَذَكَرْنَا لِذَلِكَ أَدِلَّةً كَثِيرَةً، وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْكَلَامَ عَلَى آيَةِ: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ [٢٣ \ ٥] ، فِي سُورَةِ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» ، وَقَدْ وَعَدَ اللَّهُ تَعَالَى مَنِ امْتَثَلَ أَمْرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ بِالْمَغْفِرَةِ وَالْأَجْرِ الْعَظِيمِ، إِذَا عَمِلَ مَعَهَا الْخِصَالَ الْمَذْكُورَةَ مَعَهَا فِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ إِلَى
Bakara Suresi'nde erkeğin, fercini eşine dübürden yaklaşmaktan korumasının farz olduğunu açıklamış ve buna dair pek çok delil zikretmiştik. { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ } [23:5] ayetine dair açıklamayı Kad Efleha'l-Mü'minûn Suresi'nde genişçe yapmıştık. Allah Teâlâ bu ayetteki emrine uyan erkek ve kadınlara, Ahzâb Suresi'nde bununla birlikte zikredilen hasletleri de işledikleri takdirde mağfiret ve büyük bir mükâfat vaat etmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ } başlayıp
قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا [٣٣ \ ٣٥] ، وَأَوْضَحَ تَأْكِيدَ حِفْظِ الْفَرْجِ عَنِ الزِّنَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا [١٧ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا إِلَّا مَنْ تَابَ الْآيَةَ [٢٥ \ ٦٨ - ٧٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَأَوْضَحَ لُزُومَ حِفْظِ الْفَرْجِ عَنِ اللِّوَاطِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ عُدْوَانٌ فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ فِي قِصَّةِ قَوْمِ لُوطٍ ; كَقَوْلِهِ: أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ [٢٦ \ ١٦٥ - ١٦٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ [٢٩ \ ٢٨ - ٢٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا } “...ırzlarını koruyan erkekler ve koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır” [33:35] buyruğuna kadar devam etmektedir. Zinadan ırzı korumanın tekidini diğer ayetlerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayasızlık ve çok kötü bir yoldur” [17:32] ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا إِلَّا مَنْ تَابَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa ağır bir cezayla karşılaşır. Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tövbe eden müstesna...” [25:68-70]. Bunlara benzer daha pek çok ayet vardır. Livatadan ırzı korumanın zorunluluğunu ve bunun bir haddi aşma olduğunu da Lût kavmi kıssasındaki pek çok ayette beyan etmiştir; nitekim şöyle buyurur: { أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ } “İnsanlar arasından erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz! Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz” [26:165-166] ve Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } “Lût'u da [gönderdik]. Hani kavmine şöyle demişti: «Siz gerçekten, sizden önce âlemlerden hiçbir kimsenin yapmadığı pek çirkin bir hayasızlığı yapıyorsunuz. Siz gerçekten erkeklere yaklaşıyor, yolu kesiyor ve meclisinizde çirkinlikler mi işliyorsunuz?»” [29:28-29] ve benzeri diğer ayetler.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَأَدِلَّتَهُمْ فِي عُقُوبَةِ فَاعِلِ فَاحِشَةِ اللِّوَاطِ فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، وَعُقُوبَةَ الزَّانِي فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ.
Livata fahişeliğini işleyenin cezası hususunda ilim ehlinin sözlerini ve delillerini Hûd Suresi'nde, zinanın cezasını da bu mübarek surenin başında açıklamıştık.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَمْرَ بِحِفْظِ الْفَرْجِ يَتَنَاوَلُ حِفْظَهُ مِنَ انْكِشَافِهِ لِلنَّاسِ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَحِفْظُ الْفَرْجِ تَارَةً يَكُونُ بِمَنْعِهِ مِنَ الزِّنَى ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ الْآيَةَ [٢٣ \ ٥] ، وَتَارَةً يَكُونُ بِحِفْظِهِ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ وَالسُّنَنِ «: احْفَظْ عَوْرَتَكَ إِلَّا مِنْ زَوْجَتِكَ أَوْ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ» ، اهـ مِنْهُ.
Bil ki ırzı koruma emri, onun insanlara açılmaktan korunmasını da kapsar. İbn Kesîr rahimehullâh bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Irzı korumak bazen zinadan men etmek suretiyle olur; nitekim Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ } “Onlar ki ırzlarını korurlar” [23:5] buyurmuştur. Bazen de ona bakılmaktan korumak suretiyle olur; nitekim Ahmed'in Müsned'inde ve Sünen'lerde geçen hadiste şöyle buyrulmuştur: «Avret yerini eşin ve sahip olduğun cariyelerin dışındakilerden koru.» (Ondan [nakil] bitti.)
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: مِنْ لِلتَّبْعِيضِ وَالْمُرَادُ غَضُّ الْبَصَرِ عَمَّا يَحْرُمُ، وَالِاقْتِصَارُ بِهِ عَلَى مَا يَحِلُّ، وَجَوَّزَ الْأَخْفَشُ أَنْ تَكُونَ مَزِيدَةً، وَأَبَاهُ سِيبَوَيْهِ، فَإِنْ قُلْتَ: كَيْفَ دَخَلَتْ فِي غَضِّ الْبَصَرِ دُونَ حِفْظِ الْفَرْجِ؟ قُلْتُ: دَلَالَةً عَلَى أَنَّ أَمْرَ النَّظَرِ أَوْسَعُ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَحَارِمَ لَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَى شُعُورِهِنَّ، وَصُدُورِهِنَّ، وَثُدِيِّهِنَّ، وَأَعْضَادِهِنَّ، وَأَسْوُقِهِنَّ، وَأَقْدَامِهِنَّ، وَكَذَلِكَ الْجَوَارِي الْمُسْتَعْرَضَاتُ، وَالْأَجْنَبِيَّةُ يُنْظَرُ إِلَى وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا وَقَدَمَيْهَا فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ، وَأَمَّا أَمْرُ الْفَرْجِ فَمُضَيَّقٌ، وَكَفَاكَ فَرْقًا أَنْ أُبِيحَ النَّظَرَ إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ مِنْهُ، وَحُظِرَ الْجِمَاعُ إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ مِنْهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ مَعَ حِفْظِهَا مِنَ الْإِفْضَاءِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ حِفْظُهَا عَنِ الْإِبْدَاءِ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ } “Mümin erkeklere söyle, gözlerini [harama bakmaktan] sakınsınlar” buyruğu hakkında Zemahşerî Keşşâf'ta şöyle demiştir: Min (مِنْ) teb'îz (kısmîlik/bölme) içindir; murat ise gözü haram olandan sakınmak ve helal olanla yetinmektir. Ahfeş min harfinin zâid olmasını caiz görmüş, Sîbeveyh ise bunu reddetmiştir. Eğer: "Irzın korunmasında değil de neden gözü sakınmada min edatı girdi?" dersen, derim ki: Bakma meselesinin daha geniş olduğuna delalet etmek içindir; görmez misin ki mahrem kadınların saçlarına, göğüslerine, memelerine, pazılarına, baldırlarına ve ayaklarına bakmakta beis yoktur. Satılık cariyeler de böyledir; yabancı kadının ise iki rivayetten birine göre yüzüne, ellerine ve ayaklarına bakılabilir. Ferc meselesi ise dar tutulmuştur. Bakmanın istisna edilenler hariç mubah kılınması, cinsel birleşmenin ise istisna edilenler hariç yasaklanması fark olarak sana yeter. Irzların helal olmayana yönelmekten korunmasıyla birlikte, açığa vurulmaktan korunmasının kastedilmiş olması da caizdir.
وَعَنِ ابْنِ زَيْدٍ: كُلُّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ حِفْظِ الْفَرْجِ فَهُوَ عَنِ الزِّنَى إِلَّا هَذَا فَإِنَّهُ أَرَادَ بِهِ الِاسْتِتَارَ، اهـ كَلَامُ الزَّمَخْشَرِيِّ.
İbn Zeyd'den ise şöyle nakledilmiştir: Kur'an'da ırzın korunmasına dair geçen her yer zinadan korunmadır; ancak burası hariçtir, çünkü burada örtünmeyi kastetmiştir. (Zemahşerî'nin sözü bitti.)
وَمَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِحِفْظِ الْفَرْجِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الِاسْتِتَارُ فِيهِ نَظَرٌ، بَلْ يَدْخُلُ فِيهِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا حِفْظُهُ مِنَ الزِّنَى وَاللِّوَاطِ، وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى ذَلِكَ تَقْدِيمُهُ الْأَمْرَ بِغَضِّ الْبَصَرِ عَلَى الْأَمْرِ بِحِفْظِ الْفَرْجِ ; لِأَنَّ النَّظَرَ بَرِيدُ الزِّنَى، كَمَا سَيَأْتِي إِيضَاحُهُ قَرِيبًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَا ذُكِرَ جَوَازُ النَّظَرِ إِلَيْهِ مِنَ الْمَحَارِمِ لَا يَخْلُو بَعْضُهُ مِنْ نَظَرٍ، وَسَيَأْتِي تَحْقِيقُ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى وَتَفْصِيلُهُ فِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» ، كَمَا وَعَدْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، أَنَّا نُوَضِّحُ مَسْأَلَةَ الْحِجَابِ فِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» .
İbn Zeyd'den nakledilen, bu ayette ırzı korumaktan muradın örtünmek olduğu görüşü tartışmalıdır (eleştiriye açıktır); bilakis fercin zinadan ve livatadan korunması buna öncelikle dâhildir. Buna delillerden biri de gözü sakınma emrinin ırzı koruma emrinden öne geçirilmesidir; çünkü bakmak zinanın postacısıdır (öncüsüdür), nitekim inşâallâhu teâlâ yakında bu açıklanacaktır. Mahremlerden bakılması caiz olduğu zikredilen yerlerin bir kısmı da eleştiriden uzak değildir; inşâallâhu teâlâ bunun tahkiki ve ayrıntısı Ahzâb Suresi'nde gelecektir, nitekim bu mübarek kitabın mukaddimesinde tesettür meselesini Ahzâb Suresi'nde açıklayacağımızı vadetmiştik.
وَقَوْلُ الزَّمَخْشَرِيَّ: إِنَّ مِنْ فِي قَوْلِهِ: يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ لِلتَّبْعِيضِ، قَالَهُ غَيْرُهُ، وَقَوَّاهُ الْقُرْطُبِيُّ بِالْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي أَنَّ نَظْرَةَ الْفُجَاءَةِ لَا حَرَجَ فِيهَا، وَعَلَيْهِ أَنْ يَغُضَّ بَصَرَهُ بَعْدَهَا، وَلَا يَنْظُرَ نَظَرًا عَمْدًا إِلَى مَا لَا يَحِلُّ، وَمَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ عَنِ الْأَخْفَشِ، وَذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَنَّ مِنْ زَائِدَةٌ، لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَقِيلَ الْغَضُّ: النُّقْصَانُ، يُقَالُ: غَضَّ فَلَانٌ مِنْ فُلَانٍ، أَيْ: وَضَعَ مِنْهُ، فَالْبَصَرُ إِذَا لَمْ يُمَكَّنْ مِنْ عَمَلِهِ، فَهُوَ مَوْضُوعٌ مِنْهُ وَمَنْقُوصٌ، فَـ مِنْ صِلَةٌ لِلْغَضِّ، وَلَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ، وَلَا لِلزِّيَادَةِ، اهـ مِنْهُ.
Zemahşerî'nin { يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ } kavlindeki min edatının teb'îz için olduğu sözünü başkaları da söylemiştir. Kurtubî de ani bakışta bir sakınca olmadığına, bundan sonra kişinin gözünü sakınması ve helal olmayana kasıtlı olarak bakmaması gerektiğine dair varid olan hadislerle bunu kuvvetlendirmiştir. Zemahşerî'nin Ahfeş'ten naklettiği, Kurtubî ve başkalarının da zikrettiği min edatının zâid olduğu görüşüne ise itibar edilmez. Kurtubî şöyle demiştir: Gadd (غَضّ) kelimesinin eksiltme anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim falan kimseden 'gadda' denildiğinde onu küçülttü/eksitti anlamına gelir. Göz işlevini yapmaktan engellendiğinde, o eksiltilmiş ve küçültülmüş olur; dolayısıyla min harfi gadd fiilinin sılasıdır (bağlantısıdır), ne teb'îz ne de zâidlik içindir. (Kurtubî'den nakil bitti.)
وَالْأَظْهَرُ عِنْدَنَا أَنَّ مَادَّةَ الْغَضِّ تَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفَسِهَا وَتَتَعَدَّى إِلَيْهِ أَيْضًا بِالْحَرْفِ الَّذِي هُوَ مِنْ وَمِثْلُ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْ أُمْثِلَةِ تَعَدِّي الْغَضِّ لِلْمَعْقُولِ بِنَفْسِهِ قَوْلُ جَرِيرٍ:
Bizce en zahir olan görüş; gadd (غَضّ) kökünün mef'ûle hem bizzat geçişli (müteaddî) olduğu hem de min (مِنْ) harfiyle geçişli olduğudur. Arap kelamında bunun benzeri çoktur. Gadd fiilinin mef'ûle bizzat geçişli olmasına Cerîr'in şu sözü örnektir:
فَغُضَّ الطَّرْفَ إِنَّكَ مِنْ نُمَيْرٍ ... فَلَا كَعْبًا بَلَغْتَ وَلَا كِلَابًا
Gözünü indir, çünkü sen Numeyr kabilesindensin; ne Ka'b'a eriştin ne de Kilâb'a!
وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Ve Antere'nin şu sözü de [buna örnektir]:
وَأَغُضُّ طَرْفِي مَا بَدَتْ لِي جَارَتِي ... حَتَّى يُوَارِيَ جَارَتِي مَأْوَاهَا
Komşum bana göründüğünde gözümü sakınırım; ta ki komşumu evi gizleyinceye kadar.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de [buna örnektir]:
وَمَا كَانَ غَضُّ الطَّرْفِ مِنَّا سَجِيَّةً ... وَلَكِنَّنَا فِي مُذْحِجٍ غِرْبَانِ
Göz sakınmak bizim huyumuz değildi; fakat biz Mezhic içinde yabancılarız (garibiz).
لِأَنَّ قَوْلَهُ: غَضُّ الطَّرْفِ مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ بِدُونِ حَرْفٍ.
Zira onun: Gaddü't-tarf (غَضُّ الطَّرْفِ) sözü harf-i cer olmaksızın mef'ûlüne muzaf olmuş bir mastardır.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ تَعَدِّي الْغَضِّ بِـ مِنْ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنَ الْأَمْرِ بِغَضِّ الْبَصَرِ قَدْ جَاءَ فِي آيَةٍ أُخْرَى تَهْدِيدُ مَنْ لَمْ يَمْتَثِلْهُ، وَلَمْ يَغُضَّ بَصَرَهُ عَنِ الْحَرَامِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ [٤٠ \ ١٩] .
Gadd fiilinin min (مِنْ) ile geçişli olmasına Allah Teâlâ'nın şu buyrukları örnektir: { يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ } ve { وَيَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ }. Burada zikredilen gözü sakınma emrine uymayıp gözünü haramdan sakınmayan kimseye yönelik tehdit başka bir ayette gelmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ } “[Allah] gözlerin hain bakışını bilir” [40:19].
وَقَدْ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀: وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ، لِلْحَسَنِ: إِنَّ نِسَاءَ الْعَجَمِ يَكْشِفْنَ صَدْرَهُنَّ وَرُءُوسَهُنَّ، قَالَ: اصْرِفْ بَصَرَكَ عَنْهُنَّ، يَقُولُ اللَّهُ ﷿: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ قَالَ قَتَادَةُ: عَمًّا لَا يَحِلُّ لَهُمْ، وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ خَائِنَةُ الْأَعْيُنِ النَّظَرُ إِلَى مَا نُهِيَ عَنْهُ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Buhârî rahimehullâh şöyle demiştir: Saîd b. Ebi'l-Hasen, Hasen[-i Basrî]'ye: "Acem kadınları göğüslerini ve başlarını açıyorlar" dedi. [Hasen] dedi ki: "Gözünü onlardan çevir. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } Katâde: 'Kendilerine helal olmayan şeylerden' dedi. { وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } Gözlerin hainliği, yasaklanan şeye bakmaktır." (Kendisine ihtiyaç duyulan yer lafzıyla bitti.)
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ فِيهِ الْوَعِيدُ لِمَنْ يَخُونُ بِعَيْنِهِ بِالنَّظَرِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَهُ، وَهَذَا الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَتَانِ مِنَ الزَّجْرِ عَنِ النَّظَرِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ.
Bununla anlarsın ki Allah Teâlâ'nın: { يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ } “[Allah] gözlerin hain bakışını bilir” buyruğunda, kendisine helal olmayana bakarak gözüyle hıyanet eden kimseye tehdit vardır. İki ayetin delalet ettiği helal olmayana bakmaktan sakındırma hususu birçok hadiste açıkça ifade edilmiştir.
مِنْهَا: مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ «: إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ بِالطُّرُقَاتِ» ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَنَا مِنْ مَجَالِسِنَا بُدٌّ نَتَحَدَّثُ فِيهَا، قَالَ «: فَإِذَا أَبَيْتُمْ إِلَّا الْمَجْلِسَ فَأَعْطُوا الطَّرِيقَ حَقَّهُ» ، قَالُوا: وَمَا حَقُّ الطَّرِيقِ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَ «: غَضُّ الْبَصَرِ، وَكَفُّ الْأَذَى، وَرَدُّ السَّلَامِ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ» ، انْتَهَى، هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي «صَحِيحِهِ» .
Bunlardan biri, Sahîh'te Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan sabit olan şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yollarda oturmaktan sakının» buyurdu. Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, oturup sohbet ettiğimiz meclislerimizden vazgeçemeyiz." [Resûlullah] buyurdu ki: «Eğer oturmaktan vazgeçmiyorsanız yolun hakkını verin.» Dediler ki: "Yolun hakkı nedir ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem?" Buyurdu ki: «Gözü [harama bakmaktan] sakınmak, eziyet vermekten kaçınmak, selamı almak, iyiliği emredip kötülükten nehyetmektir.» (Bitti.) Bu, Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır.
وَمِنْهَا مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: أَرْدَفَ النَّبِيُّ ﷺ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ يَوْمَ النَّحْرِ خَلْفَهُ عَلَى عَجُزِ رَاحِلَتِهِ، وَكَانَ الْفَضْلُ رَجُلًا وَضِيئًا فَوَقَفَ النَّبِيُّ ﷺ لِلنَّاسِ يُفْتِيهِمْ، وَأَقْبَلَتِ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ وَضِيئَةٌ تَسْتَفْتِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَأَعْجَبَهُ حُسْنُهَا، فَالْتَفَتَ النَّبِيُّ ﷺ وَالْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، فَأَخْلَفَ بِيَدِهِ، فَأَخَذَ بِذَقَنِ الْفَضْلِ فَعَدَلَ وَجْهَهُ عَنِ النَّظَرِ إِلَيْهَا، الْحَدِيثَ.
Bunlardan biri de Sahîh'te Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan sabit olan şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurban bayramı günü Fadl b. Abbâs'ı biniti üzerinde arkasına bindirdi. Fadl yakışıklı bir adamdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara fetva vermek üzere durdu. O sırada Has'am kabilesinden güzel bir kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetva istemek üzere geldi. Fadl ona bakmaya başladı ve onun güzelliği hoşuna gitti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dönüp baktı; Fadl ona bakıyordu. Bunun üzerine elini arkaya uzatıp Fadl'ın çenesinden tuttu ve yüzünü ona bakmaktan çevirdi... (Hadis).
وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ: أَنَّهُ ﷺ صَرَفَ وَجْهَ الْفَضْلِ عَنِ النَّظَرِ إِلَيْهَا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ نَظَرَهُ إِلَيْهَا لَا يَجُوزُ، وَاسْتِدْلَالُ مَنْ يَرَى أَنَّ لِلْمَرْأَةِ الْكَشْفَ عَنْ وَجْهِهَا بِحَضْرَةِ الرِّجَالِ الْأَجَانِبِ بِكَشْفِ الْخَثْعَمِيَّةِ وَجْهَهَا فِي هَذَا الْحَدِيثِ، سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْجَوَابُ عَنْهُ فِي
Hadisteki delil yeri: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fadl'ın yüzünü ona bakmaktan çevirmesidir; bu da onun kadına bakmasının caiz olmadığına delalet eder. Kadının yabancı erkeklerin yanında yüzünü açabileceğini savunanların bu hadiste Has'amlı kadının yüzünün açık olmasına dayanarak getirdikleri delilin cevabı, inşâallah Ahzâb Suresi'nde
الْكَلَامِ عَلَى مَسْأَلَةِ الْحِجَابِ فِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» .
hicap (tesettür) meselesi işlenirken gelecektir.
وَمِنْهَا مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا: مِنْ أَنَّ نَظَرَ الْعَيْنِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَهَا تَكُونُ بِهِ زَانِيَةً، فَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ: مَا رَأَيْتُ شَيْئًا أَشْبَهَ بِاللَّمَمِ مِمَّا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «: إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَى ابْنِ آدَمَ حَظَّهُ مِنَ الزِّنَى أَدْرَكَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ، فَزِنَى الْعَيْنِ: النَّظَرُ، وَزِنَى اللِّسَانِ: الْمَنْطِقُ، وَالنَّفْسُ تَتَمَنَّى وَتَشْتَهِي، وَالْفَرْجُ يُصَدِّقُ ذَلِكَ كُلَّهُ وَيُكَذِّبُهُ» ، اهـ، هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ، وَالْحَدِيثُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ زِيَادَةٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا هُنَا.
Bunlardan biri de Sahîhayn ve diğer kaynaklarda sabit olan: Gözün kendisine helal olmayana bakması sebebiyle zâni sayılacağıdır. Nitekim Sahîh'te İbn Abbâs'tan şöyle dediği sabit olmuştur: Ebû Hureyre'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu sözden küçük günahlara (lemem) daha çok benzeyen bir şey görmedim: «Şüphesiz Allah, Âdemoğlunun zinadan payını yazmıştır, o buna mutlaka erişir: Gözün zinası bakmaktır; dilin zinası konuşmaktır; nefis temenni eder ve arzular; ferc ise bunların hepsini ya doğrular ya da yalanlar.» (Alıntı bitti.) Bu Buhârî'nin lafzıdır ve hadis müttefekun aleyhtir; bazı rivayetlerinde burada zikrettiğimizden daha fazla ziyade vardır.
وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ «: فَزِنَى الْعَيْنِ النَّظَرُ» ، فَإِطْلَاقُ اسْمِ الزِّنَى عَلَى نَظَرِ الْعَيْنِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى تَحْرِيمِهِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْهُ، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ.
Buradaki delil yeri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Gözün zinası bakmaktır» sözüdür. Gözün helal olmayana bakmasına zina isminin verilmesi, onun haramlığına ve ondan sakındırıldığına dair açık bir delildir. Bu manadaki hadisler pek çok ve meşhurdur.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ النَّظَرَ سَبَبُ الزِّنَى فَإِنَّ مَنْ أَكْثَرَ مِنَ النَّظَرِ إِلَى جَمَالِ امْرَأَةٍ مَثَلًا قَدْ يَتَمَكَّنُ بِسَبَبِهِ حُبُّهَا مِنْ قَلْبِهِ تَمَكُّنًا يَكُونُ سَبَبَ هَلَاكِهِ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ، فَالنَّظَرُ بَرِيدُ الزِّنَى، وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْوَلِيدِ الْأَنْصَارِيُّ:
Malumdur ki bakmak zinanın sebebidir; zira mesela bir kadının güzelliğine çokça bakan kimsenin kalbine onun sevgisi öyle bir yerleşir ki bu onun helakine sebep olabilir -Allah korusun-. Bakmak zinanın postacısıdır (öncüsüdür). Müslim b. el-Velîd el-Ensârî şöyle demiştir:
كَسَبَتْ لِقَلْبِي نَظْرَةً لِتَسُرَّهُ ... عَيْنِي فَكَانَتْ شِقْوَةً وَوَبَالًا
Gözüm, kalbimi sevindirsin diye bir bakış kazandırdı; oysa o bir bedbahtlık ve vebal oldu.
مَا مَرَّ بِي شَيْءٌ أَشَدُّ مِنَ الْهَوَى ... سُبْحَانَ مَنْ خَلَقَ الْهَوَى وَتَعَالَى
Başıma sevdadan daha çetin bir şey gelmedi; sevdayı yaratan Allah ne yücedir, münezzehtir!
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْعَيْنَ لِلْقَلْبِ رَائِدٌ ... فَمَا تَأْلَفُ الْعَيْنَانِ فَالْقَلْبُ آلِفُ
Görmez misin ki göz kalbin öncüsüdür; iki göz neye ülfet ederse kalp de ona bağlanır.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
وَأَنْتَ إِذَا أَرْسَلْتَ طَرْفَكَ رَائِدًا ... لِقَلْبِكَ يَوْمًا أَتْعَبَتْكَ الْمُنَاظِرُ
Sen bir gün kalbine kılavuz olarak gözünü saldığında, görünen manzaralar seni yorar.
رَأَيْتَ الَّذِي لَا كُلَّهُ أَنْتَ قَادِرٌ ... عَلَيْهِ وَلَا عَنْ بَعْضِهِ أَنْتَ صَابِرُ
Öyle şeyler görürsün ki ne hepsine gücün yeter ne de bir kısmına sabredebilirsin.
وَقَالَ أَبُو الطَّيِّبِ الْمُتَنَبِّي:
Ebüt-Tayyib el-Mütenebbî de şöyle demiştir:
وَأَنَا الَّذِي اجْتَلَبَ الْمَنِيَّةَ طَرْفُهُ ... فَمَنِ الْمُطَالِبُ وَالْقَتِيلُ الْقَاتِلُ
Ben o kimseyim ki ecelini gözü getirdi; öldürülen katilken davacı kimdir?
وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ الْجَوْزِيِّ ﵀ فِي كِتَابِهِ «ذَمِّ الْهَوَى» فُصُولًا جَيِّدَةً نَافِعَةً أَوْضَحَ فِيهَا الْآفَاتِ الَّتِي يُسَبِّبُهَا النَّظَرُ وَحَذَّرَ فِيهَا مِنْهُ، وَذَكَرَ كَثِيرًا مِنْ أَشْعَارِ الشُّعَرَاءِ، وَالْحِكَمِ النَّثْرِيَّةِ
İbnü'l-Cevzî rahimehullâh Zemmü'l-Hevâ adlı kitabında, bakmanın sebep olduğu afetleri açıkladığı ve ondan sakındırdığı güzel ve faydalı fasıllar zikretmiş; şairlerin şiirlerinden ve mensur hikmetlerden birçoğunu aktarmıştır
فِي ذَلِكَ وَكُلُّهُ مَعْلُومٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
bu hususta zikredilenlerin tamamı malumdur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَرْجِعُ جَمِيعُهُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler...” buyruğu hakkında öncelikle bil ki âlimlerin bu ayetteki sözlerinin tamamı üç görüşe racidir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الزِّينَةَ هُنَا نَفْسُ شَيْءٍ مِنْ بَدَنِ الْمَرْأَةِ ; كَوَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا.
Birincisi: Buradaki zinetten kasıt, kadının yüzü ve elleri gibi bizzat bedeninden bir parçadır.
الثَّانِي: أَنَّ الزِّينَةَ هِيَ مَا يُتَزَيَّنُ بِهِ خَارِجًا عَنْ بَدَنِهَا.
İkincisi: Zinet, onun bedeninin dışında süslendiği şeylerdir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِي الزِّينَةِ الْمَذْكُورَةِ الْخَارِجَةِ عَنْ بَدَنِ الْمَرْأَةِ قَوْلَانِ:
Bu görüşe göre kadının bedeninin dışındaki mezkûr zinet hakkında iki görüş vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا الزِّينَةُ الَّتِي لَا يَتَضَمَّنُ إِبْدَاؤُهَا رُؤْيَةَ شَيْءٍ مِنَ الْبَدَنِ ; كَالْمُلَاءَةِ الَّتِي تَلْبَسُهَا الْمَرْأَةُ فَوْقَ الْقَمِيصِ وَالْخِمَارِ وَالْإِزَارِ.
Birincisi: Açığa vurulması bedenden herhangi bir şeyin görülmesini içermeyen zinettir; kadının gömlek, başörtüsü ve izarın üzerine giydiği mülâe (çarşaf/dış örtü) gibi.
وَالثَّانِي: أَنَّهَا الزِّينَةُ الَّتِي يَتَضَمَّنُ إِبْدَاؤُهَا رُؤْيَةَ شَيْءٍ مِنَ الْبَدَنِ كَالْكُحْلِ فِي الْعَيْنِ.
İkincisi: Açığa vurulması, gözdeki sürme gibi bedenden bir şeyin görülmesini içeren zinettir.
فَإِنَّهُ يَتَضَمَّنُ رُؤْيَةَ الْوَجْهِ أَوْ بَعْضِهِ، وَكَالْخِضَابِ وَالْخَاتَمِ، فَإِنَّ رُؤْيَتَهُمَا تَسْتَلْزِمُ رُؤْيَةَ الْيَدِ، وَكَالْقُرْطِ وَالْقِلَادَةِ وَالسِّوَارِ، فَإِنَّ رُؤْيَةَ ذَلِكَ تَسْتَلْزِمُ رُؤْيَةَ مَحَلِّهِ مِنَ الْبَدَنِ ; كَمَا لَا يَخْفَى.
Çünkü o, yüzün veya bir kısmının görülmesini içerir. Kına ve yüzük de böyledir; zira bunların görülmesi elin görülmesini gerektirir. Küpe, gerdanlık ve bilezik gibi [zinetler] de böyledir; nitekim bunların görülmesi -gizli olmadığı üzere- bedendeki yerlerinin görülmesini gerektirir.
وَسَنَذْكُرُ بَعْضَ كَلَامِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ، ثُمَّ نُبَيِّنُ مَا يُفْهَمُ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ رُجْحَانُهُ.
İlim ehlinin bu konudaki bazı sözlerini zikredeceğiz, ardından Kur'an ayetlerinden racih olduğu anlaşılan görüşü açıklayacağız.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا أَيْ: لَا يُظْهِرْنَ شَيْئًا مِنَ الزِّينَةِ لِلْأَجَانِبِ، إِلَّا مَا لَا يُمْكِنُ إِخْفَاؤُهُ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ كَالرِّدَاءِ وَالثِّيَابِ، يَعْنِي عَلَى مَا كَانَ يَتَعَاطَاهُ نِسَاءُ الْعَرَبِ مِنَ الْمِقْنَعَةِ الَّتِي تُجَلِّلُ ثِيَابَهَا، وَمَا يَبْدُو مِنْ أَسَافِلِ الثِّيَابِ، فَلَا حَرَجَ عَلَيْهَا فِيهِ لِأَنَّ هَذَا لَا يُمْكِنُهَا إِخْفَاؤُهُ وَنَظِيرُهُ فِي زِيِّ النِّسَاءِ مَا يَظْهَرُ مِنْ إِزَارِهَا، وَمَا لَا يُمْكِنُ إِخْفَاؤُهُ، وَقَالَ بِقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ: الْحَسَنُ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَأَبُو الْجَوْزَاءِ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَغَيْرُهُمْ، وَقَالَ الْأَعْمَشُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: وَجْهَهَا وَكَفَّيْهَا وَالْخَاتَمَ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَعَطَاءٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَأَبِي الشَّعْثَاءِ، وَالضَّحَّاكِ، وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَغَيْرِهِمْ نَحْوُ ذَلِكَ. وَهَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ تَفْسِيرًا لِلزِّينَةِ الَّتِي نُهِينَ عَنْ إِبْدَائِهَا ; كَمَا قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ السَّبِيعِيُّ، عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ فِي قَوْلِهِ: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ الزِّينَةُ: الْقُرْطُ، وَالدُّمْلُوجُ، وَالْخَلْخَالُ، وَالْقِلَادَةُ، وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، قَالَ: الزِّينَةُ زِينَتَانِ، فَزِينَةٌ لَا يَرَاهَا إِلَّا الزَّوْجُ الْخَاتَمُ وَالسِّوَارُ، وَزِينَةٌ يَرَاهَا
İbn Kesîr rahimehullâh bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler...” buyruğu, yani yabancılara zinetlerinden, gizlenmesi mümkün olmayanlar müstesna hiçbir şey göstermesinler [demektir]. İbn Mes'ûd: 'Ridâ ve elbiseler gibi' demiştir; yani Arap kadınlarının elbiselerini örten bürgüleri ve elbiselerin alt kısmından görünenler kastedilmektedir ki bunda kadın için bir sakınca yoktur. Çünkü kadının bunu gizlemesi mümkün değildir. Kadın kıyafetinde bunun benzeri, izarından görünen ve gizlenmesi mümkün olmayan kısımdır. İbn Mes'ûd'un görüşünü el-Hasan, İbn Sîrîn, Ebu'l-Cevzâ, İbrâhim en-Nehaî ve başkaları da söylemiştir. el-A'meş, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler...” hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Yüzü, elleri ve yüzüktür.' İbn Ömer, Atâ, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Ebu'ş-Şa'sâ, ed-Dahhâk, İbrâhim en-Nehaî ve başkalarından da buna benzer rivayetler nakledilmiştir. Bunun, gösterilmesinden nehyedildikleri zinetin tefsiri olması da muhtemeldir; nitekim Ebû İshak es-Sebîî'nin, Ebu'l-Ahvas'tan, onun da Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “...zinetlerini göstermesinler...” buyruğu hakkında: 'Zinet; küpe, pazubent, halhal ve gerdanlıktır' demiştir. Yine bu senetle ondan gelen bir rivayette şöyle demiştir: 'Zinet iki türlüdür: Kocadan başkasının görmeyeceği zinet; [o da] yüzük ve bileziktir. Yabancıların göreceği zinet ise
الْأَجَانِبُ، وَهِيَ الظَّاهِرُ مِنَ الثِّيَابِ، وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: لَا يَبْدُو لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ سَمَّى اللَّهُ مِمَّنْ لَا تَحِلُّ لَهُ إِلَّا الْأَسْوِرَةُ وَالْأَخْمِرَةُ وَالْأَقْرِطَةُ مِنْ غَيْرِ حَسْرٍ، وَأَمَّا عَامَّةُ النَّاسِ، فَلَا يَبْدُو مِنْهَا إِلَّا الْخَوَاتِمُ. وَقَالَ مَالِكٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا: الْخَاتَمُ وَالْخَلْخَالُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَمَنْ تَابَعَهُ أَرَادُوا تَفْسِيرَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا: بِالْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ، وَهَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَيُسْتَأْنَسُ لَهُ بِالْحَدِيثِ الَّذِي رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» :
yabancıların göreceği zinet ise elbiselerin dışta kalan kısmıdır.' ez-Zührî şöyle demiştir: 'Allah'ın [ayette] ismini saydığı, kadına nikâhı helal olmayan kimselere [bedenini] açmaksızın bilezikler, başörtüleri ve küpelerden başkası görünmez. İnsanların geneline ise yüzüklerden başkası görünmez.' Mâlik ez-Zührî'den 'Kendiliğinden görünen kısmı müstesna' [ifadesi hakkında]: 'Yüzük ve halhal' dediğini aktarmıştır. İbn Abbâs ve ona tabi olanların 'kendiliğinden görünen kısmı' [ifadesini] yüz ve eller ile tefsir etmek istemiş olmaları da muhtemeldir; cumhur nezdinde meşhur olan da budur. Ebû Dâvûd'un es-Sünen'inde rivayet ettiği şu hadisle de buna istinas edilmektedir (destek aranmaktadır):
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ كَعْبٍ الْأَنْطَاكِيُّ، وَمُؤَمِّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ، قَالَا: حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ دُرَيْكٍ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ دَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَعَلَيْهَا ثِيَابٌ رِقَاقٌ فَأَعْرَضَ عَنْهَا، وَقَالَ «: يَا أَسْمَاءُ، إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَحِيضَ لَمْ يَصْلُحْ أَنْ يُرَى مِنْهَا إِلَّا هَذَا» ، وَأَشَارَ إِلَى وَجْهِهِ وَكَفَّيْهِ، لَكِنْ قَالَ أَبُو دَاوُدَ، وَأَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: هُوَ مُرْسَلٌ، خَالِدُ بْنُ دُرَيْكٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَائِشَةَ ﵂ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، اهـ كَلَامُ ابْنِ كَثِيرٍ.
Bize Ya'kūb b. Ka'b el-Antâkî ve Müemmel b. el-Fadl el-Harrânî anlattılar, dediler ki: Bize el-Velîd, Saîd b. Beşîr'den, o Katâde'den, o Hâlid b. Düreyk'ten, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan anlattı: Esmâ bint Ebî Bekir üzerinde ince elbiseler olduğu hâlde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi. Bunun üzerine [Resûlullah] ondan yüz çevirdi ve şöyle buyurdu: «Ey Esmâ! Şüphesiz kadın ergenlik çağına ulaştığında ondan şunun ve şunun dışında bir yerin görülmesi doğru olmaz.» ve yüzüne ve ellerine işaret etti. Fakat Ebû Dâvûd ve Ebû Hâtim er-Râzî şöyle demişlerdir: Bu mürseldir; Hâlid b. Düreyk, Âişe radıyallâhu anhâ'dan işitmemiştir. En doğrusunu Allah bilir. İbn Kesîr'in sözü burada bitti.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا: وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي قَدْرِ ذَلِكَ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: ظَاهِرُ الزِّينَةِ هُوَ الثِّيَابُ، وَزَادَ ابْنُ جُبَيْرٍ: الْوَجْهُ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَيْضًا، وَعَطَاءٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ: الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ وَالثِّيَابُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةُ، وَالْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ: ظَاهِرُ الزِّينَةِ هُوَ الْكُحْلُ وَالسِّوَارُ وَالْخِضَابُ إِلَى نِصْفِ الذِّرَاعِ وَالْقِرَطَةُ وَالْفَتَخُ وَنَحْوُ هَذَا، فَمُبَاحٌ أَنْ تُبْدِيَهُ الْمَرْأَةُ لِكُلِّ مَنْ دَخَلَ عَلَيْهَا مِنَ النَّاسِ. وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ عَنْ قَتَادَةَ فِي مَعْنَى نِصْفِ الذِّرَاعِ حَدِيثًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَذَكَرَ آخَرَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ «: لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ إِذَا عَرَكَتْ أَنْ تُظْهِرَ إِلَّا وَجْهَهَا وَيَدَيْهَا إِلَى هَاهُنَا» ، وَقَبَضَ عَلَى نِصْفِ الذِّرَاعِ.
el-Kurtubî, Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” buyruğunun tefsirinde şöyle demiştir: İnsanlar bunun miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd: 'Zahir olan zinet elbiselerdir' demiştir. İbn Cübeyr: 'Yüzdür' ilavesini yapmıştır. Saîd b. Cübeyr ayrıca, Atâ ve el-Evzâî: 'Yüz, eller ve elbiselerdir' demişlerdir. İbn Abbâs, Katâde ve el-Misver b. Mahreme ise: 'Zahir olan zinet sürme, bilezik, dirseğin yarısına kadar kına, küpeler, yüzükler ve benzerleridir; kadının bunları yanına giren herkese göstermesi mubahtır' demişlerdir. et-Taberî dirseğin yarısı anlamında Katâde'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis, Âişe radıyallâhu anhâ'dan da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair bir diğer hadis zikretmiştir: «Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının, ergenlik çağına ulaştığında yüzü ve şuraya kadar elleri dışında bir yerini göstermesi helal değildir» ve dirseğinin yarısını tuttu.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيَظْهَرُ لِي بِحُكْمِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ أَنَّ الْمَرْأَةَ مَأْمُورَةٌ بِأَنْ لَا تُبْدِيَ وَأَنْ تَجْتَهِدَ فِي الْإِخْفَاءِ لِكُلِّ مَا هُوَ زِينَةٌ، وَوَقَعَ الِاسْتِثْنَاءُ فِيمَا يَظْهَرُ بِحُكْمِ ضَرُورَةِ حَرَكَةٍ فِيمَا لَا بُدَّ مِنْهُ، أَوْ إِصْلَاحِ شَأْنٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَمَا ظَهَرَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِمَّا تُؤَدِّي إِلَيْهِ الضَّرُورَةُ فِي النِّسَاءِ، فَهُوَ الْمَعْفُوُّ عَنْهُ.
İbn Atıyye şöyle demiştir: Ayetin lafızlarının hükmü gereğince bana öyle görünüyor ki, kadın zinet olan her şeyi göstermemekle ve gizlemek için çaba sarf etmekle emrolunmuştur. İstisna ise kaçınılmaz olan bir hareketin zorunluluğu veya bir işin düzeltilmesi ve benzeri durumlar sebebiyle açığa çıkan şeyler hakkında vaki olmuştur. Kadınlar hakkında zaruretin yol açtığı bu şekilde açığa çıkan şeyler ise affedilmiştir.
قُلْتُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْغَالِبُ مِنَ الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ ظُهُورُهُمَا عَادَةً، وَعِبَادَةً وَذَلِكَ فِي الصَّلَاةِ وَالْحَجِّ، فَيَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ رَاجِعًا إِلَيْهِمَا يَدُلُّ لِذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ ثُمَّ ذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ حَدِيثَ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَ الَّذِي
Derim ki: Bu güzel bir görüştür; ancak yüzün ve ellerin hem örfen hem de namaz ve hac gibi ibadeten çoğunlukla açıkta bulunması sebebiyle istisnanın bu ikisine raci olması uygundur. Ebû Dâvûd'un Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği hadis de buna delalet eder. Ardından el-Kurtubî, Âişe'den nakledilen ve
قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا، ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ مِنْ عُلَمَائِنَا: إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا كَانَتْ جَمِيلَةً، وَخِيفَ مِنْ وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا الْفِتْنَةُ، فَعَلَيْهَا سَتْرُ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَتْ عَجُوزًا أَوْ مُقَبَّحَةً جَازَ أَنْ تَكْشِفَ وَجْهَهَا وَكَفَّيْهَا، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ.
az önce zikrettiğimiz hadisi aktarmış, sonra şöyle demiştir: Âlimlerimizden İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Kadın güzel olduğunda, yüzünden ve ellerinden fitne korkusu duyulursa bunları örtmesi gerekir. Şayet yaşlı veya çirkin olursa yüzünü ve ellerini açması caizdir. el-Kurtubî'nin sözünden maksat olan kısım burada bitti.
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: الزِّينَةُ مَا تَزَيَّنَتْ بِهِ الْمَرْأَةُ مِنْ حُلِيٍّ أَوْ كُحْلٍ أَوْ خِضَابٍ، فَمَا كَانَ ظَاهِرًا مِنْهَا كَالْخَاتَمِ وَالْفَتْخَةِ وَالْكُحْلِ وَالْخِضَابِ، فَلَا بَأْسَ بِهِ، وَمَا خَفِيَ مِنْهَا كَالسِّوَارِ، وَالْخَلْخَالِ، وَالدُّمْلُجِ، وَالْقِلَادَةِ، وَالْإِكْلِيلِ، وَالْوِشَاحِ، وَالْقُرْطِ، فَلَا تُبْدِيهِ إِلَّا لِهَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ، وَذَكَرَ الزِّينَةَ دُونَ مَوَاقِعِهَا لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْأَمْرِ بِالتَّصَوُّنِ وَالتَّسَتُّرِ ; لِأَنَّ هَذِهِ الزِّينَةَ وَاقِعَةٌ عَلَى مَوَاضِعَ مِنَ الْجَسَدِ لَا يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهَا لِغَيْرِ هَؤُلَاءِ، وَهِيَ الذِّرَاعُ، وَالسَّاقُ، وَالْعَضُدُ، وَالْعُنُقُ، وَالرَّأْسُ، وَالصَّدْرُ، وَالْأُذُنُ، فَنَهَى عَنْ إِبْدَاءِ الزِّينَةِ نَفْسِهَا لِيُعْلَمَ أَنَّ النَّظَرَ إِذَا لَمْ يَحِلَّ إِلَيْهَا لِمُلَابَسَتِهَا تِلْكَ الْمَوَاقِعَ، بِدَلِيلِ أَنَّ النَّظَرَ إِلَيْهَا غَيْرَ مُلَابَسَةٍ لَهَا لَا مَقَالَ فِي حِلِّهِ، كَانَ النَّظَرُ إِلَى الْمَوَاقِعِ أَنْفُسِهَا مُتَمَكِّنًا فِي الْحَظْرِ، ثَابِتَ الْقَدَمِ فِي الْحُرْمَةِ، شَاهِدًا عَلَى أَنَّ النِّسَاءَ حَقُّهُنَّ أَنْ يَحْتَطْنَ فِي سَتْرِهَا وَيَتَّقِينَ اللَّهَ فِي الْكَشْفِ عَنْهَا، إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ.
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Zinet, kadının takındığı takı, sürme veya kına gibi şeylerle süslenmesidir. Bunlardan yüzük, büyük yüzük, sürme ve kına gibi zahir olanların [gösterilmesinde] bir beis yoktur. Bilezik, halhal, pazubent, gerdanlık, taç, çapraz kemer ve küpe gibi gizli olanlarını ise ancak [ayette] zikredilen bu kimselere gösterebilir. Korunma ve örtünme emrinde mübalağa amacıyla zinetlerin takıldığı yerler değil bizzat zinetler zikredilmiştir. Çünkü bu zinetler bedende bu kimselerden başkasının bakması helal olmayan yerlerdedir ki bunlar kol, bacak, pazu, boyun, baş, göğüs ve kulaktır. Dolayısıyla bizzat zinetin gösterilmesi yasaklanmıştır ta ki bu yerlere takılı olmaları hasebiyle zinete bakmanın helal olmadığı bilinsin -nitekim bedene takılı olmaksızın zinete bakmanın helalliğinde bir ihtilaf yoktur-. Bu durumda bizzat o yerlere bakmanın yasaklığı daha kesin, haramlığı daha sabittir ve kadınların bu yerleri örtmede ihtiyatlı davranmaları ve onları açma konusunda Allah'tan korkmaları gerektiğine delildir... -sözünün sonuna kadar-.
وَقَالَ صَاحِبُ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» : وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ قَالَ: الزِّينَةُ السِّوَارُ وَالدُّمْلُجُ وَالْخَلْخَالُ، وَالْقُرْطُ، وَالْقِلَادَةُ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الثِّيَابُ وَالْجِلْبَابُ.
ed-Dürrü'l-Mensûr müellifi şöyle demiştir: Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, el-Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir- ve İbn Merdeveyh, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “...zinetlerini göstermesinler...” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Zinet; bilezik, pazubent, halhal, küpe ve gerdanlıktır.' { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” hakkında ise: 'Elbiseler ve cilbabdır' demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: الزِّينَةُ زِينَتَانِ،، زِينَةٌ ظَاهِرَةٌ، وَزِينَةٌ بَاطِنَةٌ لَا يَرَاهَا إِلَّا الزَّوْجُ. فَأَمَّا الزِّينَةُ الظَّاهِرَةُ: فَالثِّيَابُ، وَأَمَّا الزِّينَةُ الْبَاطِنَةُ: فَالْكُحْلُ، وَالسِّوَارُ وَالْخَاتَمُ، وَلَفْظُ ابْنِ جَرِيرٍ: فَالظَّاهِرَةُ مِنْهَا الثِّيَابُ، وَمَا يَخْفَى: فَالْخَلْخَالَانِ وَالْقُرْطَانِ وَالسِّوَارَانِ.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Zinet iki türlüdür: Zahir olan zinet ve kocasından başkasının görmeyeceği batın olan zinet. Zahir zinet elbiselerdir; batın zinet ise sürme, bilezik ve yüzüktür.' İbn Cerîr'in lafzı ise şöyledir: 'Açıkta olanı elbiselerdir; gizli olanı ise halhallar, küpeler ve bileziklerdir.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الْكُحْلُ وَالْخَاتَمُ.
İbnü'l-Münzir, Enes'ten { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler...” buyruğu hakkında: 'Sürme ve yüzüktür' dediğini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الْكُحْلُ وَالْخَاتَمُ وَالْقُرْطُ وَالْقِلَادَةُ.
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler...” buyruğu hakkında: 'Sürme, yüzük, küpe ve gerdanlıktır' dediğini nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: هُوَ خِضَابُ الْكَفِّ، وَالْخَاتَمُ.
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” buyruğu hakkında: 'O, elin kınası ve yüzüktür' dediğini nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: وَجْهُهَا، وَكَفَّاهَا وَالْخَاتَمُ.
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” buyruğu hakkında: 'Yüzü, elleri ve yüzüktür' dediğini nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: رُقْعَةُ الْوَجْهِ، وَبَاطِنُ الْكَفِّ.
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” buyruğu hakkında: 'Yüzün dairesi ve avuç içidir' dediğini nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّهَا سُئِلَتْ عَنِ الزِّينَةِ الظَّاهِرَةِ؟ فَقَالَتِ: الْقَلْبُ وَالْفَتَخُ، وَضَمَّتْ طَرَفَ كُمِّهَا.
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletmişlerdir ki; kendisine zahir olan zinet sorulmuş, o da: 'Bilezik ve parmak yüzüğüdür' demiş ve yeninin ucunu sıkıca tutmuştur.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الْوَجْهُ وَثُغْرَةُ النَّحْرِ.
İbn Ebî Şeybe, İkrime'den { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” buyruğu hakkında: 'Yüz ve gerdan çukurudur' dediğini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الْوَجْهُ وَالْكَفُّ.
İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” buyruğu hakkında: 'Yüz ve eldir' dediğini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الْكَفَّانِ وَالْوَجْهُ.
İbn Cerîr, Atâ'dan { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” buyruğu hakkında: 'Eller ve yüzdür' dediğini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ، عَنْ قَتَادَةَ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الْمُسْكَتَانِ وَالْخَاتَمُ وَالْكُحْلُ.
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler...” buyruğu hakkında: 'İki bilezik, yüzük ve sürmedir' dediğini nakletmişlerdir.
قَالَ قَتَادَةُ: وَبَلَغَنِي أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ «: لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ إِلَّا إِلَى هَاهُنَا» وَيَقْبِضُ نِصْفَ الذِّرَاعِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الْقُلْبَيْنِ، يَعْنِي السِّوَارَ وَالْخَاتَمَ وَالْكُحْلَ.
Katâde şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının şuradan fazlasını [açması] helal değildir» buyurmuş ve dirseğinin yarısını tutmuştur. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, el-Misver b. Mahreme'den { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna...” buyruğu hakkında: 'İki bilezik, yani bilezik, yüzük ve sürmedir' dediğini nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ سَعِيدٌ، وَابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا قَالَ: الْخَاتَمُ وَالْمَسَكَةُ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: الْقُلْبُ وَالْفَتْخَةُ، قَالَتْ عَائِشَةُ: دَخَلَتْ عَلَيَّ ابْنَةُ أَخِي لِأُمِّي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الطُّفَيْلِ مُزَيَّنَةً، فَدَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَعْرَضَ، فَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي وَجَارِيَةٌ، فَقَالَ «: إِذَا عَرَكَتِ الْمَرْأَةُ لَمْ يَحِلَّ لَهَا أَنْ تُظْهِرَ إِلَّا وَجْهَهَا وَإِلَّا مَا دُونَ
Saîd ve İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den nakletmişlerdir: İbn Abbâs Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler...” buyruğu hakkında: 'Yüzük ve bileziktir' demiştir. İbn Cüreyc dedi ki: Âişe radıyallâhu anhâ da: 'Bilezik ve parmak yüzüğüdür' demiştir. Âişe şöyle demiştir: Anne bir erkek kardeşim Abdullah b. et-Tufeyl'in kızı süslenmiş bir hâlde yanıma girdi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi. Resûlullah ondan yüz çevirdi. Bunun üzerine Âişe radıyallâhu anhâ: 'O benim erkek kardeşimin kızıdır ve genç bir kızdır' dedi. Bunun üzerine Resûlullah: «Kadın ergenlik çağına ulaştığında yüzü ve şunun gerisinde kalanlar dışında
هَذَا» ، وَقَبَضَ عَلَى ذِرَاعِهِ نَفْسِهِ، فَتَرَكَ بَيْنَ قَبْضَتِهِ وَبَيْنَ الْكَفِّ مِثْلَ قَبْضَةٍ أُخْرَى، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» .
bir yerini göstermesi helal olmaz» buyurdu ve kendi kolunu tuttu; tuttuğu yer ile el arasında bir kabza kadar daha mesafe bıraktı. ed-Dürrü'l-Mensûr müellifinin sözünden maksat olan kısım burada bitti.
وَقَدْ رَأَيْتَ فِي هَذِهِ النُّقُولِ الْمَذْكُورَةِ عَنِ السَّلَفِ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الزِّينَةِ الظَّاهِرَةِ وَالزِّينَةِ الْبَاطِنَةِ، وَأَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ رَاجِعٌ فِي الْجُمْلَةِ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ ; كَمَا ذَكَرْنَا:
Selef'ten aktarılan bu nakillerde ilim ehlinin zahir zinet ve batın zinet hakkındaki görüşlerini ve bütün bunların özetle -zikrettiğimiz üzere- üç görüşe raci olduğunu gördün:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالزِّينَةِ مَا تَتَزَيَّنُ بِهِ الْمَرْأَةُ خَارِجًا عَنْ أَصْلٍ خِلْقَتِهَا، وَلَا يَسْتَلْزِمُ النَّظَرُ إِلَيْهِ رُؤْيَةَ شَيْءٍ مِنْ بَدَنِهَا ; كَقَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَمَنْ وَافَقَهُ: إِنَّهَا ظَاهِرُ الثِّيَابِ ; لِأَنَّ الثِّيَابَ زِينَةٌ لَهَا خَارِجَةٌ عَنْ أَصْلِ خِلْقَتِهَا وَهِيَ ظَاهِرَةٌ بِحُكْمِ الِاضْطِرَارِ، كَمَا تَرَى.
Birincisi: Zinetten murat, kadının asıl yaratılışının dışında süslendiği ve ona bakmanın kadının bedeninden herhangi bir şeyi görmeyi gerektirmediği şeydir. İbn Mes'ûd ve ona muvafakat edenlerin, 'O, elbiselerin dış kısmıdır' şeklindeki görüşü böyledir. Çünkü elbiseler kadının asıl yaratılışının dışında bir zinettir ve gördüğün gibi zaruret gereği açıkta kalmaktadır.
وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدَنَا وَأَحْوَطُهَا، وَأَبْعَدُهَا مِنَ الرِّيبَةِ وَأَسْبَابِ الْفِتْنَةِ.
Bu görüş, bize göre görüşlerin en açığı, en ihtiyatlısı, şüpheden ve fitne sebeplerinden en uzağıdır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالزِّينَةِ: مَا تَتَزَيَّنُ بِهِ، وَلَيْسَ مِنْ أَصْلِ خِلْقَتِهَا أَيْضًا، لَكِنَّ النَّظَرَ إِلَى تِلْكَ الزِّينَةِ يَسْتَلْزِمُ رُؤْيَةَ شَيْءٍ مِنْ بَدَنِ الْمَرْأَةِ، وَذَلِكَ كَالْخِضَابِ وَالْكُحْلِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ ; لِأَنَّ النَّظَرَ إِلَى ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ رُؤْيَةَ الْمَوْضِعِ الْمُلَابِسِ لَهُ مِنَ الْبَدَنِ، كَمَا لَا يَخْفَى.
İkinci Görüş: Zinetten murat, kadının süslendiği ve yine asıl yaratılışından olmayan şeydir; fakat o zinete bakmak kadının bedeninden bir şeyin görülmesini gerektirir. Kına, sürme ve benzerleri böyledir; zira gizli olmadığı üzere bunlara bakmak, bedenin onunla temas ettiği yerin görülmesini gerektirir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالزِّينَةِ الظَّاهِرَةِ بَعْضُ بَدَنِ الْمَرْأَةِ الَّذِي هُوَ مِنْ أَصْلِ خِلْقَتِهَا ; كَقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِمَا ظَهَرَ مِنْهَا الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ، وَمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Üçüncü Görüş: Zahir zinetten murat, kadının asıl yaratılışından olan bedeninin bir kısmıdır. 'Kendiliğinden görünen kısmından murat yüz ve ellerdir' diyenlerin ve daha önce bazı ilim ehlinden nakledilenlerin görüşü böyledir.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّنَا قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا، وَتَكُونُ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ دَالَّةٌ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَقَدَّمْنَا أَيْضًا فِي تَرْجَمَتِهِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَكُونَ الْغَالِبُ فِي الْقُرْآنِ إِرَادَةَ مَعْنًى مُعَيَّنٍ فِي اللَّفْظِ، مَعَ تَكَرُّرِ ذَلِكَ اللَّفْظِ فِي الْقُرْآنِ، فَكَوْنُ ذَلِكَ الْمَعْنَى هُوَ الْمُرَادُ مِنَ اللَّفْظِ فِي الْغَالِبِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْمُرَادُ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ; لِدَلَالَةِ غَلَبَةِ إِرَادَتِهِ فِي الْقُرْآنِ بِذَلِكَ اللَّفْظِ، وَذَكَرْنَا لَهُ بَعْضَ الْأَمْثِلَةِ فِي التَّرْجَمَةِ.
Bunu anladığında bil ki, biz bu mübarek kitabın mukaddimesinde, kitabın içerdiği beyan türlerinden birinin şu olduğunu belirtmiştik: Bazı âlimler ayet hakkında bir görüş belirtirler; fakat bizzat ayetin içinde bu görüşün sıhhatsizliğine delalet eden bir karine bulunur. Yine mukaddimede, kitabın içerdiği beyan türlerinden bir diğerinin şu olduğunu belirtmiştik: Bir lafız Kur'an'da tekrar etmekle birlikte, o lafızla çoğunlukla muayyen bir mananın kastedilmesi galip olur; dolayısıyla çoğunlukla lafızdan o mananın kastedilmiş olması, Kur'an'da o lafızla bu mananın kastedilmesinin galip olması delaletiyle, ihtilaflı yerde de kastedilenin o mana olduğuna delalet eder. Mukaddimede buna dair bazı örnekler zikretmiştik.
وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَيْنَ النَّوْعَيْنِ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ لِلَّذَيْنِ ذَكَرْنَاهُمَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَمَثَّلْنَا لَهُمَا بِأَمْثِلَةٍ مُتَعَدِّدَةٍ كِلَاهُمَا مَوْجُودٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا.
Bunu anladığında bil ki, bu mübarek kitabın mukaddimesinde zikrettiğimiz ve kendilerine birçok örnek verdiğimiz bu iki beyan türünün her ikisi de ele aldığımız bu ayette mevcuttur.
أَمَّا الْأَوَّلُ مِنْهُمَا، فَبَيَانُهُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ فِي مَعْنَى: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا أَنَّ الْمُرَادَ بِالزِّينَةِ: الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ مَثَلًا، تُوجَدُ فِي الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ
Bu ikisinden birincisine gelince, açıklaması şöyledir: { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “...Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler...” ayetinin anlamı hakkında, 'Zinetten murat mesela yüz ve ellerdir' diyen kimsenin görüşünün
هَذَا الْقَوْلِ، وَهِيَ أَنَّ الزِّينَةَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، هِيَ مَا تَتَزَيَّنُ بِهِ الْمَرْأَةُ مِمَّا هُوَ خَارِجٌ عَنْ أَصْلِ خِلْقَتِهَا: كَالْحُلِيِّ، وَالْحُلَلِ. فَتَفْسِيرُ الزِّينَةِ بِبَعْضِ بَدَنِ الْمَرْأَةِ خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَلَا يَجُوزُ الْحَمْلُ عَلَيْهِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: الزِّينَةُ الظَّاهِرَةُ: الْوَجْهُ، وَالْكَفَّانِ خِلَافُ ظَاهِرِ مَعْنَى لَفْظِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ قَرِينَةٌ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ، فَلَا يَجُوزُ الْحَمْلُ عَلَيْهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.
sıhhatsizliğine delalet eden bir karine ayette mevcuttur: O da Arapların dilinde zinetin, takılar ve güzel giysiler gibi kadının asıl yaratılışının dışında olan ve kendisiyle süslendiği şeyler olmasıdır. Dolayısıyla zineti kadının bedeninin bir kısmı ile tefsir etmek zahire aykırıdır; başvurulması vacip olan bir delil olmaksızın ayet buna hamledilemez. Buradan anlarsın ki: 'Zahir zinet yüz ve ellerdir' diyen kimsenin sözü, ayetin lafzının zahirî manasına aykırıdır. Bu da bu görüşün sıhhatsiz olduğuna bir karinedir; dolayısıyla başvurulması vacip olan munfasıl (müstakil) bir delil bulunmadıkça ayet buna hamledilemez.
وَأَمَّا نَوْعُ الْبَيَانِ الثَّانِي الْمَذْكُورِ، فَإِيضَاحُهُ: أَنَّ لَفْظَ الزِّينَةِ يَكْثُرُ تَكَرُّرُهُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ مُرَادًا بِهِ الزِّينَةُ الْخَارِجَةُ عَنْ أَصْلِ الْمُزَيَّنِ بِهَا، وَلَا يُرَادُ بِهَا بَعْضُ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الشَّيْءِ الْمُزَيَّنِ بِهَا ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [٧ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ [٧ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَهَا [١٨ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا [٢٨ \ ٦٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ [٣٧ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً الْآيَةَ [١٦ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ الْآيَةَ [٢٨ \ ٧٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الْآيَةَ [١٨ \ ٤٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ [٢٠ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ قَوْمِ مُوسَى: وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ [٢٠ \ ٨٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ [٢٤ \ ٣١] ، فَلَفْظُ الزِّينَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ كُلِّهَا يُرَادُ بِهِ مَا يُزَيَّنُ بِهِ الشَّيْءُ وَهُوَ لَيْسَ مِنْ أَصْلِ خِلْقَتِهِ، كَمَا تَرَى، وَكَوْنُ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْغَالِبُ فِي لَفْظِ الزِّينَةِ فِي الْقُرْآنِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَفْظَ الزِّينَةِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ يُرَادُ بِهِ هَذَا الْمَعْنَى، الَّذِي غَلَبَتْ إِرَادَتُهُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ; كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Zikredilen ikinci beyan türüne gelince, açıklaması şudur: Zinet lafzı yüce Kur'an'da çokça tekrar etmekte ve bununla, süslenilen şeyin asıl yaratılışının dışındaki zinet kastedilmektedir; onunla süslenilen o şeyin cüzlerinden bir kısmı kastedilmemektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte zinetinizi takının...” [A'râf 7/31], { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ } “De ki: 'Allah'ın kulları için çıkardığı zineti kim haram kıldı?'” [A'râf 7/32], { إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَهَا } “Şüphesiz biz yeryüzündeki şeyleri ona bir zinet kıldık...” [Kehf 18/7], { وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا } “Size verilen her şey, dünya hayatının geçimliği ve onun zinetidir...” [Kasas 28/60], { إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ } “Şüphesiz biz yakın göğü bir zinetle, yıldızlarla donattık.” [Sâffât 37/6], { وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً } “Binmeniz için ve bir zinet olarak atları, katırları ve merkepleri [yarattı]...” [Nahl 16/8], { فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ } “Böylece kavminin karşısına zineti içinde çıktı...” [Kasas 28/79], { الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Mallar ve evlatlar, dünya hayatının zinetidir...” [Kehf 18/46], { أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “...Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir...” [Hadîd 57/20], { قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Buluşma vaktimiz zinet (bayram) günüdür...'” [Tâhâ 20/59], Mûsâ'nın kavminden naklen: { وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “...Fakat biz o kavmin zinet eşyasından ağırlıklar yüklenmiştik...” [Tâhâ 20/87] ve { وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } “...Gizledikleri zinetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar...” [Nûr 24/31]. Bu ayetlerin tamamında zinet lafzı ile -gördüğün gibi- bir şeyin asıl yaratılışından olmayıp kendisiyle süslenilen şey kastedilmektedir. Kur'an'da zinet lafzında bu mananın galip olması, ihtilaf mevzuu olan yerde de yüce Kur'an'da kastedilmesi galip olan bu mananın kastedildiğine delalet eder. Zaten Arapların kelamında bilinen de budur; nitekim şair şöyle demiştir:
يَأْخُذْنَ زِينَتَهُنَّ أَحْسَنَ مَا تَرَى ... وَإِذَا عَطَلْنَ فَهُنَّ خَيْرُ عَوَاطِلِ
Zinetlerini en güzel şekilde takınırlar; takısız kaldıklarında ise takısızların en hayırlısıdırlar.
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ تَفْسِيرَ الزِّينَةِ فِي الْآيَةِ بِالْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ، فِيهِ نَظَرٌ.
Buradan anlarsın ki ayetteki zineti yüz ve eller ile tefsir etmekte bir tutarsızlık vardır.
وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالزِّينَةِ فِي الْقُرْآنِ مَا يُتَزَيَّنُ بِهِ مِمَّا هُوَ خَارِجٌ عَنْ أَصْلِ الْخِلْقَةِ، وَأَنَّ مَنْ فَسَّرُوهَا مِنَ الْعُلَمَاءِ بِهَذَا اخْتَلَفُوا عَلَى قَوْلَيْنِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ زِينَةٌ لَا يَسْتَلْزِمُ النَّظَرُ إِلَيْهَا رُؤْيَةَ شَيْءٍ مِنْ بَدَنِ الْمَرْأَةِ كَظَاهِرِ الثِّيَابِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ زِينَةٌ يَسْتَلْزِمُ النَّظَرُ
Kur'an'da zinetten muradın, asıl yaratılışın dışında olup kendisiyle süslenilen şeyler olduğunu ve bunu bu şekilde tefsir eden âlimlerin iki görüşe ayrıldığını bildiğinde: Onlardan bazısı, 'O, elbiselerin dış kısmı gibi bakılması kadının bedeninden herhangi bir şeyin görülmesini gerektirmeyen zinettir' demiştir. Bazısı ise: 'O, bakılması
إِلَيْهَا رُؤْيَةَ مَوْضِعِهَا مِنْ بَدَنِ الْمَرْأَةِ ; كَالْكُحْلِ وَالْخِضَابِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.
kadının bedenindeki yerinin görülmesini gerektiren zinettir; sürme, kına ve benzeri şeyler gibi' demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ عِنْدِي قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁: أَنَّ الزِّينَةَ الظَّاهِرَةَ هِيَ مَا لَا يَسْتَلْزِمُ النَّظَرُ إِلَيْهَا رُؤْيَةَ شَيْءٍ مِنْ بَدَنِ الْمَرْأَةِ الْأَجْنَبِيَّةِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ الْأَظْهَرُ ; لِأَنَّهُ هُوَ أَحْوَطُ الْأَقْوَالِ، وَأَبْعَدُهَا عَنْ أَسْبَابِ الْفِتْنَةِ، وَأَطْهَرُهَا لِقُلُوبِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ وَجْهَ الْمَرْأَةِ هُوَ أَصْلُ جَمَالِهَا وَرُؤْيَتَهُ مِنْ أَعْظَمَ أَسْبَابِ الِافْتِتَانِ بِهَا ; كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ وَالْجَارِي عَلَى قَوَاعِدِ الشَّرْعِ الْكَرِيمِ، هُوَ تَمَامُ الْمُحَافَظَةِ، وَالِابْتِعَادُ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا لَا يَنْبَغِي.
Bu eseri kaleme alan -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Zikredilen bu iki görüşten bana göre en açık olanı İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın görüşüdür: Zahir olan zinet, yabancı bir kadının bedeninden herhangi bir şeyin görülmesini gerektirmeyen zinettir. Bu görüşün en açık görüş olduğunu söylememizin sebebi, görüşlerin en ihtiyatlısı, fitne sebeplerinden en uzağı ve erkeklerle kadınların kalpleri için en temizi olmasıdır. Gizli değildir ki kadının yüzü güzelliğinin aslıdır ve yüzüne bakmak kadına meftun olmanın en büyük sebeplerindendir; nitekim bu durum malumdur. Yüce şeriatın kaidelerine uygun olan ise tam anlamıyla korunmak ve uygunsuz durumlara düşmekten uzak durmaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَسْأَلَةَ الْحِجَابِ وَإِيضَاحَ كَوْنِ الرَّجُلِ لَا يَجُوزُ لَهُ النَّظَرُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ بَدَنِ الْأَجْنَبِيَّةِ، سَوَاءٌ كَانَ الْوَجْهَ وَالْكَفَّيْنِ أَوْ غَيْرَهُمَا قَدْ وَعَدْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْمَوَاضِعِ، بِأَنَّنَا سَنُوَضِّحُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ الْحِجَابِ، وَسَنَفِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْوَعْدِ فِي ذَلِكَ بِمَا يَظْهَرُ بِهِ لِلْمُنْصِفِ مَا ذَكَرْنَا.
Bil ki tesettür meselesini ve erkeğin yabancı bir kadının bedeninden ister yüz ve eller ister başka yerler olsun hiçbir yere bakmasının caiz olmadığını açıklamayı bu mübarek kitabın mukaddimesinde ve diğer yerlerinde Ahzâb Suresi'nde tesettür ayetinin izahında açıklayacağımızı vadetmiştik. İnşallah Teâlâ insaflı kimselere zikrettiğimiz hususu açıkça gösterecek şekilde bu vadi yerine getireceğiz.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَدِيثَ الَّذِي ذَكَرْنَا فِي كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَهُوَ حَدِيثُ عَائِشَةَ فِي دُخُولِ أَسْمَاءَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي ثِيَابٍ رِقَاقٍ، وَأَنَّهُ قَالَ لَهَا «: إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَحِيضَ لَمْ يَصْلُحْ أَنْ يُرَى مِنْهَا إِلَّا هَذَا» ، وَأَشَارَ إِلَى وَجْهِهِ وَكَفَّيْهِ، حَدِيثٌ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ ; كَمَا قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ أَنَّهُ قَالَ فِيهِ: قَالَ أَبُو دَاوُدَ، وَأَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: هُوَ مُرْسَلٌ، وَخَالِدُ بْنُ دُرَيْكٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَائِشَةَ.
Bil ki İbn Kesîr'in sözünde Ebû Dâvûd nezdinde zikrettiğimiz hadis -ki o, Esmâ'nın üzerinde ince elbiseler varken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmesi ve Resûlullah'ın ona: «Kadın ergenlik çağına ulaştığında ondan şunun ve şunun dışında bir yerin görülmesi doğru olmaz» deyip yüzüne ve ellerine işaret etmesi hadisidir-, hadis ilmi ehli nezdinde zayıf bir hadistir. Nitekim İbn Kesîr'den aktardığımız üzere o bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Ebû Dâvûd ve Ebû Hâtim er-Râzî: Bu mürseldir, Hâlid b. Düreyk Âişe'den işitmemiştir demişlerdir.'
وَالْأَمْرُ كَمَا قَالَ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَسَنُبَيِّنُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بَيَانًا شَافِيًا مَعَ مُنَاقَشَةِ أَدِلَّةِ الْجَمِيعِ فِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» ، وَلِذَلِكَ لَمْ نُطِلِ الْكَلَامَ فِيهَا هَاهُنَا.
Durum onun dediği gibidir. Her hâlükârda inşallah bu meseleyi herkesin delillerini tartışarak Ahzâb Suresi'nde tatmin edici bir şekilde açıklayacağız; bundan ötürü burada sözü uzatmadık.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
قَدْ ذَكَرْنَا فِي كَلَامِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الزِّينَةِ أَسْمَاءَ كَثِيرٍ مِنْ أَنْوَاعِ الزِّينَةِ، وَلَعَلَّ بَعْضَ النَّاظِرِينَ فِي هَذَا الْكِتَابِ، لَا يَعْرِفُ مَعْنَى تِلْكَ الْأَنْوَاعِ مِنَ الزِّينَةِ، فَأَرَدْنَا أَنْ نُبَيِّنَهَا هَاهُنَا تَكْمِيلًا لِلْفَائِدَةِ.
İlim ehlinin zinet hakkındaki sözlerinde pek çok zinet türünün ismini zikretmiştik. Bu kitaba bakan bazılarının bu zinet türlerinin anlamını bilmemesi ihtimaline binaen, faydayı tamamlamak üzere bunları burada açıklamak istedik.
أَمَّا الْكُحْلُ وَالْخِضَابُ فَمَعْرُوفَانِ، وَأَشْهَرُ أَنْوَاعِ خِضَابِ النِّسَاءِ الْحِنَّاءُ، وَالْقُرْطُ مَا يُعَلَّقُ فِي شَحْمَةِ الْأُذُنِ، وَيُجْمَعُ عَلَى قِرَطَةٍ كَقِرَدَةٍ، وَقِرَاطٍ، وَقُرُوطٍ، وَأَقْرَاطٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Sürme ve kına bilinmektedir; kadınların en meşhur kına türü kınadır. Kırt (قُرْط) kulak memesine takılan küpedir; kırate (قِرَطَة -kırade vezninde-), kırât (قِرَاط), kurût (قُرُوط) ve akrât (أَقْرَاط) şeklinde çoğullanır. Şairin şu sözü bundandır:
أَكَلْتُ دَمًا إِنْ لَمْ أَرُعْكَ بِضَرَّةٍ ... بَعِيدَةِ مَهْوَى الْقُرْطِ طَيِّبَةِ النَّشْرِ
Eğer seni küpe mesafesi uzun (boynu uzun) ve kokusu hoş bir kuma ile korkutmazsam kan yemiş olayım!