وَيَوْمًا عَلَى ظَهْرِ الْكَثِيبِ تَعَذَّرَتْ ... عَلَيَّ وَآلَتْ حَلْفَةً لَمْ تَحَلَّلْ
Kum tepesinin sırtında bir gün bana nazlandı ve bozulmayacak bir yemin etti.
أَيْ حَلَفَتْ حَلْفَةً، وَقَوْلُ عَاتِكَةَ بِنْتِ زَيْدٍ الْعَدَوِيَّةِ تَرْثِي زَوْجَهَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ ﵃:
Yani bir yemin etti. Âtike bint Zeyd el-Adeviyye'nin, eşi Abdullah b. Ebî Bekir radıyallâhu anhümâ için yaktığı ağıttaki şu sözü de [bu kabildendir]:
فَآلَيْتُ لَا تَنْفَكُّ عَيْنِي حَزِينَةً ... عَلَيْكَ وَلَا يَنْفَكُّ جِلْدِيَ أَغْبَرَا
Yemin ettim ki gözüm sana hüzünle bakmaktan geri durmayacak, tenim de tozlu kalmaktan kurtulmayacaktır.
وَالْأَلِيَّةُ الْيَمِينُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ يَمْدَحُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ:
el-Eliyye (الْأَلِيَّةُ) yemin demektir. Bir başkasının Ömer b. Abdülazîz'i överken söylediği şu beyit de bu kabildendir:
قَلِيلُ الْأَلَايَا حَافِظٌ لِيَمِينِهِ ... وَإِنْ سَبَقَتْ مِنْهُ الْأَلِيَّةُ بَرَّتِ
Az yemin eder, ettiği yemini gözetir; şayet ağzından bir yemin çıkmışsa onu yerine getirir.
أَيْ: لَا يَحْلِفُ أَصْحَابُ الْفَضْلِ وَالسِّعَةِ، أَيِ: الْغِنَى كَأَبِي بَكْرٍ ﵁ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ، وَقَوْلُهُ: أَنْ يُؤْتُوا، أَيْ: لَا يَحْلِفُوا عَنْ أَنْ يُؤْتُوا، أَوْ لَا يَحْلِفُوا أَلَّا يُؤْتُوا وَحَذْفُ حَرْفِ الْجَرِّ قَبْلَ الْمَصْدَرِ الْمُنْسَبِكِ مِنْ أَنْ وَصْلَتِهِمَا مُطَّرِدٌ. وَكَذَلِكَ حَذْفُ لَا النَّافِيَةِ قَبْلَ الْمُضَارِعِ بَعْدَ الْقَسَمِ، وَلَا يُؤَثِّرُ فِي ذَلِكَ هُنَا كَوْنُ الْقَسَمِ مَنْهِيًّا عَنْهُ، وَمَفْعُولُ يُؤْتُوا الثَّانِي مَحْذُوفٌ، أَيْ: أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى النَّفَقَةَ وَالْإِحْسَانَ، كَمَا فَعَلَ أَبُو بَكْرٍ ﵁.
Yani: Ebû Bekir radıyallâhu anh gibi fazilet ve genişlik, yani zenginlik sahipleri; Mıstah b. Üsâse gibi akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere [bir şey] vermemek üzere yemin etmesinler. Ayetteki: { أَنْ يُؤْتُوا } kavli; vermekten yana yemin etmesinler veya vermemeye yemin etmesinler demektir. Mastar harfi olan «en» (أَنْ) ve sılasından oluşan müevvel mastardan önce cer harfinin hazfedilmesi kurallı ve yaygındır. Aynı şekilde yeminden sonra muzari fiilin başındaki nefy edatı olan «lâ» (لَا) harfinin hazfedilmesi de böyledir. Burada yeminin yasaklanmış olması bu duruma engel teşkil etmez. «Yu'tû» fiilinin ikinci mef'ûlü ise mahzuftur; yani Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın yaptığı gibi «akrabalara nafaka ve ihsanda bulunmaya» demektir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: قَوْلُهُ: وَلَا يَأْتِلِ، أَيْ: لَا يُقَصِّرُ أَصْحَابُ الْفَضْلِ، وَالسِّعَةِ كَأَبِي بَكْرٍ فِي إِيتَاءِ أُولَى الْقُرْبَى كَمِسْطَحٍ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ يَأْتَلِ يَفْتَعِلُ مِنْ أَلَا يَأْلُو فِي الْأَمْرِ إِذَا قَصَّرَ فِيهِ وَأَبْطَأَ.
İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Ayetteki: { وَلَا يَأْتِلِ } kavli; Ebû Bekir gibi fazilet ve genişlik sahipleri, Mıstah gibi akrabalara vermekte kusur etmesin demektir. Bu görüşe göre «ye'teli» kelimesi, bir işte kusur edip gevşek davrandığında kullanılan «elâ ye'lû» (أَلَا يَأْلُو) kökünden «yefte'ilü» veznindedir.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا
Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size fenalık etmekte kusur etmezler...”
[٣ \ ١١٨] ، أَيْ لَا: يُقَصِّرُونَ فِي مَضَرَّتِكُمْ، وَمِنْهُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الْجَعْدِيِّ:
[Âl-i İmrân, 3/118] Yani: Size zarar vermekte kusur etmezler. Bu anlamda el-Ca'dî'nin şu sözü de bundandır:
وَأَشْمَطَ عُرْيَانًا يَشُدُّ كِتَافَهُ ... يُلَامُ عَلَى جَهْدِ الْقِتَالِ وَمَا ائْتَلَا
Kollarını sıvamış, saçları kırlaşmış çıplak bir adam ki savaşın tüm zorluğuna rağmen kınanır da asla kusur etmez.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de [bu kabildendir]:
وَإِنَّ كَنَائِنِي لَنِسَاءُ صِدْقٍ ... فَمَا آلَى بَنِيَّ وَلَا أَسَاءُوا
Gelinlerim gerçekten doğru ve dürüst kadınlardır; oğullarım da ne kusur ettiler ne de kötülük yaptılar.
فَقَوْلُهُ: فَمَا آلَى بَنِيَّ: يَعْنِي مَا قَصَّرُوا، وَلَا أَبَطئُوا وَالْأَوَّلُ هُوَ الْأَصَحُّ، لِأَنَّ حَلِفَ أَبِي بَكْرٍ أَلَّا يَنْفَعَ مِسْطَحًا بِنَافِعَةٍ، وَنُزُولَ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي ذَلِكَ الْحَلِفِ مَعْرُوفٌ. وَهَذَا الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْحَلِفِ عَنْ فِعْلِ الْبِرِّ مِنْ إِيتَاءِ أُولَى الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْمُهَاجِرِينَ، جَاءَ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ [٢ \ ٢٢٤] ، أَيْ: لَا تَحْلِفُوا بِاللَّهِ عَنْ فِعْلِ الْخَيْرِ، فَإِذَا قِيلَ لَكُمُ: اتَّقُوا وَبَرُّوا، وَأَصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ قُلْتُمْ: حَلَفْنَا بِاللَّهِ لَا نَفْعَلُ ذَلِكَ، فَتَجْعَلُوا الْحَلِفَ بِاللَّهِ سَبَبًا لِلِامْتِنَاعِ مِنْ فِعْلِ الْخَيْرِ عَلَى الْأَصَحِّ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ.
Şairin: «فَمَا آلَى بَنِيَّ» kavli, yani ne kusur ettiler ne de gevşeklik gösterdiler demektir. Ancak birinci görüş en sahih olanıdır; zira Ebû Bekir'in Mıstah'a hiçbir fayda sağlamayacağına dair yemin etmesi ve bu kerim ayetin söz konusu yemin hakkında inmiş olması bilinen bir husustur. Bu kerim ayetin; akrabaya, yoksullara ve muhacirlere vermekten ibaret olan iyiliği yapmaktan geri durmaya dair yemini yasaklamış olması, Kur'an'da başka yerlerde de yer almıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ } “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz için Allah'ı yeminlerinize hedef (engel) kılmayın...” [Bakara, 2/224]. Yani: Hayır yapmamaya dair Allah adına yemin etmeyin; zira size: «Allah'tan sakının, iyilik yapın ve insanların arasını düzeltin» denildiğinde, «Bunu yapmayacağımıza dair Allah'a yemin ettik» deyip, ayetin tefsirindeki en sahih görüşe göre Allah adına yapılan yemini hayır işlemekten kaçınmaya gerekçe kılmayın.
وَقَدْ قَدَّمْنَا دَلَالَةَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ عَلَى الْمَعْنَى الْمَذْكُورِ، وَذَكَرْنَا مَا يُوَضِّحُهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ [٦ \ ٨٩] .
Bu iki ayetin zikredilen manaya delaletini daha önce ortaya koymuş ve bunu açıklayan sahih hadisleri Mâide Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ } “Allah sizi, kasıtsız yeminlerinizden dolayı sorumlu tutmaz; fakat bile bile ettiğiniz yeminlerden dolayı sorumlu tutar...” [Mâide, 5/89] kavli incelenirken zikretmiştik.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا فِيهِ الْأَمْرُ مِنَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ إِذَا أَسَاءَ إِلَيْهِمْ بَعْضُ إِخْوَانِهِمُ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَعْفُوا عَنْ إِسَاءَتِهِمْ وَيَصْفَحُوا وَأَصْلُ الْعَفْوِ: مِنْ عَفَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ إِذَا طَمَسَتْهُ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا } “Affetsinler, hoş görsünler” kavlinde, Müslüman kardeşlerinden biri kendilerine kötülük ettiğinde müminlere, onların kötülüklerini affetmeleri ve hoş görmeleri yönünde Allah'tan bir emir bulunmaktadır. Afv (الْعَفْو) kelimesinin aslı, rüzgârın izi silip süpürmesi anlamındaki «عَفَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ» ifadesinden gelmektedir.
وَالْمَعْنَى: فَلْيَطْمِسُوا آثَارَ الْإِسَاءَةِ بِحِلْمِهِمْ وَتَجَاوُزِهِمْ، وَالصَّفْحُ: قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مُشْتَقٌّ مِنْ صَفْحَةِ الْعُنُقِ، أَيْ: أَعْرِضُوا عَنْ مُكَافَأَةِ إِسَاءَتِهِمْ حَتَّى كَأَنَّكُمْ تَوَلَّوْنَهَا بِصَفْحَةِ الْعُنُقِ، مُعْرِضِينَ عَنْهَا. وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ [٣ \ ١٣٣ - ١٣٤] وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كَظْمَ الْغَيْطِ وَالْعَفْوَ عَنِ النَّاسِ مِنْ صِفَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَكَفَى بِذَلِكَ حَثًّا عَلَى ذَلِكَ، وَدَلَّتْ أَيْضًا: عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْإِحْسَانِ الَّذِي يُحِبُّ اللَّهُ الْمُتَّصِفِينَ بِهِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى
Mana şudur: Hilimleri ve bağışlamalarıyla kötülüğün izlerini silip süpürsünler. Safh (الصَّفْح) kelimesine gelince; bazı ilim ehli bunun boyun kenarı/yanı anlamına gelen «safhatu'l-unuk»tan türediğini söylemiştir; yani onların kötülüklerine karşılık vermekten yüz çevirin, sanki boynunuzu çevirip ondan yüz çevirmiş gibi olun. Bu ayetin içerdiği af ve hoşgörü hususu başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Rabbinizin bağışına ve takva sahipleri için hazırlanmış olup genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşun! O takva sahipleri ki bollukta da darlıkta da infak ederler, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah ihsan sahiplerini sever.” [Âl-i İmrân, 3/133-134]. Bu ayet, öfkeyi yutmanın ve insanları affetmenin cennet ehlinin niteliklerinden olduğuna delalet etmiştir; bu da buna teşvik olarak yeterlidir. Ayet ayrıca bunun, Allah'ın bu vasfa sahip olanları sevdiği ihsan türünden olduğuna da delalet etmiştir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi:
إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا [٤ \ ١٤٩] وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذَا الْآيَةِ أَنَّ الْعَفْوَ مَعَ الْقُدْرَةِ مِنْ صِفَاتِهِ تَعَالَى، وَكَفَى بِذَلِكَ حَثًّا عَلَيْهِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ [١٥ \ ٨٥] وَكَقَوْلِهِ: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [٤٢ \ ٤٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا } “Bir hayrı açıklar veya gizlerseniz ya da bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye kadirdir.” [Nisâ, 4/149]. Allah Teâlâ bu ayette, gücü yettiği halde affetmenin Kendisinin sıfatlarından olduğunu açıklamıştır; bu da buna teşvik olarak yeterlidir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } “O halde güzel bir hoşgörüyle muamele et.” [Hicr, 15/85] ve: { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir.” [Şûrâ, 42/43] kavilleri ve benzeri diğer ayetler gibi.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعَفْوَ وَالصَّفْحَ عَلَى الْمُسِيءِ الْمُسْلِمِ مِنْ مُوجِبَاتِ غُفْرَانِ الذُّنُوبِ، وَالْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ، وَلِذَا لَمَّا نَزَلَتْ قَالَ أَبُو بَكْرٍ: بَلَى وَاللَّهِ نُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا، وَرَجَعَ لِلْإِنْفَاقِ فِي مِسْطَحٍ، وَمَفْعُولُ «أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ» مَحْذُوفٌ لِلْعِلْمِ بِهِ: أَيْ يَغْفِرُ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz?” kavli, kötülük eden Müslümanı affedip hoş görmenin günahların bağışlanmasına vesile olduğuna ve karşılığın yapılan amelin cinsinden olduğuna delildir. Nitekim bu ayet indiğinde Ebû Bekir: «Evet, vallahi Rabbimizin bizi bağışlamasını isteriz!» dedi ve Mıstah'a nafaka vermeye geri döndü. «Allah'ın bağışlaması» ifadesinin mef'ûlü (tümleci) ise bilindiği için hazfedilmiştir; yani «günahlarınızı bağışlamasını» demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أُولِي الْقُرْبَى أَيْ: أَصْحَابُ الْقَرَابَةِ، وَلَفْظَةُ أُولَى اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ يُعْرَبُ إِعْرَابَ الْجَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { أُولِي الْقُرْبَى } kavli, yani akraba sahipleri demektir. «Ûlî» (أُولَى) lafzı, kendi lafzından tekili olmayan bir isim-i cemidir ve kurallı eril çoğul (cem-i müzekker sâlim) gibi irap edilir.
فَائِدَةٌ
Faydalı Bir Not
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كَبَائِرَ الذُّنُوبِ لَا تُحْبِطُ الْعَمَلَ الصَّالِحَ ; لِأَنَّ هِجْرَةَ مِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ مِنْ عَمَلِهِ الصَّالِحِ، وَقَذْفَهُ لِعَائِشَةَ مِنَ الْكَبَائِرِ وَلَمْ يُبْطِلْ هِجْرَتَهُ ; لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ فِيهِ بَعْدَ قَذْفِهِ لَهَا وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هِجْرَتَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، لَمْ يُحْبِطْهَا قَذْفُهُ لِعَائِشَةَ ﵂.
Bu kerim ayette, büyük günahların salih ameli boşa çıkarmayacağına dair bir delil vardır; çünkü Mıstah b. Üsâse'nin hicreti onun salih amelindendir, Âişe'ye iftira atması ise büyük günahlardandır ve onun hicretini boşa çıkarmamıştır. Zira Allah Teâlâ, Mıstah'ın Âişe'ye iftirasından sonra onun hakkında: { وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda hicret edenler” buyurmuştur. Bu da onun Allah yolundaki hicretinin, Âişe radıyallâhu anhâ'ya iftira etmesi sebebiyle boşa gitmediğine delalet etmiştir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقَذْفَ وَإِنْ كَانَ كَبِيرًا لَا يُحْبِطُ الْأَعْمَالَ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ مِسْطَحًا بَعْدَ قَوْلِهِ بِالْهِجْرَةِ وَالْإِيمَانِ، وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْكَبَائِرِ، وَلَا يُحْبِطُ الْأَعْمَالَ غَيْرُ الشِّرْكِ بِاللَّهِ، قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [٣٩ \ ٦٥] اهـ.
Kurtubî şöyle demiştir: Bu ayette, iftira büyük bir günah olsa da amelleri boşa çıkarmayacağına delil vardır; çünkü Allah Teâlâ, Mıstah'ın o sözünden sonra onu hicret ve iman ile vasfetmiştir. Diğer büyük günahlar da böyledir; Allah'a şirk koşmaktan başka hiçbir şey amelleri boşa çıkarmaz. Nitekim Allah Teâlâ: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar...” [Zümer, 39/65] buyurmuştur. [Kurtubî'nin sözü burada bitti].
وَمَا ذُكِرَ مِنْ أَنَّ فِي الْآيَةِ وَصْفَ مِسْطَحٍ بِالْإِيمَانِ لَمْ يَظْهَرْ مِنَ الْآيَةِ، وَإِنْ كَانَ مَعْلُومًا.
Ayette Mıstah'ın iman ile vasfedildiğine dair zikredilen husus -her ne kadar malum olsa da- ayetin açık lafzından çıkmamaktadır.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ: هَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ هَذَا: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ، هَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ حَيْثُ لُطْفِ اللَّهِ بِالْقَذَفَةِ الْعُصَاةِ بِهَذَا اللَّفْظِ. وَقِيلَ: أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا [٣٣ \ ٤٧] وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ
Kurtubî yine şöyle demiştir: Abdullah b. el-Mübarek: «Bu ayet, Allah'ın Kitabı'ndaki en ümit verici ayettir» demiştir. Ardından şöyle devam etmiştir: Bazı âlimler, günahkâr iftiracılara bu latif hitapla muamele etmesi bakımından bu ayetin, Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki en ümit verici ayet olduğunu söylemişlerdir. Bir görüşe göre de Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'ndaki en ümit verici ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele.” [Ahzâb, 33/47] kavlidir. Nitekim Allah Teâlâ diğer bir ayette: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İman edip salih ameller işleyenler cennet bahçelerindedirler. Rableri katında diledikleri her şey onlarındır. İşte büyük lütuf budur.” buyurmuştur.
[٤٢ \ ٢٢] فَشَرَحَ الْفَضْلَ الْكَبِيرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَبَشَّرَ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ فِي تِلْكَ.
[Şûrâ, 42/22]. Böylece büyük lütfu bu ayette açıklamış, diğerinde ise müminlere onu müjdelemiştir.
وَمِنْ آيَاتِ الرَّجَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا الْآيَةَ [٣٩ \ ٥٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ [٤٢ \ ١٩] . وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿ وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى [٩٣ \ ٥] وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَا يَرْضَى بِبَقَاءِ أَحَدٍ مِنْ أُمَّتِهِ فِي النَّارِ، انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.
Ümit ayetlerinden biri de Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا } “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar...” [Zümer, 39/53] kavli ve Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ } “Allah kullarına karşı çok lütufkârdır...” [Şûrâ, 42/19] kavlidir. Bazıları da demiştir ki: Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'ndaki en ümit verici ayet: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى } “Rabbin sana verecek ve sen de razı olacaksın.” [Duhâ, 93/5] kavlidir; zira Resûlullah ﷺ ümmetinden bir kimsenin cehennemde kalmasına asla razı olmaz. Kurtubî'nin sözü burada sona erdi.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿ آيَةُ الدَّيْنِ: وَهِيَ أَطْوَلُ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَقَدْ أَوْضَحَ اللَّهُ ﵎ فِيهَا الطُّرُقَ الْكَفِيلَةَ بِصِيَانَةِ الدَّيْنِ مِنَ الضَّيَاعِ، وَلَوْ كَانَ الدَّيْنُ حَقِيرًا كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِيهَا: وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٢] ، قَالُوا: هَذَا مِنَ الْمُحَافَظَةِ فِي آيَةِ الدَّيْنِ عَلَى صِيَانَةِ مَالِ الْمُسْلِمِ، وَعَدَمِ ضَيَاعِهِ، وَلَوْ قَلِيلًا يَدُلُّ عَلَى الْعِنَايَةِ التَّامَّةِ بِمَصَالِحِ الْمُسْلِمِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّطِيفَ الْخَبِيرَ لَا يُضَيِّعُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اشْتِدَادِ الْهَوْلِ، وَشِدَّةِ حَاجَتِهِ إِلَى رَبِّهِ.
İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'ndaki en ümit verici ayet borç (müdâyene) ayetidir. Bu, yüce Kur'an'daki en uzun ayettir. Allah Teâlâ onda, önemsiz ve az olsa bile borcun zayi olmasını önleyecek yolları açıklamıştır; nitekim ayetteki: { وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ } “Az olsun çok olsun, onu vadesine kadar yazmaktan üşenmeyin...” [Bakara, 2/282] kavli buna delalet eder. Şöyle demişlerdir: Borç ayetinde Müslümanın malının korunmasına ve az da olsa zayi edilmemesine gösterilen bu titizlik, Müslümanın maslahatlarına gösterilen eksiksiz özene delalet eder. Bu da Latîf ve Habîr olan Allah'ın, dehşetin şiddetlendiği ve kulun Rabbine olan ihtiyacının had safhaya vardığı kıyamet gününde onu zayi etmeyeceğine delalet eder.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ وَغَفَرَ لَهُ: مِنْ أَرْجَى آيَاتِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ [٣٥ \ ٣٢ - ٣٥] .
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Yüce Kur'an'ın en ümit verici ayetlerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ } “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur. Onlar, Adn cennetlerine girerler; orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler. Oradaki elbiseleri de ipektir. Ve derler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir. O ki lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi; orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de bir bıkkınlık gelir.'” [Fâtır, 35/32-35].
فَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ إِيرَاثَ هَذِهِ الْأُمَّةِ لِهَذَا الْكِتَابِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهَا فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ ثَلَاثَةُ أَقْسَامٍ:
Allah Teâlâ bu kerim ayette, bu ümmetin söz konusu Kitab'a mirasçı kılınmasının: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا } “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık” kavlinde Allah'ın onları seçtiğine delil olduğunu açıklamış ve onların üç kısım olduğunu belirtmiştir:
الْأَوَّلُ: الظَّالِمُ لِنَفْسِهِ وَهُوَ الَّذِي يُطِيعُ اللَّهَ، وَلَكِنَّهُ يَعْصِيهِ أَيْضًا فَهُوَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ فِيهِ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ [٩ \ ١٠٢] .
Birincisi: Nefsine zulmeden; bu kimse Allah'a itaat eden ama aynı zamanda O'na isyan da eden kimsedir. Nitekim Allah'ın haklarında: { خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Onlar salih bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder...” [Tevbe, 9/102] buyurduğu kimseler bunlardır.
وَالثَّانِي: الْمُقْتَصِدُ وَهُوَ الَّذِي يُطِيعُ اللَّهَ، وَلَا يَعْصِيهِ، وَلَكِنَّهُ لَا يَتَقَرَّبُ بِالنَّوَافِلِ مِنَ الطَّاعَاتِ.
İkincisi: Orta yolda olan (muktesid); bu kimse Allah'a itaat eden ve O'na isyan etmeyen, fakat nafile ibadetlerle O'na yakınlaşmaya çalışmayan kimsedir.
وَالثَّالِثُ: السَّابِقُ بِالْخَيْرَاتِ: وَهُوَ الَّذِي يَأْتِي بِالْوَاجِبَاتِ وَيَجْتَنِبُ الْمُحَرَّمَاتِ وَيَتَقَرَّبُ إِلَى اللَّهِ بِالطَّاعَاتِ وَالْقُرُبَاتِ الَّتِي هِيَ غَيْرُ وَاجِبَةٍ، وَهَذَا عَلَى أَصَحِّ الْأَقْوَالِ فِي تَفْسِيرِ الظَّالِمِ لِنَفْسِهِ، وَالْمُقْتَصِدِ وَالسَّابِقِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ إِيرَاثَهُمُ الْكِتَابَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ مِنْهُ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ وَعَدَ الْجَمِيعَ بِجَنَّاتِ عَدْنٍ وَهُوَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ فِي قَوْلِهِ: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا إِلَى قَوْلِهِ: وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ وَالْوَاوُ فِي يَدْخُلُونَهَا شَامِلَةٌ لِلظَّالِمِ، وَالْمُقْتَصِدِ وَالسَّابِقِ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَلِذَا قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: حُقَّ لِهَذِهِ الْوَاوِ أَنَّ تُكْتَبَ بِمَاءِ الْعَيْنَيْنِ، فَوَعْدُهُ الصَّادِقُ بِجَنَّاتِ عَدْنٍ لِجَمِيعِ أَقْسَامِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَأَوَّلُهُمُ الظَّالِمُ لِنَفْسِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَرْجَى آيَاتِ الْقُرْآنِ، وَلَمْ يَبْقَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَحَدٌ خَارِجٌ عَنِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ، فَالْوَعْدُ الصَّادِقُ بِالْجَنَّةِ فِي الْآيَةِ شَامِلٌ لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ؛ وَلِذَا قَالَ بَعْدَهَا مُتَّصِلًا بِهَا وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ إِلَى قَوْلِهِ: فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ [٣٥ \ ٣٦ - ٣٧] .
Üçüncüsü: Hayırlarda öne geçen (sâbık); bu kimse farzları yerine getiren, haramlardan kaçınan ve farz olmayan nafile ibadet ve taatlerle de Allah'a yakınlaşan kimsedir. Nefsine zulmeden, orta yolda olan ve öne geçen hakkındaki en sahih tefsir budur. Sonra Allah Teâlâ, Kitab'ı onlara miras kılmanın Kendisinden onlara büyük bir lütuf olduğunu açıklamış, ardından: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا } “Adn cennetlerine girerler...” kavlinden: { وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ } “...orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de bir bıkkınlık gelir” kavline kadar hepsine Adn cennetlerini vadetmiştir ki O vaadinden asla dönmez. Tahkike göre «yedhulûnehâ» fiilindeki [çoğul zamiri olan] «vâv», nefsine zulmedeni, orta yolda olanı ve öne geçeni kapsamaktadır. Bu sebeple bazı ilim ehli: «Bu vâv harfinin iki gözün nuruyla yazılması layıktır» demiştir. Dolayısıyla O'nun bu ümmetin tüm kısımlarına -ve ilk olarak da nefsine zulmedene- Adn cennetlerine dair verdiği bu sadık vaat, bu ayetin Kur'an'ın en ümit verici ayetlerinden olduğuna delalet eder. Zira Müslümanlardan hiç kimse bu üç kısmın dışında kalmamaktadır; dolayısıyla ayetteki cennete dair sadık vaat bütün Müslümanları kapsamaktadır. İşte bu sebeple hemen ardından ona bitişik olarak: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ölüm kararı verilmez ki ölsünler, cehennemin azabı da onlardan hafifletilmez. İşte Biz her nankörü böyle cezalandırırız...” kavlinden: { فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “...zalimler için hiçbir yardımcı yoktur” [Fâtır, 35/36-37] kavline kadar olan kısmı zikretmiştir.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي سَبَبِ تَقْدِيمِ الظَّالِمِ فِي الْوَعْدِ بِالْجَنَّةِ عَلَى الْمُقْتَصِدِ وَالسَّابِقِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: قَدَّمَ الظَّالِمَ لِئَلَّا يَقْنُطَ، وَأَخَّرَ السَّابِقَ بِالْخَيْرِ لِئَلَّا يُعْجَبَ بِعَمَلِهِ فَيَحْبَطَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: قَدَّمَ الظَّالِمَ لِنَفْسِهِ ; لِأَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ الظَّالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ تَقَعْ مِنْهُمْ مَعْصِيَةٌ أَقَلُّ مِنْ غَيْرِهِمْ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ [٣٨ \ ٢٤] .
İlim ehli, cennet vaadinde nefsine zulmedenin muktesid ve sâbıktan önce zikredilmesinin sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Nefsine zulmedeni ümitsizliğe düşmesin diye öne almış, hayırda öne geçeni ise ameline güvenip kibre kapılarak ameli boşa gitmesin diye sona bırakmıştır. Bazıları da şöyle demiştir: Nefsine zulmedeni öne almıştır; çünkü cennet ehlinin çoğu nefislerine zulmedenlerdir; zira kendilerinden hiçbir günah sadır olmayanlar diğerlerine göre daha azdır; nitekim Allah Teâlâ: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ } “...Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna; onlar da ne kadar azdır!” [Sâd, 38/24] buyurmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ، أَنَّهُمْ مَلْعُونُونَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ، يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ، وَأَيْدِيهِمْ، وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، وَبَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ بَعْضَ أَجْزَاءِ الْكَافِرِ تَشْهَدُ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غَيْرَ اللِّسَانِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٣٦ \ ٦٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ
Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik edecektir” kavli. Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette; hiçbir şeyden habersiz, namuslu mümin kadınlara iftira atanların dünyada ve ahirette lanetlendiklerini, dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere şahitlik edeceği gün onlar için büyük bir azap olduğunu zikretmiştir. Başka bir yerde ise kıyamet gününde kâfirin dilinden başka azalarının da aleyhine şahitlik edeceğini açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “O gün onların ağızlarını mühürleriz; elleri Bize konuşur, ayakları da kazanmış oldukları şeylere şahitlik eder.” [Yâsîn, 36/65]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “Nihayet oraya geldiklerinde; kulakları, gözleri ve derileri yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik eder. Derilerine: 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' derler. Onlar da: 'Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu' derler...”
إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ [٤١ \ ٢٠ - ٢٣] .
Allah Teâlâ'nın şu kavline kadar: { وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Siz; kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden gizlenmiyordunuz. Fakat Allah'ın, yaptıklarınızın çoğunu bilmediğini sanıyordunuz. İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz.” [Fussilet, 41/20-23].
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ الْمُرَادُ بِالدِّينِ هُنَا الْجَزَاءُ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: يُوَفِّيهِمْ ; لِأَنَّ التَّوْفِيَةَ تَدُلُّ عَلَى الْجَزَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى [٥٣ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ [٣ \ ١٨٥] وَقَوْلِهِ، تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ [٣ \ ١٦١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ } “O gün Allah onlara hak olan cezalarını tastamam verecektir” kavli. Buradaki dinden (الدِّينِ) maksat karşılıktır/cezadır. Ayetteki: { يُوَفِّيهِمُ } “tastamam verecektir” kavli buna delalet eder; çünkü tevfiye (tastamam vermek) cezaya delalet eder; nitekim Allah Teâlâ: { ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى } “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir.” [Necm, 53/41], { وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “...Ecirlere gelince, onlar size ancak kıyamet gününde tastamam verilecektir...” [Âl-i İmrân, 3/185] ve { تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “...Her nefse kazandığı tastamam verilir...” [Âl-i İmrân, 3/161] buyurmuştur ve diğer ayetler de böyledir.
وَقَوْلُهُ: «دِينَهُمُ» ، أَيْ: جَزَاءَهُمُ الَّذِي هُوَ فِي غَايَةِ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: دِينَهُمُ الْحَقَّ، أَيْ: جَزَاءَهُمُ الْوَاجِبَ الَّذِي هُمْ أَهْلُهُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ ; لِأَنَّ اللَّهَ يُجَازِي عِبَادَهُ بِإِنْصَافٍ تَامٍّ، وَعَدْلٍ كَامِلٍ، وَالْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا [٤ \ ٤٠] وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [١٠ \ ٤٤] وَقَوْلِهِ: وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ [٢١ \ ٤٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَمِنْ إِتْيَانِ الدِّينِ بِمَعْنَى الْجَزَاءِ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [١ \ ٤] .
Ayetteki: «دِينَهُمُ» kavli, yani son derece adalet ve hakkaniyet içeren cezalarını demektir. Zemahşerî ise: «Hak olan cezalarını», yani müstahak oldukları zorunlu cezalarını şeklinde açıklamıştır. Ancak birinci görüş daha sahihtir; çünkü Allah kullarına tam bir hakkaniyet ve kâmil bir adaletle karşılık verir. Bu husustaki Kur'an ayetleri pek çoktur; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا } “Şüphesiz Allah bir zerre ağırlığınca bile zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır...” [Nisâ, 4/40], { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.” [Yûnus, 10/44] ve { وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ } “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. Bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa onu getiririz. Hesap görücü olarak Biz yeteriz.” [Enbiyâ, 21/47] buyurmuştur ve daha önce açıklandığı gibi diğer ayetler de bu kabildendir. Kur'an'da din kelimesinin karşılık/ceza manasında gelişine Allah Teâlâ'nın: { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din (hesap ve ceza) gününün sahibidir.” [Fâtiha, 1/4] kavli de örnektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ أَشْكَلَتْ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ مِنْ أَجْلِ التَّعْبِيرِ عَنِ الِاسْتِئْذَانِ بِالِاسْتِئْنَاسِ، مَعَ أَنَّهُمَا مُخْتَلِفَانِ فِي الْمَادَّةِ وَالْمَعْنَى. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: وَحَكَى الطَّحَاوِيُّ: أَنَّ الِاسْتِئْنَاسَ فِي لُغَةِ الْيَمَنِ: الِاسْتِئْذَانُ. وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِمَا يُنَاسِبُ لَفْظَهَا وَجْهَانِ، وَلِكُلٍّ مِنْهُمَا شَاهِدٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, izin alıp (kendinizi fark ettirip) ev halkına selam vermedikçe girmeyin. Bu sizin için daha hayırlıdır; umulur ki düşünür öğüt alırsınız.” kavli. Bil ki bu kerim ayet, kök ve anlam bakımından birbirinden farklı olmalarına rağmen izin isteme (isti'zân) anlamının isti'nâs (istinas) kelimesiyle ifade edilmiş olması sebebiyle ilim ehlinden pek çok kimseye kapalı gelmiştir. İbn Hacer el-Feth'te şöyle demiştir: Tahâvî, Yemen lügatinde isti'nâsın isti'zân (izin istemek) anlamına geldiğini nakletmiştir. Bu kerim ayetin lafzına uygun olan tefsirinde iki vecih bulunmaktadır ve her birinin Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan şahidi vardır.
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنَ الِاسْتِئْنَاسِ الظَّاهِرِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الِاسْتِيحَاشِ ; لِأَنَّ الَّذِي يَقْرَعُ بَابَ غَيْرِهِ لَا يَدْرِي أَيُؤْذَنُ لَهُ أَمْ لَا فَهُوَ كَالْمُسْتَوْحِشِ مِنْ خَفَاءِ الْحَالِ عَلَيْهِ، فَإِذَا أُذِنَ لَهُ
Birinci vecih: Bunun, yadırgama ve yabancılık hissetmenin (istiyhâş) zıddı olan açık isti'nâs (alışkanlık/güven duyma) kökünden olmasıdır; çünkü başkasının kapısını çalan kimse kendisine izin verilip verilmeyeceğini bilemez, bu sebeple durumun belirsizliğinden ötürü bir çekingenlik ve tedirginlik içinde gibidir. Kendisine izin verildiğinde ise
اسْتَأْنَسَ وَزَالَ عَنْهُ الِاسْتِيحَاشُ، وَلَمَّا كَانَ الِاسْتِئْنَاسُ لَازِمًا لِلْإِذْنِ أُطْلِقَ اللَّازِمُ، وَأُرِيدَ مَلْزُومُهُ الَّذِي هُوَ الْإِذْنُ، وَإِطْلَاقُ اللَّازِمِ، وَإِرَادَةُ الْمَلْزُومِ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ، وَالْقَائِلُونَ بِالْمَجَازِ يَقُولُونَ: إِنَّ ذَلِكَ مِنَ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ، وَعَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أُطْلِقَ فِيهَا اللَّازِمُ الَّذِي هُوَ الِاسْتِئْنَاسُ وَأُرِيدَ مَلْزُومُهُ الَّذِي هُوَ الْإِذْنُ يَصِيرُ الْمَعْنَى: حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا، وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ [٣٣ \ ٥٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهُ: فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ [٢٤ \ ٢٨] ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي هَذَا الْوَجْهِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَهُ: وَهَذَا مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ، وَالْإِرْدَافِ ; لِأَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الِاسْتِئْنَاسِ يَرْدِفُ الْإِذْنَ فَوُضِعَ مَوْضِعَ الْإِذْنِ.
güven bulur (istinas eder) ve üzerindeki çekingenlik kalkar. İsti'nâs (güven/rahatlama) iznin zorunlu bir sonucu (lâzımı) olduğu için lâzım lafız zikredilmiş ve onun melzûmu (sebebi) olan izin murat edilmiştir. Lâzımı zikredip melzûmu kastetmek bilinen bir Arap üslubudur; mecaz taraftarları bunun mecâz-ı mürsel olduğunu söylerler. Bu ayette lâzım olan isti'nâs lafzının zikredilip melzûmu olan iznin murat edildiği kabul edildiğinde mana: «izin isteyinceye kadar» şeklinde olur. Bu manaya Allah Teâlâ'nın: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “...Peygamber'in evlerine size izin verilmedikçe girmeyin...” [Ahzâb, 33/53] kavli ve bundan sonraki: { فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ } “...size izin verilinceye kadar oralara girmeyin...” [Nûr, 24/28] kavli şahitlik etmektedir. Zemahşerî bu vechi zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Bu, kinaye ve irdâf kabilindendir; çünkü bu tür bir isti'nâs iznin peşinden gelir, bu sebeple iznin yerine konulmuştur.»
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْآيَةِ: هُوَ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِئْنَاسُ بِمَعْنَى الِاسْتِعْلَامِ، وَالِاسْتِكْشَافِ، فَهُوَ اسْتِفْعَالٌ مَنْ آنَسَ الشَّيْءَ إِذَا أَبْصَرَهُ ظَاهِرًا مَكْشُوفًا أَوْ عَلِمَهُ.
Ayetteki ikinci vecih: İsti'nâs kelimesinin bilgi edinmek ve araştırıp öğrenmek (isti'lâm ve istikşâf) anlamında olmasıdır. Bu durumda kelime; bir şeyi açıkça gördüğünde veya bildiğinde kullanılan «ânese» (آنَسَ) fiilinin istif'âl babıdır.
وَالْمَعْنَى: حَتَّى تَسْتَعْمِلُوا وَتَسْتَكْشِفُوا الْحَالَ، هَلْ يُؤْذَنُ لَكُمْ أَوْ لَا؟ وَتَقُولُ الْعَرَبُ: اسْتَأْنِسْ هَلْ تَرَى أَحَدًا، وَاسْتَأْنَسْتُ فَلَمْ أَرَ أَحَدًا، أَيْ: تَعَرَّفْتُ وَاسْتَعْلَمْتُ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ [٤ \ ٦] ، أَيْ: عَلِمْتُمْ رُشْدَهُمْ وَظَهَرَ لَكُمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ مُوسَى: إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ [٢٠ \ ١٠] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا الْآيَةَ [٢٨ \ ٢٩] فَمَعْنَى آنَسَ نَارًا: رَآهَا مَكْشُوفَةً، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:
Mana şudur: Size izin verilip verilmeyeceğini araştırıp öğreninceye kadar [girmeyin]. Araplar: «Baksana, birini görüyor musun?» anlamında «اسْتَأْنِسْ هَلْ تَرَى أَحَدًا» ve «Baktım araştırdım ama kimseyi görmedim» anlamında «وَاسْتَأْنَسْتُ فَلَمْ أَرَ أَحَدًا» derler; yani öğrenmeye çalıştım ve bilgi edindim demektir. Bu manada Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ } “...Eğer onlarda bir rüşt (olgunluk) görürseniz mallarını kendilerine teslim edin...” [Nisâ, 4/6] kavli -yani onların olgunluğunu bilir ve bunu açıkça görürseniz demektir-, Allah Teâlâ'nın Mûsâ hakkındaki: { إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ } “...Şüphesiz ben bir ateş gördüm; belki oradan size bir kor getiririm...” [Tâhâ, 20/10] kavli ve Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا } “Mûsâ süreyi tamamlayıp ailesiyle yola çıkınca Tûr tarafında bir ateş gördü...” [Kasas, 28/29] kavli yer almaktadır. Buradaki «ânese nâran» ifadesinin anlamı, ateşi açıkça gördü demektir. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu beyti de bu manadadır:
كَأَنَّ رَحْلِي وَقَدْ زَالَ النَّهَارُ بِنَا ... بِذِي الْجَلِيلِ عَلَى مُسْتَأْنِسٍ وَحِدِ
Zülcelîl mevkiinde günün aydınlığı bizden kayıp gittiğinde, devem sanki çevreyi kollayan yapayalnız bir [yaban sığırının] üzerindeydi.
مِنْ وَحْشِ وَجْرَةَ مَوْشِيٍّ أَكَارِعُهُ ... طَاوِي الْمُصَيْرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الْفَرَدِ
Vecre'nin paçaları alacalı, karnı kılıç ustasının tek kılıcı gibi ince ve kıvrak yaban hayvanlarındandır.
فَقَوْلُهُ عَلَى مُسْتَأْنِسٍ، يَعْنِي: حِمَارَ وَحْشٍ شَبَّهَ بِهِ نَاقَتَهُ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ مُسْتَأْنِسًا أَنَّهُ يَسْتَكْشِفُ، وَيَسْتَعْمِلُ الْقَانِصِينَ بِشَمِّهِ رِيحَهُمْ وَحِدَّةِ بَصَرِهِ فِي نَظَرِهِ إِلَيْهِمْ، وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ الْحَارِثِ بْنِ حِلِّزَةَ الْيَشْكُرِيِّ يَصِفُ نَعَامَةً شَبَّهَ بِهَا نَاقَتَهُ:
Şairin «عَلَى مُسْتَأْنِسٍ» sözü, devesini kendisine benzettiği yaban eşeği demektir. Onun «müste'nis» olmasının manası ise kokularını alarak ve keskin bakışlarıyla onları gözleyerek avcıları araştırıp kollamasıdır. el-Hâris b. Hillize el-Yeşkurî'nin devesini benzettiği deveyi tavsif ederken söylediği şu beyit de bu kabildendir:
آنَسَتْ نَبْأَةً وَأَفْزَعَهَا الْقَنَّا ... صُ عَصْرًا وَقَدْ دَنَا الْإِمْسَاءُ
İkindi vakti, akşam yaklaşmışken gizli bir ses hissetti ve avcı onu ürküttü.
فَقَوْلُهُ: آنَسَتْ نَبْأَةً، أَيْ: أَحَسَّتْ بِصَوْتٍ خَفِيٍّ، وَهَذَا الْوَجْهُ الَّذِي هُوَ أَنَّ مَعْنَى تَسْتَأْنِسُوا تَسْتَكْشِفُوا وَتَسْتَعْلُوا، هَلْ يُؤْذَنُ لَكُمْ، وَذَلِكَ الِاسْتِعْلَامُ وَالِاسْتِكْشَافُ إِنَّمَا يَكُونُ
Şairin «آنَسَتْ نَبْأَةً» sözü, yani gizli bir ses hissetti demektir. «Te'ste'nisû» lafzının, size izin verilip verilmediğini araştırıp öğrenmeniz anlamına geldiğini belirten bu ikinci vecih -ki bu araştırma ve öğrenme ancak
بِالِاسْتِئْذَانِ أَظْهَرَ عِنْدِي، وَإِنِ اسْتَظْهَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ، وَهُنَاكَ وَجْهٌ ثَالِثٌ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ تَرَكْنَاهُ لِعَدَمِ اتِّجَاهِهِ عِنْدَنَا.
izin istemekle mümkündür- bazı ilim ehli birinci vechi daha kuvvetli görse de benim katımda daha açıktır. Ayetin tefsirinde üçüncü bir vecih daha vardır ki bize göre tutarlı olmadığı için onu terk ettik.
وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ مَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ مِنْ أَنَّ أَصْلَ الْآيَةِ: حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا وَأَنَّ الْكَاتِبِينَ غَلِطُوا فِي كِتَابَتِهِمْ، فَكَتَبُوا تَسْتَأْنِسُوا غَلَطًا بَدَلَ تَسْتَأْذِنُوا لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَصِحَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَإِنْ صَحَّحَ سَنَدَهُ عَنْهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَلَوْ فَرَضْنَا صِحَّتَهُ فَهُوَ مِنَ الْقِرَاءَاتِ الَّتِي نُسِخَتْ وَتُرِكَتْ، وَلَعَلَّ الْقَارِئَ بِهَا لَمْ يَطَّلِعْ عَلَى ذَلِكَ ; لِأَنَّ جَمِيعَ الصَّحَابَةِ ﵃ أَجْمَعُوا عَلَى كِتَابَةِ تَسْتَأْنِسُوا فِي جَمِيعِ نُسَخِ الْمُصْحَفِ الْعُثْمَانِيِّ، وَعَلَى تِلَاوَتِهَا بِلَفْظِ: تَسْتَأْنِسُوا، وَمَضَى عَلَى ذَلِكَ إِجْمَاعُ الْمُسْلِمِينَ فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا فِي مَصَاحِفِهِمْ وَتِلَاوَتِهِمْ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ، وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ تَوَلَّى اللَّهُ تَعَالَى حِفْظَهُ مِنَ التَّبْدِيلِ وَالتَّغْيِيرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ [١٥ \ ٩] وَقَالَ فِيهِ لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ [٤١ \ ٤٢] وَقَالَ تَعَالَى: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ الْآيَةَ [٧٥ \ ١٦ - ١٧] .
Zikrettiğimiz bu açıklamalardan anlaşılmaktadır ki İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilen; ayetin aslının «حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا» şeklinde olduğu, kâtiplerin yazarken hata edip yanlışlıkla «تَسْتَأْذِنُوا» yerine «تَسْتَأْنِسُوا» yazdıkları yönündeki rivayete itibar edilmez; bazı ilim ehli senedini sahih kabul etse bile bunun İbn Abbâs'tan sahih olarak gelmesi mümkün değildir. Bir an için sahih olduğu farz edilse dahi bu, hükmü neshedilip terk edilen kıraatlerdendir ve muhtemelen bu kıraati okuyan kimse neshten haberdar olmamıştır. Zira bütün sahâbe radıyallâhu anhüm, Osmânî mushafın tüm nüshalarında «تَسْتَأْنِسُوا» şeklinde yazılması ve «تَسْتَأْنِسُوا» lafzıyla tilavet edilmesi üzerinde icma etmişlerdir. Yeryüzünün doğusundaki ve batısındaki Müslümanların mushaflarında ve tilavetlerinde hiçbir itiraz olmaksızın icma bu şekilde süre gelmiştir. Yüce Kur'an'ı değiştirilmekten ve bozulmaktan korumayı ise bizzat Allah Teâlâ üstlenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) Biz indirdik ve onun koruyucusu da elbette Biziz.” [Hicr, 15/9], { لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ } “Ona önünden de ardından da batıl gelemez; O, Hakîm ve Hamîd olandan indirilmiştir.” [Fussilet, 41/42] ve { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ } “Onu acelece kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak Bize aittir...” [Kıyâme, 75/16-17] buyurmuştur.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Bu kerim ayetle ilgili meseleler.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ دَلَّتْ بِظَاهِرِهَا عَلَى أَنَّ دُخُولَ الْإِنْسَانِ بَيْتَ غَيْرِهِ بِدُونِ الِاسْتِئْذَانِ وَالسَّلَامِ لَا يَجُوزُ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢٧] ، نَهْيٌ صَرِيحٌ، وَالنَّهْيُ الْمُتَجَرِّدُ عَنِ الْقَرَائِنِ يُفِيدُ التَّحْرِيمَ عَلَى الْأَصَحِّ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ.
BİRİNCİ MESELE: Bil ki bu kerim ayet, zahiriyle insanın başkasının evine izin istemeden ve selam vermeden girmesinin caiz olmadığına delalet etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } “Kendi evlerinizden başka evlere girmeyin...” [Nûr, 24/27] buyruğu açık bir nehiydir (yasaktır). Usul ilminde yerleştiği üzere, karinelerden arınmış yalın nehiy, en sahih görüşe göre haramlık ifade eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ ثَلَاثُ مَرَّاتٍ، يَقُولُ الْمُسْتَأْذِنُ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟ فَإِنْ لَمْ يُؤْذَنْ لَهُ عِنْدَ الثَّالِثَةِ، فَلْيَرْجِعْ، وَلَا يَزِدْ عَلَى الثَّلَاثِ، وَهَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ، لِأَنَّهُ ثَابِتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ.
İKİNCİ MESELE: Bil ki izin isteme üç defadır. İzin isteyen kimse bunların her birinde: "es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?" der. Eğer üçüncüde izin verilmezse geri dönsün ve üçten fazlaya çıkmasın. Bu hususta ihtilaf edilmemesi gerekir; zira bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir itiraza yer bırakmayacak kesinlikte sabittir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: كُنْتُ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ الْأَنْصَارِ إِذْ جَاءَ أَبُو مُوسَى كَأَنَّهُ مَذْعُورٌ، فَقَالَ: اسْتَأْذَنْتُ عَلَى عُمَرَ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي، فَرَجَعْتُ، قَالَ: مَا مَنَعَكَ؟ قُلْتُ: اسْتَأْذَنْتُ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي فَرَجَعْتُ، وَقَالَ
Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı, bize Yezîd b. Husayfe, Busr b. Saîd'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini anlattı: Ensâr'ın meclislerinden bir mecliste bulunuyordum; derken Ebû Mûsâ sanki dehşete kapılmış gibi geldi ve şöyle dedi: "Ömer'in yanına girmek için üç defa izin istedim, bana izin verilmedi; ben de geri döndüm. [Ömer bana]: 'Seni [gelmekten] alıkoyan neydi?' dedi. Ben de: 'Üç defa izin istedim, izin verilmeyince geri döndüm; zira
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ": إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ " فَقَالَ: وَاللَّهِ لَتُقِيمَنَّ عَلَيْهِ بَيِّنَةً أَمِنْكُمْ أَحَدٌ سَمِعَهُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ؟ فَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: وَاللَّهِ لَا يَقُومُ مَعَكَ إِلَّا أَصْغَرُ الْقَوْمِ، فَكُنْتُ أَصْغَرَ الْقَوْمِ فَقُمْتُ مَعَهُ، فَأَخْبَرْتُ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ ذَلِكَ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biriniz üç defa izin ister de kendisine izin verilmezse hemen geri dönsün» buyurmuştu' dedim. Bunun üzerine [Ömer]: 'Vallahi bu konuda mutlaka bir delil getireceksin! İçinizden bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den işiten biri var mı?' dedi." Übey b. Ka'b: "Vallahi seninle beraber topluluğun en küçüğünden başkası kalkmaz!" dedi. Topluluğun en küçüğü bendim; onunla beraber kalktım ve Ömer'e Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu söylediğini haber verdim.
وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: أَخْبَرَنِي ابْنُ عُيَيْنَةَ: حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ عَنْ بُسْرٍ، سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ بِهَذَا، اهـ بِلَفْظِهِ مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ. وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ ثَلَاثُ مَرَّاتٍ، فَإِنْ لَمْ يُؤْذَنْ لَهُ بَعْدَ الثَّالِثَةِ رَجَعَ. وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُكَيْرٍ النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا وَاللَّهِ يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ﵁ يَقُولُ: كُنْتُ جَالِسًا بِالْمَدِينَةِ فِي مَجْلِسِ الْأَنْصَارِ، فَأَتَانَا أَبُو مُوسَى فَزِعًا أَوْ مَذْعُورًا قُلْنَا: مَا شَأْنُكَ؟ قَالَ: إِنَّ عُمَرَ أَرْسَلَ إِلَيَّ أَنْ آتِيَهُ فَأَتَيْتُ بَابَهُ، فَسَلَّمْتُ ثَلَاثًا فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيَّ فَرَجَعْتُ فَقَالَ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَأْتِيَنَا؟ فَقُلْتُ: إِنَّنِي أَتَيْتُكَ، فَسَلَّمْتُ عَلَى بَابِكَ ثَلَاثًا، فَلَمْ يَرُدُّوا عَلَيَّ فَرَجَعْتُ، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ": إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ " فَقَالَ عُمَرُ: أَقِمْ عَلَيْهَا الْبَيِّنَةَ، وَإِلَّا أَوْجَعْتُكَ، فَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: لَا يَقُومُ مَعَهُ إِلَّا أَصْغَرُ الْقَوْمِ: قَالَ أَبُو سَعِيدٍ: قُلْتُ: أَنَا أَصْغَرُ الْقَوْمِ، قَالَ: فَاذْهَبْ بِهِ. حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَا: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُصَيْفَةَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَزَادَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ فِي حَدِيثِهِ: قَالَ أَبُو سَعِيدٍ: فَقُمْتُ مَعَهُ فَذَهَبْتُ إِلَى عُمَرَ فَشَهِدْتُ، اهـ بِلَفْظِهِ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: فَوَاللَّهِ لَأُوجِعَنَّ ظَهْرَكَ وَبَطْنَكَ أَوْ لَتَأْتِيَنَّ بِمَنْ يَشْهَدُ لَكَ عَلَى هَذَا، فَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: فَوَاللَّهِ لَا يَقُومُ مَعَكَ إِلَّا أَحْدَثُنَا سِنًّا، قُمْ يَا أَبَا سَعِيدٍ فَقُمْتُ حَتَّى أَتَيْتُ عُمَرَ فَقُلْتُ: قَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ هَذَا.
İbnü'l-Mübârek şöyle dedi: Bana İbn Uyeyne haber verdi: Bana Yezîd b. Husayfe, Busr'dan anlattı: Ebû Saîd'den bu [hadisi] işittim. -Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzı burada bitti.- Bu, izin istemenin üç defa olduğuna, üçüncüden sonra izin verilmezse geri dönüleceğine dair Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih ve açık bir nastır. Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh da Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Amr b. Muhammed b. Bükeyr en-Nâkıd anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne anlattı, vallahi bize Yezîd b. Husayfe, Busr b. Saîd'den anlattı, o şöyle dedi: Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: Medine'de Ensâr'ın bir meclisinde oturuyordum. Yanımıza Ebû Mûsâ korkmuş veya dehşete düşmüş bir halde geldi. "Neyin var?" dedik. Şöyle dedi: "Ömer bana yanına gelmem için haber göndermişti, kapısına vardım. Üç defa selam verdim, bana cevap vermedi, ben de geri döndüm. [Sonra karşılaştığımızda]: 'Bize gelmene ne engel oldu?' dedi. Ben de: 'Ben sana geldim, kapında üç defa selam verdim, bana cevap vermediler, ben de geri döndüm. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biriniz üç defa izin ister de kendisine izin verilmezse hemen geri dönsün» buyurmuştur' dedim. Ömer: 'Buna dair bir delil getir, yoksa canını yakarım!' dedi." Übey b. Ka'b: "Onunla birlikte ancak topluluğun en küçüğü kalkar" dedi. Ebû Saîd dedi ki: "Ben topluluğun en küçüğüyüm" dedim. [Übey]: "O halde onunla git" dedi. Bize Kuteybe b. Saîd ve İbn Ebî Ömer anlattılar; dediler ki: Bize Süfyân, Yezîd b. Husayfe'den bu isnadla anlattı. İbn Ebî Ömer hadisinde şunu ziyade etti: Ebû Saîd dedi ki: "Bunun üzerine onunla beraber kalkıp Ömer'e gittim ve şahitlik ettim." -Sahîh-i Müslim'deki lafzı burada bitti.- Müslim'in Ebû Saîd hadisinden bir diğer lafzında şöyle denilmektedir: [Ömer]: "Vallahi ya sırtını ve karnını acıtacak şekilde döverim ya da buna şahitlik edecek birini getirirsin!" dedi. Bunun üzerine Übey b. Ka'b: "Vallahi seninle beraber yaşça en küçüğümüzden başkası kalkmaz. Kalk ey Ebû Saîd!" dedi. Kalktım ve Ömer'in yanına gelip: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu söylediğini işittim" dedim.
وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ فَقَالَ: إِنْ كَانَ هَذَا شَيْئًا حَفِظْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَهَا، وَإِلَّا فَلْأَجْعَلَنَّكَ عِظَةً، قَالَ أَبُو سَعِيدٍ: فَأَتَانَا فَقَالَ: أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثٌ، قَالَ فَجَعَلُوا يَضْحَكُونَ، قَالَ فَقُلْتُ: أَتَاكُمْ أَخُوكُمُ الْمُسْلِمُ قَدْ أُفْزِعَ، تَضْحَكُونَ انْطَلِقْ فَأَنَا شَرِيكُكَ فِي هَذِهِ الْعُقُوبَةِ فَأَتَاهُ، فَقَالَ هَذَا أَبُو سَعِيدٍ.
Müslim'de Ebû Saîd hadisinden gelen başka bir lafızda ise [Ömer] şöyle demiştir: "Eğer bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ezberlediğin bir şey ise ne âlâ; aksi takdirde seni ibretlik bir ceza kılacağım!" Ebû Saîd dedi ki: "Ebû Mûsâ yanımıza geldi ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İzin istemek üç defadır» buyurduğunu bilmiyor musunuz?' dedi." [Ebû Saîd] dedi ki: "Bunun üzerine gülüşmeye başladılar." [Ebû Saîd] dedi ki: "Ben şöyle dedim: 'Müslüman kardeşiniz korkutulmuş bir halde size gelmiş, siz gülüyorsunuz! Yürü, bu cezada ben senin ortağınım.' Bunun üzerine Ömer'e gitti ve: 'İşte bu Ebû Saîd'dir' dedi."
وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ أَنَّ أَبَا مُوسَى اسْتَأْذَنَ عَلَى عُمَرَ ثَلَاثًا إِلَى قَوْلِهِ: قَالَ لَتُقِيمَنَّ عَلَى هَذَا بَيِّنَةً، أَوْ لَأَفْعَلَنَّ فَخَرَجَ فَانْطَلَقَ إِلَى مَجْلِسٍ مِنَ الْأَنْصَارِ،
Müslim'de Ubeyd b. Umeyr hadisinden gelen bir lafızda ise Ebû Mûsâ'nın Ömer'in yanına girmek için üç defa izin istediği zikredilip şu sözüne kadar devam eder: [Ömer]: "Buna dair ya bir delil getirirsin ya da sana yapacağımı bilirim!" dedi. Bunun üzerine Ebû Mûsâ çıkıp Ensâr'dan bir meclise gitti.
فَقَالُوا: لَا يَشْهَدُ لَكَ عَلَى هَذَا إِلَّا أَصْغَرُنَا، فَقَامَ أَبُو سَعِيدٍ، فَقَالَ: كُنَّا نُؤْمَرُ بِهَذَا، فَقَالَ عُمَرُ: خَفِيَ عَلَيَّ هَذَا مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَلْهَانِي عَنْهُ الصَّفْقُ فِي الْأَسْوَاقِ، وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵁ قَالَ: لَتَأْتِيَنِّي عَلَى هَذَا وَإِلَّا فَعَلْتُ وَفَعَلْتُ، فَذَهَبَ أَبُو مُوسَى قَالَ عُمَرُ: إِنْ وَجَدَ بَيِّنَةً تَجِدُوهُ عِنْدَ الْمِنْبَرِ عَشِيَّةً، وَإِنْ لَمْ يَجِدْ بَيِّنَةً فَلَمْ تَجِدُوهُ، فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْعَشِيُّ وَجَدُوهُ، قَالَ يَا أَبَا مُوسَى: مَا تَقُولُ أَقَدْ وَجَدْتَ؟ قَالَ: نَعَمْ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ ﵁ قَالَ عَدْلٌ، يَا أَبَا الطُّفَيْلِ مَا يَقُولُ هَذَا؟ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ ذَلِكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ فَلَا تَكُونَنَّ عَذَابًا عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ: إِنَّمَا سَمِعْتُ شَيْئًا فَأَحْبَبْتُ أَنْ أَتَثَبَّتَ، وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ: أَنَّ عُمَرَ قَالَ لِأُبَيٍّ: يَا أَبَا الْمُنْذِرِ آنْتَ سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، فَلَا تَكُنْ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ عَذَابًا عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ قَوْلُ عُمَرَ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَمَا بَعْدَهُ.
Onlar: "Buna dair senin lehine ancak en küçüğümüz şahitlik eder" dediler. Bunun üzerine Ebû Saîd kalktı ve: "Bize böyle emredilirdi" dedi. Ömer: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu emri bana gizli kalmış, çarşılardaki alışveriş beni bundan alıkoymuş!" dedi. Müslim'de Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh hadisinden gelen bir diğer lafızda ise [Ömer]: "Buna dair [şahit] mutlaka getireceksin, yoksa sana şunu şunu yaparım!" dedi. Ebû Mûsâ gitti; Ömer: "Eğer delil bulursa akşam vakti onu minberin yanında bulursunuz, şayet delil bulamazsa onu bulamazsınız" dedi. Akşam olunca onu buldular. [Ömer]: "Ey Ebû Mûsâ, ne diyorsun, [şahit] buldun mu?" dedi. [Ebû Mûsâ]: "Evet, Übey b. Ka'b radıyallâhu anh" dedi. [Ömer]: "O adil bir kimsedir. Ey Ebü't-Tufeyl, bu ne diyor?" dedi. [Übey]: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu söylediğini işittim ey İbnü'l-Hattâb! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı üzerine bir azap olma!" dedi. Ömer: "Sübhânallâh! Ben ancak bir şey işittim ve onu iyice kesinleştirmek istedim" dedi. Müslim'deki bir lafızda da Ömer'in Übey'e: "Ey Ebü'l-Münzir, sen bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işittin mi?" dediği, onun da: "Evet, ey İbnü'l-Hattâb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı üzerine azap olma!" dediği rivayet edilmiştir. Bu rivayette Ömer'in: "Sübhânallâh!" sözü ve sonrası yer almamaktadır.
فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي مُوسَى، وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ﵃ تَدُلُّ دَلَالَةً صَحِيحَةً صَرِيحَةً عَلَى أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ ثَلَاثٌ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: وَأَمَّا قَوْلُهُ لَا يَقُومُ مَعَهُ إِلَّا أَصْغَرُ الْقَوْمِ، فَمَعْنَاهُ أَنَّ هَذَا حَدِيثٌ مَشْهُورٌ بَيْنَنَا مَعْرُوفٌ لِكِبَارِنَا، وَصِغَارِنَا، حَتَّى إِنَّ أَصْغَرَنَا يَحْفَظُهُ وَسَمِعَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اهـ مِنْهُ، وَالظَّاهِرُ مِنْهُ كَمَا قَالَ، وَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ الصَّرِيحَةُ تُبَيِّنُ أَنَّ هَذَا الِاسْتِئْذَانَ الْمُعَبَّرَ عَنْهُ فِي الْآيَةِ بِالِاسْتِئْنَاسِ، وَالسَّلَامَ الْمَذْكُورَ فِيهَا لَا يُزَادُ فِيهِ عَلَى ثَلَاثِ مَرَّاتٍ، وَأَنَّ الِاسْتِئْنَاسَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ، هُوَ الِاسْتِئْذَانُ الْمُكَرَّرُ ثَلَاثًا ; لِأَنَّ خَيْرَ مَا يُفَسَّرُ بِهِ كِتَابُ اللَّهِ بَعْدَ كِتَابِ اللَّهِ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الثَّابِتَةُ عَنْهُ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ مَا قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي: مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِالِاسْتِئْنَاسِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: " حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا ": الِاسْتِئْذَانُ بِتَنَحْنُحٍ، وَنَحْوِهِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ خِلَافَ التَّحْقِيقِ، وَمَا اسْتَدَلَّ بِهِ لِذَلِكَ مِنْ رِوَايَةِ الطَّبَرِيِّ مِنْ طَرِيقِ مُجَاهِدٍ تَفْسِيرُ الْآيَةِ بِمَا ذُكِرَ إِلَى آخِرِ مَا ذُكِرَ مِنَ الْأَدِلَّةِ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ، وَأَنَّ الْحَقَّ هُوَ مَا جَاءَتْ بِهِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ مِنَ الِاسْتِئْذَانِ وَالتَّسْلِيمِ ثَلَاثًا كَمَا رَأَيْتَ.
Ebû Saîd, Ebû Mûsâ ve Übey b. Ka'b radıyallâhu anhüm'den gelen bu sahih rivayetler, izin istemenin üç defa olduğuna sahih ve açık bir şekilde delalet etmektedir. Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: "Onun: 'Onunla birlikte ancak topluluğun en küçüğü kalkar' sözüne gelince, bunun anlamı şudur: Bu, aramızda meşhur olan, büyüklerimizin ve küçüklerimizin bildiği, hatta en küçüğümüzün bile ezberinde olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiği bir hadistir." -Nevevî'den nakil bitti.- Zahir olan da onun dediği gibidir. Bu sahih ve açık rivayetler açıklamaktadır ki, ayette "isti'nâs" (bilgi edinme/fark ettirme) lafzıyla ifade edilen bu izin isteme ve ayette zikredilen selam, üç kereden fazla yapılmaz. Ve ayette zikredilen isti'nâs, üç defa tekrarlanan isti'zândır (izin istemektir). Zira Allah'ın Kitabı'ndan sonra Allah'ın Kitabı'nı tefsir eden en hayırlı şey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden sabit olan sünnetidir. Bununla anlaşılmaktadır ki, İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'de, Allah Teâlâ'nın: «حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا» buyruğundaki isti'nâstan muradın, cumhura göre boğaz temizleme (öksürme) ve benzeri yollarla izin istemek olduğunu söylemesi tahkike (gerçeğe) aykırıdır. Buna dair Taberî'nin Mücâhid tarikiyle yaptığı rivayetten ayetin bu şekilde tefsir edildiğine dair getirdiği delil ve zikredilen diğer deliller itimada layık değildir. Hak olan, gördüğün gibi sahih rivayetlerin getirdiği üzere üç defa izin istemek ve selam vermektir.
وَأَنَّ الصَّوَابَ فِي ذَلِكَ هُوَ مَا نَقَلَهُ ابْنُ حَجَرٍ عَنِ الطَّبَرِيِّ مِنْ طَرِيقِ قَتَادَةَ قَالَ: الِاسْتِئْنَاسُ هُوَ الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثًا إِلَى آخِرِهِ، وَالرِّوَايَةُ الصَّحِيحَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثٌ يُؤَيِّدُهَا أَنَّهُ ﷺ كَذَلِكَ كَانَ يَفْعَلُ.
Bu konudaki doğru görüş, İbn Hacer'in Taberî'den, Katâde tarikiyle naklettiği şu sözdür: "İsti'nâs, üç defa izin istemektir..." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih rivayetteki: «İzin istemek üç defadır» buyruğunu, bizzat kendisinin de böyle yapıyor olması teyit etmektedir.
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: وَفِي رِوَايَةِ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، الَّتِي أَشَرْتُ إِلَيْهَا فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، زِيَادَةٌ مُفِيدَةٌ، وَهِيَ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ، أَوْ أَبَا
İbn Hacer Feth'te şöyle demiştir: Ubeyd b. Huneyn'in el-Edebü'l-Müfred'de işaret ettiğim rivayetinde faydalı bir ziyade vardır ki o da şudur: Ebû Saîd veya Ebû
مَسْعُودٍ قَالَ لِعُمَرَ: خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ يُرِيدُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، حَتَّى أَتَاهُ فَسَلَّمَ، فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، ثُمَّ سَلَّمَ الثَّانِيَةَ فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، ثُمَّ سَلَّمَ الثَّالِثَةَ، فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، فَقَالَ: " قَضَيْنَا مَا عَلَيْنَا "، ثُمَّ رَجَعَ فَأَذِنَ لَهُ سَعْدٌ، الْحَدِيثَ، فَثَبَتَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ وَمِنْ فِعْلِهِ، وَقِصَّةُ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ هَذِهِ أَخْرَجَهَا أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ قَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ مُطَوَّلَةً بِمَعْنَاهُ، وَأَحْمَدُ مِنْ طَرِيقِ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ أَوْ غَيْرِهِ كَذَا فِيهِ، وَأَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ عَنْ أَنَسٍ بِغَيْرِ تَرَدُّدٍ، وَأَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ طَارِقٍ مَوْلَاةِ سَعْدٍ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَقَوْلُهُ: فَثَبَتَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ وَمِنْ فِعْلِهِ: يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قِصَّةَ اسْتِئْذَانِهِ ﷺ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ صَحِيحَةٌ ثَابِتَةٌ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَقَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ أَوْ غَيْرِهِ " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَأْذَنَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، فَقَالَ: " السَّلَامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ "، فَقَالَ سَعْدٌ: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، وَلَمْ يَسْمَعِ النَّبِيَّ ﷺ حَتَّى سَلَّمَ ثَلَاثًا وَرَدَّ عَلَيْهِ سَعْدٌ ثَلَاثًا وَلَمْ يَسْمَعْهُ فَرَجَعَ النَّبِيُّ ﷺ فَاتَّبَعَهُ سَعْدٌ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، مَا سَلَّمْتَ تَسْيلِمَةً إِلَّا وَهِيَ بِأُذُنِي وَلَقَدْ رَدَدْتُ عَلَيْكَ وَلَمْ أُسْمِعْكَ، وَأَرَدْتُ أَنْ أَسْتَكْثِرَ مِنْ سَلَامِكَ وَمِنَ الْبَرَكَةِ، ثُمَّ أَدْخَلَهُ الْبَيْتَ فَقَرَّبَ إِلَيْهِ زَبِيبًا فَأَكَلَ النَّبِيُّ ﷺ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ ": أَكَلَ طَعَامَكُمُ الْأَبْرَارُ وَصَلَّتْ عَلَيْكُمُ الْمَلَائِكَةُ وَأَفْطَرَ عِنْدَكُمُ الصَّائِمُونَ " وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عَمْرٍو الْأَوْزَاعِيِّ، سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَبِي كَثِيرٍ يَقُولُ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ - هُوَ ابْنُ عُبَادَةَ - قَالَ ": زَارَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي مَنْزِلِنَا فَقَالَ: " السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ " فَرَدَّ سَعْدٌ رَدًّا خَفِيًّا فَقَلْتُ أَلَا تَأْذَنُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: دَعْهُ يُكْثِرْ عَلَيْنَا مِنَ السَّلَامِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ "، فَرَدَّ سَعْدٌ رَدًّا خَفِيًّا، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ " السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ "، ثُمَّ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَاتَّبَعَهُ سَعْدٌ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ أَسْمَعُ سَلَامَكَ وَأَرُدُّ عَلَيْكَ رَدًّا خَفِيًّا لِتُكْثِرَ عَلَيْنَا مِنَ السَّلَامِ فَانْصَرَفَ مَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "، وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ الْقِصَّةَ إِلَى آخِرِهَا، ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ رَوَى هَذَا مِنْ وُجُوهٍ أُخْرَى، فَهُوَ حَدِيثٌ جَيِّدٌ قَوِيٌّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Mes'ûd, Ömer'e şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık; Sa'd b. Ubâde'nin yanına varmak istiyordu. Nihayet yanına varıp selam verdi, kendisine izin verilmedi. Sonra ikinci kez selam verdi, izin verilmedi. Sonra üçüncü kez selam verdi, izin verilmedi. Bunun üzerine: «Üzerimize düşeni yerine getirdik» buyurdu ve geri döndü; bunun üzerine Sa'd ona izin verdi..." Hadis [böyle devam eder]. Dolayısıyla bu hüküm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hem sözüyle hem de fiiliyle sabit olmuştur. Sa'd b. Ubâde'nin bu kıssasını Ebû Dâvûd, Kays b. Sa'd b. Ubâde hadisinden bu manada uzunca tahric etmiştir. Ahmed de Sâbit tarikiyle Enes'ten veya başkasından -metinde böyle geçer- tahric etmiştir. Bezzâr bunu tereddütsüz olarak Enes'ten tahric etmiştir; Taberânî de Sa'd'ın azatlı cariyesi Ümmü Târık hadisinden tahric etmiştir. -Burada kastedilen kısım bitti.- [İbn Hacer'in]: "Bu hüküm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hem sözüyle hem de fiiliyle sabit olmuştur" sözü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sa'd b. Ubâde'den izin isteme kıssasının sahih ve sabit olduğuna delalet eder. İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ömer, Sâbit'ten, o da Enes'ten veya başkasından haber verdi ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sa'd b. Ubâde'nin yanına girmek için izin isteyip: "es-Selâmu aleyke ve rahmetullâh" dedi. Sa'd: "Ve aleykümü's-selâmu ve rahmetullâh" dedi fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üç defa selam verip Sa'd da üç defa ona karşılık verinceye kadar Sa'd sesini işittirmedi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu işitmeyince geri döndü. Bunun üzerine Sa'd onun peşinden gidip: "Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun! Verdiğin her selam kulağıma geldi, sana karşılık verdim ama selamını ve bereketini çoğaltmak istediğim için sana işittirmedim" dedi. Sonra onu eve aldı, önüne kuru üzüm getirdi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de yedi. Bitirince şöyle dua etti: «Yemeğinizi iyiler yesin, melekler size dua etsin ve yanınızda oruçlular iftar etsin.» Ebû Dâvûd ve Nesâî de Ebû Amr el-Evzâî hadisinden rivayet etmişlerdir: Yahyâ b. Ebî Kesîr'i şöyle derken işittim: Bana Muhammed b. Abdirrahmân b. Es'ad b. Zürâre, Kays b. Sa'd'dan -ki o, İbn Ubâde'dir- anlattı: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evimizde bizi ziyaret etti ve: "es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâh" buyurdu. Sa'd gizlice/kısık sesle karşılık verdi. Ben: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e izin vermeyecek misin?" dedim. O: "Bırak bize çokça selam versin" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâh" dedi; Sa'd yine kısık sesle karşılık verdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâh" dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri döndü. Sa'd onun peşinden gitti ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Selamını işitiyordum; bize çokça selam veresin diye sana kısık sesle karşılık veriyordum" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla birlikte geri döndü.» İbn Kesîr kıssayı sonuna kadar zikretti ve sonra şöyle dedi: "Bu rivayet başka yollardan da gelmiştir; bu ceyyid ve kuvvetli bir hadistir, en doğrusunu Allah bilir."
وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ الِاسْتِئْنَاسَ فِي الْآيَةِ الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثًا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ التَّنَحْنُحَ وَنَحْوُهُ، كَمَا عَزَاهُ فِي فَتْحِ الْبَارِي لِلْجُمْهُورِ، وَاخْتُلِفَ هَلْ يُقَدَّمُ السَّلَامُ أَوِ الِاسْتِئْذَانُ؟ وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ مَشْرُوعٌ، وَتَظَاهَرَتْ بِهِ دَلَائِلُ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعُ الْأُمَّةِ، وَالسُّنَّةُ: أَنْ يُسَلِّمَ وَيَسْتَأْذِنَ ثَلَاثًا فَيَجْمَعُ بَيْنَ السَّلَامِ
Zikrettiğimiz bu açıklamalardan anlaşılmaktadır ki, ayetteki isti'nâs üç defa izin istemektir; Fethu'l-Bârî'de cumhura nispet edildiği gibi bundan murat boğaz temizlemek ve benzeri şeyler değildir. Selamın mı yoksa izin istemenin mi önce yapılacağı hususunda ise ihtilaf edilmiştir. Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: "Ulema izin istemenin meşru olduğu hususunda icma etmiştir; Kur'an, Sünnet ve ümmetin icmaı bu hususta birbirini destekleyen delillerdir. Sünnet olan; üç defa selam verip izin istemek, böylece Kur'an'da açıkça belirtildiği üzere selam ile
وَالِاسْتِئْذَانِ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي الْقُرْآنِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يُسْتَحَبُّ تَقْدِيمُ السَّلَامِ، ثُمَّ الِاسْتِئْذَانُ أَوْ تَقْدِيمُ الِاسْتِئْذَانِ ثُمَّ السَّلَامُ وَالصَّحِيحُ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ السُّنَّةُ، وَقَالَهُ الْمُحَقِّقُونَ: أَنَّهُ يُقَدِّمُ السَّلَامَ، فَيَقُولُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟ وَالثَّانِي يُقَدِّمُ الِاسْتِئْذَانَ، وَالثَّالِثُ وَهُوَ اخْتِيَارُ الْمَاوَرْدِيِّ مِنْ أَصْحَابِنَا إِنْ وَقَعَتْ عَيْنُ الْمُسْتَأْذِنِ عَلَى صَاحِبِ الْمَنْزِلِ قَبْلَ دُخُولِهِ قَدَّمَ السَّلَامَ، وَإِلَّا قَدَّمَ الِاسْتِئْذَانَ، وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَدِيثَانِ فِي تَقْدِيمِ السَّلَامِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَا صَحَّ فِيهِ حَدِيثَانِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُقَدَّمٌ عَلَى غَيْرِهِ، فَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْ تَقْدِيمِ السَّلَامِ عَلَى الِاسْتِئْذَانِ، وَتَقْدِيمِ الِاسْتِئْنَاسِ الَّذِي هُوَ الِاسْتِئْذَانُ عَلَى السَّلَامِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا [٢٤ \ ٢٧] لَا يَدُلُّ عَلَى تَقْدِيمِ الِاسْتِئْذَانِ ; لِأَنَّ الْعَطْفَ بِالْوَاوِ لَا يَقْتَضِي التَّرْتِيبَ، وَإِنَّمَا يَقْتَضِي مُطْلَقَ التَّشْرِيكِ، فَيَجُوزُ عَطْفُ الْأَوَّلِ عَلَى الْأَخِيرِ بِالْوَاوِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَامَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ [٣ \ ٤٣] وَالرُّكُوعُ قَبْلَ السُّجُودِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ الْآيَةَ [٣٣ \ ٧] وَنُوحٌ قَبْلَ نَبِيِّنَا ﷺ وَهَذَا مَعْرُوفٌ وَلَا يُنَافِي مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْوَاوَ رُبَّمَا عُطِفَ بِهَا مُرَادًا بِهَا التَّرْتِيبُ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ الْآيَةَ [٢ \ ١٥٨] وَقَدْ قَالَ ﷺ ": أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " وَفِي رِوَايَةٍ " ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " بِصِيغَةِ الْأَمْرِ، وَكَقَوْلِ حَسَّانٍ ﵁:
izin istemeyi bir arada yapmaktır. Ancak önce selam verilip sonra mı izin isteneceği, yoksa önce izin istenip sonra mı selam verileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sünnetin getirdiği ve muhakkik âlimlerin benimsediği sahih görüş şudur: Önce selam verir ve: 'es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?' der. İkinci görüşe göre önce izin istenir. Üçüncü görüş -ki bu ashabımızdan el-Mâverdî'nin tercihidir- şudur: İzin isteyen kimsenin gözü içeri girmeden önce ev sahibine ilişirse önce selam verir; aksi halde önce izin ister. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den selamın öne alınması hususunda iki sahih hadis rivayet edilmiştir." -Nevevî'nin lafzıyla burada kastedilen kısım bitti.- Şüphesiz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hakkında iki hadis sahih olan bir hüküm, diğerlerine takdim edilir. Dolayısıyla selamı izin istemenin önüne geçirme uygulamasından vazgeçilmemelidir. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا } “...kendinizi fark ettirip (izin alıp) ev halkına selam vermedikçe...” [Nûr, 24/27] buyruğunda, izin istemek demek olan isti'nâsın selamdan önce zikredilmiş olması, izin istemenin öne alınmasını gerektirmez. Çünkü 'vav' ile atıf tertip (sıralama) ifade etmez; yalnızca mutlak ortaklık bildirir. Bu sebeple önceki, sonrakine 'vav' ile atfedilebilir; nitekim Allah Teâlâ: { يَامَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Ey Meryem! Rabbine divan dur, secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et” [Âl-i İmrân, 3/43] buyurmuştur; halbuki rükû secdeden öncedir. Yine Allah Teâlâ: { وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } “...senden ve Nûh'tan...” [Ahzâb, 33/7] buyurmuştur; halbuki Nûh, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den öncedir. Bu bilinen bir kuraldır. Bazen 'vav' ile yapılan atıfla tertibin kastedilmiş olması, zikrettiğimiz bu kurala aykırı değildir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ } “Şüphesiz Safâ ile Merve...” [Bakara, 2/158] buyurmuş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Allah'ın başladığı ile başlarım» demiş, bir rivayette ise emir sîgasıyla «Allah'ın başladığı ile başlayın» buyurmuştur. Yine Hassân radıyallâhu anh'ın şu beytinde olduğu gibi:
هَجَوْتَ مُحَمَّدًا وَأَجَبْتُ عَنْهُ ... وَعِنْدَ اللَّهِ فِي ذَاكَ الْجَزَاءُ
Sen Muhammed'i hicvettin, ben de ona cevap verdim... / Bunun karşılığı ise Allah katındadır.
عَلَى رِوَايَةِ الْوَاوِ فِي هَذَا الْبَيْتِ.
-bu beyitteki 'vav' rivayetine göre-.
وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ الْوَاوَ عِنْدَ التَّجَرُّدِ مِنَ الْقَرَائِنِ وَالْأَدِلَّةِ الْخَارِجِيَّةِ لَا تَقْتَضِي إِلَّا مُطْلَقَ التَّشْرِيكِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ، وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ أَنَّهُ إِنْ قَامَ دَلِيلٌ عَلَى إِرَادَةِ التَّرْتِيبِ فِي الْعَطْفِ، كَالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ فِي الْبَدْءِ بِالصَّفَا، أَوْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ قَرِينَةٌ كَالْبَيْتِ الْمَذْكُورِ ; لِأَنَّ جَوَابَ الْهِجَاءِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَهُ، أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى التَّرْتِيبِ لِقِيَامِ الدَّلِيلِ أَوِ الْقَرِينَةِ عَلَى ذَلِكَ، وَالْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ رَاجِحٌ، وَلَا قَرِينَةٌ عَلَى إِرَادَةِ التَّرْتِيبِ فِيهَا بِالْوَاوِ، اهـ.
Bunun açıklaması şudur: Karine ve harici delillerden soyutlandığında 'vav', matuf ile matufun aleyh arasında mutlak ortaklıktan başka bir şey gerektirmez. Safâ ile başlama hadisinde olduğu gibi atıfta tertibin kastedildiğine dair bir delil bulunması veya söz konusu beyitte olduğu gibi -çünkü hicve cevap ancak hicivden sonra olur- bir karinenin buna delalet etmesi durumunda, o delil veya karineden ötürü tertibe delalet etmesi bu kuralı bozmaz. Ele aldığımız ayette ise 'vav' ile tertibin kastedildiğine dair ne racih bir delil ne de bir karine mevcuttur.
وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَحَادِيثَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي السُّنَنِ وَغَيْرِهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَكَرَّرَ مِنْهُ تَعْلِيمُ الِاسْتِئْذَانِ لِمَنْ لَا يَعْلَمُهُ، بِأَنْ يَقُولَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، أَأَدْخُلُ؟ فَانْظُرْهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ النَّوَوِيَّ ذَكَرَ أَنَّهُ صَحَّ فِيهِ حَدِيثَانِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُخْتَارُ أَنَّ
İbn Kesîr rahimehullâh bu ayetin tefsirinde, Sünen ve diğer eserlerde geçen ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in izin istemeyi bilmeyen kimselere: "es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?" diyerek bunu defalarca öğrettiğine delalet eden hadisleri zikretmiştir; oraya bakılabilir. Nevevî'nin bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki hadisin sahih olduğunu zikrettiğini daha önce belirtmiştik. Tercih edilen görüş şudur ki:
صِيغَةَ الِاسْتِئْذَانِ الَّتِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهَا أَنْ يَقُولَ الْمُسْتَأْذِنُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟ فَإِنْ لَمْ يُؤْذَنْ لَهُ بَعْدَ الثَّالِثَةِ انْصَرَفَ، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ.
İzin istemenin dışına çıkılmaması gereken lafzı, izin isteyenin: "es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?" demesidir. Eğer üçüncüden sonra kendisine izin verilmezse delillerin gösterdiği üzere geri döner.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ فِي قِصَّةِ عُمَرَ مَعَ أَبِي مُوسَى فِي الصَّحِيحِ فِي سِيَاقِهَا تَغَايُرٌ ; لِأَنَّ فِي بَعْضِهَا: أَنَّ عُمَرَ أَرْسَلَ إِلَى أَبِي مُوسَى بَعْدَ انْصِرَافِهِ، فَرَدَّهُ مِنْ حِينِهِ، وَفِي بَعْضِهَا أَنَّهُ لَمْ يَأْتِهِ إِلَّا فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، وَجَمَعَ بَيْنَهَا ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ قَالَ: وَظَاهِرُ هَذَيْنِ السِّيَاقَيْنِ التَّغَايُرُ، فَإِنَّ الْأَوَّلَ يَقْتَضِي أَنَّهُ لَمْ يَرْجِعْ إِلَى عُمَرَ إِلَّا فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، وَفِي الثَّانِي أَنَّهُ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي الْحَالِ إِلَى أَنْ قَالَ وَيُجْمَعُ بَيْنَهُمَا: بِأَنَّ عُمَرَ لَمَّا فَرَغَ مِنَ الشُّغْلِ الَّذِي كَانَ فِيهِ تَذَكَّرَهُ فَسَأَلَ عَنْهُ فَأُخْبِرَ بِرُجُوعِهِ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ، فَلَمْ يَجِدْهُ الرَّسُولُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَجَاءَ هُوَ إِلَى عُمَرَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، اهـ. مِنْهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bil ki Sahîh'te Ömer'in Ebû Mûsâ ile olan kıssasına dair rivayet edilen hadislerin lafız kurgularında farklılık vardır. Zira bazılarında, Ebû Mûsâ geri dönüp gittikten sonra Ömer'in hemen arkasından haber gönderip onu o anda geri çağırdığı; bazılarında ise onun ancak ertesi gün geldiği yer almaktadır. İbn Hacer Feth'te bu rivayetlerin arasını telif ederek şöyle demiştir: "Bu iki rivayet kurgusunun zahiri birbirinden farklıdır. Zira birincisi Ömer'e ancak ertesi gün döndüğünü gerektirirken, ikincisinde hemen o anda haber gönderdiği yer almaktadır..." Devamında şöyle der: "İkisinin arası şöyle telif edilir: Ömer meşgul olduğu işi bitirince Ebû Mûsâ'yı hatırladı, onu sordu ve geri döndüğü kendisine haber verildi. Bunun üzerine peşinden haber gönderdi ancak elçi o vakitte onu bulamadı; o da ertesi gün Ömer'in yanına geldi." -İbn Hacer'den nakil bitti.- Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
تَنْبِيهَاتٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Bu meseleyle ilgili uyarılar.
الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمُسْتَأْذِنَ إِنْ تَحَقَّقَ أَنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ سَمِعُوهُ لَزِمَهُ الِانْصِرَافُ بَعْدَ الثَّالِثَةِ ; لِأَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوهُ، وَلَمْ يَأْذَنُوا لَهُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى عَدَمِ الْإِذْنِ، وَقَدْ بَيَّنَتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ عَدَمَ الزِّيَادَةِ عَلَى الثَّلَاثَةِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ لَهُ أَنْ يَزِيدَ عَلَى الثَّلَاثِ مُطْلَقًا، وَكَذَلِكَ إِذَا لَمْ يَدْرِ هَلْ سَمِعُوهُ أَوْ لَا، فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ الِانْصِرَافُ بَعْدَ الثَّالِثَةِ، كَمَا أَوْضَحْنَا أَدِلَّتَهُ وَلَمْ يُقَيَّدْ شَيْءٌ مِنْهَا بِعِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ سَمِعُوهُ.
Birincisi: Bil ki izin isteyen kişi, ev halkının kendisini işittiğinden emin olursa, üçüncüden sonra geri dönmesi gerekir; çünkü onu işittikleri halde izin vermemişlerse bu durum izin vermediklerini gösterir. Sahih Sünnet de -ilim ehlinden izin isteyenin mutlak olarak üçten fazla artırabileceğini söyleyenlerin aksine- üçün üzerine çıkılmayacağını açıklamıştır. Aynı şekilde işitip işitmediklerini bilmediğinde de üçüncüden sonra geri dönmesi gerekir; nitekim delillerini açıkladığımız üzere, bu delillerin hiçbirinde hüküm ev halkının işittiğini bilme şartına bağlanmamıştır.
التَّنْبِيهُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا رُجْحَانُهُ مِنَ الْأَدِلَّةِ، أَنَّهُ إِنْ عَلِمَ أَنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ، لَمْ يَسْمَعُوا اسْتِئْذَانَهُ لَا يَزِيدُ عَلَى الثَّالِثَةِ، بَلْ يَنْصَرِفُ بَعْدَهَا لِعُمُومِ الْأَدِلَّةِ، وَعَدَمِ تَقْيِيدِ شَيْءٍ مِنْهَا بِكَوْنِهِمْ لَمْ يَسْمَعُوهُ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ لَهُ الزِّيَادَةَ، وَمَنْ فَصَّلَ فِي ذَلِكَ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: أَمَّا إِذَا اسْتَأْذَنَ ثَلَاثًا، فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، وَظَنَّ أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْهُ، فَفِيهِ ثَلَاثَةُ مَذَاهِبَ أَشْهَرُهَا أَنَّهُ يَنْصَرِفُ، وَلَا يُعِيدُ الِاسْتِئْذَانَ. وَالثَّانِي: يَزِيدُ فِيهِ. وَالثَّالِثُ: إِنْ كَانَ بِلَفْظِ الِاسْتِئْذَانِ الْمُتَقَدِّمِ لَمْ يُعِدْهُ، وَإِنْ كَانَ بِغَيْرِهِ أَعَادَهُ، فَمَنْ قَالَ بِالْأَظْهَرِ فَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ ﷺ ": فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ " وَمَنْ قَالَ بِالثَّانِي حَمَلَ الْحَدِيثَ عَلَى مَنْ عَلِمَ، أَوْ ظَنَّ أَنَّهُ سَمِعَهُ، فَلَمْ يَأْذَنْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Uyarı: Bil ki delillerden bize göre racih olan şudur: Kişi ev halkının izin istemesini işitmediğini bilse dahi, üçün üzerine çıkmaz; bilakis delillerin genelliği ve hiçbir delilde işitmemiş olmaları gibi bir kayıt bulunmaması sebebiyle üçüncüden sonra geri döner. Bu husus, artırabileceğini söyleyenlerin ve bu konuda ayrıntıya gidenlerin görüşünün aksinedir. Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: "Üç defa izin isteyip de kendisine izin verilmediğinde ve ev sahibinin kendisini işitmediğini zannettiğinde üç mezhep vardır: Bunların en meşhuru, geri döneceği ve izin istemeyi tekrarlamayacağıdır. İkincisi: Sayıyı artırır. Üçüncüsü: Eğer yukarıda geçen izin lafzıyla istemişse tekrarlamaz, başka bir lafızla istemişse tekrarlar. En zahir olan görüşü benimseyenlerin delili, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «...kendisine izin verilmezse hemen geri dönsün» buyruğudur. İkinci görüşü savunanlar ise hadisi, işittiğini bilip veya zannedip de izin vermeyen kimse hakkında yorumlamışlardır. En doğrusunu Allah bilir."
وَالصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ عَدَمِ الزِّيَادَةِ عَلَى الثَّلَاثِ ; لِأَنَّهُ ظَاهِرُ النُّصُوصِ وَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْ ظَاهِرِ النَّصِّ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ.
İnşâallah doğru olan, daha önce belirttiğimiz üzere üçün üzerine çıkmamaktır; zira nasların zahiri budur. Usul ilminde yerleştiği üzere, uyulması vacip olan bir delil olmaksızın nassın zahirinden dönmek caiz değildir.
التَّنْبِيهُ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُسْتَأْذِنَ يَنْبَغِي لَهُ أَلَّا يَقِفَ تِلْقَاءَ الْبَابِ بِوَجْهِهِ وَلَكِنَّهُ يَقِفُ جَاعِلًا الْبَابَ عَنْ يَمِينِهِ أَوْ يَسَارِهِ، وَيَسْتَأْذِنُ وَهُوَ كَذَلِكَ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: ثُمَّ لِيُعْلَمْ أَنَّهُ يَنْبَغِي لِلْمُسْتَأْذِنِ عَلَى أَهْلِ الْمَنْزِلِ أَلَّا يَقِفَ تِلْقَاءَ الْبَابِ بِوَجْهِهِ، وَلَكِنْ لِيَكُنِ الْبَابُ عَنْ يَمِينِهِ، أَوْ يَسَارِهِ لِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ: حَدَّثَنَا مُؤَمِّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ فِي آخَرِينَ، قَالُوا: حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرٍ قَالَ ": كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَتَى بَابَ قَوْمٍ لَمْ يَسْتَقْبِلِ الْبَابَ مِنْ تِلْقَاءِ وَجْهِهِ، وَلَكِنْ مِنْ رُكْنِهِ الْأَيْمَنِ أَوِ الْأَيْسَرِ، وَيَقُولُ " السَّلَامُ عَلَيْكُمُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ " وَذَلِكَ أَنَّ الدُّورَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا يَوْمَئِذٍ سُتُورٌ، انْفَرَدَ بِهِ أَبُو دَاوُدَ. وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا: حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، ثَنَا جَرِيرٌ، ح، وَثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، ثَنَا حَفْصٌ عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ طَلْحَةَ عَنْ هُزَيْلٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ قَالَ عُثْمَانُ: سَعْدُ [بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ] ، فَوَقَفَ عَلَى بَابِ النَّبِيِّ ﷺ يَسْتَأْذِنُ فَقَامَ عَلَى الْبَابِ، قَالَ عُثْمَانُ: مُسْتَقْبِلَ الْبَابِ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ ": هَكَذَا عَنْكَ أَوْ هَكَذَا فَإِنَّمَا الِاسْتِئْذَانُ مِنَ النَّظَرِ " وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، مِنْ حَدِيثِهِ انْتَهَى مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَالْحَدِيثَانِ اللَّذَانِ ذَكَرَهُمَا عَنْ أَبِي دَاوُدَ نَقَلْنَاهُمَا مِنْ سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ لِأَنَّ نُسْخَةَ ابْنِ كَثِيرٍ الَّتِي عِنْدَنَا فِيهَا تَحْرِيفٌ فِيهِمَا.
Üçüncü Uyarı: Bazı ilim ehli şöyle demiştir: İzin isteyen kimsenin kapının tam karşısında yüzü kapıya dönük durmaması; bilakis kapıyı sağına veya soluna alarak öylece durup bu halde izin istemesi gerekir. İbn Kesîr şöyle demiştir: "Sonra bilinmelidir ki ev halkından izin isteyen kimsenin yüzünü doğrudan kapıya çevirerek durmaması, kapıyı sağına veya soluna alması uygun olur. Zira Ebû Dâvûd'un rivayet ettiğine göre: Bize Müemmel b. el-Fadl el-Harrânî diğer bazı râvilerle birlikte anlattı; dediler ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, bize Muhammed b. Abdirrahmân, Abdullâh b. Bisr'den anlattı: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir topluluğun kapısına vardığında yüzünü doğrudan kapıya dönmez, sağ veya sol köşesinde durur ve: 'es-Selâmu aleyküm, es-Selâmu aleyküm' derdi.» Bu da o günlerde evlerin kapılarında perdelerin bulunmayışındandı. Bu rivayeti sadece Ebû Dâvûd nakletmiştir. Ebû Dâvûd ayrıca şöyle demiştir: Bize Osmân b. Ebî Şeybe anlattı, bize Cerîr anlattı; (H) bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe de anlattı, bize Hafs, A'meş'ten, o Talha'dan, o da Hüzeyl'den anlattı; dedi ki: Bir adam geldi -Osmân bunun Sa'd [b. Ebî Vakkâs] olduğunu söyledi- ve izin istemek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kapısında durdu. Kapının tam karşısında durmuştu -Osmân: 'yüzü kapıya dönük' dedi-. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Şöyle dur veya böyle dur; zira izin istemek ancak bakıştan dolayı [meşru kılınmıştır]» buyurdu." Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de Süfyân es-Sevrî'den, o A'meş'ten, o Talha b. Musarrif'ten, o bir adamdan, o Sa'd'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; Ebû Dâvûd onun hadisinden nakletmiştir. -İbn Kesîr'den nakil bitti.- Ebû Dâvûd'dan naklettiği bu iki hadisi biz Sünen-i Ebî Dâvûd'dan aktardık; zira elimizdeki İbn Kesîr nüshasında her ikisinde de tahrifat bulunmaktadır.
وَفِيمَا ذَكَرْنَا دَلَالَةٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْمُسْتَأْذِنَ لَا يَقِفُ مُسْتَقْبِلَ الْبَابِ خَوْفًا أَنْ يُفْتَحَ لَهُ الْبَابُ، فَيَرَى مِنْ أَهْلِ الْمَنْزِلِ مَا لَا يُحِبُّونَ أَنْ يَرَاهُ، بِخِلَافِ مَا لَوْ كَانَ الْبَابُ عَنْ يَمِينِهِ أَوْ يَسَارِهِ فَإِنَّهُ وَقْتَ فَتْحِ الْبَابِ لَا يَرَى مَا فِي دَاخِلِ الْبَيْتِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zikrettiğimiz bu hususlarda; kapı açıldığında ev halkının görmesini istemediği mahrem hallerini görme endişesiyle izin isteyenin kapının tam karşısında durmayacağına delalet vardır. Kapı sağında veya solunda olduğunda ise durum farklıdır; zira kapı açıldığı esnada evin içini görmez. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمُسْتَأْذِنَ إِذَا قَالَ لَهُ رَبُّ الْمَنْزِلِ: مَنْ أَنْتَ، فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُ: أَنَا بَلْ يُفْصِحُ بِاسْمِهِ وَكُنْيَتِهِ إِنْ كَانَ مَشْهُورًا بِهِ ; لِأَنَّ لَفْظَةَ أَنَا يُعَبِّرُ بِهَا كُلُّ أَحَدٍ عَنْ نَفْسِهِ فَلَا تَحْصُلُ بِهَا مَعْرِفَةُ الْمُسْتَأْذِنِ، وَقَدْ ثَبَتَ مَعْنَى هَذَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Bil ki ev sahibi izin isteyene: "Kimsin?" dediğinde, onun: "Benim" demesi caiz değildir; bilakis adını veya onunla meşhursa künyesini açıkça belirtmelidir. Çünkü "ben" lafzını herkes kendisi için kullanır; dolayısıyla bununla izin isteyenin kim olduğu anlaşılmaz. Bu hükmün anlamı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir itiraza yer bırakmayacak kesinlikte sabit olmuştur.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرًا ﵁ يَقُولُ «: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فِي دَيْنٍ كَانَ عَلَى أَبِي، فَدَقَقْتُ الْبَابَ، فَقَالَ مَنْ ذَا؟ فَقُلْتُ: أَنَا، فَقَالَ:» أَنَا أَنَا «، كَأَنَّهُ كَرِهَهَا» انْتَهَى مِنْهُ، وَتَكْرِيرُهُ ﷺ لَفْظَةَ أَنَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَرْضَهَا مِنْ جَابِرٍ ; لِأَنَّهَا لَا يُعْرَفُ بِهَا الْمُسْتَأْذِنُ فَهِيَ جَوَابٌ لَهُ ﷺ بِمَا لَا يُطَابِقُ سُؤَالَهُ، وَظَاهِرُ الْحَدِيثِ أَنَّ جَوَابَ
Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Velîd Hişâm b. Abdilmelik anlattı, bize Şu'be, Muhammed b. el-Münkedir'den anlattı; dedi ki: Câbir radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: «Babamın üzerindeki bir borçtan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim ve kapıyı çaldım. "Kim o?" dedi. Ben: "Benim" dedim. Bunun üzerine sanki bundan hoşlanmamış gibi: «Benim, benim!» dedi.» -Buhârî'den nakil bitti.- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in "benim" lafzını tekrarlaması, Câbir'in bu cevabından hoşnut olmadığına delildir. Zira bu ifadeyle izin isteyen tanınmaz; dolayısıyla bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sorusuna mutabık olmayan bir cevaptır. Hadisin zahirine göre,
الْمُسْتَأْذِنِ بِأَنَا، لَا يَجُوزُ لِكَرَاهَةِ النَّبِيِّ ﷺ لِذَلِكَ وَعَدَمِ رِضَاهُ بِهِ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَكْرُوهٌ كَرَاهَةَ تَنْزِيهٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ.
izin isteyenin "benim" diye cevap vermesi -Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hoşlanmadığı ve razı olmadığı için- caiz değildir. Bu durum, bunun tenzîhen mekruh olduğunu söyleyen cumhurun görüşünün aksinedir.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ شُعْبَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ قَالَ «: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَدَعَوْتُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: مَنْ هَذَا؟ قُلْتُ أَنَا فَخَرَجَ وَهُوَ يَقُولُ: أَنَا أَنَا» .
Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh da Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr anlattı, bize Abdullâh b. İdrîs, Şu'be'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan anlattı; dedi ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip seslendim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim bu?" dedi. "Benim" dedim. Bunun üzerine: «Benim, benim!» diyerek çıktı.»
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَاللَّفْظُ لِأَبِي بَكْرٍ قَالَ: قَالَ يَحْيَى: أَخْبَرَنَا، وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ «: اسْتَأْذَنْتُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ فَقُلْتُ: أَنَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: أَنَا أَنَا» .
Bize Yahyâ b. Yahyâ ve Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattılar -lafız Ebû Bekr'e aittir-. Yahyâ: "Bize haber verdi", Ebû Bekr ise: "Bize Vekî', Şu'be'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir b. Abdillâh'tan anlattı" dedi; Câbir şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istedim; "Kim bu?" dedi. "Benim" dedim. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benim, benim!» buyurdu.»
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، وَأَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ «ح» وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ «ح» وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ كُلُّهُمْ عَنْ شُعْبَةَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَفِي حَدِيثِهِمْ كَأَنَّهُ كَرِهَ ذَلِكَ انْتَهَى مِنْهُ. وَقَوْلُ جَابِرٍ، كَأَنَّهُ كَرِهَ ذَلِكَ فِيهِ أَنَّهُ لَا يَخْفَى مِنْ تَكْرِيرِهِ ﷺ لَفْظَةَ أَنَا أَنَّهُ كَرِهَ ذَلِكَ وَلَمْ يَرْضَهُ، وَحَدِيثُ جَابِرٍ هَذَا أَخْرَجَهُ غَيْرُ الشَّيْخَيْنِ مِنْ بَاقِي الْجَمَاعَةِ.
Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Nadr b. Şümeyl ve Ebû Âmir el-Akadî anlattı (H). Bize Muhammed b. el-Müsennâ da anlattı, bana Vehb b. Cerîr anlattı (H). Bana Abdurrahmân b. Bişr de anlattı, bize Behz anlattı; hepsi Şu'be'den bu isnadla rivayet etmişlerdir. Onların hadisinde: "Sanki bundan hoşlanmamış gibiydi" ifadesi yer alır. -Müslim'den nakil bitti.- Câbir'in "sanki bundan hoşlanmamış gibiydi" sözünden anlaşılmaktadır ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in "benim" lafzını tekrarlamasından bundan hoşlanmadığı ve razı olmadığı açıkça görülmektedir. Câbir'in bu hadisini iki Şeyh (Buhârî ve Müslim) dışındaki diğer cemaat (kütüb-i sitte müellifleri) de tahric etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَظْهَرَ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ أَنَّ الرَّجُلَ يَلْزَمُهُ أَنْ يَسْتَأْذِنَ عَلَى أُمِّهِ وَأُخْتِهِ، وَبَنِيهِ وَبَنَاتِهِ الْبَالِغِينَ ; لِأَنَّهُ إِنْ دَخَلَ عَلَى مَنْ ذَكَرَ بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ فَقَدْ تَقَعُ عَيْنُهُ عَلَى عَوْرَاتِ مَنْ ذُكِرَ، وَذَلِكَ لَا يَحِلُّ لَهُ.
DÖRDÜNCÜ MESELE: Bil ki dışına çıkılmaması gereken en zahir görüşe göre, kişinin annesinin, kız kardeşinin, ergenlik çağına ermiş oğullarının ve kızlarının yanına girerken izin istemesi gerekir. Çünkü zikredilen bu kimselerin yanına izin almadan girerse gözü onların mahrem yerlerine ilişebilir; bu ise onun için helal değildir.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي شَرْحِهِ لِحَدِيثِ: «إِنَّمَا جُعِلُ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ» مَا نَصُّهُ: وَيُؤْخَذُ مِنْهُ أَنَّهُ يُشْرَعُ الِاسْتِئْذَانُ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ حَتَّى الْمَحَارِمِ ; لِئَلَّا تَكُونَ مُنْكَشِفَةَ الْعَوْرَةِ. وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرِدِ عَنْ نَافِعٍ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا بَلَغَ بَعْضُ وَلَدِهِ الْحُلُمَ لَمْ يَدْخُلْ عَلَيْهِ إِلَّا بِإِذْنٍ، وَمِنْ طَرِيقِ عَلْقَمَةَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ: أَسْتَأْذِنُ عَلَى أُمِّي؟ فَقَالَ مَا عَلَى كُلِّ أَحْيَانِهَا تُرِيدُ أَنْ تَرَاهَا. وَمِنْ طَرِيقِ مُسْلِمِ بْنِ نُذَيْرٍ بِالنُّونِ مُصَغَّرًا: سَأَلَ رَجُلٌ حُذَيْفَةَ: أَسْتَأْذِنُ عَلَى أُمِّي؟ فَقَالَ: إِنْ لَمْ تَسْتَأْذِنْ عَلَيْهَا رَأَيْتَ مَا تَكْرَهُ، وَمِنْ طَرِيقِ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، دَخَلْتُ مَعَ أَبِي عَلَى أُمِّي فَدَخَلَ، وَاتَّبَعْتُهُ فَدَفَعَ فِي صَدْرِي، وَقَالَ: تَدْخُلُ بِغَيْرِ إِذْنٍ؟ وَمِنْ طَرِيقِ عَطَاءٍ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ اسْتَأْذِنُ عَلَى أُخْتِي؟
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de: «İzin istemek ancak göz [nazar] sebebiyle meşru kılınmıştır» hadisinin şerhinde aynen şöyle demiştir: "Bundan, mahremler de dahil olmak üzere -avret yerleri açıkta kalmasın diye- herkesin yanına girerken izin istemenin meşru olduğu anlaşılır. Nitekim Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de Nâfi'den şunu tahric etmiştir: İbn Ömer'in çocuklarından biri ergenlik çağına ulaştığında onun yanına ancak izin alarak girerdi. Alkame tarikiyle gelen rivayette ise bir adam İbn Mes'ûd'a gelip: 'Annemin yanına girerken izin isteyeyim mi?' dedi. İbn Mes'ûd: 'Onu her halinde görmek istemezsin ya!' dedi. Nûn harfiyle ve ism-i tasgîr olarak rivayet edilen Müslim b. Nüzeyr tarikiyle gelen rivayette: Bir adam Huzeyfe'ye: 'Annemin yanına girerken izin isteyeyim mi?' diye sordu. O da: 'Eğer ondan izin istemezsen hoşuna gitmeyecek şeyler görürsün' dedi. Mûsâ b. Talha tarikiyle gelen rivayette: Babamla birlikte annemin yanına girdim; babam içeri girdi, ben de peşinden girdim. Bunun üzerine babam göğsüme vurup: 'İzinsiz mi giriyorsun?' dedi. Atâ tarikiyle gelen rivayette ise: İbn Abbâs'a: 'Kız kardeşimin yanına girerken izin isteyeyim mi?' diye sordum;
قَالَ نَعَمْ، قُلْتُ إِنَّهَا فِي حِجْرِي؟ قَالَ: أَتُحِبُّ أَنْ تَرَاهَا عُرْيَانَةً؟ وَأَسَانِيدُ هَذِهِ الْآثَارِ كُلُّهَا صَحِيحَةٌ، انْتَهَى مِنْ فَتْحِ الْبَارِي.
'Evet' dedi. 'Fakat o benim himayemdedir?' dedim. 'Onu çıplak görmeyi sever misin?' dedi. Bu eserlerin isnadlarının tamamı sahihtir." -Fethu'l-Bârî'den nakil bitti.-
وَهَذِهِ الْآثَارُ عَنْ هَؤُلَاءِ الصَّحَابَةِ تُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الِاسْتِئْذَانِ عَلَى مَنْ ذَكَرْنَا، وَيُفْهَمُ مِنَ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «: إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ» ، فَوُقُوعُ الْبَصَرِ عَلَى عَوْرَاتِ مَنْ ذُكِرَ لَا يَحِلُّ، كَمَا تَرَى، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِهِ لِلْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا: وَقَالَ هُشَيْمٌ: أَخْبَرَنَا أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ، عَنْ كُرْدُوسٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ: عَلَيْكُمْ أَنْ تَسْتَأْذِنُوا عَلَى أُمَّهَاتِكُمْ وَأَخَوَاتِكُمْ. وَقَالَ أَشْعَثُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ: أَنَّ امْرَأَةً مِنَ الْأَنْصَارِ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنِّي أَكُونُ فِي مَنْزِلِي عَلَى الْحَالِ الَّتِي لَا أُحِبُّ أَنْ يَرَانِي أَحَدٌ عَلَيْهَا لَا وَالِدٌ وَلَا وَلَدٌ، وَإِنَّهُ لَا يَزَالُ يَدْخُلُ عَلَيَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي، وَأَنَا عَلَى تِلْكَ الْحَالِ، فَنَزَلَتْ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا الْآيَةَ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ يُخْبِرُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: ثَلَاثُ آيَاتٍ جَحَدَهُنَّ النَّاسُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ [٤٩ \ ١٣] ، قَالَ وَيَقُولُونَ: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَعْظَمُكُمْ بَيْتًا، إِلَى أَنْ قَالَ: وَالْأَدَبُ كُلُّهُ قَدْ جَحَدَهُ النَّاسُ، قَالَ: قُلْتُ: أَسْتَأْذِنُ عَلَى أَخَوَاتِي أَيْتَامٍ فِي حِجْرِي مَعِي فِي بَيْتٍ وَاحِدٍ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ لِيُرَخِّصَ لِي فَأَبَى، فَقَالَ: تُحِبُّ أَنْ تَرَاهَا عُرْيَانَةً؟ قُلْتُ: لَا، قَالَ: فَاسْتَأْذِنْ، قَالَ: فَرَاجَعْتُهُ، فَقَالَ: أَتُحِبُّ أَنْ تُطِيعَ اللَّهَ؟ قَالَ: قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: فَاسْتَأْذِنْ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: وَأَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: مَا مِنِ امْرَأَةٍ أَكْرَهُ إِلَيَّ أَنْ أَرَى عَوْرَتَهَا مِنْ ذَاتِ مَحْرَمٍ، قَالَ: وَكَانَ يُشَدِّدُ فِي ذَلِكَ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ: سَمِعْتُ هُزَيْلَ بْنَ شُرَحْبِيلَ الْأَوْدِيَّ الْأَعْمَى أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ: عَلَيْكُمُ الْإِذْنَ عَلَى أُمَّهَاتِكُمْ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنَ الِاسْتِئْذَانِ عَلَى مَنْ ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu sahâbîlerden nakledilen bu eserler, zikrettiğimiz kimselerin yanına girerken izin isteme konusunda söylediklerimizi teyit etmektedir. Zira sahih hadisteki: «İzin istemek ancak göz [nazar] sebebiyle meşru kılınmıştır» buyruğundan da anlaşılacağı üzere, zikredilen bu kimselerin avret yerlerine gözün ilişmesi gördüğün gibi helal değildir. İbn Kesîr rahimehullâh ele aldığımız ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Hüşeym dedi ki: Bize Eş'as b. Sevvâr, Kerdûs'tan, o da İbn Mes'ûd'dan haber verdi; İbn Mes'ûd: "Annelerinizden ve kız kardeşlerinizden izin istemeniz gerekir" demiştir. Eş'as, Adiy b. Sâbit'ten nakletti ki: Ensâr'dan bir kadın: "Ey Allah'ın Resûlü, ben evimde ne babamın ne de çocuğumun beni görmesini istemediğim bir halde bulunuyorum; halbuki ailemden bir erkek ben o haldeyken içeri giriveriyor" dedi. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا } “Ey iman edenler! [Kendi evlerinizden başka] evlere girmeyin...” ayeti indi. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh'ı İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan haber verirken işittim; o şöyle demiştir: "İnsanların inkâr ettiği/terk ettiği üç ayet vardır: Allah Teâlâ: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır” [Hucurât, 49/13] buyurmuştur; oysa onlar: 'Allah katında en üstününüz, evi/soyu en büyük olanınızdır' derler..." Devamında şöyle der: "İnsanlar edep kurallarının tamamını terk ettiler. Ben: 'Aynı evde beraber kaldığım ve himayemde bulunan yetim kız kardeşlerimin yanına girerken izin isteyeyim mi?' dedim. 'Evet' dedi. Bana ruhsat vermesi için sözü tekrarladım, fakat kabul etmedi ve: 'Onu çıplak görmekten hoşlanır mısın?' dedi. 'Hayır' dedim. 'Öyleyse izin iste' dedi. Tekrar itiraz ettim, bunun üzerine: 'Allah'a itaat etmek ister misin?' dedi. 'Evet' dedim. 'O halde izin iste' dedi." İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbn Tâvûs babasından haber verdi; babası şöyle demiştir: "Bana mahrem bir kadının avret yerini görmekten daha sevimsiz gelen hiçbir kadın yoktur." Râvi: "Tâvûs bu konuda çok titiz davranırdı" dedi. İbn Cüreyc, Zührî'den nakletti: Hüzeyl b. Şürahbîl el-Evdî el-A'mâ'yı, İbn Mes'ûd'dan şöyle derken işittiğini nakletti: "Annelerinizin yanına girerken izin istemeniz gerekir." -Burada kastedilen kısım bitti.- Bütün bunlar, zikrettiğimiz kimselerin yanına girerken izin isteme konusunda söylediklerimize delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَ الرَّجُلِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا امْرَأَتُهُ أَنَّ الْأَظْهَرَ أَنَّهُ لَا يَسْتَأْذِنُ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ يُفْهَمُ مِنْ ظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ وَلِأَنَّهُ لَا حِشْمَةَ بَيْنَ الرَّجُلِ وَامْرَأَتِهِ، وَيَجُوزُ بَيْنَهُمَا مِنَ الْأَحْوَالِ وَالْمُلَابَسَاتِ مَا لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ غَيْرِهِمَا، وَلَوْ كَانَ أَبًّا أَوْ أُمًّا أَوِ ابْنًا، كَمَا لَا يَخْفَى، وَيَدُلُّ لَهُ الْأَثَرُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ: أَنَّهُ دَخَلَ مَعَ أَبِيهِ طَلْحَةَ عَلَى أُمِّهِ فَزَجَرَهُ طَلْحَةُ عَنْ أَنْ يَدْخُلَ عَلَى أُمِّهِ بِغَيْرِ إِذْنٍ، مَعَ أَنَّ طَلْحَةَ زَوْجَهَا دَخَلَ بِغَيْرِ إِذْنٍ.
BEŞİNCİ MESELE: Bil ki kişinin evinde karısından başka kimse yoksa en zahir görüşe göre onun yanına girerken izin istemez. Bu husus, Allah Teâlâ'nın: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } “Kendi evlerinizden başka evlere girmeyin...” buyruğunun zahirinden anlaşılmaktadır. Çünkü karı koca arasında mahremiyet ve çekinme yoktur; aralarında başkaları için -baba, anne veya çocuk dahi olsa- caiz olmayan haller ve münasebetler caizdir; bu gizli değildir. Nitekim az önce Mûsâ b. Talha'dan zikrettiğimiz eser de buna delalet etmektedir: Mûsâ, babası Talha ile birlikte annesinin yanına girmiş, Talha annesinin yanına izinsiz girmesine engel olmuş; oysa kocası olarak Talha kendisi izinsiz girmiştir.
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي «تَفْسِيرِهِ» : وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ: أَيَسْتَأْذِنُ الرَّجُلُ عَلَى امْرَأَتِهِ؟ قَالَ: لَا، ثُمَّ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا مَحْمُولٌ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ، وَإِلَّا فَالْأَوْلَى أَنْ يُعْلِمَهَا بِدُخُولِهِ وَلَا يُفَاجِئَهَا بِهِ ; لِاحْتِمَالِ أَنْ تَكُونَ عَلَى هَيْئَةٍ لَا تُحِبُّ أَنْ يَرَاهَا عَلَيْهَا، ثُمَّ نَقَلَ ابْنُ كَثِيرٍ عَنِ ابْنِ جَرِيرٍ بِسَنَدِهِ عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَتْ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ إِذَا جَاءَ مِنْ حَاجَةٍ، فَانْتَهَى إِلَى الْبَابِ تَنَحْنَحَ وَبَزَقَ كَرَاهَةَ أَنْ يَهْجُمَ مِنَّا عَلَى أَمْرٍ يَكْرَهُهُ، قَالَ: وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ وَلَا سِيَّمَا عِنْدَ مَنْ يَرَى إِبَاحَةَ نَظَرِ الزَّوْجِ إِلَى فَرْجِ امْرَأَتِهِ كَمَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İbn Kesîr Tefsîr'inde şöyle demiştir: İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: "Kişi karısının yanına girerken izin ister mi?" diye sordum. "Hayır" dedi. Sonra İbn Kesîr şöyle dedi: "Bu, vücubun (farz oluşun) bulunmadığına hamledilir; yoksa kocasının kendisini görmesini istemediği bir vaziyette bulunabileceği ihtimaline binaen eve girdiğini ona hissettirmesi ve aniden baskın yapar gibi girmemesi daha evladır." Sonra İbn Kesîr, İbn Cerîr'den senediyle İbn Mes'ûd'un hanımı Zeyneb'den nakletmiştir; Zeyneb şöyle demiştir: "Abdullâh bir ihtiyaçtan dönüp kapıya vardığında, bizden hoşlanmayacağı bir durumla aniden karşılaşmamak için boğazını temizler (öksürür) ve tükürürdü." İbn Kesîr: "İsnadı sahihtir" demiştir. -Kastedilen kısım bitti.- Birinci görüş daha açıktır; özellikle Mâlik, ashabı ve onlara muvafakat edenler gibi kocanın hanımının fercine bakmasını mubah görenlere göre. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِذَا قَالَ أَهْلُ الْمَنْزِلِ لِلْمُسْتَأْذِنِ: ارْجِعْ، وَجَبَ عَلَيْهِ الرُّجُوعُ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ [٢٤ \ ٢٨] ، وَكَانَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَتَمَنَّى إِذَا اسْتَأْذَنَ عَلَى بَعْضِ أَصْدِقَائِهِ أَنْ يَقُولُوا لَهُ: ارْجِعْ، لِيَرْجِعَ، فَيَحْصُلَ لَهُ فَضْلُ الرُّجُوعِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ أَزْكَى لَكُمْ ; لِأَنَّ مَا قَالَ اللَّهُ إِنَّهُ أَزْكَى لَنَا لَا شَكَّ أَنَّ لَنَا فِيهِ خَيْرًا وَأَجْرًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
ALTINCI MESELE: Ev halkı izin isteyene: "Geri dön" derse, geri dönmesi vacip olur. Zira Allah Teâlâ: { وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ } “Eğer size 'Geri dönün' denirse hemen dönün; bu sizin için daha nezih bir davranıştır” [Nûr, 24/28] buyurmuştur. Nitekim bazı ilim ehli, arkadaşlarından birinin yanına girmek için izin istediğinde, kendisine "geri dön" denilmesini ve böylece dönerek ayetteki { هُوَ أَزْكَى لَكُمْ } “...bu sizin için daha nezih bir davranıştır” buyruğunda zikredilen dönme faziletine kavuşmayı temenni ederdi. Zira Allah'ın bizim için daha nezih/hayırlı olduğunu bildirdiği şeyde şüphesiz bizim için bir hayır ve ecir vardır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أَقْوَى الْأَقْوَالِ دَلِيلًا وَأَرْجَحَهَا فِيمَنْ نَظَرَ مِنْ كُوَّةٍ إِلَى دَاخِلِ مَنْزِلِ قَوْمٍ فَفَقَئُوا عَيْنَهُ الَّتِي نَظَرَ إِلَيْهِمْ بِهَا، لِيَطَّلِعَ عَلَى عَوْرَاتِهِمْ أَنَّهُ لَا حَرَجَ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ مِنْ إِثْمٍ وَلَا غُرْمِ دِيَةِ الْعَيْنِ وَلَا قِصَاصٍ، وَهَذَا لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ لِثُبُوتِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ، وَلِذَا لَمْ نَذْكُرْ هُنَا أَقْوَالَ مَنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لِسُقُوطِهَا عِنْدَنَا، لِمُعَارَضَتِهَا النَّصَّ الثَّابِتَ عَنْهُ ﷺ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي «صَحِيحِهِ» : بَابُ مَنِ اطَّلَعَ فِي بَيْتِ قَوْمٍ فَفَقَئُوا عَيْنَهُ فَلَا دِيَةَ لَهُ، ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ أَحَادِيثِ هَذِهِ التَّرْجَمَةِ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ ﷺ «: لَوْ أَنَّ امْرَأً اطَّلَعَ عَلَيْكَ بِغَيْرِ إِذْنٍ فَخَذَفْتَهُ بِحَصَاةٍ فَفَقَأْتَ عَيْنَهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْكَ جُنَاحٌ» ، اهـ مِنْهُ، وَالْجُنَاحُ الْحَرَجُ، وَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «: لَمْ يَكُنْ عَلَيْكَ جُنَاحٌ» ، لَفْظُ جُنَاحٍ فِيهِ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَهِيَ تَعُمُّ رَفْعَ كُلِّ حَرَجٍ مِنْ إِثْمٍ وَدِيَةٍ وَقِصَاصٍ، كَمَا تَرَى.
YEDİNCİ MESELE: Bil ki bir topluluğun evinin içine mahremlerini gözetlemek amacıyla bir delikten bakan ve ev halkının da baktığı o gözünü çıkardığı kimse hakkında delil yönünden en kuvvetli ve en racih olan görüş; ev halkına bu fiillerinden dolayı herhangi bir günah, göz diyeti veya kısas gibi hiçbir sorumluluk bulunmadığıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir itiraza yer bırakmayacak kesinlikte sabit olduğu için bu görüşün dışına çıkılmamalıdır. Bu sebeple ilim ehlinden buna muhalefet edenlerin görüşlerini, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan nassa aykırı olmaları sebebiyle katımızda değersiz olduklarından burada zikretmedik. Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde: «Bir kavmin evini gözetleyip de gözünü çıkardıkları kimseye diyet gerekmediği babı» başlığını açmış, ardından bu babın hadislerinden olarak şunu zikretmiştir: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı, bize Ebü'z-Zinâd, A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; Ebû Hüreyre dedi ki: Ebü'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir kimse iznin olmadan senin evini gözetlese de sen ona bir taş atıp gözünü çıkarsan, sana hiçbir günah/sorumluluk yoktur.» -Buhârî'den nakil bitti.- Cenâh, sorumluluk ve günah demektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sahih hadisteki: «Sana hiçbir günah/sorumluluk yoktur» buyruğundaki "cünâh" lafzı nefy (olumsuzluk) bağlamında nekra (belirsiz) gelmiştir; dolayısıyla gördüğün gibi günah, diyet ve kısas gibi her türlü sorumluluğun kaldırılmasını kapsar.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي «صَحِيحِهِ» : حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ «: مَنِ اطَّلَعَ فِي بَيْتِ قَوْمٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَقَدْ حَلَّ لَهُمْ أَنْ يَفْقَئُوا عَيْنَهُ» ، اهـ مِنْهُ.
Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh da Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Züheyr b. Harb anlattı, bize Cerîr, Süheyl'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir kavmin evine izinleri olmaksızın bakarsa, onların o kimsenin gözünü çıkarmaları helal olur.» -Müslim'den nakil bitti.-
وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ فِيهِ التَّصْرِيحُ مِنْهُ ﷺ أَنَّهُمْ يَحِلُّ لَهُمْ أَنْ يَفْقَئُوا عَيْنَهُ، وَكَوْنُ ذَلِكَ حَلَالًا لَهُمْ مُسْتَلْزِمٌ أَنَّهُمْ لَيْسَ عَلَيْهِمْ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ إِثْمٍ، وَلَا دِيَةٍ، وَلَا قِصَاصٍ ; لِأَنَّ كُلَّ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ لَا مُؤَاخَذَةَ عَلَى فِعْلِهِ الْبَتَّةَ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْمُؤَاخَذَةِ، كَمَا لَا يَخْفَى.
Bu sahih hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların o kimsenin gözünü çıkarmalarının kendilerine helal olduğuna dair açık ifadesi bulunmaktadır. Bunun onlara helal olması, onların üzerinde günah, diyet veya kısas gibi hiçbir sorumluluğun bulunmamasını gerektirir. Çünkü Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle helal kıldığı her fiilden dolayı hiçbir şekilde herhangi bir hesaba çekilme söz konusu olamaz; bu durum gizli değildir.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ تَعَالَى فِي «صَحِيحِهِ» مُتَّصِلًا بِكَلَامِهِ هَذَا الَّذِي نَقَلْنَا عَنْهُ: حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ «: لَوْ أَنَّ رجلًا اطَّلَعَ عَلَيْكَ بِغَيْرِ إِذْنٍ فَخَذَفْتَهُ بِحَصَاةٍ فَفَقَأْتَ عَيْنَهُ، مَا كَانَ عَلَيْكَ مِنْ جُنَاحٍ» ، اهـ مِنْهُ.
Müslim b. el-Haccâc rahimehullâhu teâlâ Sahîh'inde kendisinden naklettiğimiz bu sözün hemen peşinden şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ömer anlattı, bize Süfyân, Ebü'z-Zinâd'dan, o A'rec'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir adam iznin olmadan senin evini gözetlese de sen ona bir taş atıp gözünü çıkarsan, sana hiçbir günah yoktur.» -Müslim'den nakil bitti.-
وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ دَلَالَتِهِ عَلَى أَنَّهُ لَا شَيْءَ فِي عَيْنِ الْمَذْكُورِ، وَثُبُوتُ هَذَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كَمَا رَأَيْتَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمَّا تَعَدَّى وَانْتَهَكَ الْحُرْمَةَ، وَنَظَرَ إِلَى بَيْتِ غَيْرِهِ دُونَ اسْتِئْذَانٍ، أَنَّ اللَّهَ أَذِنَ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ فِي أَخْذِ عَيْنِهِ الْخَائِنَةِ، وَأَنَّهَا هَدْرٌ لَا عَقْلَ فِيهَا، وَلَا قَوَدَ، وَلَا إِثْمَ، وَيَزِيدُ مَا ذَكَرْنَا تَوْكِيدًا وَإِيضَاحًا مَا جَاءَ عَنْهُ ﷺ مِنْهُ أَنَّهُ هَمَّ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ.
Bu hadisin, sözü edilen kimsenin gözü için hiçbir [tazminat] gerekmediğine delalet etme vechini açıklamıştık. Gördüğün gibi bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olması gösterir ki, o kimse haddi aşıp mahremiyeti çiğneyerek başkasının evine izinsiz baktığı zaman, Allah Teâlâ Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle o hain gözün çıkarılmasına izin vermiştir; dolayısıyla o göz hederdir (tazminatsızdır); onda diyet, kısas ve günah yoktur. Zikrettiğimiz bu hususu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat kendisinin bunu yapmaya yeltendiğine dair gelen rivayetler daha da pekiştirmekte ve açıklamaktadır.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ تَحْتَ التَّرْجَمَةِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا، وَهِيَ قَوْلُهُ: بَابُ مَنِ اطَّلَعَ فِي بَيْتِ قَوْمٍ فَفَقَئُوا عَيْنَهُ فَلَا دِيَةَ لَهُ: حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ ﵁: أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ فِي بَعْضِ جُحَرِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَامَ إِلَيْهِ بِمِشْقَصٍ أَوْ مَشَاقِصَ، وَجَعَلَ يَخْتِلُهُ لِيَطْعَنَهُ.
Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde az önce zikredilen: «Bir kavmin evini gözetleyip de gözünü çıkardıkları kimseye diyet gerekmediği babı» başlığı altında şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Yemân anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Ubeydullâh b. Ebî Bekr b. Enes'ten, o da Enes radıyallâhu anh'tan anlattı: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [odalarının] deliklerinden birinden içeri baktı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir veya birkaç demir ok ucuyla ona doğru kalktı ve onu saplamak için fark ettirmeden yaklaşmaya başladı.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ السَّاعِدِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ فِي جُحَرٍ فِي بَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِدْرًى يَحُكُّ بِهِ رَأْسَهُ، فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ «: لَوْ أَعْلَمُ أَنَّكَ تَنْتَظِرُنِي لَطَعَنْتُ بِهِ فِي عَيْنَيْكَ» ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «: إِنَّمَا جُعِلَ الْإِذْنُ مِنْ قِبَلِ الْبَصَرِ» ، اهـ مِنْهُ، وَقَدْ ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ هَذِهِ الْأَحَادِيثَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عَنْهُ هُنَا فِي كِتَابِ الدِّيَاتِ.
Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Leys, İbn Şihâb'dan anlattı; Sehl b. Sa'd es-Sâidî ona haber vermiş ki: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kapısındaki bir delikten içeri baktı. O sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde başını taradığı demir bir tarak/mil vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: «Eğer senin beni gözetlediğini bilseydim bunu gözlerine saplardım!» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İzin istemek ancak göz [nazar] sebebiyle meşru kılınmıştır» dedi. -Buhârî'den nakil bitti.- Buhârî kendisinden burada zikrettiğimiz bu hadisleri Kitâbü'd-Diyât'ta zikretmiştir.
وَقَدْ قَالَ فِي كِتَابِ الِاسْتِئْذَانِ: بَابُ الِاسْتِئْذَانِ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ الزُّهْرِيُّ: حَفِظْتُهُ كَمَا أَنَّكَ هَاهُنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ: اطَّلَعَ رَجُلٌ مِنْ جُحْرٍ فِي حُجَرِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَعَ النَّبِيِّ ﷺ مِدْرًى يَحُكُّ بِهَا رَأْسَهُ، فَقَالَ «: لَوْ أَعْلَمُ أَنَّكَ تَنْظُرُ لَطَعَنْتُ بِهِ فِي عَيْنِكَ، إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ» .
Nitekim Kitâbü'l-İsti'zân'da da şöyle demiştir: «Göz sebebiyle izin isteme babı»: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı; Zührî dedi ki: Bunu Sehl b. Sa'd'dan sanki sen buradaymışsın gibi ezberledim; o şöyle dedi: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in odalarındaki bir delikten içeri baktı. O sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde başını kaşıdığı demir bir mil vardı. Bunun üzerine: «Eğer baktığını bilseydim bunu gözüne saplardım; izin istemek ancak göz sebebiyle meşru kılınmıştır» buyurdu.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁: أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ مِنْ بَعْضِ حُجَرِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَامَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ بِمِشْقَصٍ أَوْ بِمَشَاقِصَ، فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ يَخْتِلُ الرَّجُلَ لِيَطْعَنَهُ، وَهَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ تُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا، فَلَا الْتِفَاتَ لِمَنْ خَالَفَهَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَمَنْ أَوَّلَهَا ; لِأَنَّ النَّصَّ لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ، إِلَّا لِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.
Bize Müsedded anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Ubeydullâh b. Ebî Bekr'den, o da Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan anlattı: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in odalarının birinden içeri baktı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir veya birkaç demir ok ucuyla ona doğru kalktı; adamı saplamak için gizlice yaklaştığı anı sanki hâlâ görür gibiyim. Bu sahih naslar zikrettiğimiz hususu teyit etmektedir. Dolayısıyla ilim ehlinden bu naslara muhalefet edenlerin ve bunları tevil edenlerin sözlerine itibar edilmez; zira nassın hilafına dönmek ancak dönülmesi vacip olan bir delille caiz olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمِشْقَصَ بِكَسْرِ أَوَّلِهِ وَسُكُونِ ثَانِيهِ، وَفَتْحِ ثَالِثِهِ هُوَ نَصْلُ السَّهْمِ إِذَا كَانَ طَوِيلًا غَيْرَ عَرِيضٍ، وَقَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: مِنْ جُحْرٍ فِي حُجَرِ النَّبِيِّ ﷺ الْجُحْرُ الْأَوَّلُ: بِضَمِّ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَهُوَ كُلُّ ثُقْبٍ مُسْتَدِيرٍ فِي أَرْضٍ أَوْ حَائِطٍ، وَالثَّانِي: بِضَمِّ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَفَتْحِ الْجِيمِ جَمْعُ حُجْرَةٍ: وَهِيَ نَاحِيَةُ الْبَيْتِ.
Bil ki el-Mışkas (الْمِشْقَص), mim'in kesresi, şîn'in sükûnu ve kaf'ın fethasıyla okunur; geniş olmayan uzun ok temrenidir (ucudur). Zikredilen hadisteki: «مِنْ جُحْرٍ فِي حُجَرِ النَّبِيِّ ﷺ» ifadesine gelince; birinci cühr (جُحْر), cîm'in zammesi ve noktasız hâ'nın sükûnuyla okunur; yerde veya duvarda bulunan her yuvarlak delik demektir. İkincisi hücer (حُجَر) ise noktasız hâ'nın zammesi ve cîm'in fethasıyla hücre (حُجْرَة) kelimesinin çoğuludur ki evin odası/bölümü demektir.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو كَامِلٍ فُضَيْلُ بْنُ الْحُسَيْنِ وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى، وَأَبِي كَامِلٍ، قَالَ يَحْيَى: أَخْبَرَنَا، وَقَالَ الْآخَرَانِ: حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ مِنْ بَعْضِ حُجَرِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَامَ إِلَيْهِ بِمِشْقَصٍ أَوْ مَشَاقِصَ، فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَخْتِلُهُ لِيَطْعَنَهُ، وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ: أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ فِي جُحْرٍ فِي بَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِدْرًى يَحُكُّ بِهَا رَأْسَهُ، فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ «: لَوْ أَعْلَمُ أَنَّكَ تَنْظُرُنِي لَطَعَنْتُ بِهِ فِي عَيْنِكَ» ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «: إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ» ، وَفِي مُسْلِمٍ رِوَايَاتٌ أُخَرُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَدِ اكْتَفَيْنَا مِنْهَا بِمَا ذَكَرْنَا.
Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ, Ebû Kâmil Fudayl b. el-Huseyn ve Kuteybe b. Saîd anlattılar -lafız Yahyâ ve Ebû Kâmil'e aittir-. Yahyâ: "Bize haber verdi", diğer ikisi ise: "Bize Hammâd b. Zeyd, Ubeydullâh b. Ebî Bekr'den, o da Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan anlattı" dedi: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in odalarının birinden içeri baktı. Bunun üzerine bir veya birkaç demir ok ucuyla ona doğru kalktı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu saplamak için fark ettirmeden yaklaştığını sanki hâlâ görür gibiyim. Müslim'de Sehl b. Sa'd es-Sâidî hadisinden gelen bir lafızda ise şöyledir: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kapısındaki bir delikten içeri baktı. O sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde başını taradığı bir mil vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: «Eğer beni gözetlediğini bilseydim bunu gözüne saplardım» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İzin istemek ancak göz sebebiyle meşru kılınmıştır» buyurdu. Müslim'de bu manada başka rivayetler de vardır; biz zikrettiklerimizle iktifa ettik.