الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ نَفَى حَمْلَ زَوْجَتِهِ فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ، هَلْ لَهُ أَنْ يُلَاعِنَهَا، وَهِيَ حَامِلٌ لِنَفْيِ مَا فِي بَطْنِهَا، أَوْ لَا يَجُوزُ لَهُ اللِّعَانُ حَتَّى تَضَعَ الْوَلَدَ؟ فَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِلَى أَنَّهُ يُلَاعِنُهَا وَهِيَ حَامِلٌ وَيَنْتَفِي عَنْهُ حَمْلُهَا بِاللِّعَانِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ
Sekizinci Mesele: Bil ki bir kimse karısının hamileliğini nefyederse (kendisinden olmadığını iddia ederse), ilim ehli; karnındakini reddetmek için kadın hamileyken onunla liânlaşabilir mi, yoksa çocuğu doğuruncaya kadar liân yapması caiz değil midir, hususunda ihtilaf etmiştir. İlim ehlinin cumhuru; kadın hamileyken onunla liânlaşacağına ve liân ile kadının hamileliğinin adamdan nefyedileceğine (nesebin reddedileceğine) hükmetmiştir. İbn Hacer
فِي «الْفَتْحِ» ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ أَحَادِيثَ اللِّعَانِ، وَفِيهِ أَنَّ الْحَامِلَ تُلَاعَنَ قَبْلَ الْوَضْعِ ; لِقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ «: انْظُرُوا فَإِنْ جَاءَتْ» إِلَخْ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ سَهْلٍ، وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ، فَجَاءَ، يَعْنِي الرَّجُلَ هُوَ وَامْرَأَتُهُ فَتَلَاعَنَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ «: لَعَلَّهَا أَنْ تَجِيءَ بِهِ أَسْوَدَ جَعْدًا» ، فَجَاءَتْ بِهِ أَسْوَدَ جَعْدًا، وَبِهِ قَالَ الْجُمْهُورُ، خِلَافًا لِمَنْ أَبَى ذَلِكَ مِنْ أَهْلِ الرَّأْيِ مُعْتَلًّا بِأَنَّ الْحَمْلَ لَا يُعْلَمُ ; لِأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ نَفْخَةً.
«el-Feth»te liân hadislerini zikrettikten sonra şöyle demiştir: "Bu hadislerde, Sehl hadisinde ve İbn Abbâs hadisinde daha önce geçtiği üzere hadisteki «Gözleyin, eğer getirirse...» ifadesi sebebiyle hamile kadının doğumdan önce liânlaşacağına delil vardır. Müslim'de de İbn Mes'ûd hadisinden rivayet edildiğine göre, adam karısıyla birlikte geldi ve liânlaştılar. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Olur ki kadın onu siyah ve kıvırcık saçlı olarak doğurur» buyurdu. Kadın da çocuğu siyah ve kıvırcık saçlı olarak doğurdu. Cumhûr da bu görüştedir; gebeliğin bilinemeyeceğini, çünkü bir şişkinlik veya gaz olabileceğini ileri sürerek buna karşı çıkan rey ehlinin hilafına."
وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ: أَنَّ اللِّعَانَ شُرِعَ لِدَفْعِ حَدِّ الْقَذْفِ عَنِ الرَّجُلِ، وَدَفْعِ حَدِّ الرَّجْمِ عَنِ الْمَرْأَةِ، فَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ تَكُونَ حَامِلًا أَوْ حَائِلًا، وَلِذَلِكَ شُرِعَ اللِّعَانُ مَعَ الْآيِسَةِ.
Cumhurun hücceti şudur: Liân, erkekten kazif (iftira) haddini savmak ve kadından da recm haddini savmak için meşru kılınmıştır; dolayısıyla kadının hamile olmasıyla olmaması arasında bir fark yoktur. İşte bu sebeple yaştan kesilmiş (menopoza girmiş) kadınla da liân meşru kılınmıştır.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الصَّغِيرَةِ، وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَذَفَهَا فَلَهُ أَنْ يَلْتَعِنَ لِدَفْعِ حَدِّ الْقَذْفِ عَنْهُ دُونَهَا، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ.
Küçük yaştaki kız çocuğu hakkında ise ihtilaf edilmiştir. Cumhûr, erkeğin ona iftira etmesi durumunda, kız liân yapmaksızın erkeğin kendisinden kazif haddini savmak için liân yapabileceği görüşündedir." İbn Hacer'in sözünden amaçlanan kısım sona erdi.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْتِعَانَ قَاذِفِ الصَّغِيرَةِ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّهُ يُحَدُّ لِقَذْفِهَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَاخْتِلَافَهُمْ فِي حَدِّ قَاذِفِ الصَّغِيرَةِ الْمُطِيقَةِ لِلْوَطْءِ، وَذَكَرْنَا مَا يَظْهَرُ لَنَا رُجْحَانُهُ مِنْ ذَلِكَ.
Küçük yaştaki kıza iftira edenin liân yapmasının, ona iftirasından dolayı had vurulacağı esasına dayandığını daha önce belirtmiştik. Cinsel ilişkiye güç yetiren küçük yaştaki kıza iftira edene had vurulması hususunda ilim ehlinin sözlerini ve ihtilaflarını daha önce aktarmış, bize göre racih olan görüşü de zikretmiştik.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: لَا تُلَاعَنُ الْحَامِلُ حَتَّى تَضَعَ وَلَدَهَا، فَقَدِ اسْتَدَلُّوا بِأَمْرَيْنِ:
"Hamile kadınla çocuğunu doğuruncaya kadar liân yapılmaz" diyenler ise iki delile dayanmışlardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَمْلَ لَا يَتَيَقَّنُ وُجُودُهُ قَبْلَ الْوَضْعِ ; لِأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ انْتِفَاخًا وَقَدْ يَكُونُ رِيحًا.
Birincisi: Doğumdan önce gebeliğin varlığı kesin olarak bilinemez; çünkü o bir şişkinlik veya gaz olabilir.
وَالثَّانِي: هُوَ مَا جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ فِي أَحَادِيثِ اللِّعَانِ، مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ أَخَّرَ لِعَانَ الْحَامِلِ حَتَّى وَضَعَتْ. فَفِي الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، مَا نَصُّهُ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «: اللَّهُمَّ بَيِّنْ» ، فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَهَا فَلَاعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَهُمَا، الْحَدِيثَ. قَالُوا: فَتَرْتِيبُهُ فَلَاعَنَ بِالْفَاءِ عَلَى قَوْلِهِ: فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ، إِلَخْ. دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللِّعَانَ كَانَ بَعْدَ الْوَضْعِ كَمَا هُوَ مَدْلُولُ الْفَاءِ، وَأُجِيبَ مِنْ قِبَلِ الْجُمْهُورِ عَنْ هَذِهِ الرِّوَايَةِ بِمَا ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» ، فَإِنَّهُ قَالَ فِي كَلَامِهِ عَلَى الرِّوَايَةِ الْمَذْكُورَةِ: ظَاهِرُهُ أَنَّ الْمُلَاعَنَةَ تَأَخَّرَتْ إِلَى وَضْعِ الْمَرْأَةِ لَكِنْ أَوْضَحَتْ أَنَّ رِوَايَةَ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذِهِ هِيَ فِي الْقِصَّةِ فِي حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، وَتَقَدَّمَ قَبْلُ مِنْ حَدِيثِ سَهْلٍ أَنَّ اللِّعَانَ وَقَعَ بَيْنَهُمَا قَبْلَ أَنْ تَضَعَ، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلَاعَنَ مُعَقِّبَةً لِقَوْلِهِ فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ الَّتِي ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّ جُمْلَةَ «فَلَاعَنَ» مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهَا مَذْكُورَةٌ
İkincisi: Liân hadislerindeki bazı rivayetlerde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hamile kadının liânını doğum yapıncaya kadar ertelediğine delalet eden ifadelerin yer almasıdır. Nitekim Buhârî'de İbn Abbâs hadisinde aynen şöyle geçmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım, açıkla!» buyurdu. Kadın, kocasının onun yanında bulduğunu söylediği adama benzeyen bir çocuk doğurdu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikisi arasında liân yaptırdı... (hadis). Dediler ki: Hadisteki «bunun üzerine liân yaptırdı» (felâ'ane) ifadesinin 'fâ' (ف) harfiyle kadının adama benzer bir çocuk doğurmasına tertip edilmesi (bağlanması), 'fâ' harfinin delalet ettiği üzere liânın doğumdan sonra olduğuna delildir. Cumhûr tarafından bu rivayete İbn Hacer'in «Fethu'l-Bârî»de zikrettiği şu açıklamayla cevap verilmiştir; zira o, zikredilen rivayet hakkındaki sözünde şöyle demiştir: Zahiri, liânlaşmanın kadının doğumuna kadar geciktirildiğini göstermektedir; ancak İbn Abbâs'ın bu rivayetinin Sehl b. Sa'd hadisindeki kıssaya dair olduğu ve daha önce geçen Sehl hadisinde liânın kadın doğurmadan önce gerçekleştiği açıklanmıştır. Buna göre «felâ'ane» (bunun üzerine liân yaptırdı) sözündeki 'fâ' harfi, adamın karısını üzerinde bulduğu durumu haber vermesine terettüp etmektedir. İbn Hacer'in, «felâ'ane» cümlesinin üzerine atfedildiğini belirttiği bu cümle
فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي ذَكَرْنَا مَحَلَّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
ilgili kısmını zikrettiğimiz İbn Abbâs hadisinde mevcuttur.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّ الْحَامِلَ تُلَاعِنُ قَبْلَ الْوَضْعِ لِتَصْرِيحِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ بِذَلِكَ، وَلِمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي كَلَامِهِ الَّذِي نَقَلْنَاهُ آنِفًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bize göre zahir olan görüş; sahih hadislerin bunu açıkça belirtmesi ve İbn Hacer'in az önce aktardığımız sözlerinde zikrettiği hususlar sebebiyle, hamile kadınla doğumdan önce liânlaşılacağıdır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اعْلَمْ أَنْ أَظْهَرَ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِيمَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثُمَّ قَذَفَهَا بَعْدَ الطَّلَاقِ، أَنَّهُ إِنْ كَانَ قَذْفُهُ لَهَا بِنَفْيِ حَمْلٍ لَمْ يُعْلَمْ بِهِ إِلَّا بَعْدَ الطَّلَاقِ، أَنَّهُ يُلَاعِنُهَا لِنَفْيِ ذَلِكَ الْحَمْلِ عَنْهُ، وَإِنْ كَانَتْ بَائِنًا، وَأَنَّهُ إِنْ قَذَفَهَا بِالزِّنَى بَعْدَ الطَّلَاقِ حُدَّ، وَلَمْ يُلَاعَنْ لِأَنَّ تَأْخِيرَهُ الْقَذْفَ وَاللِّعَانَ إِلَى زَمَنٍ بَعْدَ الطَّلَاقِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ قَاذِفٌ، وَالْأَظْهَرُ وَلَوْ كَانَ الطَّلَاقُ رَجْعِيًّا، وَلَمْ تَنْقَضِ الْعِدَّةُ، وَإِنْ كَانَتِ الرَّجْعِيَّةُ فِي حُكْمِ الزَّوْجَةِ ; لِأَنَّ طَلَاقَهُ إِيَّاهَا قَبْلَ الْقَذْفِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُ اللِّعَانَ وَيُجْلَدُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: يُلَاعِنُ الرَّجْعِيَّةَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، لِأَنَّهَا فِي حُكْمِ الزَّوْجَةِ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَحْمَدَ الْمَشْهُورُ، وَرِوَايَةُ أَبِي طَالِبٍ عَنْهُ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عُمَرَ، وَجَابِرٌ، وَزَيْدٌ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dokuzuncu Mesele: Bil ki karısını boşadıktan sonra ona iftirada bulunan kimse hakkında ilim ehlinin bana göre en zahir olan görüşü şudur: Eğer iftirası ancak boşamadan sonra fark edilen bir gebeliğin reddi içinse, kadın bâin (kesin boşanmış) olsa bile o gebeliği kendisinden nefyetmek için onunla liânlaşır. Şayet boşamadan sonra ona zina iftirasında bulunursa had vurulur, liân yaptırılmaz; çünkü iftirayı ve liânı boşamadan sonraki bir zamana tehir etmesi onun iftiracı olduğuna delildir. En zahir olana göre, ric'î (dönüşlü) talâk olsa ve iddet henüz bitmemiş bulunsa bile durum böyledir; her ne kadar ric'î talâkla boşanmış kadın eş hükmünde olsa da... Zira iftiradan önce onu boşamış olması, liân istemediğine delildir ve celde vurulur. Bu, İbn Abbâs'ın görüşüdür. Bir görüşe göre de: İddet bitmeden önce ric'î talâkla boşanmış kadınla liânlaşır; çünkü o eş hükmündedir. Bu, Ahmed'in meşhur mezhebi olup Ebû Tâlib'in ondan rivayetidir; İbn Ömer, Câbir, Zeyd, en-Nehaî, ez-Zührî, eş-Şâfiî, İshâk, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr ve rey ehli de bu görüşü benimsemiştir. Bu görüşün de fıkhî bir veçhesi (tutarlılığı) vardır. Allah en iyisini bilir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: لَا مُلَاعَنَةَ بَيْنَ الرَّجُلِ وَزَوْجَتِهِ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ إِلَّا فِي مَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهِيَ أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ غَائِبًا فَتَأْتِيَ امْرَأَتُهُ بِوَلَدٍ فِي مَغِيبِهِ، وَهُوَ لَا يَعْلَمُ فَيُطَلِّقَهَا فَتَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا ثُمَّ يَقْدَمُ فَيَنْفِيَهُ، فَلَهُ أَنْ يُلَاعِنَهَا هُنَا بَعْدَ الْعِدَّةِ، وَكَذَلِكَ لَوْ قَدِمَ بَعْدَ وَفَاتِهَا وَنَفَى الْوَلَدَ لَاعَنَ لِنَفْسِهِ وَهِيَ مَيِّتَةٌ بَعْدَ مُدَّةٍ مِنَ الْعِدَّةِ وَيَرِثُهَا ; لِأَنَّهَا مَاتَتْ قَبْلَ وُقُوعِ الْفُرْقَةِ بَيْنَهُمَا، اهـ مِنْهُ، وَلَا نَصَّ فِيهِ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ.
Kurtubî şöyle demiştir: İddet bittikten sonra koca ile karısı arasında tek bir mesele hariç liânlaşma olmaz; o da adamın uzakta/kayıp olması, karısının adamın yokluğunda ve o bilmezken bir çocuk doğurması, adamın da kadını boşaması ve iddetinin bitmesi, sonra adamın gelip çocuğu nefyetmesidir. İşte burada iddetten sonra onunla liânlaşabilir. Aynı şekilde kadın öldükten sonra gelse ve çocuğu nefyetse, kadının iddet müddeti kadar bir sürenin ardından kadın ölü olduğu halde kendisi adına liân yapar ve kadına mirasçı olur; çünkü kadın aralarındaki ayrılık vuku bulmadan önce vefat etmiştir. Kurtubî'den aktarılan kısım bitti. Bu hususta açık bir nass yoktur, ancak fıkhî bir veçhesi bulunmaktadır.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا: إِذَا قَذَفَهَا بَعْدَ الطَّلَاقِ نَظَرَتْ، فَإِنْ كَانَ هُنَاكَ نَسَبٌ يُرِيدُ أَنْ يَنْفِيَهُ، أَوْ حَمْلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَبَرَّأَ مِنْهُ لَاعَنَ، وَإِلَّا لَمْ يُلَاعِنْ، وَقَالَ عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ: لَا يُلَاعِنُ بِحَالٍ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُلَاعِنُ فِي الْوَجْهَيْنِ ; لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِزَوْجَةٍ، وَهَذَا يَنْتَقِضُ عَلَيْهِ بِالْقَذْفِ قَبْلَ الزَّوْجِيَّةِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا بَلْ هَذَا أَوْلَى ; لِأَنَّ النِّكَاحَ قَدْ تَقَدَّمَ، وَهُوَ يُرِيدُ الِانْتِفَاءَ مِنَ النَّسَبِ، وَتَبْرِئَتَهُ مِنْ وَلَدٍ يَلْحَقُ بِهِ، فَلَا بُدَّ مِنَ اللِّعَانِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ حَمْلٌ يُرْجَى، وَلَا نَسَبٌ يُخَافُ تَعَلُّقُهُ لَمْ يَكُنْ لِلِّعَانِ فَائِدَةٌ فَلَمْ يُحْكَمْ بِهِ، وَكَانَ قَذْفًا مُطْلَقًا دَاخِلًا تَحْتَ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْآيَةَ، فَوَجَبَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، وَبَطَلَ مَا قَالَهُ الْبَتِّيُّ لِظُهُورِ فَسَادِهِ، انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.
Kurtubî ayrıca şöyle demiştir: Boşamadan sonra ona iftira attığında duruma bakılır; şayet reddetmek istediği bir nesep veya beri olmak istediği bir gebelik varsa liânlaşır, aksi halde liânlaşmaz. Osmân el-Bettî ise: "Hiçbir durumda liânlaşamaz" demiştir. Ebû Hanîfe: "Her iki durumda da liânlaşamaz; çünkü kadın artık eş değildir" demiştir. Bu görüş, az önce zikrettiğimiz üzere evlilikten önceki iftira meselesiyle nakzedilir; bilakis bu durum daha da evladır, zira nikâh daha önce mevcuttu ve adam nesebi nefyetmek, kendisine bağlanacak bir çocuktan beri olmak istemektedir, bu yüzden liân kaçınılmazdır. Şayet ortada umulan bir gebelik veya bağlanmasından korkulan bir nesep yoksa liânın bir faydası kalmaz ve onunla hükmedilmez; bu durumda mutlak bir iftira olup Allah Teâlâ'nın: "İffetli kadınlara iftira atanlar..." ayetinin umumu altına girer ve adama had cezası gerekir. Bettî'nin söylediği ise fasitliği aşikâr olduğu için batıldır. Kurtubî'nin sözü bitti.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْقَوْلَ بِلَعَانِ الرَّجْعِيَّةِ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ; لِأَنَّهَا فِي حُكْمِ
İddet bitmeden önce ric'î talâkla boşanmış kadınla liânlaşılacağı görüşünün fıkhî bir veçhesinin bulunduğunu daha önce belirtmiştik; çünkü kadın
الزَّوْجَةِ، وَذَكَرْنَا مَا يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ، وَأَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ، وَفَائِدَةُ لَعَانِهِ أَنْ يَدْفَعَ عَنْهُ حَدَّ الْقَذْفِ، وَكَوْنُ الرَّجْعِيَّةِ كَالزَّوْجَةِ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ فَيَتَوَارَثَانِ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ تُزَوُّجُ أُخْتِهَا، قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، وَلَا تَزْوِيجُ رَابِعَةٍ غَيْرِهَا ; لِأَنَّهَا تَكُونُ كَالْخَامِسَةِ نَظَرًا إِلَى أَنَّ الرَّجْعِيَّةَ كَالزَّوْجَةِ، يَقْتَضِي أَنْ يَقُولَ بِلِعَانِ الرَّجْعِيَّةِ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَقَدْ رَأَيْتُ كَثْرَةَ مَنْ قَالَ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَوَجْهُ الْقَوْلِ بِعَدَمِهِ أَنَّهُ لَمَّا طَلَّقَهَا عَالِمًا بِزِنَاهَا فِي زَعْمِهِ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَارِكٌ لِلِّعَانِ، وَيَنْبَنِي عَلَى الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ، مَا لَوِ ادَّعَى أَنَّهَا زَنَتْ بَعْدَ الطَّلَاقِ الرَّجْعِيِّ، وَقَبْلَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، هَلْ يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ قَاذِفٌ ; لِأَنَّهُ رَمَاهَا بِزِنًى وَاقِعٍ بَعْدَ الْفِرَاقِ أَوْ لَهُ أَنْ يُلَاعِنَهَا لِنَفْيِ الْحَدِّ عَنْهُ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الرَّجْعِيَّةَ فِي حُكْمِ الزَّوْجَةِ.
eş hükmündedir. Bu konuda bize göre en zahir olan görüşü ve âlimlerin kavillerini zikretmiştik. Adamın liânının faydası, kendisinden kazif haddini savmasıdır. Ric'î talâkla boşanmış kadının iddet bitmeden önce eş gibi olması hasebiyle birbirlerine mirasçı olmaları, iddet bitmeden önce adamın onun kız kardeşiyle evlenmesinin caiz olmaması ve ric'î talâklı kadın eş gibi sayıldığı için beşinci kadın durumuna düşeceğinden dördüncü bir kadınla evlenememesi gibi hususlar; iddet bitmeden önce ric'î talâklı kadınla liân yapılabileceği görüşünün fıkhî bir veçhesi olduğunu iktiza eder. İlim ehlinden bunu söyleyenlerin çokluğunu da gördüm. Liân yapılamayacağı görüşünün gerekçesi ise, adamın kendi iddiasına göre karısının zinasını bildiği halde onu boşamış olmasının liânı terk ettiğine delalet etmesidir. Zikredilen ihtilafa şu mesele de bina edilir: Kadının ric'î talâktan sonra ve iddetin bitiminden önce zina ettiğini iddia ederse; ayrılıktan sonra vuku bulan bir zina isnadında bulunduğu için adama kazif haddi mi uygulanır, yoksa ric'î talâklı kadının eş hükmünde olmasına binaen haddi kendisinden savmak için onunla liânlaşabilir mi?
أَمَّا إِنْ قَذَفَهَا قَبْلَ أَنْ يُطَلِّقَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا بَعْدَ الْقَذْفِ، فَالْأَظْهَرُ أَنَّ لَهُ لِعَانَهَا مُطْلَقًا، وَلَوْ كَانَ الطَّلَاقُ بَائِنًا ; لِأَنَّ الْقَذْفَ وَقَعَ وَهِيَ زَوْجَةٌ غَيْرُ مُطَلَّقَةٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَمَكْحُولٌ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَقَالَ الْحَارِثُ الْعُكْلِيُّ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَقَتَادَةُ وَالْحَكَمُ: يُجْلَدُ، وَقَالَ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَا حَدَّ وَلَا لِعَانَ ; لِأَنَّ اللِّعَانَ إِنَّمَا يَكُونُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ وَلَيْسَ هَذَانَ بِزَوْجَيْنِ، وَلَا يُحَدُّ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَقْذِفْ أَجْنَبِيَّةً.
Şayet kadını boşamadan önce ona iftira atar, iftiradan sonra da boşarsa; en zahir olan görüşe göre, talâk bâin dahi olsa mutlak surette onunla liânlaşabilir; zira iftira kadın henüz boşanmamış bir eş iken vuku bulmuştur. Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup el-Hasan, el-Kâsım b. Muhammed, Mekhûl, Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr ve İbnu'l-Münzir de bu görüşü benimsemiştir. el-Hâris el-Uklî, Câbir b. Zeyd, Katâde ve el-Hakem: "Celdet vurulur" demişlerdir. Hammâd b. Ebî Süleymân ve rey ehli ise: "Ne had vardır ne de liân; çünkü liân ancak karı-koca arasında olur, oysa bunlar artık karı-koca değildir; had de vurulmaz, çünkü yabancı bir kadına iftira etmemiştir" demişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِيمَنْ ظَهَرَ بِامْرَأَتِهِ حَمْلٌ، وَهُوَ قَائِلٌ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ إِذَا سَكَتَ عَنْ نَفْيِ ذَلِكَ الْحَمْلِ حَتَّى وَضَعَتْهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّهُ إِنَّمَا سَكَتَ عَنْ نَفْيِهِ مُدَّةَ الْحَمْلِ رَجَاءَ أَنْ يَكُونَ رِيحًا أَوِ انْتِفَاخًا فَيَنْفَشُّ أَوْ يَسْقُطَ مَيِّتًا، فَيَسْتَرِيحَ بِذَلِكَ مِنَ اللِّعَانِ أَنَّهُ يُمَكَّنُ مِنْ نَفْيِهِ بِلِعَانٍ بَعْدَ الْوَضْعِ ; لِأَنَّ الْعُذْرَ الَّذِي أَبْدَى وَجِيهٌ جَدِيرٌ بِالْقَبُولِ، فَإِنْ بَادَرَ بِنَفْيهِ فَوْرًا عِنْدَ وَضْعِهِ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي أَنَّ لَهُ أَنْ يَنْفِيَهُ بِلِعَانٍ، وَإِنْ سَكَتَ عَنْ نَفْيِهِ بَعْدَ الْوَضْعِ، ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَنْفِيَهُ بَعْدَ السُّكُوتِ، فَهَلْ لَهُ ذَلِكَ أَوْ لَيْسَ لَهُ؟ لِأَنَّ سُكُوتَهُ بَعْدَ الْوَضْعِ يُعَدُّ رِضًى مِنْهُ بِالْوَلَدِ، فَلَا يُمَكَّنُ مِنَ اللِّعَانِ بَعْدَهُ.
Onuncu Mesele: Bil ki karısında gebelik beliren ve bu çocuğun kendisinden olmadığını söyleyen kimse hakkında ilim ehlinin bana göre en zahir olan görüşü şudur: Şayet adam kadın doğuruncaya kadar bu hamileliği nefyetmekten susar, sonra da: "Ben bu gebeliği ancak bir gaz veya şişkinlik olup inmesi yahut ölü düşmesi ve böylece liândan kurtulup rahata ermek ümidiyle gebelik süresince nefyetmekten sustum" derse, doğumdan sonra liân ile çocuğu nefyetmesine imkân tanınır; zira ileri sürdüğü mazeret kabule şayan ve makuldür. Şayet doğum anında derhal nefyetmeye girişirse, liân ile nefyedebileceği hususunda ihtilaf edilmemelidir. Eğer doğumdan sonra nefyetmeyip susar, bu suskunluğun ardından nefyetmek isterse, buna hakkı var mıdır yok mudur? Zira doğumdan sonraki suskunluğu çocuktan razı olduğuna sayılır ve bundan sonra liân yapmasına imkân verilmez.
لَمْ أَعْلَمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ نَصًّا مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ، وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِيهِ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَدِ اخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ وَنَحْنُ نَقُولُ: إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ عُذْرٌ فِي سُكُوتِهِ حَتَّى مَضَتْ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، فَهُوَ رَاضٍ بِهِ وَلَيْسَ لَهُ نَفْيُهُ، وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَقَالَ أَيْضًا: مَتَى أَمْكَنَهُ نَفْيُهُ عَلَى مَا جَرَتْ بِهِ الْعَادَةُ مِنْ تَمَكُّنِهِ مِنَ الْحَاكِمِ، فَلَمْ يَفْعَلْ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَفْيُهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا أَعْتَبِرُ مُدَّةً، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٌ: يُعْتَبَرُ فِيهِ أَرْبَعُونَ يَوْمًا مُدَّةَ النِّفَاسِ، قَالَ
Bu meselede Kitap ve Sünnet'ten bir nass bilmiyorum; âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Kurtubî şöyle demiştir: Bu konuda ihtilaf edilmiştir; biz deriz ki: Şayet susmasında üç gün geçinceye kadar bir mazereti yoksa, o çocuğa razı olmuş demektir ve onu nefyetme hakkı yoktur. eş-Şâfiî de bu görüştedir. O ayrıca şöyle demiştir: Hâkime başvurabilmesi hususunda örfte cereyan eden şekliyle nefyetme imkânı bulduğu halde bunu yapmazsa, bundan sonra artık onu nefyetme hakkı kalmaz. Ebû Hanîfe: "Herhangi bir süre tayin etmem" demiştir. Ebû Yûsuf ve Muhammed ise: "Bunda nifas süresi olan kırk gün muteberdir" demişlerdir.
ابْنُ الْقَصَّارِ: وَالدَّلِيلُ لِقَوْلِنَا هُوَ أَنَّ نَفْيَ وَلَدِهِ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِ وَاسْتِلْحَاقُ وَلَدٍ لَيْسَ مِنْهُ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِ، فَلَا بُدَّ أَنْ يُوَسَّعَ عَلَيْهِ لِكَيْ يَنْظُرَ فِيهِ، وَيُفَكِّرَ هَلْ يَجُوزُ لَهُ نَفْيُهُ أَوْ لَا؟ وَإِنَّمَا جَعَلْنَا الْحَدَّ ثَلَاثَةً ; لِأَنَّهُ أَوَّلُ حَدِّ الْكَثْرَةِ، وَآخِرُ حَدِّ الْقِلَّةِ، وَقَدْ جُعِلَتْ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ يُخْتَبَرُ فِيهَا حَالُ الْمُصَرَّاةِ، وَكَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ هُنَا.
İbnu'l-Kassâr şöyle demiştir: Bizim görüşümüzün delili şudur: Kişinin kendi çocuğunu reddetmesi haram olduğu gibi, kendisinden olmayan bir çocuğu nesebine katması da haramdır. Bu sebeple duruma bakıp düşünmesi ve onu nefyetmesinin caiz olup olmadığını tartması için kendisine genişlik tanınmalıdır. Sınırı üç gün kılmamızın sebebi ise; üç günün çokluğun ilk sınırı, azlığın ise son sınırı olmasıdır. Nitekim musarrâtın (memesinde süt biriktirilmiş hayvanın) durumunun tecrübe edilmesi için de üç gün belirlenmiştir; burada da böyle olması gerekir.
وَأَمَّا أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ فَلَيْسَ اعْتِبَارُهُمَا بِأَوْلَى مِنَ اعْتِبَارِ مُدَّةِ الْوِلَادَةِ وَالرِّضَاعِ، إِذْ لَا شَاهِدَ لَهُمَا فِي الشَّرِيعَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا نَحْنُ شَاهِدًا فِي الشَّرِيعَةِ مِنْ مُدَّةِ الْمُصَرَّاةِ، انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ، وَلَا يَخْفَى ضَعْفُ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ ابْنُ الْقَصَّارِ مِنْ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ لِلتَّحْدِيدِ بِثَلَاثَةٍ.
Ebû Yûsuf ve Muhammed'in [kırk günü] muteber saymaları ise doğum ve emzirme süresini muteber saymaktan daha evla değildir; zira şeriatta buna dair bir dayanakları yoktur, oysa biz şeriattan musarrât süresini şahit getirdik. Kurtubî'nin sözü bitti. Mâlikî âlimlerinden İbnu'l-Kassâr'ın üç günle sınırlandırma hususunda delil getirdiği şeyin zayıflığı gizli değildir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الِاخْتِلَافِ فِي قَاعِدَةٍ أُصُولِيَّةٍ، وَهِيَ: هَلْ يُنَزَّلُ السُّكُوتُ مَنْزِلَةَ الْإِقْرَارِ أَوْ لَا؟ وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، بِقَوْلِهِ:
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: Bu mesele, usûl-i fıkıhtaki bir kural üzerindeki ihtilafa dayanmaktadır; o da: "Sükût ikrar yerine konur mu, konmaz mı?" meselesidir. «Merâkı's-Suûd» sahibi şu sözleriyle buna işaret etmiştir:
وَجَعْلُ مَنْ سَكَتَ مِثْلَ مَنْ أَقَرْ ... فِيهِ خِلَافٌ بَيْنَهُمْ قَدِ اشْتُهِرَ
"Susan kimseyi ikrar eden gibi kılmak... Âlimler arasında meşhur bir ihtilaf konusudur.
فَالِاحْتِجَاجُ بِالسُّكُوتِيِّ نَمَى ... تَفْرِيعُهُ عَلَيْهِ مَنْ تَقَدَّمَا
Sükûtî icmâ ile delil getirme usûlü yayılmış... Önceki âlimler bunun üzerine fıkrî meseleler bina etmiştir.
وَهُوَ بِفَقْدِ السُّخْطِ وَالضِّدِّ حَرِي ... مَعَ مُضِيِّ مُهْلَةٍ لِلنَّظَرِ
Düşünme mühletinin geçmesiyle birlikte... Kızgınlık ve karşıtlığın bulunmaması durumunda [sükût ikrara] layıktır."
فَمَنْ قَالَ: إِنَّ السُّكُوتَ لَا يُعَدُّ رِضًى، قَالَ: لِأَنَّ السَّاكِتَ قَدْ يَسْكُتُ عَنِ الْإِنْكَارِ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ رَاضٍ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّهُ يُعَدُّ رِضًى، قَالَ: لِأَنَّ سُكُوتَهُ قَرِينَةٌ دَالَّةٌ عَلَى رِضَاهُ وَاسْتَأْنَسُوا بِقَوْلِهِ ﷺ فِي الْبِكْرِ «: إِذْنُهَا صِمَاتُهَا» ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: تَخْصِيصُ الْبِكْرِ بِذَلِكَ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ غَيْرَهَا لَيْسَ كَذَلِكَ، وَالْخِلَافُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَعْرُوفٌ فِي فُرُوعِ الْأَئِمَّةِ وَأُصُولِهِمْ، وَمَنْ تَتَبَّعَ فُرُوعَهُمْ وَجَدَهُمْ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ يَجْعَلُونَ السُّكُوتَ كَالرِّضَى، كَالسُّكُوتِ عَنِ اللِّعَانِ زَمَنًا بَعْدَ الْعِلْمِ بِمُوجِبِهِ، وَكَالسُّكُوتِ عَنِ الْقِيَامِ بِالشُّفْعَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَيَكْثُرُ فِي فُرُوعِ مَذْهَبِ مَالِكٍ جَعْلُ السُّكُوتِ كَالرِّضَى.
"Sükût rıza sayılmaz" diyen kimse: "Çünkü susan kimse razı olmadığı halde inkâr etmekten susmuş olabilir" demiştir. "Rıza sayılır" diyen kimse ise: "Çünkü onun susması rızasına delalet eden bir karinedir" demiş ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bâkire kız hakkındaki: «Onun izni susmasıdır» hadisiyle istinas etmişlerdir (destek bulmuşlardır). Bazıları ise: "Bu hükmün bâkireye has kılınması, onun dışındakilerin böyle olmadığına delalet eder" der. Bu meseledeki ihtilaf imamların fürû ve usûl meselelerinde bilinmektedir. Onların fürûunu takip eden kimse, bazı durumlarda sükûtu rıza gibi kıldıklarını görür; liân sebebini öğrendikten sonra bir süre liândan susmak veya şüf'a hakkını talep etmekten susmak ve benzeri durumlar gibi... Mâlik mezhebinin fürûunda sükûtu rıza kılmak çokça yer alır.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ مَا قَالَهُ ابْنُ عَاصِمٍ فِي رَجَزِهِ فِي أَحْكَامِ الْقَضَاءِ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ:
Bunun örneklerinden biri, İbn Âsım'ın Mâlik mezhebindeki kaza (yargı) hükümlerine dair recezinde söylediği şu sözlerdir:
وَحَاضِرٌ لِوَاهِبٍ مِنْ مَالِهِ ... وَلَمْ يُغَيِّرْ مَا رَأَى مِنْ حَالِهِ
"Malından bağışta bulunanın yanında hazır olup da... Gördüğü durumu değiştirmeyen kimse hakkında,
الْحُكْمُ مَنْعُهُ الْقِيَامَ بِانْقِضَا ... مَجْلِسِهِ إِذْ صَمْتُهُ عَيْنُ الرِّضَى
Hüküm, meclisin sona ermesiyle [dava] açmasının engellenmesidir; çünkü onun susması rızanın ta kendisidir."
وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْقَوْلَيْنِ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ.
Her iki görüşün de fıkhî bir veçhesi (tutarlılığı) vardır.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لَنَا فِي مَسْأَلَةِ السُّكُوتِ عَنِ اللِّعَانِ أَنَّهُ إِنْ سَكَتَ زَمَنًا يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ فِيهِ
Liândan susma meselesinde bize göre zahir olan şudur: Şayet örfen galip zanla
عَادَةً أَنَّهُ لَا يَسْكُتُ فِيهِ إِلَّا رَاضٍ عُدَّ رِضًى، وَإِلَّا فَلَا ; لِأَنَّ الْعُرْفَ مُحَكَّمٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
ancak razı olan birinin susabileceği bir süre kadar susmuşsa bu rıza sayılır, aksi takdirde sayılmaz; zira örf hakemdir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ كَانَ النِّكَاحُ فَاسِدًا، وَقَذَفَهَا زَوْجُهَا بِالزِّنَى إِنْ كَانَ لِنَفْيِ نَسَبٍ يَلْحَقُ بِهِ فِي ذَلِكَ النِّكَاحِ الْفَاسِدِ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي أَنَّهُ يُلَاعَنُ لِنَفْيِ النَّسَبِ عَنْهُ، وَإِنْ كَانَ النِّكَاحُ الْفَاسِدُ يُلْحَقُ فِيهِ الْوَلَدُ وَلَكِنَّهُ قَذَفَهَا بِالزِّنَى، وَأَرَادَ اللِّعَانَ لِنَفْيِ الْحَدِّ عَنْهُ، فَالْأَظْهَرُ أَنَّ لَهُ ذَلِكَ ; لِأَنَّهَا لَمَّا صَارَتْ يُلْحَقُ بِهِ وَلَدُهَا صَارَتْ فِي حُكْمِ الْفِرَاشِ، قَالَهُ مَالِكٌ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» .
On Birinci Mesele: Bil ki nikâh fasit olur da koca karısına zina iftirasında bulunursa; şayet bu fasit nikâhta kendisine bağlanacak olan bir nesebi nefyetmek içinse, nesebi kendisinden nefyetmek için liânlaşacağı hususunda ihtilaf edilmemelidir. Şayet çocuğun kendisine bağlandığı fasit bir nikâh olup da kadına zina iftirasında bulunur ve kendisinden haddi savmak için liânlaşmak isterse, en zahir olan görüşe göre buna hakkı vardır; zira kadının çocuğu kendisine bağlanır hale gelince kadın firâş (meşru yatak) hükmüne girmiş olur. Bunu Mâlik «el-Müdevvene»de söylemiştir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: يُلَاعِنُ فِي النِّكَاحِ الْفَاسِدِ زَوْجَتَهُ، لِأَنَّهَا صَارَتْ فِرَاشًا وَيَلْحَقُ النَّسَبُ فِيهِ مَجْرَى اللِّعَانِ فِيهِ، اهـ مِنْهُ.
Kurtubî şöyle demiştir: Fasit nikâhta karısıyla liânlaşır; zira kadın firâş olmuştur ve nesep orada bağlandığı için liân da orada carî olur. Kurtubî'den aktarılan kısım bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ النِّكَاحَ الْفَاسِدَ إِنْ كَانَ مُجْمَعًا عَلَى فَسَادِهِ وَلَا يُلْحَقُ الْوَلَدُ فِيهِ أَنَّ الزَّوْجَ الْقَاذِفَ فِيهِ لَا يُمَكَّنُ مِنَ اللِّعَانِ، بَلْ يُحَدُّ حَدَّ الْقَذْفِ إِنْ لَمْ يَأْتِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ، وَهَذَا ظَاهِرٌ لَا يَخْفَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: Bana göre zahir olan şudur: Fasit nikâh şayet fesadı üzerinde icmâ edilmiş ve içinde çocuğun nesebi bağlanmayan bir nikâh ise, iftira atan kocaya liân imkânı verilmez; bilakis dört şahit getirmediği takdirde ona kazif haddi uygulanır. Bu durum açıktır, gizli değildir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِي الَّذِي يَقْذِفُ زَوْجَتَهُ الْحَامِلَ بِالزِّنَى، ثُمَّ يَأْتِي بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ عَلَى زِنَاهَا أَنَّ لَهُ أَنْ يُلَاعِنَ لِنَفْيِ الْحَمْلِ مَعَ الشُّهُودِ ; لِأَنَّ شَهَادَةَ الْبَيِّنَةِ لَا تُفِيدُ الزَّوْجَ إِلَّا دَرْأَ الْحَدِّ عَنْهُ، أَمَّا رَفْعُ الْفِرَاشِ وَنَفْيُ الْوَلَدِ، فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ اللِّعَانِ.
On İkinci Mesele: Bil ki hamile karısına zina iftirasında bulunup sonra da onun zinasına dair dört şahit getiren kimse hakkında ilim ehlinin bana göre en zahir olan görüşü; şahitlerle birlikte gebeliği nefyetmek için de liânlaşabileceğidir. Zira beyyinenin (şahitlerin) şahitliği koca için ancak haddin savulmasını sağlar; firâşın kaldırılması ve çocuğun nefyedilmesine gelince, bunun için liân mutlaka gereklidir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ ﵀: اخْتَلَفُوا أَيْضًا هَلْ لِلزَّوْجِ أَنْ يُلَاعِنَ مَعَ شُهُودِهِ؟ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: يُلَاعِنُ كَانَ لَهُ شُهُودٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ ; لِأَنَّ الشُّهُودَ لَيْسَ لَهُمْ عَمَلٌ فِي غَيْرِ دَرْءِ الْحَدِّ، وَأَمَّا رَفْعُ الْفِرَاشِ وَنَفْيُ الْوَلَدِ، فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ اللِّعَانِ.
Kurtubî rahimehullâh şöyle demiştir: Şahitleri varken kocanın liânlaşıp liânlaşamayacağı hususunda da ihtilaf ettiler. Mâlik ve eş-Şâfiî: "Şahitleri olsun veya olmasın liânlaşır; çünkü şahitlerin haddin savulması dışında bir etkisi yoktur. Firâşın kaldırılması ve çocuğun nefyedilmesine gelince, bunun için liân mutlaka gereklidir" dediler.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ: إِنَّمَا جُعِلَ اللِّعَانُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ شُهُودٌ غَيْرَ نَفْسِهِ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ اهـ مِنْهُ.
Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise şöyle demiştir: Liân ancak Allah Teâlâ'nın: "Kendilerinden başka şahitleri bulunmayanlar..." buyruğu gereğince kendisinden başka şahidi bulunmadığı takdirde meşru kılınmıştır. Kurtubî'den aktarılan kısım bitti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: قَالَ الْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا فِي تَفْسِيرِهِ: يَفْتَقِرُ اللِّعَانُ إِلَى أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: عَدَدُ الْأَلْفَاظِ، وَهُوَ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَالْمَكَانُ: وَهُوَ أَنْ يُقْصَدَ بِهِ أَشْرَفُ الْبِقَاعِ بِالْبُلْدَانِ، إِنْ كَانَ بِمَكَّةَ فَبَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ، وَإِنْ كَانَ بِالْمَدِينَةِ فَعِنْدَ الْمِنْبَرِ، وَإِنْ كَانَتْ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ فَعِنْدَ الصَّخْرَةِ، وَإِنْ كَانَ فِي سَائِرِ الْبُلْدَانِ فَفِي مَسَاجِدِهَا، وَإِنْ كَانَا كَافِرَيْنِ بُعِثَ بِهِمَا إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يَعْتَقِدَانِ تَعْظِيمَهُ، إِنْ كَانَا يَهُودِيَّيْنِ فَالْكَنِيسَةُ، وَإِنْ كَانَا مَجُوسِيَّيْنِ فَفِي
On Üçüncü Mesele: Kurtubî tefsirinde ayrıca şöyle demiştir: Liân dört şeye muhtaçtır: Lafızların sayısı; o da daha önce geçtiği üzere dört şahitliktir. Mekân; o da beldelerdeki en şerefli mekânların hedeflenmesidir; şayet Mekke'de ise Rükn ile Makâm arasında, Medine'de ise minberin yanında, Beytülmakdis'te ise Sahra'nın yanında, diğer beldelerde ise mescitlerinde yapılır. Şayet kâfir iseler kutsal olduğuna inandıkları yere gönderilirler; Yahudi iseler havraya, Mecûsî iseler
بَيْتِ النَّارِ، وَإِنْ كَانَا لَا دِينَ لَهُمَا مِثْلَ الْوَثَنِيِّينَ، فَإِنَّهُ يُلَاعِنُ بَيْنَهُمَا فِي مَجْلِسِ حُكْمِهِ، وَالْوَقْتُ: وَذَلِكَ بَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ، وَجَمْعُ النَّاسِ: وَذَلِكَ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ أَرْبَعَةُ أَنْفُسٍ فَصَاعِدًا، فَاللَّفْظُ وَجَمْعُ النَّاسِ مَشْرُوطَانِ، وَالزَّمَانُ وَالْمَكَانُ مُسْتَحَبَّانِ، اهـ مِنْهُ، مَعَ أَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ الَّذِي هُوَ مَذْهَبُ الْقُرْطُبِيِّ أَنَّهُ لَا مُلَاعَنَةَ بَيْنَ كَافِرِينَ وَبَعْضُ مَا ذَكَرَهُ لَا يَخْلُو مِنْ خِلَافٍ.
ateşgedeye (ateş tapınağına), putperestler gibi hiçbir dine sahip değillerse hâkimin hüküm meclisinde aralarında liân yaptırılır. Zaman; o da ikindi namazından sonradır. İnsanların toplanması; o da orada dört veya daha fazla kişinin bulunmasıdır. Dolayısıyla lafız ve insanların toplanması şarttır; zaman ve mekân ise müstebaptır. Kurtubî'den aktarılan kısım bitti. Bununla birlikte Kurtubî'nin de mezhebi olan Mâlik mezhebinin meşhur görüşüne göre iki kâfir arasında liânlaşma olmaz; zikrettiği hususların bazısı da ihtilaftan uzak değildir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ الزَّوْجَ لَا يَجُوزُ لَهُ نَفْيُ الْوَلَدِ بِلِعَانٍ، إِلَّا بِمُوجِبٍ يَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ الْوَلَدَ لَيْسَ مِنْهُ كَأَنْ تَكُونَ الزَّوْجَةُ زَنَتْ، قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا الزَّوْجُ أَصْلًا، أَوْ زَنَتْ بَعْدَ أَنْ وَضَعَتْ، وَلَمْ يَمَسَّهَا الزَّوْجُ بَعْدَ الْوَضْعِ حَتَّى زَنَتْ، أَوْ زَنَتْ فِي طُهْرٍ لَمْ يَمَسَّهَا فِيهِ ; لِأَنَّ الْحَيْضَةَ قَبْلَ الزِّنَى تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَمْلَ مِنَ الزِّنَى الْوَاقِعِ بَعْدَ الْحَيْضِ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ الِاعْتِمَادُ فِي نَفْيِ الْحَمْلِ بِاللِّعَانِ عَلَى شَبَهِ الْوَلَدِ بِغَيْرِهِ وَلَا بِسَوَادِ الْوَلَدِ ; كَمَا قَدَّمْنَا، وَلَا بِعَزْلٍ لِأَنَّ الْمَاءَ قَدْ يَسْبِقُ نَزْعَهُ فَتَحْبَلُ مِنْهُ، وَلَا بِوَطْءٍ فِي فَخِذَيْنِ ; لِأَنَّ الْمَاءَ يَسِيلُ إِلَى الْفَرَجِ فَتَحْمِلُ مِنْهُ، كَمَا قَدَّمْنَا.
On Dördüncü Mesele: Bil ki kocanın, çocuğun kendisinden olmadığını gerektiren meşru bir sebep olmaksızın liân ile çocuğu nefyetmesi caiz değildir; eşinin, kocası kendisine hiç temas etmeden önce zina etmesi veya doğum yaptıktan sonra zina edip doğumdan sonra zina edene kadar kocanın ona temas etmemiş olması yahut kocanın temas etmediği bir temizlik döneminde zina etmesi gibi... Zira zinadan önceki hayız, gebeliğin hayızdan sonra vuku bulan zinadan olduğuna delalet eder. Daha önce belirttiğimiz üzere, çocuğun başkasına benzemesine veya çocuğun teninin siyahlığına dayanarak liân ile gebeliği nefyetmesi caiz değildir. Aynı şekilde azil yapmasına dayanarak da nefyedemez; çünkü meni çekilmeden önce rahme ulaşmış ve bundan hamile kalmış olabilir. İki uyluk arasına temas etmesine dayanarak da nefyedemez; çünkü daha önce belirttiğimiz üzere meni fercin içine akıp bundan hamile kalabilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ وَلَدَيْنِ بَيْنَهُمَا أَقَلُّ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ فَهُمَا تَوْأَمَانِ، فَلَا يَجُوزُ نَفْيُ أَحَدِهِمَا، دُونَ الْآخَرِ، فَإِنْ أَقَرَّ الزَّوْجُ بِأَحَدِهِمَا لَزِمَهُ قَبُولُ الْآخَرِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ إِنْ نَفَى أَحَدَهُمَا مَعَ اعْتِرَافِهِ بِالثَّانِي حُدَّ لِقَذْفِهِ ; كَمَا قَالَهُ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ.
On Beşinci Mesele: Bil ki aralarında altı aydan az süre bulunan her iki çocuk ikizdir; dolayısıyla birini kabul edip diğerini nefyetmek caiz değildir. Şayet koca birini ikrar ederse diğerini de kabul etmesi gerekir. Zahir olan şudur ki; ikincisini itiraf ettiği halde birini nefyederse, Mâlik, arkadaşları ve onlara muvafakat edenlerin belirttiği gibi kazif (iftira) sebebiyle had vurulur.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ «الرَّعْدِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ [١٣ \ ٨] ، أَنَّ أَقَلَّ مُدَّةِ الْحَمْلِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ، وَذَكَرْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ، وَيُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ كُلَّ وَلَدَيْنِ بَيْنَهُمَا أَقَلُّ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَهُمَا تَوْأَمَانِ.
«Ra'd» suresinde Allah Teâlâ'nın: "Allah her dişinin ne taşıdığını, rahimlerin neyi eksiltip neyi artırdığını bilir. O'nun katında her şey bir ölçüye bağlıdır" [13:8] ayetinin tefsirinde, asgari hamilelik süresinin altı ay olduğunu açıklamış ve buna delalet eden ayetleri zikretmiştik. Buradan da anlaşılır ki aralarında altı aydan az süre bulunan her iki çocuk ikizdir.
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَإِنْ وَلَدَتِ امْرَأَتُهُ تَوْأَمَيْنِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ بَيْنَهُمَا دُونَ سِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَاسْتَحْلَقَ أَحَدَهُمَا، وَنَفَى الْآخَرَ لَحِقَا بِهِ ; لِأَنَّ الْحَمْلَ الْوَاحِدَ، لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُهُ مِنْهُ، وَبَعْضُهُ مِنْ غَيْرِهِ، فَإِذَا ثَبَتَ نَسَبُ أَحَدِهِمَا مِنْهُ ثَبَتَ نَسَبُ الْآخَرِ ضَرُورَةً، فَجَعَلْنَا مَا نَفَاهُ تَابِعًا لِمَا اسْتَلْحَقَهُ، وَلَمْ نَجْعَلْ مَا أَقَرَّ بِهِ تَابِعًا لِمَا نَفَاهُ ; لِأَنَّ النَّسَبَ يُحْتَاطُ لِإِثْبَاتِهِ لَا لِنَفْيِهِ، وَلِهَذَا لَوْ أَتَتِ امْرَأَتُهُ بِوَلَدٍ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنْهُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنْ غَيْرِهِ أَلْحَقْنَاهُ بِهِ احْتِيَاطًا، وَلَمْ نَقْطَعْهُ عَنْهُ احْتِيَاطًا لِنَفْيِهِ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَإِنِ اسْتَلْحَقَ أَحَدَ التَّوْأَمَيْنِ، وَسَكَتَ عَنِ الْآخَرِ لَحِقَهُ ; لِأَنَّهُ لَوْ نَفَاهُ لَلَحِقَهُ، فَإِذَا سَكَتَ عَنْهُ كَانَ أَوْلَى، وَلِأَنَّ امْرَأَتَهُ مَتَى
İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: Karısı aralarında altı aydan az süre bulunan ikiz doğurur da adam birinin nesebini kabul edip diğerini nefyederse, ikisi de ona bağlanır; çünkü tek bir gebeliğin bir kısmının ondan, bir kısmının ise başkasından olması caiz değildir. Dolayısıyla birinin nesebi adamdan sabit olunca diğerinin nesebi de zorunlu olarak sabit olur. Bu sebeple reddettiği çocuğu nesebine kattığı çocuğa tâbi kıldık; ikrar ettiği çocuğu ise nefyettiğine tâbi kılmadık. Çünkü nesep konusunda nefyetmek için değil, ispat etmek için ihtiyatlı davranılır. İşte bu sebeple karısı kendisinden olması da başkasından olması da mümkün olan bir çocuk getirse, ihtiyat gereği çocuğu adama bağlarız ve nefyetme ihtiyatıyla onu adamdan koparmayız... Devamında şöyle dedi: İkizlerden birinin nesebini kabul edip diğeri hakkında susarsa, o da adama bağlanır; çünkü onu nefyetseydi dahi bağlanacaktı, binaenaleyh sustuğunda evleviyetle bağlanır. Bir de kadın ne zaman
أَتَتْ بِوَلَدٍ لَحِقَهُ مَا لَمْ يَنْفِهِ عَنْهُ بِلِعَانٍ، وَإِنْ نَفَى أَحَدَهُمَا وَسَكَتَ عَنِ الْآخَرِ، لَحِقَاهُ جَمِيعًا.
bir çocuk getirse, adam onu liân ile kendisinden nefyetmedikçe çocuk ona bağlanır. Şayet birini nefyedip diğeri hakkında susarsa, ikisi birden ona bağlanır.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَا نَفَيْتُمُ الْمَسْكُوتَ عَنْهُ ; لِأَنَّهُ قَدْ نَفَى أَخَاهُ، وَهُمَا حَمْلٌ وَاحِدٌ.
Eğer denilirse ki: "Hakkında susulanı da nefyetseydiniz ya; zira kardeşini nefyetmiştir ve ikisi tek bir gebeliktir?"
قُلْنَا: لُحُوقُ النَّسَبِ مَبْنِيٌّ عَلَى التَّغْلِيبِ، وَهُوَ يَثْبُتُ لِمُجَرَّدِ الْإِمْكَانِ، وَإِنْ كَانَ لَمْ يَثْبُتِ الْوَطْءُ وَلَا يَنْتَفِي الْإِمْكَانُ لِلنَّفْيِ فَافْتَرَقَا، فَإِنْ أَتَتْ بِوَلَدٍ فَنَفَاهُ وَلَاعَنَ لِنَفْيِهِ، ثُمَّ وَلَدَتْ آخَرَ لِأَقَلَّ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ لَمْ يَنْتَفِ الثَّانِي بِاللِّعَانِ الْأَوَّلِ ; لِأَنَّ اللِّعَانَ تَنَاوَلَ الْأَوَّلَ وَحْدَهُ، وَيُحْتَاجُ فِي نَفْيِ الثَّانِي إِلَى لِعَانٍ ثَانٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَنْتَفِيَ بِنَفْيِهِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى لِعَانٍ ثَانٍ ; لِأَنَّهُمَا حَمْلٌ وَاحِدٌ وَقَدْ لَاعَنْ لِنَفْيِهِ مَرَّةً، فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى لِعَانٍ ثَانٍ، ذَكَرَهُ الْقَاضِي، اهـ.
Biz deriz ki: Nesebin bağlanması tağlîb (üstün tutma/bağlama tarafını tercih etme) esasına dayanır ve cima sabit olmasa bile sırf imkân dahilinde olmakla sabit olur; imkân ise nefyetmekle ortadan kalkmaz. Dolayısıyla ikisi birbirinden ayrılmıştır. Şayet kadın bir çocuk getirir, adam da onu nefyedip nefyetmek için liânlaşır, sonra kadın altı aydan az bir sürede bir çocuk daha doğurursa; liân sadece birinciyi kapsadığı için ikinci çocuk ilk liân ile nefyedilmiş olmaz ve ikincisini nefyetmek için ikinci bir liâna ihtiyaç duyulur. İkincisinin yeni bir liâna ihtiyaç kalmaksızın sadece nefyetmesiyle nefyolunması da muhtemeldir; çünkü ikisi tek bir gebeliktir ve onu nefyetmek için bir kere liân yapmıştır, dolayısıyla ikinci bir liâna gerek yoktur. Bunu el-Kâdî zikretmiştir. İbn Kudâme'den aktarılan söz bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَهَذَا الْأَخِيرُ هُوَ الْأَظْهَرُ ; لِأَنَّ الْحَمْلَ الْوَاحِدَ لَا يَحْتَاجُ إِلَى لِعَانَيْنِ، ثُمَّ قَالَ فِي «الْمُغْنِي» مُتَّصِلًا بِكَلَامِهِ الْأَوَّلِ: فَإِنْ أَقَرَّ بِالثَّانِي لَحِقَهُ هُوَ وَالْأَوَّلُ لِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَإِنْ سَكَتَ عَنْ نَفْيِهِ لَحِقَاهُ أَيْضًا، فَأَمَّا إِنْ نَفَى الْوَلَدَ بِاللِّعَانِ ثُمَّ أَتَتْ بِوَلَدٍ آخَرَ بَعْدَ سِتَّةِ أَشْهُرٍ فَهَذَا مِنْ حَمْلٍ آخَرَ، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ وَلَدَيْنِ مِنْ حَمْلٍ وَاحِدٍ مُدَّةُ الْحَمْلِ، وَلَوْ أَمْكَنَ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ مُدَّةَ حَمْلٍ كَامِلٍ، فَإِنْ نَفَى هَذَا الْوَلَدَ بِاللِّعَانِ انْتَفَى، وَلَا يَنْتَفِي بِغَيْرِ اللِّعَانِ ; لِأَنَّهُ حَمْلٌ مُنْفَرِدٌ، وَإِنِ اسْتَلْحَقَهُ أَوْ تَرَكَ نَفْيَهُ لَحِقَهُ، وَإِنْ كَانَتْ قَدْ بَانَتْ بِاللِّعَانِ ; لِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ قَدْ وَطِئَهَا بَعْدَ وَضْعِ الْأَوَّلِ، وَإِنْ لَاعَنَهَا قَبْلَ وَضْعِ الْأَوَّلِ، فَأَتَتْ بِوَلَدٍ ثُمَّ وَلَدَتْ آخَرَ بَعْدَ سِتَّةِ أَشْهُرٍ لَمْ يَلْحَقْهُ الثَّانِي ; لِأَنَّهَا بَانَتْ بِاللِّعَانِ، وَانْقَضَتْ عِدَّتُهَا بِوَضْعِ الْأَوَّلِ، وَكَانَ حَمْلُهَا الثَّانِي بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ فِي غَيْرِ نِكَاحٍ فَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى نَفْيِهِ، ثُمَّ قَالَ فِي «الْمُغْنِي» أَيْضًا: وَإِنْ مَاتَ أَحَدُ التَّوْأَمَيْنِ فَلَهُ أَنْ يُلَاعِنَ لِنَفْيِ نَسَبِهِمَا، وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَلْزَمُهُ نَسَبُ الْحَيِّ، وَلَا يُلَاعِنُ إِلَّا لِنَفْيِ الْحَدِّ ; لِأَنَّ الْمَيِّتَ لَا يَصِحُّ نَفْيُهُ بِاللِّعَانِ، فَإِنَّ نَسَبَهُ قَدِ انْقَطَعَ بِمَوْتِهِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى نَفْيِهِ بِاللِّعَانِ، كَمَا لَوْ مَاتَتِ امْرَأَتُهُ فَإِنَّهُ لَا يُلَاعِنُهَا بَعْدَ مَوْتِهَا لِكَوْنِ النِّكَاحِ قَدِ انْقَطَعَ، وَإِذَا لَمْ يَنْتَفِ الْمَيِّتُ لَمْ يَنْتَفِ الْحَيُّ ; لِأَنَّهُمَا حَمْلٌ وَاحِدٌ وَلَنَا أَنَّ الْمَيِّتَ يُنْسَبُ إِلَيْهِ، وَيُقَالُ ابْنُ فُلَانٍ وَيَلْزَمُهُ تَجْهِيزُهُ وَتَكْفِينُهُ، فَكَانَ لَهُ نَفْيُ نَسَبِهِ وَإِسْقَاطُ مُؤْنَتِهِ كَالْحَيِّ، وَكَمَا لَوْ كَانَ لِلْمَيِّتِ وَلَدٌ، اهـ كَلَامُ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» .
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: Bu son görüş en zahir olanıdır; zira tek bir gebelik iki liâna muhtaç olmaz. Sonra «el-Muğnî» sahibi ilk sözüne bitişik olarak şöyle dedi: Şayet ikincisini ikrar ederse, zikrettiğimiz sebepten ötürü o da birinci de ona bağlanır. Eğer nefyetmekten susarsa ikisi birden yine ona bağlanır. Ancak çocuğu liân ile nefyeder de kadın altı ay sonra başka bir çocuk getirirse, bu başka bir gebeliktendir; zira tek bir gebelikten olan iki çocuk arasında tam bir gebelik süresinin bulunması caiz değildir, mümkün olsa bile bu tam bir hamilelik süresi sayılmaz. Şayet bu çocuğu liân ile nefyederse nefyolunur, liân olmaksızın nefyolunmaz; çünkü müstakil bir gebeliktir. Eğer nesebini kabul eder veya nefyetmeyi terk ederse, kadın liân sebebiyle bâin olmuş olsa bile çocuk ona bağlanır; zira birinciyi doğurduktan sonra onunla cima etmiş olması mümkündür. Eğer birinciyi doğurmadan önce onunla liânlaşır da kadın bir çocuk getirir, ardından altı ay sonra bir çocuk daha doğurursa, ikinci çocuk adama bağlanmaz; çünkü kadın liân ile bâin olmuş ve iddeti birinciyi doğurmasıyla bitmiştir; ikinci gebeliği ise iddetin bitiminden sonra ve nikâhsız olarak vuku bulmuştur, dolayısıyla adamın onu nefyetmesine gerek kalmaz. Sonra «el-Muğnî»de yine şöyle demiştir: İkizlerden biri ölürse ikisinin nesebini nefyetmek için liânlaşabilir. eş-Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise: "Sağ olanın nesebi adama lazım gelir ve sadece haddi nefyetmek için liânlaşır; çünkü ölü olanın liân ile nefyedilmesi sahih değildir; zira ölümüyle nesebi kesilmiştir ve liân ile nefyedilmesine gerek kalmamıştır. Nitekim karısı ölse, nikâh kesilmiş olduğu için ölümünden sonra onunla liânlaşamaz. Ölü olan nefyedilmeyince sağ olan da nefyedilmez; çünkü ikisi tek bir gebeliktir" demiştir. Bizim delilimiz ise şudur: Ölü çocuk da adama nispet edilir, filanın oğlu denilir, teçhiz ve tekfini ona lazım gelir; dolayısıyla tıpkı yaşayan çocuk gibi ve ölünün bir çocuğu olması durumundaki gibi onun nesebini nefyetme ve masrafını düşürme hakkı vardır. «el-Muğnî» sahibinin sözü bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْأَظْهَرُ أَنَّهُ إِنْ كَانَ لِلْوَلَدِ الْمَيِّتِ الَّذِي يُرَادُ نَفْيُهُ بَعْدَ الْمَوْتِ وَلَدٌ كَانَ حُكْمُهُ فِي اللِّعَانِ كَحُكْمِ الْحَيِّ ; لِأَنَّ وَلَدَهُ الْحَيَّ لَا يَنْتَفِي إِلَّا بِنَفْيِ أَبِيهِ، فَلَهُ اللِّعَانُ لِنَفْيِ نَسَبِ الْمَيِّتِ لِيَنْتَفِيَ عَنْهُ وَلَدُهُ، وَهَذَا إِنْ قُلْنَا إِنَّ لَهُ أَنْ يُلَاعِنَ بَعْدَ هَذِهِ
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: En zahir olan şudur: Vefatından sonra nefyedilmek istenen ölü çocuğun bir çocuğu varsa, liândaki hükmü yaşayan çocuğun hükmü gibi olur; çünkü onun hayattaki çocuğu ancak babasının nefyedilmesiyle nefyedilebilir. Dolayısıyla torununun kendisinden nefyolunması için ölü çocuğun nesebini nefyetmek üzere liânlaşabilir. Bu durum, bu
الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَنْفِ الْوَلَدَ الْمَيِّتَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ عَاشَ عُمْرًا يُولَدُ لَهُ فِيهِ، وَقَدْ يَكُونُ مَعْذُورًا بِالْغَيْبَةِ زَمَنًا طَوِيلًا، وَكَذَلِكَ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ السُّكُوتَ لَا يُسْقِطُ اللِّعَانَ مُطْلَقًا كَمَا تَقَدَّمَ، وَكَذَلِكَ إِنْ أُرِيدَ إِلْزَامُهُ بِتَكْفِينِ الْوَلَدِ الْمَيِّتِ وَتَجْهِيزِهِ، فَالْأَظْهَرُ أَنَّ لَهُ أَنْ يَنْفِيَهُ عَنْهُ بِلِعَانٍ لِيَتَخَلَّصَ مِنْ مَئُونَةِ تَجْهِيزِهِ وَتَكْفِينِهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ إِنْ نَفَى وَلَدًا بَعْدَ مَوْتِهِ، فَإِنْ كَانَتْ أُمُّهُ حَيَّةً فَلَا بُدَّ مِنَ اللِّعَانِ ; لِأَنَّهُ قَاذِفُ أُمِّهِ، وَإِنْ كَانَتِ الْأُمُّ مَيِّتَةً جَرَى عَلَى الْخِلَافِ فِي حَدِّ مَنْ قَذَفَ مَيِّتَةً، فَعَلَى الْقَوْلِ بِالْحَدِّ فَلَهُ اللِّعَانُ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِعَدَمِهِ فَلَا لِعَانَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْخِلَافَ فِي ذَلِكَ، وَيُعْتَضَدُ مَا ذَكَرْنَا بِمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا مِنْ أَنَّ لَهُ اللِّعَانَ لِنَفْيِ الْوَلَدِ ; لِأَنَّهُ يَجْتَمِعُ بِهِ مُوجِبَانِ لِلَعَّانِ، وَهُمَا إِسْقَاطُ الْحَدِّ وَنَفْيُ الْوَلَدِ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْأَظْهَرَ عَدَمُ النَّظَرِ إِلَى الْوَلَدِ الْمَيِّتِ هَلْ تَرَكَ مَالًا أَوْ لَا؟ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
uzun süreden sonra liânlaşabileceğini söylediğimiz takdirdedir; zira ölü çocuğu ancak kendisine bir çocuk doğacak kadar bir ömür yaşadıktan sonra nefyetmiştir. Uzun süre uzakta/kayıp olma sebebiyle mazeretli olabilir; aynı şekilde daha önce geçtiği üzere sükûtun mutlak olarak liânı düşürmeyeceğini söyleyenlere göre de durum böyledir. Keza ölü çocuğun tekfin ve teçhiz masrafları adama yüklenmek istenirse, en zahir olan görüşe göre teçhiz ve tekfin masrafından kurtulmak için liân ile onu kendisinden nefyetme hakkı vardır. Zahir olan şudur ki; bir çocuğu ölümünden sonra nefyederse, şayet annesi hayatta ise mutlaka liân gerekir; çünkü annesine iftira etmiştir. Şayet anne ölmüş ise, ölü bir kadına iftira edenin haddi konusundaki ihtilaf üzerine carî olur: Had gerektiği görüşüne göre liân yapabilir, had gerekmediği görüşüne göre ise liân yoktur. Bu konudaki ihtilafı daha önce zikretmiştik. Zikrettiğimiz husus, az önce geçen adamın çocuğu nefyetmek için liân yapabileceği hükmüyle desteklenmektedir; zira bu durumda haddin düşürülmesi ve çocuğun nefyedilmesi şeklinde liânın iki gerekçesi bir araya gelmektedir. Bununla anlarsın ki en zahir olan görüş; ölü çocuğun geride mal bırakıp bırakmadığına bakılmamasıdır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِي تَوْأَمَيِ الْمُلَاعَنَةِ الْمَنْفِيَّيْنِ بِاللِّعَانِ، هَلْ يَتَوَارَثَانِ تَوَارُثَ الشَّقِيقَيْنِ أَوِ الْأَخَوَيْنِ لِأُمٍّ؟ وَقَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: هُمَا شَقِيقَانِ، وَقَالَ خَلِيلٌ فِي «التَّوْضِيحِ» ، وَهُوَ شَرْحُهُ لِمُخْتَصَرِ ابْنِ الْحَاجِبِ فِي الْفِقْهِ الْمَالِكِيِّ: إِنَّ كَوْنَهُمَا شَقِيقَيْنِ هُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَقَالَ الْمُغِيرَةُ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: يَتَوَارَثَانِ تَوَارُثَ الْأَخَوَيْنِ لِأُمٍّ، كَالْمَشْهُورِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ فِي تَوْأَمَيِ الزَّانِيَةِ وَالْمُغْتَصَبَةِ.
Bil ki ilim ehli, liân ile nefyedilen mülâane kadının ikiz çocuklarının birbirlerine öz kardeşler gibi mi yoksa anne bir kardeşler gibi mi mirasçı olacakları konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlikîlerden İbnü'l-Hâcib: «Onlar öz kardeştirler» demiştir. Halîl, Mâlikî fıkhında İbnü'l-Hâcib'in Muhtasar'ına şerhi olan «et-Tavzîh»te şöyle demiştir: «Onların öz kardeş olmaları Mâlik mezhebinin meşhur görüşüdür.» Mâlikîlerden el-Muğîre ise: «Tıpkı Mâlikîlerde zâniye (zina eden) ve tecavüze uğrayan kadının ikizlerinde meşhur olduğu gibi anne bir kardeşlerin birbirine mirasçı olması gibi mirasçı olurlar» demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّ تَوْأَمَيِ الْمُلَاعَنَةِ يَتَوَارَثَانِ تَوَارُثَ الْأَخَوَيْنِ لِأُمٍّ، وَأَنَّهُمَا لَا يُحْكَمُ لَهُمَا بِحُكْمِ الشَّقِيقَيْنِ ; لِأَنَّهُمَا لَا يُلْحَقَانِ بِأَبٍّ مَعْرُوفٍ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُمَا أَبٌّ مَعْرُوفٌ فَلَا وَجْهَ لِكَوْنِهِمَا شَقِيقَيْنِ، وَيُوَضِّحُ ذَلِكَ أَنَّهُمَا إِنَّمَا يُنْسَبَانِ لِأُمِّهِمَا، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ خِلَافُ الْأَظْهَرِ. وَأَمَّا قَوْلُ ابْنِ نَافِعٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّ تَوْأَمَيِ الزَّانِيَةِ شَقِيقَانِ، فَهُوَ خِلَافُ التَّحْقِيقِ ; لِأَنَّ الزَّانِيَ لَا يُلْحَقُ بِهِ نَسَبٌ حَتَّى يَكُونَ أَبًا لِابْنِهِ مِنَ الزِّنَى، وَالرِّوَايَةُ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ بِنَحْوِ قَوْلِ ابْنِ نَافِعٍ ظَاهِرُهَا السُّقُوطُ، كَمَا تَرَى. وَأَمَّا مَا قَالَهُ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْبَيَانِ» مِنْ أَنَّ تَوْأَمَيِ الْمَسْبِيَّةِ، وَالْمُسْتَأْمَنَةِ شَقِيقَانِ، فَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: Bize zahir olan görüşe göre, mülâane kadının ikizleri anne bir kardeşlerin mirası gibi birbirine mirasçı olurlar ve onlar hakkında öz kardeşlerin hükmüyle hükmedilmez; çünkü onlar bilinen bir babaya nispet edilmemektedirler. Bilinen bir babaları olmayınca da öz kardeş olmalarının bir vechi (gerekçesi) yoktur. Bunu açıklayan husus, onların yalnızca annelerine nispet edilmeleridir. Bununla anlarsın ki İmam Mâlik'in bu meseledeki meşhur mezhep görüşü, tercihe şayan (en zahir) olana muhaliftir. Mâlikîlerden İbn Nâfi'in «Zina eden kadının ikizleri öz kardeştir» sözü ise tahkike aykırıdır; çünkü zâniye nesep bağlanamaz ki zinadan doğan çocuğun babası olabilsin. İbnü'l-Kâsım'dan İbn Nâfi'in görüşüne benzer şekilde gelen rivayetin de gördüğün gibi bâtıl olduğu açıktır. İbn Rüşd'ün «el-Beyân»da esir alınan ve eman dileyerek İslâm diyarına giren (müste'mene) kadının ikizlerinin öz kardeş olduklarına dair söylediği sözün ise gerekçesi açıktır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ تَزَوَّجَهَا ثُمَّ قَذَفَهَا بَعْدَ النِّكَاحِ قَائِلًا: إِنَّهَا زَنَتْ قَبْلَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا. فَإِنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا هَلْ لَهُ لِعَانُهَا نَظَرًا إِلَى أَنَّ الْقَذْفَ وَقَعَ وَهِيَ زَوْجَتُهُ أَوْ
On beşinci mesele: Bil ki bir kimse bir kadınla evlense, sonra nikâhtan sonra «Bu kadın benimle evlenmeden önce zina etmişti» diyerek ona iftira atsa; ilim ehli, iftiranın kadın onun nikâhı altındayken vuku bulmasını göz önüne alarak onunla liân yapıp yapamayacağı yoksa
يُحَدُّ لِقَذْفِهَا وَلَا يُمَكَّنُ مِنَ اللِّعَانِ نَظَرًا إِلَى أَنَّهَا وَقْتَ الزِّنَى الَّذِي قَذَفَهَا بِهِ أَجْنَبِيَّةٌ مِنْهُ، وَلَيْسَتْ بِزَوْجَةٍ.
iftira ettiği zina vaktinde kadının kendisi için yabancı biri olup eşi olmadığı göz önüne alınarak iftirasından ötürü kendisine had uygulanıp liân yapmasına imkân verilmeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَإِنْ قَذَفَهَا بَعْدَ تَزَوُّجِهَا بِزِنًى أَضَافَهُ إِلَى مَا قَبْلَ النِّكَاحِ حُدَّ وَلَمْ يُلَاعَنْ، سَوَاءٌ كَانَ ثَمَّ وَلَدٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَبِي ثَوْرٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالشَّعْبِيِّ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَزُرَارَةُ بْنُ أَبِي أَوْفَى وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَهُ أَنْ يُلَاعِنَ ; لِأَنَّهُ قَذَفَ امْرَأَتَهُ، فَيَدْخُلُ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ الْآيَةَ، وَلِأَنَّهُ قَذَفَ امْرَأَتَهُ فَأَشْبَهَ مَا لَوْ قَذَفَهَا وَلَمْ يُضِفْهُ إِلَى مَا قَبْلَ النِّكَاحِ، وَحَكَى الشَّرِيفُ أَبُو جَعْفَرٍ عَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةً أُخْرَى كَذَلِكَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ وَلَدٌ لَمْ يُلَاعِنْ، وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُمَا وَلَدٌ فَفِيهِ وَجْهَانِ، وَلَنَا أَنَّهُ قَذَفَهَا قَذْفًا مُضَافًا إِلَى حَالِ الْبَيْنُونَةِ فَأَشْبَهَ مَا لَوْ قَذَفَهَا وَهِيَ بَائِنٌ وَفَارَقَ قَذْفَ الزَّوْجَةِ ; لِأَنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ، لِأَنَّهَا غَاظَتْهُ وَخَانَتْهُ، وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُمَا وَلَدٌ فَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى نَفْيِهِ، وَهَاهُنَا إِذَا تَزَوَّجَهَا وَهُوَ يَعْلَمُ زِنَاهَا فَهُوَ الْمُفَرِّطُ فِي نِكَاحِ حَامِلٍ مِنَ الزِّنَى، فَلَا يُشْرَعُ لَهُ طَرِيقٌ إِلَى نَفْيِهِ، اهـ مِنَ «الْمُغْنِي» .
İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: «Kadınla evlendikten sonra ona nikâh öncesine nispet ettiği bir zina iftirasında bulunursa, çocuk olsun veya olmasın kendisine had cezası uygulanır ve liânlaşamaz. Bu, Mâlik ve Ebû Sevr'in görüşüdür; Saîd b. el-Müseyyeb ve eş-Şa'bî'den de böyle rivayet edilmiştir. Hasan, Zürâre b. Evfâ ve re'y ehli ise şöyle demişlerdir: Liân yapma hakkı vardır; çünkü eşine iftira etmiştir ve böylece Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ } “Eşlerine zina isnadında bulunanlar...” ayetinin umumuna dâhil olur. Ayrıca eşine iftira ettiği için, nikâh öncesine nispet etmeksizin iftira etmesi durumuna benzer. Şerîf Ebû Ca'fer, Ahmed'den bu şekilde başka bir rivayet nakletmiştir. Şâfiî ise: 'Şayet ortada bir çocuk yoksa liân yapamaz; aralarında bir çocuk varsa bu hususta iki görüş vardır' demiştir. Bizim delilimiz şudur: O, kadına ayrılık (ecnebi olma) durumuna nispet edilen bir iftirada bulunmuştur; dolayısıyla kadına bâin (boşanmış) iken iftira etmesine benzer ve eşine iftira etmesinden farklıdır. Zira [normalde] buna ihtiyacı vardır; çünkü kadın onu öfkelendirmiş ve ona hıyanet etmiştir. Eğer aralarında bir çocuk varsa onu nefyetmeye ihtiyacı olur. Burada ise zinasını bildiği halde onunla evlenmişse, zinadan hamile olan bir kadınla evlenmekle bizzat kendisi kusurlu davranmıştır; dolayısıyla çocuğu nefyetmek için ona bir yol meşru kılınmaz.» «el-Muğnî»den [nakil] bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ، فَلَا يُمَكَّنِ الزَّوْجُ مِنَ اللِّعَانِ، وَيُحَدُّ لِقَذْفِهَا إِنْ لَمْ يَأْتِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ ; لِأَنَّهُ قَذَفَهَا وَهِيَ أَجْنَبِيَّةٌ، فَيَدْخُلُ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ الْآيَةَ، لِأَنَّهُ قَاذِفُ مُحْصَنَةٍ لَيْسَتْ بِزَوْجَةٍ، وَالنِّكَاحُ الطَّارِئُ لَا يُغَيِّرُ الْحُكْمَ الَّذِي تَقَرَّرَ قَبْلَهُ كَمَا تَرَى، وَإِنْ كَانَ هُنَاكَ وَلَدٌ يَلْحَقُ بِهِ لَوْ سَكَتَ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ اسْتِنَادًا إِلَى بَعْضِ الْأُمُورِ الْمُسَوِّغَةِ لِنَفْيِ الْوَلَدِ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا أَنَّ لَهُ أَنْ يُلَاعِنَ لِنَفْيِ الْوَلَدِ.
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: Bu meselede bana göre görüşlerin en zahir olanı; şayet ortada çocuk yoksa kocaya liân imkânı verilmez ve dört şahit getiremediği takdirde kadına iftirasından dolayı kendisine had vurulur; çünkü o, kadın yabancı biri iken [işlediği iddia edilen fiille] ona iftira etmiştir ve Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ } “İffetli kadınlara zina isnat edip de sonra dört şahit getiremeyenler...” ayetinin umumuna girer. Zira eşi olmayan iffetli bir kadına iftira etmiştir ve gördüğün gibi sonradan gerçekleşen nikâh, kendisinden önce kesinleşmiş olan hükmü değiştirmez. Şayet sussa kendisine nesebi bağlanacak olan bir çocuk varsa ve çocuk nefyini meşru kılan daha önce zikrettiğimiz birtakım sebeplere dayanarak çocuğun kendisinden olmadığını biliyorsa, çocuğu nefyetmek için liân yapabilir.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ لَهُ اللِّعَانُ لِنَفْيِ الْوَلَدِ لَا لِدَفْعِ الْحَدِّ فِيمَا يَظْهَرُ لَنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Hâsılı: Bize zahir olduğuna göre adam, had cezasını savmak için değil, çocuğu nefyetmek için liân yapabilir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: فِيمَا لَوْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثًا يَا زَانِيَةُ، فَقِيلَ: يُلَاعِنُ، وَقِيلَ: لَا يُلَاعِنُ ; لِأَنَّ الْقَذْفَ إِنَّمَا وَقَعَ بَعْدَ الْبَيْنُونَةِ بِالثَّلَاثِ عَلَى الْقَوْلِ بِالْبَيْنُونَةِ بِهَا، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ وَأَصْحَابُهُمْ.
On altıncı mesele: Bir kimsenin karısına «Sen üç talakla boşsun, ey zâniye (zina eden kadın)!» demesi durumunda; bir görüşe göre liân yapar, diğer bir görüşe göre ise liân yapamaz; zira dört mezhep imamı ve ashabının da dâhil olduğu ilim ehlinin cumhurunun benimsediği üç talakla kesin ayrılık (beynûnet) gerçekleşeceği görüşüne binaen iftira ancak üç talakla ayrılık vuku bulduktan sonra gerçekleşmiştir.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : نَقَلَ مُهَنَّأٌ قَالَ: سَأَلْتُ أَحْمَدَ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ يَا زَانِيَةُ ثَلَاثًا، فَقَالَ: يُلَاعِنُ، قُلْتُ: إِنَّهُمْ يَقُولُونَ يُحَدُّ، وَلَا يَلْزَمُهَا إِلَّا وَاحِدَةٌ، قَالَ: بِئْسَ مَا يَقُولُونَ فَهَذَا يُلَاعِنُ ; لِأَنَّهُ قَذَفَهَا قَبْلَ الْحُكْمِ بِبَيْنُونَتِهَا، فَأَشْبَهَ قَذْفَ الرَّجْعِيَّةِ، اهـ مِنْهُ
İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: Mühennâ naklederek şöyle dedi: Ahmed'e, karısına «Sen boşsun ey zâniye, üç talakla!» diyen bir adamı sordum; «Liânlaşır» dedi. Dedim ki: «Onlar adama had cezası vurulacağını ve kadına ise yalnızca bir talakın geçerli olacağını söylüyorlar.» [İmam Ahmed] şöyle dedi: «Söyledikleri ne kadar çirkin! Bu kimse liânlaşır; zira kadına kesin ayrılığına hükmedilmeden önce iftira etmiştir, bu sebeple ric'î (dönüşü olan) talakla boşanmış kadına iftira etmeye benzer.» Ondan [nakil] bitti.
وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu görüşün de [delil açısından] bir vechi vardır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: فِيمَا لَوْ جَاءَتْ زَوْجَتُهُ بِوَلَدٍ فَنَفَاهُ فَصَدَّقَتْهُ الزَّوْجَةُ فِي أَنَّ الْوَلَدَ مِنْ غَيْرِهِ، فَعَلَى الزَّوْجَةِ حَدُّ الزِّنَى.
On yedinci mesele: Bir adamın karısı bir çocuk doğursa, adam çocuğu nefyetse ve kadın da çocuğun başkasından olduğunu söyleyerek onu doğrularsa, kadına zina haddi gerekir.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ يَنْتَفِي نَسَبُ الْوَلَدِ بِتَصَادُقِهِمَا بِدُونِ لِعَانٍ، أَوْ لَا يَنْتَفِي إِلَّا بِلِعَانٍ، وَكِلَا الْقَوْلَيْنِ مَرْوِيٌّ عَنْ مَالِكٍ، وَأَكْثَرُ الرُّوَاةِ عَنْهُ أَنَّهُ لَا يَنْتَفِي إِلَّا بِلِعَانٍ.
İlim ehli, çocuğun nesebinin liân olmaksızın birbirlerini doğrulamalarıyla nefyolunup olunmayacağı veya ancak liân ile mi nefyolunacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Her iki görüş de Mâlik'ten rivayet edilmiştir; ondan gelen rivayetlerin çoğuna göre ise ancak liân ile nefyolunur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي أَنَّهُ لَا يَنْتَفِي عَنِ الزَّوْجِ إِلَّا بِلِعَانِهِ، وَلَا يَسْقُطُ حَقُّهُ مِنْ لُحُوقِ نَسَبِهِ بِتَصْدِيقِ أُمِّهِ لِلزَّوْجِ ; لِأَنَّ لِلْوَلَدِ حَقًّا فِي لُحُوقِ نَسَبِهِ فَلَا يَسْقُطُ إِلَّا بِلِعَانِ الزَّوْجِ، وَأَمَّا الزَّوْجَةُ فَلَا يَصِحُّ مِنْهَا اللِّعَانُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ ; لِأَنَّهَا مُقِرَّةٌ بِصِدْقِ الزَّوْجِ فِي دَعْوَاهُ.
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: Bana göre iki görüşten en zahir olanı; çocuğun kocasından ancak onun liânıyla nefyolunacağı, annesinin kocayı doğrulamasıyla çocuğun nesebinin bağlanma hakkının düşmeyeceğidir; çünkü çocuğun nesebinin [babaya] bağlanmasında hakkı vardır ve bu hak ancak kocanın liânıyla düşer. Kadına gelince, bu durumda ondan liân sahih olmaz; zira o, kocanın iddiasında doğru söylediğini ikrar etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَظْهَرَ عِنْدَنَا فِيمَنْ قَذَفَ امْرَأَتَهُ فَطَالَبَتْ بِحَدِّهِ لِقَذْفِهَا فَأَقَامَ شَاهِدَيْنِ عَلَى إِقْرَارِهَا بِالزِّنَى الَّذِي قَذَفَهَا بِهِ أَنَّ حُكْمَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَبْنِيٌّ عَلَى الِاخْتِلَافِ فِي الْإِقْرَارِ بِالزِّنَى، هَلْ يَثْبُتُ بِشَاهِدَيْنِ كَغَيْرِهِ مِنْ سَائِرِ الْأَقَارِيرِ أَوْ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِأَرْبَعَةِ شُهُودٍ، فَمَنْ قَالَ: يَثْبُتُ بِشَاهِدَيْنِ يَلْزَمُ قَوْلَهُ: أَنَّ الرَّجُلَ لَا يُحَدُّ لِقَذْفِهَا ; لِأَنَّ إِقْرَارَهَا بِالزِّنَى ثَبَتَ بِالشَّاهِدَيْنِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْآخَرِ يُحَدُّ ; لِأَنَّ إِقْرَارَهَا لَمْ يَثْبُتْ، هَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدَنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
On sekizinci mesele: Bil ki bize göre en zahir olan görüşe göre; karısına iftira eden, kadının da iftirasından dolayı had uygulanmasını talep ettiği ve erkeğin kadının iftira ettiği zinayı ikrar ettiğine dair iki şahit getirdiği meselede hüküm, zinanın ikrarının diğer tüm ikrarlar gibi iki şahitle mi sabit olacağı yoksa ancak dört şahitle mi sabit olacağı konusundaki ihtilafa dayanır. İki şahitle sabit olur diyenin görüşünün gereği; kadının zinayı ikrarı iki şahitle sabit olduğu için adama iftira haddi uygulanmayacağıdır. Diğer görüşe göre ise ikrarı sabit olmadığı için had uygulanır. Bize göre en zahir olan görüş budur. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَظْهَرَ أَنَّهُمَا إِنْ شَهِدَا عَلَيْهِ بِأَنَّهُ قَذَفَ امْرَأَتَهُ وَقَذَفَهُمَا أَعْنِي الشَّاهِدَيْنِ لَمْ تُقْبَلْ شَهَادَتُهُمَا بِقَذْفِ الْمَرْأَةِ ; لِأَنَّهُمَا لَمَّا ادَّعَيَا عَلَيْهِ أَنَّهُ قَذَفَهُمَا صَارَا لَهُ عَدُوَّيْنِ ; لِأَنَّ الْقَذْفَ يَسْتَوْجِبُ الْعَدَاوَةَ. قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : فَإِنْ شَهِدَ شَاهِدَانِ أَنَّهُ قَذَفَ فُلَانَةَ، وَقَذَفَنَا لَمْ تُقْبَلْ شَهَادَتُهُمَا لِاعْتِرَافِهِمَا بِعَدَاوَتِهِ لَهُمَا، وَشَهَادَةُ الْعَدُوِّ لَا تُقْبَلُ عَلَى عَدُوِّهِ، فَإِنْ أَبْرَآهُ وَزَالَتِ الْعَدَاوَةُ ثُمَّ شَهِدَا عَلَيْهِ بِذَلِكَ الْقَذْفِ لَمْ تُقْبَلْ لِأَنَّهَا رُدَّتْ لِلتُّهْمَةِ، فَلَمْ تُقْبَلْ بَعْدُ كَالْفَاسِقِ إِذَا شَهِدَ فَرُدَّتْ شَهَادَتُهُ لِفِسْقِهِ، ثُمَّ تَابَ وَأَعَادَهَا، وَلَوْ أَنَّهُمَا ادَّعَيَا عَلَيْهِ أَنَّهُ قَذَفَهُمَا، ثُمَّ أَبْرَآهُ وَزَالَتِ الْعَدَاوَةُ، ثُمَّ شَهِدَا عَلَيْهِ بِقَذْفِ زَوْجَتِهِ قُبِلَتْ شَهَادَتُهُمَا ; لِأَنَّهُمَا لَمْ يُرَدَّا فِي هَذِهِ الشَّهَادَةِ، وَلَوْ شَهِدَا أَنَّهُ قَذَفَ امْرَأَتَهُ، ثُمَّ ادَّعَيَا بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ قَذَفَهُمَا فَإِنْ أَضَافَا دَعَوَاهُمَا إِلَى مَا قَبْلَ شَهَادَتِهِمَا، بَطَلَتْ شَهَادَتُهُمَا لِاعْتِرَافِهِمَا أَنَّهُ كَانَ عَدُوًّا لَهُمَا حِينَ شَهِدَا عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يُضِيفَاهَا إِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَكَانَ ذَلِكَ قَبْلَ الْحُكْمِ بِشَهَادَتِهِمَا لَمْ يُحْكَمْ بِهَا ; لِأَنَّهُ لَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِشَهَادَةِ عَدُوَّيْنِ، وَإِنْ كَانَتْ بَعْدَ الْحُكْمِ لَمْ يَبْطُلْ ; لِأَنَّ الْحُكْمَ تَمَّ قَبْلَ
On dokuzuncu mesele: Bil ki en zahir olan şudur: İki şahit, adamın hem karısına hem de kendilerine -yani iki şahide- iftira ettiğine dair aleyhine şahitlik etseler, kadına iftira hususundaki şahitlikleri kabul edilmez; çünkü adamın kendilerine iftira ettiğini iddia ettiklerinde ona düşman olmuşlardır; zira kazif (iftira) düşmanlığı gerektirir. İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: «İki şahit onun filan kadına ve kendilerine iftira ettiğine şahitlik ederlerse, adamın kendilerine düşman olduğunu itiraf etmeleri sebebiyle şahitlikleri kabul edilmez; çünkü düşmanın düşmanı aleyhine şahitliği kabul edilmez. Şayet adamı ibra ederler ve düşmanlık ortadan kalkarsa, sonra adam aleyhine o iftiraya dair şahitlik ederlerse, töhmet sebebiyle reddedilmiş olduğu için artık kabul edilmez; tıpkı fâsık bir kimsenin şahitlik yapıp fıskından ötürü şahitliği reddedildikten sonra tövbe edip şahitliğini tekrarlaması gibi. Eğer onlar adamın kendilerine iftira ettiğini iddia etseler, sonra onu ibra edip düşmanlık kalksa ve ardından karısına iftira ettiğine dair şahitlik etseler şahitlikleri kabul edilir; zira bu şahitlik hususunda daha önce reddedilmemişlerdir. Şayet adamın karısına iftira ettiğine şahitlik eder, bundan sonra adamın kendilerine iftira ettiğini iddia ederlerse; iddialarını şahitliklerinden önceki bir vakte nispet ederlerse, ona şahitlik ettikleri anda kendilerine düşman olduğunu itiraf etmelerinden ötürü şahitlikleri bâtıl olur. İddialarını o vakte nispet etmezlerse ve bu durum şahitlikleriyle hüküm verilmeden önce gerçekleşirse, şahitlikleriyle hükmolunmaz; çünkü kişi aleyhine iki düşmanın şahitliğiyle hükmolunamaz. Eğer hüküm verildikten sonra olursa [hüküm] bâtıl olmaz; çünkü hüküm,»
وُجُودِ الْمَانِعِ كَظُهُورِ الْفِسْقِ، وَإِنْ شَهِدَا أَنَّهُ قَذَفَ امْرَأَتَهُ وَأُمَّنَا لَمْ تُقْبَلْ شَهَادَتُهُمَا، لِأَنَّهَا رُدَّتْ فِي الْبَعْضِ لِلتُّهْمَةِ، فَوَجَبَ أَنْ تُرَدَّ لِلْكُلِّ، وَإِنْ شَهِدَا عَلَى أَبِيهِمَا أَنَّهُ قَذَفَ ضَرَّةَ أُمِّهِمَا قُبِلَتْ شَهَادَتُهُمَا، وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ، وَقَالَ فِي الْقَدِيمِ: لَا تُقْبَلُ ; لِأَنَّهُمَا يَجُرَّانِ إِلَى أُمِّهِمَا نَفْعًا، وَهُوَ أَنَّهُ يُلَاعِنُهَا فَتَبِينُ وَيَتَوَفَّرُ عَلَى أُمِّهِمَا وَلَيْسَ بِشَيْءٍ ; لِأَنَّ لِعَانَهُ لَهَا يَنْبَنِي عَلَى مَعْرِفَتِهِ بِزِنَاهَا لَا عَلَى الشَّهَادَةِ عَلَيْهِ بِمَا لَا يَعْتَرِفُ بِهِ، وَإِنْ شَهِدَا بِطَلَاقِ الضَّرَّةِ، فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: لَا تُقْبَلُ؛ لِأَنَّهُمَا يَجُرَّانِ إِلَى أُمِّهِمَا نَفْعًا وَهُوَ تَوْفِيرُهُ عَلَى أُمِّهِمَا.
«fıskın ortaya çıkması gibi engelin bulunmasından önce tamamlanmıştır. Eğer adamın hem karısına hem de kendi annelerine iftira ettiğine şahitlik ederlerse şahitlikleri kabul edilmez; zira töhmet sebebiyle bir kısmında reddedilmiştir, dolayısıyla tamamında reddedilmesi vacip olur. Şayet babalarının, annelerinin kumasına iftira ettiğine şahitlik ederlerse şahitlikleri kabul edilir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve cedîd (yeni) kavlinde Şâfiî bu görüşü benimsemiştir. Kadîm (eski) kavlinde ise şöyle demiştir: Kabul edilmez; çünkü annelerine bir menfaat sağlamaktadırlar ki o da adamın kuma ile liânlaşması, kadının bâin olması ve adamın sadece kendi annelerine kalmasıdır. [Bu itiraz] bir değer taşımaz; zira adamın onunla liânlaşması kumayı zinasıyla bilmesine dayanır, kendisinin itiraf etmediği bir hususta aleyhine şahitlik edilmesine değil. Eğer kumanın boşandığına şahitlik ederlerse bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Kabul edilmez; zira annelerine menfaat sağlamaktadırlar, o da adamın sadece kendi annelerine kalmasıdır.»
وَالثَّانِي: تُقْبَلُ؛ لِأَنَّهُمَا لَا يَجُرَّانِ إِلَى نَفْسِهِمَا نَفْعًا، اهـ مِنَ «الْمُغْنِي» ، وَكُلُّهُ لَا نَصَّ فِيهِ وَلَا يَخْلُو بَعْضُهُ مِنْ خِلَافٍ، وَالْأَظْهَرُ عَدَمُ قَبُولِ شَهَادَتِهِمَا بِطَلَاقِ ضَرَّةِ أُمِّهِمَا ; لِأَنَّهُمَا مُتَّهَمَانِ بِجَرِّ النَّفْعِ لِأُمِّهِمَا، لِأَنَّ طَلَاقَ الضَّرَّةِ فِيهِ نَفْعٌ لِضَرَّتِهَا كَمَا لَا يَخْفَى وَشَهَادَةُ الْإِنْسَانِ بِمَا يَنْفَعُ أُمَّهُ لَا تَخْلُو مِنْ تُهْمَةٍ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
«İkincisi: Kabul edilir; çünkü bizzat kendilerine bir menfaat sağlamamaktadırlar.» «el-Muğnî»den [nakil] bitti. Bunların hiçbirinde nass yoktur ve bazısı ihtilaftan uzak değildir. En zahir olanı, annelerinin kumasına yönelik talaka dair şahitliklerinin kabul edilmemesidir; çünkü annelerine menfaat sağlama konusunda töhmet altındadırlar. Zira gizli olmadığı üzere kumanın boşanmasında diğer kuma için bir menfaat vardır; gördüğün gibi insanın annesine menfaat sağlayacak bir hususta şahitlik etmesi de töhmetten hâli değildir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الْعِشْرُونَ: فِي اخْتِلَافِ اللُّغَاتِ أَوِ الْأَزْمِنَةِ فِي الْقَذْفِ أَوِ الْإِقْرَارِ بِهِ.
Yirminci mesele: İftirada veya iftiranın ikrarında dillerin yahut zamanların farklı olması hakkında.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَوْ شَهِدَ شَاهِدٌ أَنَّهُ أَقَرَّ بِالْعَرَبِيَّةِ أَنَّهُ قَذَفَهَا وَشَهِدَ آخَرُ أَنَّهُ أَقَرَّ بِذَلِكَ بِالْعَجَمِيَّةِ، تَمَّتِ الشَّهَادَةُ; لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَالْعَجَمِيَّةِ عَائِدٌ إِلَى الْإِقْرَارِ دُونَ الْقَذْفِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقَذْفُ وَاحِدًا وَالْإِقْرَارُ بِهِ فِي مَرَّتَيْنِ، وَكَذَلِكَ لَوْ شَهِدَ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ أَقَرَّ يَوْمَ الْخَمِيسَ بِقَذْفِهَا، وَشَهِدَ آخَرُ أَنَّهُ أَقَرَّ بِذَلِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ تَمَّتِ الشَّهَادَةُ لِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَإِنْ شَهِدَ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ قَذَفَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ وَشَهِدَ الْآخَرُ أَنَّهُ قَذَفَهَا بِالْعَجَمِيَّةِ، أَوْ شَهِدَ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ قَذَفَهَا يَوْمَ الْخَمِيسَ، وَشَهِدَ الْآخَرُ أَنَّهُ قَذَفَهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوْ شَهِدَ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ أَقَرَّ أَنَّهُ قَذَفَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ أَوْ بِالْعَجَمِيَّةِ، أَوْ شَهِدَ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ أَقَرَّ بِأَنَّهُ قَذَفَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ، أَوْ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَشَهِدَ الْآخَرُ أَنَّهُ أَقَرَّ أَنَّهُ قَذَفَهَا بِالْعَجَمِيَّةِ أَوْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، أَوْ يَوْمَ الْخَمِيسِ، وَشَهِدَ الْآخَرُ أَنَّهُ قَذَفَهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ، فَفِيهِ وَجْهَانِ:
İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: «Bir şahit onun Arapça olarak kadına iftira ettiğini ikrar ettiğine, diğer şahit de bunu Acemce (Arapça dışındaki bir dille) ikrar ettiğine şahitlik etse, şahitlik tamam olur; zira Arapça ve Acemce arasındaki farklılık iftiraya değil, ikrara dönüktür. İftiranın bir tane, ikrarın ise iki defada olması mümkündür. Aynı şekilde şahitlerden biri perşembe günü kadına iftirasını ikrar ettiğine, diğeri ise bunu cuma günü ikrar ettiğine şahitlik etse, zikrettiğimiz sebepten ötürü şahitlik tamam olur. Eğer şahitlerden biri ona Arapça olarak iftira ettiğine, diğeri Acemce iftira ettiğine şahitlik etse veya biri perşembe günü iftira ettiğine, diğeri cuma günü iftira ettiğine şahitlik etse; yahut biri Arapça veya Acemce iftira ettiğini ikrar ettiğine şahitlik etse, yahut biri Arapça olarak veya perşembe günü iftira ettiğini ikrar ettiğine şahitlik edip diğeri Acemce veya cuma günü yahut perşembe günü ikrar ettiğine şahitlik edip öbürü cuma günü iftira ettiğine şahitlik etse bu hususta iki vecih vardır:»
أَحَدُهُمَا: تَكْمُلُ الشَّهَادَةُ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ; لِأَنَّ الْوَقْتَ لَيْسَ ذِكْرُهُ شَرْطًا فِي الشَّهَادَةِ، وَكَذَلِكَ اللِّسَانُ فَلَمْ يُؤَثِّرِ الِاخْتِلَافُ ; كَمَا لَوْ شَهِدَ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ أَقَرَّ بِقَذْفِهَا يَوْمَ الْخَمِيسِ بِالْعَرَبِيَّةِ، وَشَهِدَ الْآخَرُ أَنَّهُ أَقَرَّ بِقَذْفِهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ بِالْعَجَمِيَّةِ، وَالْآخَرُ: لَا تَكْمُلُ الشَّهَادَةُ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ; لِأَنَّهُمَا قَذْفَانِ لَمْ تَتِمَّ الشَّهَادَةُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَلَمْ يَثْبُتْ، كَمَا لَوْ شَهِدَ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا يَوْمَ الْخَمِيسِ، وَشَهِدَ الْآخَرُ أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ
«Birincisi: Şahitlik tamamlanır; bu, Ebû Bekir'in sözü ve Ebû Hanîfe'nin mezhebidir; zira vaktin zikredilmesi şahitlikte bir şart değildir, lisan da böyledir; dolayısıyla aradaki farklılık tesir etmez; tıpkı birinin onun perşembe günü Arapça olarak iftirasını ikrar ettiğine, diğerinin ise cuma günü Acemce olarak iftirasını ikrar ettiğine şahitlik etmesi gibi. Diğeri: Şahitlik tamamlanmaz; bu da Şâfiî'nin mezhebidir; çünkü bunlar hiçbirisi üzerinde şahitlik tamamlanmamış iki ayrı iftiradır, dolayısıyla sabit olmaz; tıpkı birinin onunla perşembe günü evlendiğine, diğerinin ise cuma günü evlendiğine şahitlik etmesi gibi.»
وَفَارَقَ الْإِقْرَارُ بِالْقَذْفِ فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُقِرُّ بِهِ وَاحِدًا أَقَرَّ بِهِ فِي وَقْتَيْنِ بِلِسَانَيْنِ، انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .
«İftirayı ikrar etmek ise bundan farklıdır; zira ikrar edilen fiilin tek olup iki ayrı vakitte iki ayrı dille ikrar edilmiş olması mümkündür.» «el-Muğnî»den bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ هِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ بِالشَّهَادَةِ هَلْ تُلَفَّقُ فِي الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ، أَوْ لَا تُلَفَّقُ؟ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ تُلَفَّقُ فِي الْأَقْوَالِ دُونَ الْأَفْعَالِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: تُلَفَّقُ فِيهِمَا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا لَيْسَ بِظَاهِرٍ، وَقَوْلُهُمْ: هُمَا قَذْفَانِ لَمْ تَتِمَّ الشَّهَادَةُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَدْ يُقَالُ فِيهِ، وَكَذَلِكَ الْإِقْرَارُ الْمُخْتَلِفُ وَقْتُهُ أَوْ لِسَانُهُ هُمَا إِقْرَارَانِ لَمْ تَتِمَّ الشَّهَادَةُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ لَا نَصَّ فِيهَا وَكُلٌّ مِنَ الْأَقْوَالِ فِيهَا لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَالْخِلَافُ الْمَذْكُورُ وَعَدَمُ النَّصِّ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ شُبْهَةً تَدْرَأُ الْحَدَّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: Bu mesele, âlimler nezdinde şahitliğin fiillerde ve sözlerde telfîk edilip (birbirine eklenip) edilmeyeceği şeklinde bilinen meseledir. Bazıları fiillerde değil sadece sözlerde telfîk edilir derken, bazıları da her ikisinde telfîk edilir demektedir; oysa ikisi arasındaki fark açık değildir. Onların: «Bunlar hiçbirisi üzerinde şahitlik tamamlanmamış iki ayrı iftiradır» sözleri hakkında denilebilir ki; aynı şekilde vakti veya dili farklı olan ikrar da üzerlerinde şahitlik tamamlanmamış iki ayrı ikrardır. Bu meselede nass yoktur ve bu konudaki görüşlerin her birinin bir vechi vardır. Zikredilen ihtilaf ve nassın bulunmayışı, had cezasını düşüren bir şüphe olmaktan uzak değildir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الْوَاحِدَةُ وَالْعِشْرُونَ: اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ الصَّوَابُ أَنَّ مَنْ نَفَى حَمْلَ امْرَأَتِهِ بِلِعَانٍ أَنَّهُ يَنْتَفِي عَنْهُ، وَلَا يَلْزَمُهُ لِعَانٌ آخَرُ بَعْدَ وَضْعِهِ، وَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ، وَقَوْلَ الْخِرَقِيِّ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنَ الْحَنَابِلَةِ أَنَّ الْحَمْلَ لَا يَصِحُّ نَفْيُهُ بِاللِّعَانِ، فَلَا بُدَّ مِنَ اللِّعَانِ بَعْدَ الْوَضْعِ ; لِأَنَّ الْحَمْلَ قَبْلَ الْوَضْعِ غَيْرُ مُحَقَّقٍ ; لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ رِيحًا خِلَافَ التَّحْقِيقِ فِيمَا يَظْهَرُ لَنَا مِنَ انْتِفَاءِ الْحَمْلِ بِاللِّعَانِ، كَمَا هُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَمَنْ وَافَقَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْحِجَازِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، وَقِصَّةُ هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ ﵁ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَفَى عَنْهُ حَمْلَ امْرَأَتِهِ بِاللِّعَانِ، وَلَمْ يُلْزِمْهُ بِإِعَادَةِ اللِّعَانِ بَعْدَ الْوَضْعِ، وَالرِّوَايَةُ الَّتِي تُوهِمُ أَنَّ لِعَانَهُ كَانَ بَعْدَ الْوَضْعِ أَوْضَحْنَا الْجَوَابَ عَنْهَا فِيمَا تَقَدَّمَ بِمَا أَجَابَ بِهِ عَنْهَا ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Yirmi birinci mesele: Bil ki bize göre doğru olan görüş; karısının hamileliğini liân ile nefyeden kimseden o çocuğun nefyolunacağı ve doğumdan sonra başka bir liânın gerekmediğidir. Allah Teâlâ'nın izniyle tahkike uygun olan budur. Bununla anlarsın ki Ebû Hanîfe rahimehullâh ve Kûfelilerden ona muvafakat edenlerin görüşü ile Hırakî ve Hanbelîlerden ona muvafakat edenlerin, 'doğumdan önce ceninin gaz (şişkinlik) olma ihtimali bulunması sebebiyle kesinleşmemiş olmasından ötürü hamileliğin liân ile nefyedilmesinin sahih olmayacağı, bu yüzden doğumdan sonra mutlaka liân gerektiği' yönündeki görüşleri; İbn Kudâme'nin «el-Muğnî»de kendilerinden naklettiği üzere Mâlik, Şâfiî ve Hicaz ehlinden onlara muvafakat edenlerin görüşü olan ve bize de hamileliğin liânla nefyolunacağı şeklinde zahir olan tahkike muhaliftir. Hilâl b. Ümeyye radıyallâhu anh kıssası, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in karısının hamileliğini liân ile ondan nefyettiği ve doğumdan sonra liânı tekrarlamasını ona zorunlu kılmadığı hususunda açıktır. Liânın doğumdan sonra yapıldığı vehmini veren rivayete ise İbn Hacer'in «el-Feth»te verdiği cevaba dayanarak daha önce cevap vermiştik. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ: فِي حُكْمِ مَنْ قَذَفَ امْرَأَتَهُ بِاللِّوَاطِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قِصَّةِ قَوْمِ لُوطٍ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي عُقُوبَةِ اللَّائِطِ وَبَيَّنَّا أَنَّ أَقْوَاهَا دَلِيلًا قَتْلُ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ بِهِ، وَعَلَيْهِ فَلَا حَدَّ بِالْقَذْفِ بِاللِّوَاطِ وَإِنَّمَا فِيهِ التَّعْزِيرُ، وَذَكَرْنَا قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ اللِّوَاطَ حُكْمُهُ حُكْمُ الزِّنَى وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يُلَاعِنُ الْقَاذِفُ بِاللِّوَاطِ، وَإِنِ امْتَنَعَ مِنَ اللِّعَانِ حُدَّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Yirmi ikinci mesele: Karısına livâta (ters ilişki) isnadında bulunan kimsenin hükmü hakkındadır. «Hûd» suresinde Lût kavminin kıssası bahsinde livâta yapanın cezası konusundaki ilim ehlinin görüşlerini açıklamış ve delil açısından en kuvvetlisinin fâil (yapan) ile mef'ûlün (yapılanın) öldürülmesi olduğunu belirtmiştik. Buna göre livâta isnadında had cezası yoktur, yalnızca tazir gerekir. İlim ehlinden livâtanın hükmünün zina hükmü gibi olduğunu söyleyenlerin görüşünü de zikretmiştik; bu görüşe göre ise livâta isnat eden liânlaşır, şayet liândan kaçınırsa kendisine had vurulur. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ: فِي حُكْمِ مَنْ وَلَدَتِ امْرَأَتُهُ وَلَدًا لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنْهُ، فَإِنَّ الْوَلَدَ لَا يَلْحَقُهُ وَلَا يُحْتَاجُ إِلَى نَفْيِهِ بِلِعَانٍ ; لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ كَمَا لَوْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً
Yirmi üçüncü mesele: Karısı kendisinden olması mümkün olmayan bir çocuk doğuran kimsenin hükmü hakkındadır. Böyle bir çocuk adama bağlanmaz ve liân ile nefyedilmesine gerek kalmaz; zira bir kimsenin bir kadınla evlenip de
فَجَاءَتْ بِوَلَدٍ كَامِلٍ لِأَقَلَّ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ ; لِأَنَّ أَقَلَّ أَمَدِ الْحَمْلِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ «الرَّعْدِ» ، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَكَكَوْنِ الزَّوْجِ صَبِيًّا لَا يُولَدُ لِمِثْلِهِ عَادَةً لِصِغَرِهِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.
kadının altı aydan daha az bir sürede tam gelişmiş bir çocuk doğurması durumundaki gibi, çocuğun kendisinden olmadığı kesin olarak bilinmektedir. Zira «er-Ra'd» suresinde açıkladığımız üzere gebeliğin en az süresi altı aydır ve bu hususta ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Kocanın, küçüklüğü sebebiyle kendisi gibisinin âdeten çocuğu olamayacak bir çocuk olması ve benzeri durumlar da böyledir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ هُوَ الصَّوَابُ أَنَّ كُلَّ وَلَدٍ جَاءَتْ بِهِ امْرَأَةُ الصَّغِيرِ قَبْلَ بُلُوغِهِ أَنَّهُ لَا يُلْحَقُ بِهِ، وَلَا يُحْتَاجُ إِلَى لِعَانٍ، وَبِهِ تَعْل مُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنَ الْحَنَابِلَةِ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ: إِنَّ الزَّوْجَ إِنْ كَانَ ابْنَ عَشْرِ سِنِينَ لَحِقَهُ الْوَلَدُ وَكَذَلِكَ تِسْعِ سِنِينَ وَنِصْفٍ، كَمَا قَالَهُ الْقَاضِي مِنَ الْحَنَابِلَةِ أَنَّهُ خِلَافُ التَّحْقِيقِ، وَاسْتِدْلَالُهُمْ عَلَى لُحُوقِ الْوَلَدِ بِالزَّوْجِ الَّذِي هُوَ ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ بِحَدِيثِ «: وَاضْرِبُوهُمْ عَلَى الصَّلَاةِ لِعَشَرٍ، وَفَرِّقُوا بَيْنَهُمْ فِي الْمَضَاجِعِ» ظَاهِرُ السُّقُوطِ، وَإِنِ اعْتَمَدَهُ ابْنُ قُدَامَةَ مَعَ عِلْمِهِ، وَغَيْرُهُ مِنَ الْحَنَابِلَةِ.
Bil ki bize göre doğru olan zahir görüş şudur: Henüz büluğ çağına ermemiş küçük yaştaki bir çocuğun karısının getirdiği hiçbir çocuk ona bağlanmaz ve liâna da gerek yoktur. Bununla anlarsın ki Hanbelîlerden ve onlara muvafakat edenlerden, Hanbelî Kadı'nın söylediği gibi 'kocanın on yaşında veya dokuz buçuk yaşında olması durumunda çocuğun ona bağlanacağını' söyleyenlerin görüşü tahkike aykırıdır. On yaşındaki kocaya çocuğun bağlanması hususunda: «On yaşına geldiklerinde namaz kılmaları için onları dövün ve yataklarını ayırın» hadisini delil getirmeleri, İbn Kudâme'nin -ilmine rağmen- ve diğer Hanbelîlerin buna dayanmasına rağmen açıkça tutarsızdır.
فَالتَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى هُوَ مَا قَالَهُ أَبُو بَكْرٍ مِنَ الْحَنَابِلَةِ مِنْ أَنَّهُ لَا يُلْحَقُ بِهِ الْوَلَدُ حَتَّى يَبْلُغَ وَهُوَ ظَاهِرٌ لَا يَخْفَى، وَكَمَا لَوْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً فِي مَجْلِسٍ، ثُمَّ طَلَّقَهَا فِيهِ قَبْلَ غَيْبَتِهِ عَنْهُمْ، ثُمَّ أَتَتِ امْرَأَتُهُ بِوَلَدٍ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنْ حِينِ الْعَقْدِ، أَوْ تَزَوَّجَ مَشْرِقِيٌّ مَغْرِبِيَّةً، أَوْ عَكْسُهُ، ثُمَّ مَضَتْ سِتَّةُ أَشْهُرٍ وَأَتَتْ بِوَلَدٍ لَمْ يَلْحَقْهُ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَبِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَلْحَقُهُ نَسَبُهُ ; لِأَنَّ الْوَلَدَ إِنَّمَا يَلْحَقُهُ بِالْعَقْدِ وَمُدَّةِ الْحَمْلِ أَلَا تَرَى أَنَّكُمْ قُلْتُمْ إِذَا مَضَى زَمَانُ الْإِمْكَانِ لَحِقَ الْوَلَدُ، وَإِنْ عُلِمَ أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ الْوَطْءُ، انْتَهَى مِنْهُ.
Allah Teâlâ'nın izniyle tahkike uygun olan; Hanbelîlerden Ebû Bekir'in, ergenliğe ulaşıncaya kadar çocuğun ona bağlanmayacağına dair görüşüdür ve bu gizli kalmayacak kadar açıktır. Tıpkı bir mecliste bir kadınla nikâhlanıp onlardan ayrılmadan önce aynı mecliste onu boşayan, ardından karısının akit anından itibaren altı ay sonra bir çocuk getirmesi yahut Doğulu bir erkeğin Batılı bir kadınla ya da aksine evlenip altı ay geçtikten sonra kadının çocuk doğurması durumunda çocuğun adama bağlanmaması gibi. İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: «Mâlik ve Şâfiî de böyle demiştir. Ebû Hanîfe ise: 'Nesebi ona bağlanır; çünkü çocuk ancak nikâh akdi ve hamilelik süresiyle bağlanır. Görmez misiniz ki sizler [cinsel ilişkinin] imkân zamanı geçtiğinde, kendisinden cinsel ilişki gerçekleşmediği bilinse bile çocuğun bağlanacağını söylüyorsunuz' demiştir.» Ondan [nakil] bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: التَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَدَمُ لُحُوقِ الْوَلَدِ فِيمَا ذُكِرَ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ وَلَا حَاجَةَ لِنَفْيِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: İnşallah tahkike uygun olan; çocuğun kendisinden olmadığının bilinmesi sebebiyle zikredilen durumlarda çocuğun bağlanmayacağı ve nefyedilmesine gerek kalmadığıdır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ الْأَقْوَالِ وَأَقْوَاهَا دَلِيلًا، أَنَّ الْمُتَلَاعِنَيْنِ يَتَأَبَّدُ التَّحْرِيمُ بَيْنَهُمَا، فَلَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا، وَقَدْ جَاءَتْ بِذَلِكَ أَحَادِيثُ مِنْهَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، وَفِيهِ: فَمَضَتِ السُّنَّةُ بَعْدُ فِي الْمُتَلَاعِنَيْنِ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ لَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا، انْتَهَى.
Yirmi dördüncü mesele: Bil ki en zahir ve delil bakımından en kuvvetli olan görüş; birbiriyle liânlaşan karı kocanın aralarındaki haramlığın ebedî olduğu ve ebediyen bir araya gelemeyecekleridir. Bu konuda hadisler varid olmuştur; bunlardan biri Ebû Dâvûd'un Sehl b. Sa'd'dan rivayet ettiği şu hadistir: «Sonrasında liânlaşanların aralarının ayrılması ve ebediyen bir daha bir araya gelmemeleri sünnet olarak devam etti.» [Hadis] bitti.
وَقَالَ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» فِي هَذَا الْحَدِيثِ: سَكَتَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْمُنْذِرِيُّ، وَرِجَالُهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ، وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ سَهْلٍ أَيْضًا، وَفِيهِ: فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَهُمَا، وَقَالَ «: لَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا» ، انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَجْدِ فِي «الْمُنْتَقَى» ، وَقَالَ فِيهِ
«Neylü'l-Evtâr»da bu hadis hakkında şöyle denmiştir: «Ebû Dâvûd ve el-Münzirî bu hadis hakkında sükût etmişlerdir ve râvileri Sahîh'in râvileridir.» Bu hadislerden biri de ed-Dârekutnî'nin yine Sehl'den rivayet ettiği şu hadistir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların aralarını ayırdı ve: «Onlar ebediyen bir araya gelemezler» buyurdu.» Mecd'in «el-Müntekâ»daki nakli vasıtasıyla ondan [nakil] bitti. Orada
صَاحِبُ «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَفِي إِسْنَادِهِ عِيَاضُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ فِي «التَّقْرِيبِ» : فِيهِ لِينٌ، وَلَكِنَّهُ قَدْ أَخْرَجَ لَهُ مُسْلِمٌ، اهـ.
«Neylü'l-Evtâr» sahibi şöyle demiştir: «İsnadında İyâz b. Abdillâh vardır; 'et-Takrîb'de onun hakkında: 'Kendisinde gevşeklik (zayıflık) vardır, ancak Müslim ondan rivayette bulunmuştur' denmiştir.» [Nakil] bitti.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ «: الْمُتَلَاعِنَانِ إِذَا تَفَرَّقَا لَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا» ، انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَجْدِ أَيْضًا.
Yine bunlardan biri de ed-Dârekutnî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Liânlaşanlar ayrıldıkları vakit ebediyen bir daha bir araya gelemezler.» Yine Mecd'in nakli vasıtasıyla ondan [nakil] bitti.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الدَّرَاقُطْنِيُّ أَيْضًا، عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: مَضَتِ السُّنَّةُ فِي الْمُتَلَاعِنَيْنِ أَنْ لَا يَجْتَمِعَا أَبَدًا، وَمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا، عَنْ عَلِيٍّ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَا: مَضَتِ السُّنَّةُ أَنْ لَا يَجْتَمِعَ الْمُتَلَاعِنَانِ، وَقَالَ صَاحِبُ «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَخْرَجَ نَحْوَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي قِصَّةٍ طَوِيلَةٍ، وَفِي إِسْنَادِهَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ وَفِيهِ مَقَالٌ، وَقَالَ فِي حَدِيثِ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ: أَخْرَجَهُمَا أَيْضًا عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، انْتَهَى مِنْهُ.
Yine bunlardan biri de ed-Dârekutnî'nin Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu sözdür: «Liânlaşanların ebediyen bir araya gelmemesi sünnet olarak yerleşti.» ed-Dârekutnî'nin yine Ali ve İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği: «Liânlaşanların bir araya gelmemesi sünnet olarak yerleşti» sözü de böyledir. «Neylü'l-Evtâr» sahibi İbn Abbâs'ın hadisi hakkında: «Ebû Dâvûd bunun benzerini uzun bir kıssa içinde tahric etmiştir; isnadında Abbâd b. Mansûr vardır ve onun hakkında tenkit bulunmaktadır» demiştir. Ali ve İbn Mes'ûd hadisi hakkında ise: «Her ikisini Abdürrezzâk ve İbn Ebî Şeybe de tahric etmiştir» demiştir. Ondan [nakil] bitti.
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ تَأْبِيدَ التَّحْرِيمِ أَصْوَبُ مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِنْ أَكْذَبَ نَفْسَهُ حُدَّ، وَلَا يَتَأَبَّدُ تَحْرِيمُهَا عَلَيْهِ، وَيَكُونُ خَاطِبًا مِنَ الْخُطَّابِ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَمُحَمَّدٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالْحَسَنِ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ إِنْ أَكْذَبَ نَفْسَهُ لَحِقَ بِهِ الْوَلَدُ وَحُدَّ خِلَافًا لِعَطَاءٍ الْقَائِلِ: إِنَّهُ لَا يُحَدُّ.
Bununla anlarsın ki ebedî haramlık görüşü; âlimlerden 'koca kendini yalanlarsa kendisine had vurulur, kadının ona haramlığı ebedî olmaz ve taliplerden biri gibi olur' diyen kimsenin sözünden daha doğrudur. Bu görüş Ebû Hanîfe, Muhammed, Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan, Saîd b. Cübeyr ve Abdülazîz b. Ebî Seleme'den rivayet edilmiştir. Zahir olan şudur ki adam kendini yalanlarsa çocuk ona bağlanır ve 'had vurulmaz' diyen Atâ'nın aksine kendisine had vurulur.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
اعْلَمْ أَنَّ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي فُرْقَةِ اللِّعَانِ قَدَّمْنَاهَا مُسْتَوْفَاةً فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» .
Bil ki ilim ehlinin liân ayrılığı konusundaki görüşlerini «el-Bakara» suresinde eksiksiz olarak daha önce zikretmiştik.
فِي كَلَامِنَا الطَّوِيلِ عَلَى آيَةِ: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٩] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَاخْتِلَافَهُمْ فِي لِعَانِ الْأَخْرَسِ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَمَنْ أَرَادَ اسْتِقْصَاءَ مَسَائِلِ اللِّعَانِ فَلْيَنْظُرْ كُتُبَ فُرُوعِ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ،
{ الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır...” [Bakara, 2/229] ayeti üzerine olan uzun açıklamamızda geçmişti. Dilsizin liânı hususundaki ilim ehlinin sözlerini ve ihtilaflarını da «Meryem» suresinde daha önce vermiştik. Bu ayetle ilgili zikrettiğimiz ahkâm ile yetinelim; liân meselelerini etraflıca incelemek isteyen kimse dört mezhebin fürû kitaplarına baksın.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, içinizden hiçbir kimse asla temize çıkamazdı. Fakat Allah, dilediğini arındırır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” kavli.
بَيِّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَنَّهُ لَوْلَا فَضْلُهُ وَرَحْمَتُهُ، مَا زَكَا أَحَدٌ مِنْ خَلْقِهِ وَلَكِنَّهُ بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ تَزْكِيَتَهُ مِنْ خَلَقَهُ.
[Allah] -celle ve alâ- bu ayette, lütfu ve rahmeti olmasaydı yarattıklarından hiçbir kimsenin arınamayacağını, ancak lütfu ve rahmetiyle yarattıklarından arındırmayı dilediği kimseyi arındıracağını açıklamıştır.
وَيُفْهَمُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يُمَكِّنُ أَحَدًا أَنْ يُزَكِّيَ نَفْسَهُ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Ayetten anlaşıldığına göre, hiçbir kimsenin hiçbir surette kendi nefsini temize çıkarması mümkün değildir. Bu kerim ayetin ihtiva ettiği bu anlam, başka yerlerde de açıklanarak gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ الْآيَةَ [٤ \ ٤٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى [٥٣ \ ٣٢] .
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır, ancak Allah dilediğini temize çıkarır...” [Nisâ, 4/49] ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى } “O, sizi daha topraktan yarattığı zaman ve siz annelerinizin karınlarında ceninler halinde iken sizi en iyi bilendir. Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın; O, sakınanı en iyi bilendir.” [Necm, 53/32].
وَالزَّكَاةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هِيَ الطَّهَارَةُ مِنْ أَنْجَاسِ الشِّرْكِ، وَالْمَعَاصِي.
Bu ayetteki zekât (arınma); şirk ve günahların pisliklerinden temizlenmektir.
وَقَوْلِهِ: وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ [٤ \ ٢١] أَيْ يُطَهِّرُهُ مِنْ أَدْنَاسِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي بِتَوْفِيقِهِ وَهِدَايَتِهِ إِلَى الْإِيمَانِ وَالتَّوْبَةِ النَّصُوحِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.
{ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ } “Fakat Allah dilediğini arındırır” [Nûr, 24/21] kavli; yani imana, nasûh tövbesine ve salih amellere muvaffak kılması ve hidayet etmesiyle onu küfür ve günahların kirlerinden arındırır demektir.
وَهَذَا الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ لَا يُعَارِضُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا [٩١ \ ٩] وَلَا قَوْلُهُ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى [٨٧ \ ١٤] عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ مَعْنَى تَزَكَّى تَطَهَّرَ مِنْ أَدْنَاسِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، لَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا خُصُوصُ زَكَاةِ الْفِطْرِ، وَوَجْهُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: مَنْ زَكَّاهَا أَنَّهُ لَا يُزَكِّيهَا إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ وَهِدَايَتِهِ إِيَّاهُ لِلْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَقَبُولِهِ مِنْهُ.
Zikredilen bu ayetlerin delalet ettiği bu hususa, tezekkînin küfür ve günah kirlerinden temizlenmek olduğu görüşüne göre -bununla özel olarak fıtır sadakasının kastedildiği görüşüne göre değil- Allah Teâlâ'nın: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا } “Nefsini arındıran kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [Şems, 91/9] ve: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [A'lâ, 87/14] kavilleri muhalif değildir. Zira { مَنْ زَكَّاهَا } “Nefsini arındıran” kavlindeki vecih şudur: Kişi nefsini ancak Allah'ın muvaffak kılması, onu salih amele hidayet etmesi ve bunu kendisinden kabul buyurmasıyla arındırabilir.
وَكَذَلِكَ الْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى كَمَا لَا يَخْفَى.
Gizli olmadığı üzere { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kesinlikle kurtuluşa ermiştir” kavlindeki durum da böyledir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَهُ: مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢١] : جَوَابُ لَوْلَا الَّتِي تَلِيهِ خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ جَوَابُ لَوْلَا فِي قَوْلِهِ: وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢٠] وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ حَذْفُ جَوَابِ لَوْلَا، لِدَلَالَةِ الْقَرَائِنِ عَلَيْهِ،
En zahir olan görüşe göre: { مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “...içinizden hiçbir kimse asla temize çıkamazdı...” [Nûr, 24/21] kavli; bunun: { وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı ve şüphesiz Allah çok şefkatli ve çok merhametli olmasaydı...” [Nûr, 24/20] kavlindeki levlâ'nın cevabı olduğunu ileri sürenin aksine, hemen peşinden gelen levlâ'nın cevabıdır. Bu ayetten önceki ayetlerde karinelerin delalet etmesi sebebiyle levlâ'nın cevabının hazfedilmesi tekrarlanmıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar; akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermemek üzere yemin etmesinler. Affetsinler, hoş görsünler. Allah'ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” kavli.
نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ فِي أَبِي بَكْرٍ ﵁ وَمِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ بْنِ عَبَّادِ بْنِ الْمُطَّلِبِ، وَكَانَ مِسْطَحٌ الْمَذْكُورُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَهُوَ فَقِيرٌ، وَكَانَتْ أُمُّهُ ابْنَةَ خَالَةِ أَبِي بَكْرٍ ﵁ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُنْفِقُ عَلَيْهِ لِفَقْرِهِ وَقَرَابَتِهِ وَهِجْرَتِهِ، وَكَانَ مِمَّنْ تَكَلَّمَ فِي أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ﵂ بِالْإِفْكِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ الْآيَةَ [٢٤ \ ١١] ، وَهُوَ مَا رَمَوْهَا بِهِ مِنْ أَنَّهَا فَجَرَتْ مَعَ صَفْوَانَ بْنِ الْمُعَطَّلِ السُّلَمِيِّ ﵁.
Bu kerim ayet, Ebû Bekir radıyallâhu anh ve Mıstah b. Üsâse b. Abbâd b. el-Muttalib hakkında inmiştir. Adı geçen Mıstah, Muhacirlerden olup fakir bir kimseydi; annesi ise Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın teyzesinin kızıydı. Ebû Bekir fakirliği, akrabalığı ve hicreti sebebiyle ona infakta bulunuyordu. Mıstah da Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ hakkında, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “O iftirayı uyduranlar, içinizden bir gruptur...” [Nûr, 24/11] kavlinde zikredilen ifk (iftira) hususunda konuşan kimselerdendi; o da Safvân b. el-Muattal es-Sülemî radıyallâhu anh ile fuhuştan ibaret olan iftirayı Âişe'ye atmış olmalarıydı.
وَقِصَّةُ الْإِفْكِ مَعْرُوفَةٌ مَشْهُورَةٌ ثَابِتَةٌ فِي عَشْرِ آيَاتٍ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ، وَفِي الْأَحَادِيثِ الصِّحَاحِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ بَرَاءَةُ عَائِشَةَ ﵂ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، حَلَفَ أَبُو بَكْرٍ أَلَّا يُنْفِقَ عَلَى مِسْطَحٍ، وَلَا يَنْفَعَهُ بِنَافِعَةٍ بَعْدَ مَا رَمَى عَائِشَةَ بِالْإِفْكِ ظُلْمًا وَافْتِرَاءً، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ: وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَيْ: لَا يَحْلِفْ، فَقَوْلُهُ: «يَأْتَلِ» وَزْنُهُ يَفْتَعِلُ مِنَ الْأَلِيَّةِ وَهِيَ الْيَمِينُ، تَقُولُ الْعَرَبُ آلَى يُؤْلِي وَائْتَلَى يَأْتَلِي إِذَا حَلَفَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ [٢ \ ٢٢٦] ، أَيْ: يَحْلِفُونَ مُضَارِعُ آلَى يُؤْلِي إِذَا حَلَفَ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
İfk kıssası; bu kerim surenin on ayetinde ve sahih hadislerde sabit, bilinen meşhur bir kıssadır. Âişe radıyallâhu anhâ'nın beraati söz konusu ayetlerde inince, Ebû Bekir Âişe'ye zulüm ve iftira ile kara çaldıktan sonra Mıstah'a nafaka vermeyeceğine ve ona hiçbir fayda sağlamayacağına dair yemin etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta: { وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar; akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermemek üzere yemin etmesinler...” ayetini indirdi. Ayetteki: { وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ } kavli, yani yemin etmesin demektir. Ayette geçen «ye'teli» kelimesi, yemin anlamına gelen «eliyye» kökünden «yefte'ilü» veznindedir. Araplar yemin ettiği zaman «âlâ yü'lî» ve «i'telâ ye'telî» derler. Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için...” [Bakara, 2/226] kavli de bundandır; yani yemin ederler demektir, yemin etti manasındaki «âlâ yü'lî» fiilinin muzarisidir. İmruü'l-Kays'ın şu beyti de bu kabildendir: