قَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : مَنْ قَالَ لِعَرَبِيٍّ: يَا حَبَشِيُّ، أَوْ يَا فَارِسِيُّ، أَوْ يَا رُومِيُّ، فَعَلَيْهِ الْحَدُّ ; لِأَنَّ الْعَرَبَ تُنْسَبُ إِلَى آبَائِهَا وَهَذَا نَفْيٌ لَهَا عَنْ آبَائِهَا.
Mâlik el-Müdevvene'de şöyle demiştir: Bir kimse bir Araba "Ey Habeşî", "Ey Farsî" veya "Ey Rum" derse ona had gerekir; çünkü Araplar babalarına nispet edilirler ve bu [söz], onu babalarından nefyetmektir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْفَرْقُ بَيْنَ الْعَرَبِيِّ وَغَيْرِهِ الْمَذْكُورِ عَنْ مَالِكٍ لَا يَتَّجِهُ كُلَّ الِاتِّجَاهِ، وَوَجْهُ كَوْنِ مَنْ قَالَ لِرُومِيٍّ: يَا حَبَشِيُّ مَثَلًا لَا يُحَدُّ، أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ مُرَادَهُ أَنَّهُ يُشْبِهُ الْحَبَشِيَّ فِي بَعْضِ أَخْلَاقِهِ أَوْ أَفْعَالِهِ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ مَعْرُوفٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، اهـ، وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ إِنْ نَفَاهُ عَنْ جَدِّهِ لَا حَدَّ عَلَيْهِ، بِأَنْ قَالَ لَهُ: لَسْتَ ابْنَ جَدِّكَ أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ صَادِقٌ إِذْ هُوَ ابْنُ أَبِيهِ لَا جَدِّهِ، وَكَذَلِكَ لَوْ نَسَبَ جِنْسًا إِلَى غَيْرِهِ ; كَقَوْلِهِ لِعَرَبِيٍّ: يَا نَبَطِيُّ، فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ عِنْدَهُ عَلَى الْمَشْهُورِ، وَكَذَلِكَ عِنْدَهُ إِذَا نَسَبَهُ لِقَبِيلَةٍ أُخْرَى غَيْرِ قَبِيلَتِهِ أَوْ نَفَاهُ عَنْ قَبِيلَتِهِ ; لِأَنَّهُ يُرَادُ بِهِ التَّشْبِيهُ بِتِلْكَ الْقَبِيلَةِ الَّتِي نَسَبُهُ لَهَا فِي الْأَخْلَاقِ أَوِ الْأَفْعَالِ، أَوْ عَدَمِ الْفَصَاحَةِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَلَا يَتَعَيَّنُ قَصْدُ الْقَذْفِ.
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] —Allah onu affetsin ve bağışlasın— şöyle dedi: Mâlik'ten zikredilen, Arap ile başkası arasındaki bu ayrım her yönüyle isabetli görünmemektedir. Örneğin bir Ruma "Ey Habeşî" diyen kimseye had vurulmamasının gerekçesi; onun maksadının, ahlak veya fiillerinin bazısında Habeşîye benzediğini kastetmiş olmasının zahir olmasıdır. Bu da Arapçada bilinen bir kullanımdır. Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre ise, bir kimseyi dedesinden nefyederek ona "Sen dedenin oğlu değilsin" derse had gerekmez; çünkü o doğru söylemektedir, zira o dedesinin değil babasının oğludur. Aynı şekilde bir ırkı/milleti diğerine nispet etse —örneğin bir Araba "Ey Nabatî" dese—, meşhur olan görüşe göre onun katında had gerekmez. Keza ona göre, bir kimseyi kendi kabilesinden başka bir kabileye nispet etse veya onu kabilesinden nefyetse [yine had gerekmez]; zira bununla ahlakta, fiillerde, fasih konuşamamada veya benzeri hususlarda nispet ettiği o kabileye benzetilmesi kastedilmiş olabilir, dolayısıyla kazif (zina isnadı) kastı kesinleşmiş olmaz.
وَقَالَ صَاحِبُ «تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ» : وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ: يَا نَبَطِيُّ، فَقَالَ: لَا حَدَّ عَلَيْهِ، اهـ، وَكَذَلِكَ لَا يُحَدُّ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ مَنْ قَالَ لِرَجُلٍ: يَا ابْنَ مَاءِ السَّمَاءِ، أَوْ نَسَبَهُ إِلَى عَمِّهِ أَوْ خَالِهِ خِلَافًا لِلْمَالِكِيَّةِ وَمَنْ وَافَقَهُمُ الْقَائِلِينَ بِحَدِّ مَنْ نَسَبَهُ لِعَمِّهِ وَنَحْوِهِ، أَوْ زَوْجِ أُمِّهِ الَّذِي هُوَ رَبِيبُهُ ; لِأَنَّ الْعَمَّ وَالْخَالَ كِلَاهُمَا كَالْأَبِّ فِي الشَّفَقَةِ، وَقَدْ يُرِيدُ التَّشْبِيهَ بِالْأَبِّ فِي الْمَحَبَّةِ وَالشَّفَقَةِ، وَقَوْلُهُ: ابْنُ مَاءِ السَّمَاءِ، فَإِنَّهُ قَدْ يُرَادُ بِهِ التَّشْبِيهُ فِي الْجُودِ وَالسَّمَاحَةِ وَالصَّفَاءِ، قَالُوا: وَكَانَ عَامِرُ بْنُ حَارِثَةَ: يُلَقَّبُ بِمَاءِ السَّمَاءِ لِكَرَمِهِ، وَأَنَّهُ يُقِيمُ مَالَهُ فِي الْقَحْطِ مَقَامَ الْمَطَرِ، قَالُوا: وَسُمِّيَتْ أُمُّ الْمُنْذِرِ بْنِ امْرِئِ الْقَيْسِ بِمَاءِ السَّمَاءِ، لِحُسْنِهَا وَجَمَالِهَا، وَقِيلَ لِأَوْلَادِهَا بَنِي مَاءِ السَّمَاءِ وَهُمْ مُلُوكُ الْعِرَاقِ، اهـ، وَإِنْ نَسَبَهُ لِجَدِّهِ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي ذَلِكَ لِصِحَّةِ نِسْبَتِهِ إِلَى جَدِّهِ ; كَمَا هُوَ وَاقِعٌ بِكَثْرَةٍ عَلَى مَرِّ الْأَزْمِنَةِ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ، اهـ، وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: أَنَّهُ إِنْ نَفَاهُ عَنْ أُمِّهِ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ.
Tebyînü'l-Hakâik sahibi şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, Kureyş'ten bir adama "Ey Nabatî" diyen bir kimse hakkında kendisine sorulmuş, o da "Ona had cezası yoktur" demiştir. Aynı şekilde Ebû Hanîfe'ye göre bir adama "Ey sema suyunun oğlu (İbn Mâissemâ)" diyen veya onu amcasına yahut dayısına nispet eden kimseye de had uygulanmaz. Bu, bir kimseyi amcasına ve benzerine yahut üvey oğlu olduğu annesinin kocasına nispet edene had vurulacağını söyleyen Mâlikîlerin ve onlara muvafakat edenlerin görüşünün aksinedir. Zira amca da dayı da şefkat hususunda baba gibidir ve bazen sevgi ve şefkatte babaya benzetilmek istenebilir. "Sema suyunun oğlu" sözüyle de cömertlik, hoşgörü ve berraklıkta benzetme kastedilmiş olabilir. Demişlerdir ki: Âmir b. Hârise cömertliğinden ve kıtlık zamanında malını yağmur yerine ikame ettiğinden dolayı "Mâüssemâ" (Sema Suyu) diye lakaplandırılmıştı. Yine demişlerdir ki: el-Münzir b. İmrüil-Kays'ın annesi de güzelliği ve cemalinden dolayı "Mâüssemâ" diye isimlendirilmiş, Irak kralları olan çocuklarına da "Benû Mâissemâ" denilmiştir. Şayet onu dedesine nispet ederse, Ebû Hanîfe'ye göre ona had gerekmez; dedesine nispet edilmesinin sahih olması sebebiyle bu hususta ihtilaf edilmemesi gerekir; nitekim bu durum, çağlar boyunca hiçbir inkâr olmaksızın çokça vuku bulmuştur. İmam Ahmed'in mezhebine göre ise: Şayet onu annesinden nefyederse had gerekmez.
وَاخْتُلِفَ عَنْهُ فِيمَنْ نَفَى رَجُلًا عَنْ قَبِيلَتِهِ أَوْ نَسَبَ جِنْسًا لِغَيْرِهِ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَإِذَا نَفَى رَجُلًا عَنْ أَبِيهِ، فَعَلَيْهِ الْحَدُّ، نَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ، وَكَذَلِكَ إِذَا نَفَاهُ عَنْ قَبِيلَتِهِ، وَبِهَذَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَحَمَّادٌ، اهـ.
Bir kimseyi kabilesinden nefyeden veya bir ırkı/milleti başkasına nispet eden kimse hakkında ondan farklı rivayetler gelmiştir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bir kimse bir adamı babasından nefyederse had cezası gerekir, Ahmed bunu açıkça belirtmiştir. Aynı şekilde onu kabilesinden nefyettiğinde de [hüküm böyledir]. İbrâhim en-Nehaî ve İshâk da böyle demiştir. Ebû Hanîfe, Sevrî ve Hammâd da bu görüşü benimsemiştir.
وَقَدْ عَلِمْتَ الْخِلَافَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالْمَشْهُورَ عَنْهُ بِمَا ذَكَرْنَاهُ قَرِيبًا، ثُمَّ قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ
Ebû Hanîfe'den gelen ihtilafı ve az önce zikrettiğimiz üzere ondan meşhur olan görüşü öğrenmiş bulunmaktasın. Daha sonra İbn Kudâme
فِي «الْمُغْنِي» : وَالْقِيَاسُ يَقْتَضِي أَلَّا يَجِبَ الْحَدُّ بِنَفْيِ الرَّجُلِ عَنْ قَبِيلَتِهِ ; وَلِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَعَيَّنُ فِيهِ الرَّمْيُ بِالزِّنَا، فَأَشْبَهَ مَا لَوْ قَالَ لِأَعْجَمِيٍّ: إِنَّكَ عَرَبِيٌّ، وَلَوْ قَالَ لِلْعَرَبِيِّ: أَنْتَ نَبَطِيٌّ أَوْ فَارِسِيٌّ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ التَّعْزِيرُ، نَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ ; لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنَّكَ نَبَطِيُّ اللِّسَانِ أَوِ الطَّبْعِ، وَحُكِيَ عَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ أُخْرَى أَنَّ عَلَيْهِ الْحَدَّ كَمَا لَوْ نَفَاهُ عَنْ أَبِيهِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ ; لِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ غَيْرَ الْقَذْفِ احْتِمَالًا كَثِيرًا فَلَا يَتَعَيَّنُ صَرْفُهُ إِلَيْهِ، وَمَتَى فَسَّرَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ بِالْقَذْفِ فَهُوَ قَاذِفٌ، اهـ مِنَ «الْمُغْنِي» .
el-Muğnî'de şöyle demiştir: Kıyas, bir adamı kabilesinden nefyetmekle haddin vacip olmamasını gerektirir; çünkü bunda zina isnadı kesinlik kazanmaz. Bu durum, Arap olmayan birine "Sen Arapsın" demesine benzer. Şayet bir Araba "Sen Nabatîsin" veya "Sen Farsîsin" derse ona had gerekmez, ta'zîr gerekir; Ahmed bunu açıkça belirtmiştir. Çünkü "senin lisanın veya tabiatın Nabatîdir" anlamı ihtimal dahilindedir. Ahmed'den, tıpkı babasından nefyetmiş gibi had vurulacağına dair başka bir rivayet de nakledilmiştir. Birinci rivayet daha sahihtir; Mâlik ve Şâfiî de bunu söylemiştir. Çünkü kazif dışında pek çok anlama gelme ihtimali vardır, bu sebeple kazfe yorulması gerekmez. Bunlardan herhangi birini kazif ile tefsir ettiği/açıkladığı zaman ise o kimse kazif yapmış olur. el-Muğnî'den [nakil] bitti.
وَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَسْأَلَةَ لَيْسَتْ فِيهَا نُصُوصٌ مِنَ الْوَحْيِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَا احْتَمَلَ غَيْرَ الْقَذْفِ مِنْ ذَلِكَ لَا يُحَدُّ صَاحِبُهُ ; لِأَنَّ الْحُدُودَ تُدْرَأُ بِالشُّبُهَاتِ وَاحْتِمَالُ الْكَلَامِ غَيْرَ الْقَذْفِ لَا يَقِلُّ عَنْ شُبْهَةٍ قَوِيَّةٍ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : أَنَّ الْأَشْعَثَ بْنَ قَيْسٍ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ «: لَا أُوتَى بِرَجُلٍ يَقُولُ: إِنَّ قُرَيْشًا لَيْسَتْ مِنْ كِنَانَةَ إِلَّا جَلَدْتُهُ» ، اهـ، وَانْظُرْ إِسْنَادَهُ.
Bu meselede ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğine göre bil ki, bu konuda vahiyden gelen [kesin] nasslar bulunmamaktadır. Zahir olan şudur ki, bunlardan kazif dışındaki anlamlara ihtimali olan sözler sebebiyle söyleyene had uygulanmaz; çünkü hadler şüphelerle düşürülür ve sözün kaziften başka anlama gelme ihtimali de kuvvetli bir şüpheden geri kalmaz. İbn Kudâme el-Muğnî'de şunu zikretmiştir: el-Eş'as b. Kays, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kureyş'in Kinâne'den olmadığını söyleyen bir kimse bana getirilirse mutlaka ona had vururum." İsnadına bakınız.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ: فِي أَحْكَامِ كَلِمَاتٍ مُتَفَرِّقَةٍ كَمَنْ قَالَ لِرَجُلٍ: يَا قَرْنَانُ، أَوْ يَا دَيُّوثُ، أَوْ يَا كَشْخَانُ، أَوْ يَا قَرْطَبَانُ، أَوْ يَا مَعْفُوجُ، أَوْ يَا قَوَّادُ، أَوْ يَا ابْنَ مُنْزِلَةِ الرُّكْبَانِ، أَوْ يَا ابْنَ ذَاتِ الرَّايَاتِ، أَوْ يَا مُخَنَّثُ، أَوْ قَالَ لِامْرَأَةٍ: يَا قَحْبَةُ.
Yirmi üçüncü mesele: Bir adama "Ey kornan (boynuzlu/pezevenk)", "Ey deyyus", "Ey keşhân", "Ey kartabân", "Ey ma'fûc (lutilik yapılan)", "Ey kavvad", "Ey kervancıları ağırlayan kadının oğlu", "Ey bayraklı fahişenin oğlu", "Ey muhannes (hünsa tabiatlı/kadınsı)" diyen veya bir kadına "Ey kahpe" diyen kimse gibi muhtelif kelimelerin hükümleri hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْعِبَارَاتِ الْمَذْكُورَةِ، فَمَذْهَبُ مَالِكٍ: هُوَ أَنْ مَنْ قَالَ لِرَجُلٍ: يَا قَرْنَانُ، لَزِمَهُ حَدُّ الْقَذْفِ لِزَوْجَتِهِ إِنْ طَلَبَتْهُ ; لِأَنَّ الْقَرْنَانَ عِنْدَ النَّاسِ زَوْجُ الْفَاعِلَةِ، وَكَذَلِكَ مَنْ قَالَ لِامْرَأَةٍ: يَا قَحْبَةُ، لَزِمَهُ الْحَدُّ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، وَكَذَلِكَ مَنْ قَالَ: يَا ابْنَ مُنْزِلَةِ الرُّكْبَانِ، أَوْ يَا ابْنَ ذَاتِ الرَّايَاتِ، كُلُّ ذَلِكَ فِيهِ حَدُّ الْقَذْفِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ، قَالُوا: لِأَنَّ الزَّانِيَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَتْ تُنْزِلُ الرُّكْبَانَ، وَتَجْعَلُ عَلَى بَابِهَا رَايَةً، وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ لَهُ: يَا مُخَنَّثُ، لَزِمَهُ الْحَدُّ إِنْ لَمْ يَحْلِفْ أَنَّهُ لَمْ يُرِدْ قَذْفًا، فَإِنْ حَلَفَ أَنَّهُ لَمْ يُرِدْهُ أُدِّبَ، وَلَمْ يُحَدَّ. قَالَهُ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» ، وَإِنْ قَالَ لَهُ: يَا ابْنَ الْفَاسِقَةِ، أَوْ يَا ابْنَ الْفَاجِرَةِ، أَوْ يَا فَاسِقُ، أَوْ يَا فَاجِرُ أَوْ يَا حِمَارُ ابْنَ الْحِمَارِ، أَوْ يَا كَلْبُ، أَوْ يَا ثَوْرُ، أَوْ يَا خِنْزِيرُ، وَنَحْوَ ذَلِكَ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ يُعَزَّرُ تَعْزِيرًا رَادِعًا حَسْبَمَا يَرَاهُ الْإِمَامُ، وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّهُ لَوْ قَالَ لَهُ: يَا فَاسِقُ، يَا كَافِرُ، يَا خَبِيثُ، يَا لِصُّ، يَا فَاجِرُ، يَا مُنَافِقُ، يَا لُوطِيُّ، يَا مَنْ يَلْعَبُ بِالصِّبْيَانِ، يَا آكِلَ الرِّبَا، يَا شَارِبَ الْخَمْرِ، يَا دَيُّوثُ، يَا مُخَنَّثُ، يَا خَائِنُ، يَا ابْنَ الْقَحْبَةِ، يَا زِنْدِيقُ، يَا قَرْطَبَانُ، يَا مَأْوَى الزَّوَانِي أَوِ اللُّصُوصِ، يَا حَرَامُ،
Bil ki ilim ehli zikredilen bu lafızlar hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in mezhebi şudur: Bir adama "Ey kornan" diyen kimseye, şayet karısı talep ederse, kadına yönelik kazif haddi lazım gelir; çünkü insanlar nezdinde kornan, zina eden kadının kocasıdır. Aynı şekilde bir kadına "Ey kahpe" diyen kimseye de Mâlikîlere göre had gerekir. Keza daha önce işaret edildiği üzere "Ey kervancıları ağırlayan kadının oğlu" veya "Ey bayraklı kadının oğlu" diyen kimse için de Mâlikîlere göre kazif haddi gerekir. Demişlerdir ki: Çünkü Câhiliye döneminde zina eden kadın kervancıları ağırlar ve kapısının üzerine bayrak koyardı. Aynı şekilde ona "Ey muhannes" dese, kazif kastetmediğine dair yemin etmedikçe had gerekir. Şayet kazif kastetmediğine yemin ederse tedip edilir (edep cezası verilir) fakat had vurulmaz; bunu el-Müdevvene'de söylemiştir. Ona "Ey fasık kadının oğlu", "Ey facire kadının oğlu" veya "Ey fasık", "Ey facir", "Ey eşeğin oğlu eşek", "Ey köpek", "Ey boğa/öküz", "Ey domuz" ve benzeri sözler söylerse had gerekmez; ancak devlet başkanının takdir edeceği caydırıcı bir ta'zîr cezası ile cezalandırılır. Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre ise şayet ona "Ey fasık, ey kâfir, ey habis, ey hırsız, ey facir, ey münafık, ey lûtî, ey çocuklarla oynayan, ey faiz yiyen, ey içki içen, ey deyyus, ey muhannes, ey hain, ey kahpenin oğlu, ey zındık, ey kartabân, ey fahişelerin veya hırsızların sığınağı, ey haram" derse,
أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ، وَعَلَيْهِ التَّعْزِيرُ، وَآكَدُ التَّعْزِيرِ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ تِسْعَةٌ وَثَلَاثُونَ سَوْطًا، وَأَمَّا لَوْ قَالَ لَهُ: يَا كَلْبُ، يَا تَيْسُ، يَا حِمَارُ، يَا خِنْزِيرُ، يَا بَقَرُ، يَا حَيَّةُ، يَا حَجَّامُ، يَا بَبْغَاءُ، يَا مُؤَاجِرُ، يَا وَلَدَ الْحَرَامِ، يَا عَيَّارُ، يَا نَاكِسُ، يَا مَنْكُوسُ، يَا سُخْرَةُ، يَا ضُحَكَةُ، يَا كَشْخَانُ، يَا أَبْلَهُ، يَا مَسُوسُ ; فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، وَلَا يُعَزَّرُ بِهَا، قَالَ صَاحِبُ «تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ» : لَا يُعَزَّرُ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ كُلِّهَا ; لِأَنَّ مِنْ عَادَتِهِمْ إِطْلَاقَ الْحِمَارِ وَنَحْوِهِ بِمَعْنَى الْبَلَادَةِ وَالْحِرْصِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، وَلَا يُرِيدُونَ بِهِ الشَّتِيمَةَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ يُسَمُّونَ بِهِ وَيَقُولُونَ: عِيَاضُ بْنُ حِمَارٍ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ وَجَمَلٌ ; وَلِأَنَّ الْمَقْذُوفَ لَا يَلْحَقُهُ شَيْنٌ بِهَذَا الْكَلَامِ، وَإِنَّمَا يَلْحَقُ بِالْقَاذِفِ، وَكُلُّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ آدَمِيٌّ، وَلَيْسَ بِكَلْبٍ وَلَا حِمَارٍ وَأَنَّ الْقَاذِفَ كَاذِبٌ فِي ذَلِكَ، وَحَكَى الْهِنْدُوَانِيُّ أَنَّهُ يُعَزَّرُ فِي زَمَانِنَا فِي مِثْلِ قَوْلِهِ: يَا كَلْبُ، يَا خِنْزِيرُ ; لِأَنَّهُ يُرَادُ بِهِ الشَّتْمُ فِي عُرْفِنَا.
bu lafızların hiçbirinde had uygulanmaz, ta'zîr gerekir. Hanefîlerde en üst ta'zîr cezası otuz dokuz kırbaçtır. Şayet ona "Ey köpek, ey teke, ey eşek, ey domuz, ey sığır, ey yılan, ey hacamatçı, ey papağan, ey ücretle tutulan, ey veled-i haram, ey haydut/serseri, ey nâkis, ey menkûs, ey maskara, ey güldürücü (komik), ey keşhân, ey ebleh, ey mesûs" derse; Hanefîlere göre bu lafızların hiçbirinde ona hiçbir ceza yoktur ve bunlarla ta'zîr de edilmez. Tebyînü'l-Hakâik sahibi şöyle demiştir: Bu lafızların tamamıyla ta'zîr uygulanmaz; çünkü onların âdetinde eşek ve benzeri lafızlar ahmaklık, hırs veya benzeri anlamlarda kullanılır, bununla sövmeyi kastetmezler. Görmez misin ki onlar bununla isimlendirirler ve 'İyâz b. Hımâr', 'Süfyân es-Sevrî', 'Ebû Sevr' ve 'Cemel' derler. Bir de kendisine kazif yapılan kimseye bu sözle bir leke/ayıp bulaşmaz, aksine kazif yapana bulaşır; zira herkes onun bir insan olduğunu, köpek veya eşek olmadığını ve kazif yapanın bunda yalancı olduğunu bilir. el-Hinduvânî ise bizim zamanımızda "Ey köpek", "Ey domuz" gibi sözlerde ta'zîr uygulanacağını nakletmiştir; çünkü örfümüzde bununla sövmek kastedilmektedir.
وَقَالَ شَمْسُ الْأَئِمَّةِ السَّرَخْسِيُّ: الْأَصَحُّ عِنْدِي أَنَّهُ لَا يُعَزَّرُ، وَقِيلَ: إِنْ كَانَ الْمَنْسُوبُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَشْرَافِ كَالْفُقَهَاءِ وَالْعَلَوِيَّةِ يُعَزَّرُ ; لِأَنَّهُ يُعَدُّ شَيْنًا فِي حَقِّهِ، وَتَلْحَقُهُ الْوَحْشَةُ بِذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْعَامَّةِ لَا يُعَزَّرُ، وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ، وَمِنَ الْأَلْفَاظِ الَّتِي لَا تُوجِبُ التَّعْزِيرَ قَوْلُهُ: يَا رُسْتَاقِيُّ، وَيَا ابْنَ الْأَسْوَدِ، وَيَا ابْنَ الْحَجَّامِ، وَهُوَ لَيْسَ كَذَلِكَ، اهـ مِنْ «تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ شَرْحِ كَنْزِ الدَّقَائِقِ فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ» .
Şemsü'l-Eimme es-Serahsî şöyle demiştir: Bana göre en sahih olanı ta'zîr edilmemesidir. Denildi ki: Kendisine [bu söz] söylenen kişi fakihler ve Alevîler gibi eşraftan ise ta'zîr edilir; çünkü bu onun hakkında bir leke/kusur sayılır ve bundan dolayı üzüntü ve yalnızlık hisseder. Eğer halktan (avamdan) ise ta'zîr edilmez. Bu konuda söylenenlerin en güzeli budur. Ta'zîri gerektirmeyen lafızlardan biri de gerçeği öyle olmadığı halde "Ey köylü/rustakî", "Ey siyahın oğlu" ve "Ey hacamatçının oğlu" demesidir. Hanefî fıkhına dair Tebyînü'l-Hakâik Şerhu Kenzi'd-Dekâik'ten nakil bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَمَّا الْأَلْفَاظُ الَّتِي ذَكَرْنَا عَنْهُمْ أَنَّهَا تُوجِبُ التَّعْزِيرَ فَوُجُوبُ التَّعْزِيرِ بِهَا كَمَا ذَكَرُوا وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَأَمَّا الْأَلْفَاظُ الَّتِي ذَكَرْنَا عَنْهُمْ أَنَّهَا لَا تَعْزِيرَ فِيهَا، فَالْأَظْهَرُ عِنْدَنَا أَنَّهَا يَجِبُ فِيهَا التَّعْزِيرُ ; لِأَنَّهَا كُلُّهَا شَتْمٌ وَعَيْبٌ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَنْ قَالَ لِإِنْسَانٍ: يَا كَلْبُ، يَا خِنْزِيرُ، يَا حِمَارُ، يَا تَيْسُ، يَا بَقَرُ، إِلَى آخِرِهِ، أَنَّ هَذَا شَتْمٌ وَاضِحٌ لَا خَفَاءَ بِهِ وَلَيْسَ مُرَادُهُ أَنَّ الْإِنْسَانَ كَلْبٌ أَوْ خِنْزِيرٌ، وَلَكِنَّ مُرَادَهُ تَشْبِيهُ الْإِنْسَانِ بِالْكَلْبِ وَالْخِنْزِيرِ فِي الْخِسَّةِ وَالصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ كَمَا لَا يَخْفَى، فَهُوَ مِنْ نَوْعِ التَّشْبِيهِ الَّذِي يُسَمِّيهِ الْبَلَاغِيُّونَ تَشْبِيهًا بَلِيغًا وَلَا شَكَّ أَنَّ عَاقِلًا قِيلَ لَهُ: يَا كَلْبُ، أَوْ يَا خِنْزِيرُ مَثَلًا أَنَّ ذَلِكَ يُؤْذِيهِ، وَلَا يُشَكُّ أَنَّهُ شَتْمٌ، فَهُوَ أَذًى ظَاهِرٌ، وَعَلَيْهِ فَالظَّاهِرُ التَّعْزِيرُ فِي الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ، وَكَوْنُهُمْ يُسَمُّونَ الرَّجُلَ حِمَارًا أَوْ كَلْبًا لَا يُنَافِي ذَلِكَ ; لِأَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُسَمِّي ابْنَهُ بَاسِمٍ قَبِيحٍ لَا يَرْضَى غَيْرُهُ أَنْ يُعَابَ بِهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ إِنْ قَالَ لِرَجُلٍ: يَا ابْنَ الْأَسْوَدِ، وَلَيْسَ أَبُوهُ وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَجْدَادِهِ بِأَسْوَدَ، أَنَّهُ يَلْزَمُهُ الْحَدُّ لِأَنَّهُ نَفْيٌ لِنَسَبِهِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: يَا ابْنَ الْحَجَّامِ إِنْ لَمْ يَكُنْ أَبُوهُ وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَجْدَادِهِ حَجَّامًا فَهُوَ قَذْفٌ ; لِأَنَّهُ نَفْيٌ لِنَسَبِهِ وَإِلْصَاقٌ لَهُ بِأَسْوَدَ أَوْ حَجَّامٍ لَيْسَ
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] —Allah onu affetsin ve bağışlasın— şöyle dedi: Onlardan ta'zîri gerektirdiğini aktardığımız lafızlara gelince, bunlarla ta'zîrin vücubu belirttikleri gibi açıktır ve bunda bir müşkillik yoktur. Onlardan ta'zîr gerekmediğini aktardığımız lafızlara gelince, bize göre daha zahir olan görüş bunlarda da ta'zîrin vacip olduğudur; zira bunların hepsi sövgü ve ayıplamadır. Gizli değildir ki bir insana "Ey köpek, ey domuz, ey eşek, ey teke, ey sığır..." diyen kimsenin bu sözü, gizli olmayan açık bir sövgüdür; maksadı da o insanın bizzat köpek veya domuz olması değil, gizli olmadığı üzere o insanı alçaklıkta ve yerilmiş vasıflarda köpeğe ve domuza benzetmektir. Bu, belagat âlimlerinin 'beliğ teşbih' olarak adlandırdıkları benzetme türündendir. Şüphe yoktur ki aklı başında birine örneğin "Ey köpek" veya "Ey domuz" denildiğinde bu ona eziyet verir ve bunun bir sövgü olduğunda şüphe edilmez, dolayısıyla bu açık bir eziyettir. Buna binaen, zikredilen bu lafızlarda ta'zîr uygulanması zahir olan hükümdür. İnsanların [çocuklarını] eşek veya köpek diye isimlendirmeleri de buna engel teşkil etmez; çünkü insanlardan kimi çocuğuna başkasının kendisiyle ayıplanmaya asla razı olmayacağı çirkin bir isim koyabilir. Zahir olan şudur ki, bir adama babası veya dedelerinden biri siyah olmadığı halde "Ey siyahın oğlu" derse, onun nesebini nefyetmiş olduğundan dolayı had gerekir. Aynı şekilde "Ey hacamatçının oğlu" sözü de babası veya dedelerinden biri hacamatçı değilse kaziftir; çünkü bu da onun nesebini nefyetmek ve onu kendisiyle
بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ نَسَبٌ ; كَمَا هُوَ قَوْلُ الْمَالِكِيَّةِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ.
aralarında nesep bağı olmayan bir siyaha veya hacamatçıya yapıştırmaktır; nitekim bu, Mâlikîlerin ve onlara muvafakat edenlerin görüşüdür.
وَقَالَ صَاحِبُ «تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ» : وَتَفْسِيرُ الْقَرْطَبَانِ هُوَ الَّذِي يَرَى مَعَ امْرَأَتِهِ أَوْ مَحْرَمِهِ رَجُلًا، فَيَدَعُهُ خَالِيًا بِهَا، وَقِيلَ: هُوَ السَّبَبُ لِلْجَمْعِ بَيْنَ اثْنَيْنِ لِمَعْنًى غَيْرِ مَمْدُوحٍ، وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي يَبْعَثُ امْرَأَتَهُ مَعَ غُلَامٍ بَالِغٍ أَوْ مَعَ مُزَارِعِهِ إِلَى الضَّيْعَةِ، أَوْ يَأْذَنُ لَهُمَا بِالدُّخُولِ عَلَيْهَا فِي غَيْبَتِهِ، اهـ مِنْهُ.
Tebyînü'l-Hakâik sahibi şöyle demiştir: Kartabânın tefsiri; karısı veya mahremi ile birlikte bir adamı görüp de onu onunla baş başa bırakan kimsedir. Denildi ki: O, övgüye layık olmayan bir maksatla iki kişiyi bir araya getirmeye sebep olan kimsedir. Yine denildi ki: O, karısını büluğ çağına ermiş bir köle veya çiftçisiyle çiftliğe gönderen yahut gıyabında onların karısının yanına girmesine izin veren kimsedir. Ondan nakil bitti.
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَإِنْ قَالَ لِرَجُلٍ: يَا دَيُّوثُ، أَوْ يَا كَشْخَانُ، فَقَالَ أَحْمَدُ: يُعَزَّرُ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ الْحَرْبِيُّ: الدَّيُّوثُ الَّذِي يُدْخِلُ الرِّجَالَ عَلَى امْرَأَتِهِ، وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الْقَرْطَبَانُ الَّذِي يَرْضَى أَنْ يَدْخُلَ الرِّجَالُ عَلَى امْرَأَتِهِ، وَقَالَ: الْقَرْنَانُ وَالْكَشْخَانُ لَمْ أَرَهُمَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمَعْنَاهُ عِنْدَ الْعَامَّةِ مِثْلُ مَعْنَى الدَّيُّوثِ، أَوْ قَرِيبٌ مِنْهُ، فَعَلَى الْقَاذِفِ بِهِ التَّعْزِيرُ عَلَى قِيَاسِ قَوْلِهِ فِي الدَّيُّوثِ ; لِأَنَّهُ قَذَفَهُ بِمَا لَا حَدَّ فِيهِ، وَقَالَ خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لِلرَّجُلِ: يَا قَرْنَانُ إِذَا كَانَ لَهُ أَخَوَاتٌ، أَوْ بَنَاتٌ فِي الْإِسْلَامِ ضُرِبَ الْحَدَّ، يَعْنِي أَنَّهُ قَاذِفٌ لَهُنَّ، وَقَالَ خَالِدٌ عَنْ أَبِيهِ: الْقَرْنَانُ عِنْدَ الْعَامَّةِ مَنْ لَهُ بَنَاتٌ، وَالْكَشْخَانُ: مَنْ لَهُ أَخَوَاتٌ، يَعْنِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ إِذَا كَانَ يُدْخِلُ الرِّجَالَ عَلَيْهِنَّ، وَالْقَوَّادُ عِنْدَ الْعَامَّةِ: السِّمْسَارُ فِي الزِّنَى، وَالْقَذْفُ بِذَلِكَ كُلِّهِ يُوجِبُ التَّعْزِيرَ ; لِأَنَّهُ قَذْفٌ بِمَا لَا يُوجِبُ الْحَدَّ، اهـ مِنَ «الْمُغْنِي» ، وَقَالَ فِي «الْمُغْنِي» أَيْضًا الْمَنْصُوصُ عَنْ أَحْمَدَ فِيمَنْ قَالَ: يَا مَعْفُوجُ أَنَّ عَلَيْهِ الْحَدَّ، وَظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ يَقْتَضِي أَنْ يُرْجَعَ إِلَى تَفْسِيرِهِ، فَإِنْ فُسِّرَ بِغَيْرِ الْفَاحِشَةِ مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: أَرَدْتُ يَا مَفْلُوجُ، أَوْ يَا مُصَابًا دُونَ الْفَرْجِ وَنَحْوَ هَذَا، فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ فَسَّرَهُ بِمَا لَا حَدَّ فِيهِ، وَإِنْ فَسَّرَهُ بِعَمَلِ قَوْمِ لُوطٍ فَعَلَيْهِ الْحَدُّ ; كَمَا لَوْ صَرَّحَ بِهِ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْقَامُوسِ» : الْقَرْنَانُ: الدَّيُّوثُ الْمُشَارِكُ فِي قَرِينَتِهِ لِزَوْجَتِهِ، اهـ مِنْهُ، وَقَالَ فِي «الْقَامُوسِ» أَيْضًا: الْقَرْطَبَانُ بِالْفَتْحِ الدَّيُّوثُ، وَالَّذِي لَا غَيْرَةَ لَهُ أَوِ الْقُوَّادُ، اهـ مِنْهُ، وَقَالَ فِي «الْقَامُوسِ» : وَالتَّدَيُّثُ الْقِيَادَةُ، وَفِي «الْقَامُوسِ» تَحْتَ الْخَطِّ لَا بَيْنَ قَوْسَيْنِ الْكَشْخَانُ وَيُكْسَرُ: الدَّيُّوثُ، وَكَشَّخَهُ تَكْشِيخًا، وَكَشْخَنَهُ، قَالَ لَهُ: يَا كَشْخَانُ، اهـ مِنْهُ، وَهُوَ بِالْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ، وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «صِحَاحِهِ» : وَالدَّيُّوثُ الْقُنْذُعُ وَهُوَ الَّذِي لَا غَيْرَةَ لَهُ، اهـ مِنْهُ.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bir adama "Ey deyyus" veya "Ey keşhân" derse, Ahmed "Ta'zîr edilir" demiştir. İbrâhim el-Harbî şöyle demiştir: Deyyus, erkekleri karısının yanına sokan kimsedir. Sa'leb ise şöyle demiştir: Kartabân, erkeklerin karısının yanına girmesine razı olan kimsedir; kornan ve keşhân lafızlarını ise Arapların kelamında görmedim; halk nezdindeki anlamı deyyusun anlamı gibi veya ona yakındır, dolayısıyla bununla kazif yapana deyyus hakkındaki sözünün kıyasıyla ta'zîr gerekir; çünkü haddi gerektirmeyen bir şeyle kazifte bulunmuştur. Hâlid b. Yezîd, babasından rivayetle, bir adama "Ey kornan" diyen kişi hakkında; şayet o adamın İslam'da [müslüman] kız kardeşleri veya kızları varsa had vurulur, yani onlara kazifte bulunmuştur demiştir. Hâlid babasından naklen demiştir ki: Avam nezdinde kornan kızları olan kimsedir, keşhân ise kız kardeşleri olan kimsedir; yani —Allah en iyisini bilir— erkekleri onların yanına soktuğu takdirde. Avam nezdinde kavvad ise zinada aracılık yapan (pezevenk) kimsedir. Bütün bunlarla kazif ta'zîri gerektirir; çünkü bu, haddi gerektirmeyen bir şeyle kazifte bulunmaktır. el-Muğnî'den [nakil] bitti. Yine el-Muğnî'de şöyle demiştir: "Ey ma'fûc" diyen kimse hakkında Ahmed'den açıkça nakledilen [hüküm], ona had gerekeceğidir. el-Hırakî'nin sözünün zahiri ise onun tefsirine müracaat edilmesini gerektirir; şayet fuhşiyat dışında bir şeyle tefsir ederse, örneğin "Ey felçli (meflûc)" veya "Ey fercin dışından bir yere isabet almış olan" ve benzeri bir şeyi kastettim derse had gerekmez; çünkü haddi gerektirmeyen bir şeyle tefsir etmiştir. Şayet Lût kavminin ameliyle tefsir ederse, tıpkı bunu açıkça söylemiş gibi had gerekir. el-Kâmûs sahibi şöyle demiştir: Kornan: Karısı hususunda ortağı bulunan deyyustur. Ondan nakil bitti. Yine el-Kâmûs'ta şöyle demiştir: Fetha ile el-Kartabân: Deyyus, gayreti (kıskançlığı) olmayan kimse veya kavvaddır. Ondan nakil bitti. Yine el-Kâmûs'ta: Tedeyyüs, kavvadlık yapmaktır, demiştir. el-Kâmûs'ta satır altında parantezsiz olarak: el-Keşhân ve kesre ile [el-Kişhân]: Deyyustur; 'keşşehehû tekşîhan' ve 'keşhanehû' [fiilleri], ona "Ey keşhân" dedi demektir; ondan nakil bitti, noktalı hâ (خ) iledir. el-Cevherî es-Sıhâh'ında şöyle demiştir: Deyyus, kunzü'dür; o da gayreti (kıskançlığı) olmayan kimsedir; ondan nakil bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ التَّحْقِيقَ فِي جَمِيعِ الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا أَنَّهَا تَتْبَعُ الْعُرْفَ الْجَارِيَ فِي الْبَلَدِ الَّذِي قِيلَتْ فِيهِ،
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] —Allah onu affetsin ve bağışlasın— şöyle dedi: Âlimlerin kelamını aktardığımız zikredilen bütün lafızlarda tahkik ehlinin benimsediği ve zahir olan görüş şudur: Bu lafızlar, söylendikleri memlekette cari olan örfe tabidir.
فَإِنْ كَانَ مِنْ عُرْفِهِمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا الشَّتْمُ بِمَا لَا يُوجِبُ الْحَدَّ وَجَبَ التَّعْزِيرُ ; لِأَجْلِ الْأَذَى وَلَا حَدَّ، وَإِنْ كَانَ عُرْفُهُمْ أَنَّهَا يُرَادُ بِهَا الشَّتْمُ بِالزِّنَى، أَوْ نَفْيِ النَّسَبِ، وَكَانَ ذَلِكَ مَعْرُوفًا أَنَّهُ هُوَ الْمَقْصُودُ عُرْفًا، وَجَبَ الْحَدُّ ; لِأَنَّ الْعُرْفَ مُتَّبَعٌ فِي نَحْوِ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Eğer onların örfünde bunlarla haddi gerektirmeyen bir şekilde sövmek kastediliyorsa, verilen eziyet sebebiyle ta'zîr vacip olur ve had gerekmez. Şayet onların örfünde bunlarla zina ile sövmek veya nesebi nefyetmek kastediliyorsa ve örfen kastedilenin bu olduğu biliniyorsa had vacip olur; zira bu gibi hususlarda örfe uyulur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ: فِي حُكْمِ مَنْ قَذَفَ مُحْصَنًا بَعْدَ مَوْتِهِ، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : مَنْ قَذَفَ مَيِّتًا فَلِوَلَدِهِ وَإِنْ سَفُلَ وَأَبِيهِ وَإِنْ عَلَا الْقِيَامُ بِذَلِكَ، وَمَنْ قَامَ مِنْهُمْ أَخَذَهُ بِحَدِّهِ، وَإِنْ كَانَ ثَمَّ مَنْ هُوَ أَقْرَبُ مِنْهُ ; لِأَنَّهُ عَيْبٌ، وَلَيْسَ لِلْإِخْوَةِ، وَسَائِرِ الْعَصَبَةِ مَعَ هَؤُلَاءِ قِيَامٌ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ هَؤُلَاءِ وَاحِدٌ فَلِلْعَصَبَةِ الْقِيَامُ، اهـ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَوَّاقِ.
Yirmi dördüncü mesele: Ölümünden sonra muhsan birine kazifte bulunan kimsenin hükmü hakkındadır. Bu hususta Mâlik'in mezhebi, el-Müdevvene'deki şu sözüdür: Ölmüş birine kazifte bulunan kimseye karşı, ne kadar aşağı inerse insin çocuğu ve ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babası dava açma hakkına sahiptir. Onlardan kim dava açarsa, orada ondan daha yakın biri bulunsa dahi onun adına haddi uygulatır; çünkü bu bir ayıptır. Bunlar varken kardeşlerin ve diğer asabenin dava açma hakkı yoktur; şayet bunlardan hiç kimse yoksa dava açma hakkı asabenindir. el-Mevvâk'ın nakli vasıtasıyla nakil bitti.
وَحَاصِلُهُ: أَنَّ الْمَيِّتَ الْمَقْذُوفَ يُحَدُّ قَاذِفُهُ بِطَلَبِ مَنْ وُجِدَ مِنْ فُرُوعِهِ، وَإِنْ سَفُلُوا أَوْ وَاحِدٍ مِنْ أُصُولِهِ، وَإِنْ عَلَوْا، وَلَا كَلَامَ فِي حَالِ وُجُودِ الْأُصُولِ أَوِ الْفُرُوعِ لِغَيْرِهِمْ مِنَ الْإِخْوَةِ وَالْعَصَبَةِ، فَإِنْ لَمْ يُوجَدْ مِنَ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ أَحَدٌ، فَلِلْإِخْوَةِ وَالْعَصَبَةِ الْقِيَامُ، وَيُحَدُّ لِلْمَقْذُوفِ بِطَلَبِهِمْ، هَذَا حَاصِلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَظَاهِرُهُ عَدَمُ الْفَرْقِ بَيْنَ كَوْنِ الْمَقْذُوفِ الْمَيِّتِ أَبًا أَوْ أُمًّا، وَبَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يُفَرِّقُ بَيْنَ قَذْفِ الْأَبِ وَالْأُمِّ ; لِأَنَّ قَذْفَ الْأُمِّ بِالزِّنَى فِيهِ قَدْحٌ فِي نَسَبِ وَلَدِهَا ; لِأَنَّ ابْنَ الزَّانِيَةِ قَدْ يَكُونُ لِغَيْرِ أَبِيهِ مِنْ أَجْلِ زِنَا أُمِّهِ.
Hülasası şudur: Kazifte bulunulan meyyitin kazifçisine, ne kadar aşağı inerse insin füruundan bulunan birinin veya ne kadar yukarı çıkarsa çıksın usulünden birinin talebiyle had uygulanır. Usul veya füruun bulunması halinde kardeşler ve asabeden olan diğer kimselere söz hakkı düşmez. Şayet usul ve fürudan hiç kimse bulunmazsa, kardeşlerin ve asabenin dava açma hakkı vardır ve onların talebiyle kazifte bulunulan kimse adına had tatbik edilir. Bu meselede Mâlik'in mezhebinin hülasası budur; zahirine göre kazifte bulunulan ölünün baba veya anne olması arasında bir fark yoktur. Bazı ilim ehli ise babaya kazif ile anneye kazif arasını ayırır; çünkü anneye zina isnat etmekte çocuğunun nesebine ta'n etme vardır, zira zina eden kadının çocuğu annesinin zinası sebebiyle babasından başkasına ait olabilir.
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَإِنْ قَذَفَ أُمَّهُ وَهِيَ مَيِّتَةٌ مُسْلِمَةً كَانَتْ أَوْ كَافِرَةً حُرَّةً أَوْ أَمَةً، حُدَّ الْقَاذِفُ إِذَا طَلَبَ الِابْنُ وَكَانَ حُرًّا مُسَلِمًا، أَمَّا إِذَا قُذِفَتْ وَهِيَ فِي الْحَيَاةِ، فَلَيْسَ لِوَلَدِهَا الْمُطَالَبَةُ ; لِأَنَّ الْحَقَّ لَهَا، فَلَا يُطَالِبُ بِهِ غَيْرُهَا، وَلَا يَقُومُ غَيْرُهَا مَقَامَهَا، سَوَاءٌ كَانَتْ مَحْجُورًا عَلَيْهَا أَوْ غَيْرَ مَحْجُورٍ عَلَيْهَا، لِأَنَّهُ حَقٌّ يَثْبُتُ لِلتَّشَفِّي فَلَا يَقُومُ فِيهِ غَيْرُ الْمُسْتَحِقِّ مَقَامَهُ كَالْقِصَاصِ، وَتُعْتَبَرُ حَصَانَتُهَا ; لِأَنَّ الْحَقَّ لَهَا فَتُعْتَبَرُ حَصَانَتُهَا كَمَا لَوْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ، وَأَمَّا إِنْ قُذِفَتْ وَهِيَ مَيِّتَةٌ، فَإِنَّ لِوَلَدِهَا الْمُطَالَبَةَ ; لِأَنَّهُ قَدْحٌ فِي نَسَبِهِ، وَلِأَنَّهُ يَقْذِفُ أُمَّهُ بِنِسْبَتِهِ إِلَى أَنَّهُ ابْنُ زِنًى، وَلَا يُسْتَحَقُّ ذَلِكَ بِطَرِيقِ الْإِرْثِ، وَلِذَلِكَ تُعْتَبَرُ الْحَصَانَةُ فِيهِ، وَلَا تُعْتَبَرُ الْحَصَانَةُ فِي أُمِّهِ ; لِأَنَّ الْقَذْفَ لَهُ، وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا يَجِبُ الْحَدُّ بِقَذْفِ مَيِّتَةٍ بِحَالٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ ; لِأَنَّهُ قَذْفٌ لِمَنْ لَا تَصِحُّ مِنْهُ الْمُطَالَبَةُ، فَأَشْبَهَ قَذْفَ الْمَجْنُونِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنْ كَانَ الْمَيِّتُ مُحْصَنًا فَلِوَلِيِّهِ الْمُطَالَبَةُ، وَيَنْقَسِمُ بِانْقِسَامِ الْمِيرَاثِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُحْصَنًا فَلَا حَدَّ عَلَى قَاذِفِهِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمُحْصَنٍ، فَلَا يَجِبُ الْحَدُّ بِقَذْفِهِ كَمَا لَوْ كَانَ حَيًّا، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يَرَوْنَ الْحَدَّ عَلَى مَنْ يَقْذِفُ مَنْ لَيْسَ مُحْصَنًا حَيًّا وَلَا مَيِّتًا ; لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bir kimse, ölmüş olan annesine —ister müslüman ister kâfir, ister hür ister cariye olsun— kazifte bulunursa, oğlu talep ettiğinde ve oğlu da hür ve müslüman olduğunda kazifçiye had vurulur. Fakat kadın hayattayken kazifte bulunulursa çocuğunun dava hakkı yoktur; çünkü hak kadına aittir, binâenaleyh ondan başkası bunu talep edemez ve kadın ister hacr altında (kısıtlı) olsun ister olmasın başkası onun makamına geçemez. Zira bu, gönül ferahlığı (öç alma) için sabit olan bir haktır, dolayısıyla kısasta olduğu gibi hak sahibinden başkası onun yerine geçemez; kadının ihsanı (iffeti) muteberdir, çünkü hak onundur, tıpkı çocuğu olmadığındaki gibi onun ihsanı şart koşulur. Kadın ölmüşken kazifte bulunulmasına gelince; çocuğun dava hakkı vardır, çünkü bu onun nesebine ta'ndır ve annesine zina isnat etmekle onu veled-i zina olmakla itham etmektedir. Bu hak miras yoluyla hak edilmez; bu sebeple çocukta ihsan şartı aranır da annesinde ihsan şartı aranmaz, çünkü kazif çocuğa yapılmıştır. Ebû Bekir şöyle demiştir: Ölmüş bir kadına kazif sebebiyle hiçbir surette had vacip olmaz; bu re'y ehlinin de görüşüdür, çünkü bu, kendisinden dava talebi sahih olmayan birine kazifte bulunmaktır, dolayısıyla mecnuna kazifte bulunmaya benzer. Şâfiî ise şöyle demiştir: Şayet ölü muhsan ise velisinin dava hakkı vardır ve bu hak mirasın taksimi gibi taksim edilir; eğer muhsan değilse kazifçisine had gerekmez, çünkü muhsan değildir, nitekim hayatta olsaydı da kazif sebebiyle had gerekmezdi. İlim ehlinin ekserisi ister hayatta ister ölü olsun muhsan olmayana kazifte bulunan kimseye had uygulanmayacağı görüşündedir; çünkü
يُحَدَّ بِقَذْفِ غَيْرِ الْمُحْصَنِ إِذَا كَانَ حَيًّا فَلِأَنْ لَا يُحَدَّ بِقَذْفِهِ مَيِّتًا أَوْلَى، وَلَنَا قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْمُلَاعَنَةِ «: وَمَنْ رَمَى وَلَدَهَا فَعَلَيْهِ الْحَدُّ» ، يَعْنِي: مَنْ رَمَاهُ بِأَنَّهُ وَلَدُ زِنًى، وَإِذَا وَجَبَ بِقَذْفِ وَلَدِ الْمُلَاعَنَةِ بِذَلِكَ، فَبِقَذْفِ غَيْرِهِ أَوْلَى ; وَلِأَنَّ أَصْحَابَ الرَّأْيِ أَوْجَبُوا الْحَدَّ عَلَى مَنْ نَفَى رَجُلًا عَنْ أَبِيهِ إِذَا كَانَ أَبَوَاهُ حُرَّيْنِ مُسْلِمَيْنِ، وَلَوْ كَانَا مَيِّتَيْنِ، وَالْحَدُّ إِنَّمَا وَجَبَ لِلْوَلَدِ ; لِأَنَّ الْحَدَّ لَا يُورَثُ عِنْدَهُمْ، فَأَمَّا إِنْ قُذِفَتْ أُمُّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا، وَهُوَ مُشْرِكٌ أَوْ عَبْدٌ، فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ فِي ظَاهِرِ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ، سَوَاءٌ كَانَتِ الْأُمُّ حُرَّةً مُسْلِمَةً أَوْ لَمْ تَكُنْ، وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: إِذَا قَالَ لِكَافِرٍ أَوْ عَبْدٍ: لَسْتَ لِأَبِيكَ، وَأَبَوَاهُ حُرَّانِ مُسْلِمَانِ فَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَإِنْ قَالَ لِعَبْدٍ أُمُّهُ حُرَّةٌ وَأَبُوهُ عَبْدٌ: لَسْتَ لِأَبِيكَ فَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَإِنْ كَانَ الْعَبْدُ لِلْقَاذِفِ عِنْدَ أَبِي ثَوْرٍ، وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: يَصِحُّ أَنْ يَحُدَّ الْمَوْلَى لِعَبْدِهِ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ هَذَا قَذْفٌ لِأُمِّهِ فَيُعْتَبَرُ إِحْصَانُهَا دُونَ إِحْصَانِهِ ; لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ حَيَّةً كَانَ الْقَذْفُ لَهَا فَكَذَلِكَ إِذَا كَانَتْ مَيِّتَةً، وَلِأَنَّ مَعْنَى هَذَا: أَنَّ أُمَّكَ زَنَتْ فَأَتَتْ بِكَ مِنَ الزِّنَى، فَإِذَا كَانَ مِنَ الزِّنَى مَنْسُوبًا إِلَيْهَا كَانَتْ هِيَ الْمَقْذُوفَةَ دُونَ وَلَدِهَا، وَلَنَا مَا ذَكَرْنَاهُ ; وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْقَذْفُ لَهَا لَمْ يَجِبِ الْحَدُّ، لَأَنَّ الْكَافِرَ لَا يَرِثُ الْمُسْلِمَ، وَالْعَبْدَ لَا يَرِثُ الْحُرَّ؛ وَلِأَنَّهُمْ لَا يُوجِبُونَ الْحَدَّ لِقَذْفِ مَيِّتَةٍ بِحَالٍ، فَيَثْبُتُ أَنَّ الْقَذْفَ لَهُ فَيُعْتَبَرُ إِحْصَانُهُ دُونَ إِحْصَانِهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، اهـ بُطُولِهِ مِنَ «الْمُغْنِي» .
hayattayken muhsan olmayana kazif sebebiyle had vurulmadığına göre, ölü iken kazif sebebiyle had vurulmaması evleviyetle geçerlidir. Bizim delilimiz ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mülâane yapan kadın hakkındaki şu sözüdür: "Onun çocuğuna [zina isnat eden] kimseye had gerekir"; yani kim onu veled-i zina olmakla itham ederse [ona had gerekir]. Mülâane yapan kadının çocuğuna bu isnatta bulunmakla had vacip olduğuna göre, başkasının çocuğuna yapılmasında evleviyetle vacip olur. Bir diğer delil de re'y ehlinin; anne ve babası hür ve müslüman olduğu takdirde —ölmüş olsalar dahi— bir adamı babasından nefyeden kimseye haddi vacip kılmalarıdır; had ise ancak çocuk için vacip olmuştur, çünkü onlara göre had miras kalmaz. Şayet annesine ölümünden sonra kazifte bulunulur da çocuğu müşrik veya köle olursa, el-Hırakî'nin sözünün zahirine göre anne ister hür ve müslüman olsun ister olmasın ona had gerekmez. Ebû Sevr ve re'y ehli ise şöyle demiştir: Bir kâfire veya köleye, anne ve babası hür ve müslüman olduğu halde "Sen babanın oğlu değilsin" dese ona had gerekir. Annesi hür ve babası köle olan bir köleye "Sen babanın oğlu değilsin" dese yine ona had gerekir; Ebû Sevr'e göre köle kazifte bulunan kimsenin mülkü olsa dahi [hüküm böyledir]. Re'y ehli, efendinin kölesi adına had talep etmesinin sahih olduğunu söylemiş ve şöyle delil getirmişlerdir: Bu, annesine yönelik bir kaziftir, dolayısıyla çocuğun ihsanı değil annenin ihsanı muteberdir; çünkü hayatta olsaydı kazif ona ait olacaktı, ölü olduğunda da böyledir. Bir de bunun manası şudur: Senin annen zina etti ve seni zinadan dünyaya getirdi; zinadan dünyaya gelmek ona nispet edildiğine göre maktûfe (kendisine kazifte bulunulan) çocuğu değil kadının kendisidir. Bizim delilimiz ise zikrettiğimiz hususlardır; ayrıca şayet kazif anneye ait olsaydı had vacip olmazdı, çünkü kâfir müslümana, köle de hüre mirasçı olamaz; bir de onlar hiçbir surette ölüye kaziften dolayı haddi vacip görmezler. Böylece kazfin çocuğa yönelik olduğu sabit olur, dolayısıyla annenin değil çocuğun ihsanı muteber kılınır. Doğrusunu Allah bilir. el-Muğnî'den uzunca yapılan nakil bitti.
وَقَدْ رَأَيْتَ فِي كَلَامِهِ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي رَمْيِ الْمَرْأَةِ الْمَيِّتَةِ، إِنْ كَانَ لَهَا أَوْلَادٌ، وَرَمْيِ الْمَرْأَةِ الْحَيَّةِ الَّتِي لَهَا أَوْلَادٌ، وَبِهِ نَعْلَمُ أَنَّ الْحَدَّ يُوَرَّثُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ، إِلَّا أَنَّهُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ لَا يَطْلُبُهُ إِلَّا الْفُرُوعُ وَالْأُصُولُ، وَيُحَدُّ بِطَلَبِ كُلٍّ مِنْهُمْ، وَإِنْ كَانَ يُوجَدُ مِنْهُمْ مَنْ هُوَ أَقْرَبُ مِنْ طَالِبِ الْحَدِّ، وَأَنَّهُ عِنْدَ عَدَمِ الْفُرُوعِ وَالْأُصُولِ يُطَالِبُ بِهِ الْإِخْوَةُ وَالْعَصَبَةُ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ وَرِثُوا ذَلِكَ الْحَقَّ فِي الْجُمْلَةِ عَنِ الْمَقْذُوفِ الْمَيِّتِ، وَأَنَّ الشَّافِعِيَّةَ يَقُولُونَ: إِنَّهُ يَنْقَسِمُ بِانْقِسَامِ الْمِيرَاثِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ الْمُغْنِي فِي كَلَامِهِ الْمَذْكُورِ، وَأَنَّ الْحَنَفِيَّةَ يَقُولُونَ: إِنَّ الْحَدَّ لَا يُورَثُ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْمَذْهَبِ الْحَنْبَلِيِّ، وَأَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ: لَا يُحَدُّ مَنْ قَذَفَ مَيِّتَةً بِحَالٍ.
Onun kelamında ilim ehlinin, çocukları olan ölü kadına zina isnadı ile çocukları olan diri kadına zina isnadı hakkındaki görüşlerini görmüş bulunmaktasın. Buradan öğrenmekteyiz ki had cezası [dava hakkı] Mâlikîler ve Şâfiîlere göre miras kalır; ancak Mâlikîlere göre bunu sadece füru ve usul talep edebilir ve haddi talep edenden daha yakın biri bulunsa dahi her birinin talebiyle had uygulanır; füru ve usul bulunmadığında ise bunu kardeşler ve asabe talep eder. Bütün bunlar, onların bu hakkı genel olarak ölen maktûftan tevarüs ettiklerine delalet eder. Şâfiîler ise el-Muğnî sahibinin zikredilen sözünde onlardan naklettiği gibi bunun miras taksimiyle taksim edileceğini söylerler. Hanefîler haddin miras kalmayacağını söylerler ki Hanbelî mezhebinin zahiri de budur. Bazı ilim ehli ise ölü bir kadına kazifte bulunana hiçbir surette had vurulmayacağını söylemiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ قَذْفَ الْأُمِّ إِنْ كَانَ يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ نَسَبِ وَلَدِهَا فَلَهَا الْقِيَامُ حَيَّةً، وَلِوَلَدِهَا الْقِيَامُ إِذَا لَمْ تُطَالِبْ هِيَ ; لِأَنَّهُ مَقْذُوفٌ بِقَذْفِهَا، خِلَافًا لِمَا فِي كَلَامِ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» ، وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَتْ مَيِّتَةً فَلَهُ الْقِيَامُ، وَيُحَدُّ لَهُ الْقَاذِفُ، وَقَوْلُ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» : تُعْتَبَرُ حَصَانَتُهُ هُوَ دُونَ حَصَانَتِهَا هِيَ لَمْ يَظْهَرْ لَهُ مَعْنًى; لِأَنَّ نَفْيَ نَسَبِ إِنْسَانٍ لَا تُشْتَرَطُ فِيهِ حَصَانَةُ الْمَنْفِيِّ نَسَبُهُ،
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] —Allah onu affetsin ve bağışlasın— şöyle dedi: Bu meselede bana zahir olan —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— şudur: Annenin kazfe uğraması şayet çocuğunun nesebinin nefyedilmesini gerektiriyorsa, hayatta iken kadının dava hakkı vardır; şayet kendisi talep etmezse çocuğunun da dava hakkı vardır; çünkü el-Muğnî sahibinin sözündekinin aksine, annesine kazifte bulunulmasıyla çocuğa da kazifte bulunulmuş olmaktadır. Aynı şekilde anne ölmüş ise çocuğun dava hakkı vardır ve onun adına kazifçiye had vurulur. el-Muğnî sahibinin "Annesinin değil çocuğun ihsanı muteberdir" sözünün ise anlaşılır bir anlamı yoktur; zira bir insanın nesebinin nefyedilmesinde nesebi nefyedilenin ihsanı şart koşulmaz;
لِأَنَّا لَوْ فَرَضْنَا أَنَّهَا جَاءَتْ بِهِ مِنْ زِنًى، فَإِنَّهُ هُوَ لَا ذَنْبَ لَهُ، وَلَا يُعْتَبَرُ زَانِيًا، كَمَا تَرَى.
çünkü farz etsek ki kadın onu zinadan dünyaya getirmiştir, gördüğün üzere çocuğun bunda hiçbir günahı yoktur ve kendisi zâni sayılmaz.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ قَذْفَ الْأُمِّ إِنْ كَانَ يَسْتَلْزِمُ قَذْفَ وَلَدِهَا، فَالْأَظْهَرُ إِقَامَةُ الْحَدِّ عَلَى الْقَاذِفِ بِطَلَبِ الْأُمِّ، وَبِطَلَبِ الْوَلَدِ، وَإِنْ كَانَتْ حَيَّةً ; لِأَنَّهُ مَقْذُوفٌ وَأَحْرَى إِنْ كَانَتْ مَيِّتَةً، وَإِنْ كَانَتِ الْأُمُّ لَا وَلَدَ لَهَا، أَوْ لَهَا وَلَدٌ لَا يَسْتَلْزِمُ قَذْفُهَا قَذْفَهُ فَهِيَ مَسْأَلَةٌ: هَلْ يُحَدُّ مَنْ قَذَفَ مَيِّتًا أَوْ لَا؟ وَقَدْ رَأَيْتَ خِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْقَوْلَيْنِ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ ; لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ حُرْمَةَ عِرْضِ الْإِنْسَانِ لَا تَسْقُطُ بِالْمَوْتِ، وَهَذَا يَقْتَضِي حَدَّ مَنْ قَذَفَ مَيِّتَةً، وَوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَيِّتَةَ لَا يَصِحُّ مِنْهَا الطَّلَبُ، فَلَا يُحَدُّ بِدُونِ طَلَبٍ ; وَلِأَنَّ مَنْ مَاتَ لَا يَتَأَذَّى بِكَلَامِ الْقَاذِفِ، وَإِنْ كَانَ كَذِبًا بَلْ يَفْرَحُ بِهِ ; لِأَنَّهُ يَكُونُ لَهُ فِيهِ حَسَنَاتٌ، وَإِنْ كَانَ حَقًّا مَا رَمَاهُ بِهِ، فَلَا حَاجَةَ لَهُ بِحَدِّهِ بَعْدَ مَوْتِهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ إِلَّا الْحَقَّ وَحْدَهُ وَهُوَ صَادِقٌ لَا حَاجَةَ لِلْمَيِّتِ فِيهِ، اهـ.
Hülasa şudur ki: Anneye kazifte bulunulması şayet çocuğuna da kazifte bulunulmasını gerektiriyorsa, daha zahir olan görüş; kadın hayatta olsa dahi hem annenin hem de çocuğun talebiyle kazifçiye haddin tatbik edilmesidir, çünkü o da maktûftur; kadın ölmüş ise bu [hüküm] evleviyetle geçerlidir. Şayet annenin çocuğu yoksa yahut annesine kazifte bulunulması çocuğuna kazifte bulunulmasını gerektirmeyen bir çocuğu varsa, bu durum "Ölüye kazifte bulunana had vurulur mu, vurulmaz mı?" meselesidir. Bu konudaki âlimlerin ihtilafını görmüş bulunmaktasın. İki görüşten her birinin bir delil yönü vardır: Zira zahir olan şudur ki insanın ırzının dokunulmazlığı ölümle düşmez; bu da ölü kadına kazifte bulunana had vurulmasını gerektirir. İkinci görüşün delili ise: Meyyitten talep vuku bulması sahih değildir, binaenaleyh talep olmaksızın had vurulmaz; ayrıca ölen kimse, kazifçinin sözü yalan dahi olsa onun sözünden elem duymaz, bilakis bundan sevinir; zira bundan dolayı kendisine sevaplar yazılır. Şayet ona isnat ettiği şey hakikat ise, ölümünden sonra ona had tatbik edilmesine ihtiyacı yoktur; çünkü o sadece hakkı söylemiştir ve kendisi doğrudur, ölünün bu konuda bir ihtiyacı yoktur.
وَأَقْرَبُهُمَا عِنْدِي أَنَّهُ يُعَزَّرُ تَعْزِيرًا رَادِعًا وَلَا يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ.
Bana göre bu iki görüşten en uygun olanı; ona caydırıcı bir ta'zîr uygulanması ve haddin tatbik edilmemesidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَيَّ إِذَا قَذَفَهُ آخَرُ بِالزِّنَا، وَهُوَ يَعْلَمُ فِي نَفْسِهِ أَنَّ الْقَاذِفَ صَادِقٌ، فَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ لَهُ الْمُطَالَبَةَ بِحَدِّهِ مَعَ عِلْمِهِ بِصِدْقِهِ فِيمَا رَمَاهُ بِهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَمَنْ وَافَقَهُ.
Bil ki hayatta olan birine bir başkası zina isnadında bulunduğunda, o kişi de kazifçinin doğru söylediğini kendi içinde bildiğinde; bazı ilim ehli, isnat ettiği şeyde doğru olduğunu bilmesiyle birlikte onun haddi talep etme hakkı olduğunu söylemiştir; bu Mâlik'in ve ona muvafakat edenlerin mezhebidir.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّهُ إِنْ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّمَا قَذَفَهُ بِهِ حَقٌّ أَنَّهُ لَا تَنْبَغِي لَهُ الْمُطَالَبَةُ بِحَدِّهِ ; لِأَنَّهُ يَتَسَبَّبُ فِي إِيذَائِهِ بِضَرْبِ الْحَدِّ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ مُحِقٌّ فِيمَا قَالَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bana göre daha zahir olanı; şayet kendisine isnat edilen şeyin hak olduğunu biliyorsa, had talep etmesinin uygun olmayacağıdır; çünkü söylediği sözde haklı olduğunu bildiği halde had cezası vurdurarak ona eziyet edilmesine sebep olmaktadır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَذَكَرَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ مَنْ قَذَفَ أُمَّ النَّبِيِّ ﷺ أَوْ قَذَفَهُ هُوَ ﷺ أَنَّ ذَلِكَ رِدَّةٌ، وَخُرُوجٌ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ لَا يَخْفَى، وَأَنَّ حُكْمَهُ الْقَتْلُ، وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا إِذَا تَابَ هَلْ تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ؟ فَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ وَيُقْتَلُ عَلَى كُلِّ حَالٍ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ إِنْ تَابَ، وَهَذَا الْأَخِيرُ أَقْرَبُ لِكَثْرَةِ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى قَبُولِ تَوْبَةِ مَنْ تَابَ، وَلَوْ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
İlim ehlinden pek çok kimse; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in annesine kazifte bulunan veya bizzat kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem kazifte bulunan kimsenin bu fiilinin irtidat ve İslam dininden çıkış olduğunu zikretmiştir; bu da gizli olmayan apaçık bir husustur ve onun hükmü katledilmektir. Ancak tövbe ettiği takdirde tövbesinin kabul edilip edilmeyeceğinde ihtilaf etmişlerdir: İlim ehlinden bir cemaat, tövbesinin kabul edilmeyeceği ve her halükarda öldürüleceği görüşüne varmıştır. Bazı ilim ehli ise tövbe ettiği takdirde tövbesinin kabul edileceğini söylemiştir; küfrün en büyük türlerinden dahi olsa tövbe edenin tövbesinin kabul edileceğine delalet eden nassların çokluğu sebebiyle bu son görüş daha uygundur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ: فِي حُكْمِ مَنْ قَذَفَ وَلَدَهُ.
Yirmi beşinci mesele: Çocuğuna kazifte bulunan kimsenin hükmü hakkındadır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَإِذَا قَذَفَ وَلَدَهُ وَإِنْ نَزَلَ لَمْ يَجِبِ الْحَدُّ عَلَيْهِ، سَوَاءٌ كَانَ الْقَاذِفُ رَجُلًا أَوِ امْرَأَةً وَبِهَذَا قَالَ عَطَاءٌ، وَالْحَسَنُ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَقَالَ مَالِكٌ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ: عَلَيْهِ الْحَدُّ لِعُمُومِ الْآيَةِ ; وَلِأَنَّهُ حَدٌّ فَلَا تَمْنَعُ مِنْ وُجُوبِهِ قَرَابَةُ الْوِلَادَةِ كَالزِّنَى.
İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bir kimse ne kadar aşağı inerse insin çocuğuna kazifte bulunursa —kazifte bulunan ister erkek ister kadın olsun— ona had vacip olmaz. Atâ, Hasan, Şâfiî, İshâk ve re'y ehli bu görüşü belirtmiştir. Mâlik, Ömer b. Abdilazîz, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir ise ayetin umumiliği sebebiyle ve zina isnadında olduğu gibi haddin vücubuna doğum akrabalığı mani teşkil etmeyeceği için ona had uygulanacağını söylemişlerdir.
وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ دَلِيلًا: أَنَّهُ لَا يُحَدُّ الْوَالِدُ لِوَلَدِهِ ; لِعُمُومِ قَوْلِهِ: وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا [٢ \ ٨٣] ، وَقَوْلِهِ: فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ [٧ \ ٢٣] ، فَلَا يَنْبَغِي لِلْوَلَدِ أَنْ يَطْلُبَ حَدَّ وَالِدِهِ لِلتَّشَفِّي مِنْهُ، وَقَوْلُ الْمَالِكِيَّةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي غَايَةِ الْإِشْكَالِ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ الْوَلَدَ يُمَكَّنُ مِنْ حَدِّ وَالِدِهِ الْقَاذِفِ لَهُ وَأَنَّهُ يُعَدُّ بِحَدِّهِ لَهُ فَاسِقًا بِالْعُقُوقِ ; كَمَا قَالَ خَلِيلٌ فِي «مُخْتَصَرِهِ» : وَلَهُ حَدُّ أَبِيهِ وَفُسِّقَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْفِسْقَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِارْتِكَابِ كَبِيرَةٍ، وَالشَّرْعُ لَا يُمَكِّنُ أَحَدًا مِنَ ارْتِكَابِ كَبِيرَةٍ ; كَمَا تَرَى مَعَ أَنَّ الرِّوَايَاتِ عَنْ مَالِكٍ نَفْسِهِ ظَاهِرُهَا عَدَمُ الْحَدِّ وَقَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ مَذْهَبِهِ.
Delil bakımından iki görüşün en zahir olanı: Anne babaya çocuğundan ötürü had uygulanmayacağıdır; zira { وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “Ana-babaya iyilik edin” ve { فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } “Onlara 'öf' bile deme” ayetlerinin umumiliği gereğince çocuğun, babasından öç almak için ona had tatbik edilmesini talep etmesi uygun değildir. Bu meselede Mâlikîlerin sözü son derece müşküldür; zira onlar, çocuğun kendisine kazifte bulunan babasına had uygulatma imkânına sahip olduğunu ve babasına had vurdurması sebebiyle anne-babaya itaatsizlikten (ukûk) ötürü fâsık sayılacağını söylerler; nitekim Halîl Muhtasar'ında şöyle demiştir: "Babasını had cezasına çarptırabilir ve fâsık olur." Bilinmektedir ki fısk ancak büyük günah işlemekle vuku bulur ve şeriat gördüğün üzere hiç kimseye bir büyük günahı işleme imkânı tanımaz. Bununla birlikte bizzat Mâlik'ten gelen rivayetlerin zahiri haddin uygulanmayacağı yönündedir ve mezhebinden pek çok kimse de bunu söylemiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ: فِي حُكْمِ مَنْ قَتَلَ أَوْ أَصَابَ حَدًّا خَارِجَ الْحَرَمِ، ثُمَّ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ هَلْ يُسْتَوْفَى مِنْهُ الْحَقُّ فِي الْحَرَمِ، أَوْ لَا يُسْتَوْفَى مِنْهُ حَتَّى يَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ؟
Yirmi altıncı mesele: Harem bölgesinin dışında birini öldüren veya haddi gerektiren bir suç işleyip ardından Harem'e sığınan kimseden Harem dâhilinde hak tahsil edilir mi, yoksa Harem'den çıkıncaya kadar tahsil edilmez mi hükmü hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِيهَا لِلْعُلَمَاءِ ثَلَاثَةُ مَذَاهِبَ:
Bil ki bu meselede âlimlerin üç mezhebi/görüşü vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُسْتَوْفَى مِنْهُ الْحَقُّ قِصَاصًا كَانَ أَوْ حَدًّا قَتْلًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ.
Birincisi: İster kısas ister had olsun, ister öldürme ister başka bir ceza olsun, hak ondan [Harem'de] tahsil edilir.
الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يُسْتَوْفَى مِنْهُ حَدٌّ وَلَا قِصَاصٌ مَا دَامَ فِي الْحَرَمِ، سَوَاءٌ كَانَ قَتْلًا أَوْ غَيْرَهُ.
İkincisi: Harem'de kaldığı müddetçe, ister öldürme ister başka bir ceza olsun, ondan ne had ne de kısas tahsil edilir.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ يُسْتَوْفَى مِنْهُ كُلُّ شَيْءٍ مِنَ الْحُدُودِ إِلَّا الْقَتْلَ، فَإِنَّهُ لَا يُقْتَلُ فِي الْحَرَمِ فِي حَدٍّ كَالرَّجْمِ، وَلَا فِي قِصَاصٍ، وَالْخِلَافُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَشْهُورٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Üçüncüsü: Öldürme dışındaki bütün had cezaları ondan tahsil edilir; öldürmeye gelince, Harem'de recim gibi bir had sebebiyle de kısas sebebiyle de öldürülmez. Bu meseledeki ihtilaf ilim ehli nezdinde meşhurdur.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": وَجُمْلَتُهُ أَنَّ مَنْ جَنَى جِنَايَةً تُوجِبُ قَتْلًا خَارِجَ الْحَرَمِ، ثُمَّ لَجَأَ إِلَيْهِ لَمْ يُسْتَوْفَ مِنْهُ فِيهِ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٍ، وَعُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، وَالزُّهْرِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَمُجَاهِدٍ، وَالشَّعْبِيِّ، وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Hülasası şudur ki Harem dışında öldürmeyi gerektiren bir cinayet işleyip sonra oraya sığınan kimseden Harem içinde [kısas/had] infaz edilmez. Bu; İbn Abbâs, Atâ, Ubeyd b. Umeyr, ez-Zührî, İshâk, Mücâhid, eş-Şa'bî, Ebû Hanîfe ve ashabının kavlidir.
وَأَمَّا غَيْرُ الْقَتْلِ مِنَ الْحُدُودِ كُلِّهَا وَالْقَصَّاصِ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ، فَعَنْ أَحْمَدَ فِيهِ رِوَايَتَانِ:
Öldürmenin dışındaki tüm hadlere ve can dışındaki kısas cezalarına gelince, bu konuda Ahmed'den iki rivayet vardır:
إِحْدَاهُمَا: لَا يُسْتَوْفَى مِنَ الْمُلْتَجِئِ إِلَى الْحَرَمِ فِيهِ.
Birincisi: Harem'e sığınan kimseden orada [bu cezalar da] tahsil edilmez.
وَالثَّانِيَةُ: يُسْتَوْفَى وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ; لِأَنَّ الْمَرْوِيَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ النَّهْيُ عَنِ الْقَتْلِ لِقَوْلِهِ ﵊ ": فَلَا يُسْفَكُ فِيهَا دَمٌ "، وَحُرْمَةُ النَّفْسِ أَعْظَمُ فَلَا يُقَاسُ غَيْرُهَا عَلَيْهَا، وَلِأَنَّ الْحَدَّ بِالْجَلْدِ جَرَى مَجْرَى التَّأْدِيبِ، فَلَمْ يُمْنَعْ كَتَأْدِيبِ السَّيِّدِ عَبْدَهُ وَالْأَوْلَى ظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ، وَهِيَ ظَاهِرُ الْمَذْهَبِ.
İkincisi: Tahsil edilir; Ebû Hanîfe'nin mezhebi de budur. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen rivayet, aleyhissalâtü vesselâm'ın "Orada kan dökülmez" buyurması sebebiyle öldürme yasağıdır; canın hürmeti daha büyüktür, dolayısıyla başkası ona kıyas edilemez. Bir de kırbaç ile had tatbiki tedip mesabesindedir, binaenaleyh efendinin kölesini tedip etmesi gibi engellenmez. Birinci rivayet el-Hırakî'nin kelamının zahiridir ve mezhebin zahir olan görüşü de odur.
قَالَ أَبُو بَكْرٍ: هَذِهِ مَسْأَلَةٌ وَجَدْتُهَا مُفْرَدَةً لِحَنْبَلٍ عَنْ عَمِّهِ: أَنَّ الْحُدُودَ كُلَّهَا تُقَامُ فِي
Ebû Bekir şöyle demiştir: Bu, Hanbel'in amcasından naklettiği müstakil bir mesele olarak bulduğum bir husustur: Öldürme hariç bütün hadler
الْحَرَمِ إِلَّا الْقَتْلَ وَالْعَمَلَ عَلَى أَنَّ كُلَّ جَانٍ دَخَلَ الْحَرَمَ لَمْ يُقَمْ عَلَيْهِ حَدُّ جِنَايَتِهِ، حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ إِلَى أَنْ قَالَ: وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ: يُسْتَوْفَى مِنْهُ فِيهِ لِعُمُومِ الْأَمْرِ بِجَلْدِ الزَّانِي، وَقَطْعِ السَّارِقِ، وَاسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ بِمَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Harem'de ikame edilir; amel de Harem'e giren her suçluya, oradan çıkıncaya kadar cinayetinin haddinin tatbik edilmeyeceği şeklindedir... ta ki şöyle diyene kadar: Mâlik, Şâfiî ve İbnü'l-Münzir ise; zâninin celdesi, hırsızın elinin kesilmesi ve kısasın infazına dair emrin bir mekânı diğer bir mekândan tahsis etmeksizin umumi olması sebebiyle orada cezaların tahsil edileceğini söylemişlerdir. Ondan nakledilmek istenen kısım bitti.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي ": وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُقْتَلُ فِي الْحَرَمِ، حَتَّى يَخْرُجَ إِلَى الْحِلِّ بِاخْتِيَارِهِ وَلَكِنْ لَا يُجَالَسُ وَلَا يُكَلَّمُ، وَيُوعَظُ، وَيُذَكَّرُ حَتَّى يَخْرُجَ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: يُخْرَجُ مُضْطَرًّا إِلَى الْحِلِّ، وَفَعَلَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Kendi ihtiyarıyla Hille (Harem dışına) çıkıncaya kadar Harem'de öldürülmez; fakat onunla oturulmaz, konuşulmaz, çıkıncaya kadar kendisine vaaz ve nasihat edilir. Ebû Yûsuf ise: Hil bölgesine çıkmaya mecbur edilir demiştir; İbnü'z-Zübeyr de böyle yapmıştır.
وَرَوَى ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ طَرِيقِ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَنْ أَصَابَ حَدًّا ثُمَّ دَخَلَ الْحَرَمَ لَمْ يُجَالَسْ وَلَمْ يُبَايَعْ، وَعَنْ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ: يَجُوزُ إِقَامَةُ الْحَدِّ مُطْلَقًا فِيهَا ; لِأَنَّ الْعَاصِيَ هَتَكَ حُرْمَةَ نَفْسِهِ فَأَبْطَلَ مَا جَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْأَمْنِ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
İbn Ebî Şeybe, Tâvûs yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Bir had cezası gerektiren suç işleyip sonra Harem'e giren kimseyle oturulmaz ve alışveriş yapılmaz." Mâlik ve Şâfiî'den ise Harem'de mutlak olarak had tatbikinin caiz olduğu nakledilmiştir; çünkü isyankâr kimse bizzat kendi hürmetini çiğnemiş, böylece Allah'ın kendisi için kıldığı emniyeti iptal etmiştir. Ondan nakledilmek istenen kısım bitti.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ " مُشِيرًا إِلَى إِقَامَةِ الْحُدُودِ وَاسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ فِي الْحَرَمِ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ الْمُنْذِرِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ عُمُومُ الْأَدِلَّةِ الْقَاضِيَةِ بِاسْتِيفَاءِ الْحُدُودِ فِي كُلِّ مَكَانٍ وَزَمَانٍ، وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، وَالْحَنَفِيَّةِ، وَسَائِرِ أَهْلِ الْعِرَاقِ، وَأَحْمَدَ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَالْعِتْرَةِ: إِلَى أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَسْفِكَ بِالْحَرَمِ دَمًا، وَلَا يُقِيمَ بِهِ حَدًّا حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ مَنْ لَجَأَ إِلَيْهِ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da Harem'de hadlerin ikamesine ve kısasın tahsiline işaret ederek şöyle demiştir: Mâlik ve Şâfiî bu görüşe varmışlardır, İbnü'l-Münzir'in tercihi de budur; hadlerin her mekân ve zamanda infazına hükmeden delillerin umumiliği de bunu desteklemektedir. Sahâbe, tâbiîn ve sonrakilerden oluşan cumhur ile Hanefîler, Irak ehlinin tamamı, Ahmed ve ehl-i hadis ile Ehl-i Beyt'ten ona muvafakat edenler ise; oraya sığınan kimse Harem'den çıkmadıkça hiç kimsenin Harem'de kan dökmesinin ve had tatbik etmesinin helal olmadığı görüşüne varmışlardır. Ondan nakledilmek istenen kısım bitti.
وَإِذَا عَرَفْتَ مِنْ هَذِهِ النُّقُولِ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَهَذِهِ أَدِلَّتُهُمْ وَمُنَاقَشَتُهَا، أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: يُسْتَوْفَى مِنْهُ كُلُّ حَدٍّ فِي الْحَرَمِ إِنْ لَجَأَ إِلَيْهِ كَمَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ، فَقَدِ اسْتَدَلُّوا بِأَدِلَّةٍ:
Bu nakillerden ilim ehlinin bu meseledeki görüşlerini öğrendiğine göre, işte onların delilleri ve bunların münakaşası şudur: Mâlik, Şâfiî, İbnü'l-Münzir ve onlara muvafakat edenler gibi oraya sığındığı takdirde her haddin Harem'de tahsil edileceğini söyleyenler birtakım delillerle istidlal etmişlerdir:
مِنْهَا أَنَّ نُصُوصَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ الدَّالَّةَ عَلَى إِقَامَةِ الْحُدُودِ وَاسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ، لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا تَخْصِيصُ مَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ، وَلَا زَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ، وَظَاهِرُهَا شُمُولُ الْحَرَمِ وَغَيْرِهِ، قَالُوا: وَالْعَمَلُ بِظَوَاهِرِ النُّصُوصِ وَاجِبٌ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَثُرَتْ.
Bunlardan biri şudur: Hadlerin ikamesine ve kısasın tahsiline delalet eden Kitap ve Sünnet nasslarının hiçbirinde bir mekân diğerinden, bir zaman da diğerinden tahsis edilmemiştir; bu nassların zahiri Harem'i de diğer yerleri de kapsamaktadır. Demişlerdir ki: Nassların zahirleriyle amel etmek vaciptir, hele de bu nasslar çok olduğunda.
وَمِنْهَا أَنَّ اسْتِيفَاءَ الْقِصَاصِ وَإِقَامَةَ الْحُدُودِ حَقٌّ وَاجِبٌ بِتَشْرِيعِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ وَفِعْلُ الْوَاجِبِ الَّذِي هُوَ عَيْنُ طَاعَةِ اللَّهِ فِي الْحَرَمِ لَيْسَ فِيهِ أَيُّ انْتِهَاكٍ لِحُرْمَةِ
Bir diğeri de şudur: Kısasın tahsili ve hadlerin ikamesi, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle teşri kıldığı vacip bir haktır; Allah'a itaatin ta kendisi olan vacibin Harem'de yapılması ise Harem'in hürmetini ihlal etmek anlamına
الْحَرَمِ ; لِأَنَّ أَحَقَّ الْبِلَادِ بِأَنْ يُطَاعَ فِيهَا اللَّهُ بِامْتِثَالِ أَوَامِرِهِ هِيَ حَرَمُهُ، وَطَاعَةُ اللَّهِ فِي حَرَمِهِ لَيْسَ فِيهَا انْتِهَاكٌ لَهُ كَمَا تَرَى.
gelmez; çünkü emirlerine boyun eğilerek Allah'a itaat edilmeye en layık belde O'nun Harem'idir ve gördüğün üzere Allah'ın Harem'inde O'na itaat etmekte Harem'in hürmetini çiğneme durumu söz konusu değildir.
أَمَّا اسْتِدْلَالُ هَؤُلَاءِ بِمَا فِي الصَّحِيحَيْنِ بِلَفْظِ " إِنَّ الْحَرَمَ لَا يُعِيذُ عَاصِيًا وَلَا فَارًّا بِدَمٍ وَلَا فَارًّا بِخِزْيَةٍ، فَهُوَ اسْتِدْلَالٌ فِي غَايَةِ السُّقُوطِ; لِأَنَّ مَنْ ظَنَّ أَنَّهُ حَدِيثٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَطْ غَلِطَ غَلَطًا فَاحِشًا ; لِأَنَّهُ مِنْ كَلَامِ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ الْمَعْرُوفِ بِالْأَشْدَقِ كَمَا هُوَ صَرِيحٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ: ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الْأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلًا قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْغَدِ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ، فَسَمِعَتْهُ أُذُنَايَ وَوَعَاهُ قَلْبِي، وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَايَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ أَنَّهُ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ": إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ، وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ، فَلَا يَحِلُّ لِامْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا، وَلَا يَعْضِدَ بِهَا شَجَرَةً، فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقُولُوا لَهُ: إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ، وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالْأَمْسِ، وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ "، فَقِيلَ لِأَبِي شُرَيْحٍ: مَا قَالُ لَكَ عَمْرٌو؟ قَالَ: أَنَا أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ، إِنَّ الْحَرَمَ لَا يُعِيذُ عَاصِيًا إِلَى آخِرِهِ، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ الْأَشْدَقِ يُعَارِضُ بِهِ أَبَا شُرَيْحٍ لَمَّا ذَكَرَ لَهُ كَلَامَ النَّبِيِّ ﷺ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا حُجَّةَ الْبَتَّةَ فِي كَلَامِ الْأَشْدَقِ، وَلَا سِيَّمَا فِي حَالِ مُعَارَضَتِهِ بِهِ لِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِنْ كَانَ كَلَامُهُ لَا يُطَابِقُ الْجَوَابَ عَنِ الْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو شُرَيْحٍ ﵁ وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ ﵀ مِثْلُ مَا فِي الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي شُرَيْحٍ إِسْنَادًا وَمَتْنًا.
Bunların Sahîhayn'da geçen: "Şüphesiz Harem, ne bir âsiyi ne kan [döküp] kaçanı ne de bir cürüm işleyip kaçanı himaye eder." lafzıyla delil getirmelerine gelince; bu, son derece tutarsız bir istidlaldir. Zira bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir hadisi olduğunu zanneden kimse çok vahim bir hataya düşmüştür. Çünkü Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda açıkça belirtildiği üzere bu söz, el-Eşdak diye bilinen Amr b. Saîd'in sözüdür. Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Kuteybe rivayet etti, bize Leys, Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Şüreyh el-Adevî'den rivayet etti ki; Ebû Şüreyh, Mekke'ye askerî birlikler gönderdiği sırada Amr b. Saîd'e şöyle demiştir: “Ey Emîr! İzin ver de sana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fetih gününün ertesi günü ayağa kalkıp söylediği, bunu söylerken kulaklarımın işittiği, kalbimin bellediği ve gözlerimin kendisini bizzat gördüğü şu sözünü rivayet edeyim: O, Allah'a hamdüsenâ etti, sonra şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Mekke'yi Allah haram kılmıştır, insanlar haram kılmamıştır. Allah'a ve ahiret gününe iman eden hiçbir kimseye orada kan dökmek ve ağacını kesmek helal olmaz. Eğer bir kimse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaşmasını ruhsat sayarak [buna kalkışırsa] ona şöyle deyin: Allah, Resûlü'ne izin vermiştir fakat size izin vermemiştir. Bana da gündüzün sadece bir vaktinde izin verilmiştir. Bugün ise onun hürmeti tıpkı dünkü hürmeti gibi geri dönmüştür. Burada bulunan, bulunmayana tebliğ etsin!'” Bunun üzerine Ebû Şüreyh'e: “Amr sana ne dedi?” diye soruldu. O da şöyle dedi: “[Amr:] 'Ben onu senden daha iyi bilirim ey Ebû Şüreyh! Şüphesiz Harem, âsiyi himaye etmez...' diyerek sözün sonuna kadar devam etti.” Bu rivayet, bu sözün Amr b. Saîd el-Eşdak'a ait olduğunu ve Ebû Şüreyh kendisine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü zikrettiğinde ona karşı bu sözü ileri sürdüğünü açıkça göstermektedir. Bilinmektedir ki Eşdak'ın sözü asla bir hüccet olamaz; hele de bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisine karşı çıkıldığı bir durumda hiç olamaz; kaldı ki onun sözü Ebû Şüreyh radıyallâhu anh'ın zikrettiği hadisin cevabına da mutabık değildir. Sahîh-i Müslim'de rahimehullâh de Ebû Şüreyh hadisi isnad ve metin olarak Buhârî'deki gibi yer almaktadır.
وَإِذَا تَقَرَّرَ أَنَّ الْقَائِلَ: إِنَّ الْحَرَمَ لَا يُعِيذُ عَاصِيًا إِلَى آخِرِهِ، هُوَ الْأَشْدَقُ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا دَلَالَةَ فِيهِ وَكَذَلِكَ احْتِجَاجُهُمْ بِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ أَنَّهُ ﷺ أَمَرَ بِقَتْلِ ابْنِ خَطَلٍ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ ; لِأَنَّ أَمْرَهُ بِقَتْلِهِ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فِي نَفْسِ الْوَقْتِ الَّذِي أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ فِيهِ الْحَرَمَ، وَقَدْ صَرَّحَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّ حُرْمَتَهَا عَادَتْ كَمَا كَانَتْ، فَفَعَلَهُ ﷺ فِي وَقْتِ إِحْلَالِ الْحَرَمِ لَهُ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، لَا دَلِيلَ فِيهِ بَعْدَ انْقِضَاءِ وَقْتِ الْإِحْلَالِ وَرُجُوعِ الْحُرْمَةِ، كَمَا تَرَى.
"Şüphesiz Harem, âsiyi himaye etmez..." sözünü söyleyenin Eşdak olduğu sabit olduğuna göre, bu sözde [iddialarına] bir delil olmadığını anlamış oldun. Aynı şekilde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kâbe'nin örtülerine sarılmış halde iken İbn Hatal'ın öldürülmesini emrettiğine dair Sahîh'te sabit olan rivayetle delil getirmeleri de böyledir. Çünkü onun Kâbe'nin örtülerine sarılmış haldeyken öldürülmesini emretmesi, tam da Allah'ın kendisine Harem'i helal kıldığı vakitte vuku bulmuştur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oranın hürmetinin eskisi gibi geri döndüğünü açıkça ifade etmiştir. Dolayısıyla gündüzün bir vaktinde Harem'in kendisine helal kılındığı anda onun sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı fiil; gördüğün üzere helal kılınma vaktinin sona ermesi ve hürmetin geri dönmesinden sonra delil teşkil etmez.
وَأَمَّا الَّذِينَ مَنَعُوا الْقَتْلَ فِي الْحَرَمِ دُونَ مَا سِوَاهُ مِنَ الْحُدُودِ الَّتِي لَا قَتْلَ فِيهَا وَالْقِصَاصَ
Öldürme içermeyen diğer hadler ile can dışındaki kısas müstesna olmak üzere
فِي غَيْرِ النَّفْسِ، فَقَدِ احْتَجُّوا بِأَنَّ الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ الَّذِي هُوَ حَدِيثُ أَبِي شُرَيْحٍ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ فِيهِ ": فَلَا يَحِلُّ لِامْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا " الْحَدِيثَ، قَالُوا: تَصْرِيحُهُ ﷺ بِالنَّهْيِ عَنْ سَفْكِ الدَّمِ دُونَ غَيْرِهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كَغَيْرِهِ، وَلَا يُقَاسُ غَيْرُهُ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ النَّفْسَ أَعْظَمُ حُرْمَةً مِمَّا لَا يَسْتَوْجِبُ الْقَتْلَ مِنْ حَدٍّ أَوْ قِصَاصٍ فِي غَيْرِ النَّفْسِ، فَيَبْقَى غَيْرُ الْقَتْلِ دَاخِلًا فِي عُمُومِ النُّصُوصِ الْمُقْتَضِيَةِ لَهُ فِي كُلِّ مَكَانٍ وَزَمَانٍ، وَيَخْرُجُ خُصُوصُ الْقَتْلِ مِنْ تِلْكَ الْعُمُومَاتِ بِهَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ قَوْلَهُ ": دَمًا " نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَهِيَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، فَيَشْمَلُ الْعُمُومُ الْمَذْكُورُ إِرَاقَةَ الدَّمِ فِي قِصَاصٍ أَوْ حَدٍّ، أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ.
Harem'de öldürmeyi menedenler ise, Ebû Şüreyh'in üzerinde ittifak edilen sahih hadisinde yer alan: "Allah'a ve ahiret gününe iman eden hiçbir kimseye orada kan dökmek helal olmaz." ifadesiyle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer hususları değil de yalnızca kan dökmeyi nehyetmeyi açıkça belirtmesi, onun diğerlerinden farklı olduğuna ve başkasının ona kıyas edilemeyeceğine delildir. Çünkü canın hürmeti; had cezası veya can dışındaki kısas gibi öldürmeyi gerektirmeyen durumlardan daha büyüktür. Bu sebeple öldürme dışındakiler, her mekân ve zamanda haddin uygulanmasını gerektiren nassların umumiliği kapsamında kalır; öldürme hususu ise bu sahih hadisle o umumi nasslardan istisna edilir. Hadisteki "kan" (دمًا) kelimesinin nefy bağlamında nekire olması ve bunun da umum ifade eden lafızlardan sayılması bunu desteklemektedir. Dolayısıyla bu umumilik kısasta, had cezasında veya başka bir sebeple kan akıtılmasını da kapsar.
وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: لَوْ وَجَدْتُ قَاتِلَ عُمَرَ فِي الْحَرَمِ مَا هِجْتُهُ، قَالَ الْمَجْدُ فِي الْمُنْتَقَى: حَكَاهُ أَحْمَدُ فِي رِوَايَةِ الْأَثْرَمِ.
Onlar ayrıca İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın: "Ömer'in katilini Harem'de bulsaydım bile ona dokunmazdım." sözüyle de istidlal etmişlerdir. Mecd, el-Müntekâ'da şöyle demiştir: Ahmed bunu Esrem rivayetinde nakletmiştir.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا بِأَنَّ الْحَرَمَ لَا يُسْتَوْفَى فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْحُدُودِ، وَلَا مِنَ الْقِصَاصِ قَتْلًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ، فَقَدِ اسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا [٣ \ ٩٧] ، قَالُوا: وَجُمْلَةُ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا خَبَرٌ أُرِيدَ بِهِ الْإِنْشَاءُ فَهُوَ أَمْرٌ عَامٌّ، يَسْتَوْجِبُ أَمْنَ مَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ، وَعَدَمَ التَّعَرُّضِ لَهُ بِسُوءٍ، وَبِعُمُومِ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى تَحْرِيمِ الْحَرَمِ.
Öldürme olsun veya başkası olsun Harem'de hadlerden ve kısastan hiçbir şeyin infaz edilmeyeceğini söyleyenler ise Allah Teâlâ'nın: "Oraya giren güvende olur." [Âl-i İmrân 3/97] buyruğuyla delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: "Oraya giren güvende olur" cümlesi, inşa (emir) kastedilmiş bir haberdir; dolayısıyla Harem'e girenin emniyette olmasını ve ona hiçbir kötülükle ilişilmemesini gerektiren umumi bir emirdir. [Ayrıca] Harem'in hürmetine delalet eden nassların umumiliğiyle de istidlal etmişlerdir.
وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِآثَارٍ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ، كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ فِي الَّذِي يُصِيبُ حَدًّا، ثُمَّ يَلْجَأُ إِلَى الْحَرَمِ: يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ، إِذَا خَرَجَ مِنَ الْحَرَمِ، قَالَ الْمَجْدُ فِي " الْمُنْتَقَى ": حَكَاهُ أَحْمَدُ فِي رِوَايَةِ الْأَثْرَمِ، وَهَذَا مُلَخَّصُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَأَدِلَّتِهِمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Onlar ayrıca bazı sahâbîlerden gelen rivayetlerle de istidlal etmişlerdir. Nitekim İbn Abbâs'tan, haddi gerektiren bir suç işleyip ardından Harem'e sığınan kimse hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Harem'den çıktığı zaman ona had tatbik edilir." Mecd el-Müntekâ'da şöyle demiştir: Ahmed bunu Esrem rivayetinde nakletmiştir. İşte bu meselede ilim ehlinin görüşleri ve delillerinin özeti budur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ أَجْرَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ عَلَى الْقِيَاسِ قَوْلُ مَنْ قَالَ: يُسْتَوْفَى مِنَ اللَّاجِئِ إِلَى الْحَرَمِ كُلُّ حَقٍّ وَجَبَ عَلَيْهِ شَرْعًا، قَتْلًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ ; لِأَنَّ إِقَامَةَ الْحُدُودِ وَاسْتِيفَاءَ الْقِصَاصِ مِمَّا أَوْجَبَهُ اللَّهُ، وَفِعْلُ ذَلِكَ طَاعَةٌ، وَتَقَرُّبٌ إِلَيْهِ وَلَيْسَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَامْتِثَالِ أَمْرِهِ انْتِهَاكٌ لِحُرْمَةِ حَرَمِهِ، وَأَجْرَاهَا عَلَى الْأُصُولِ، وَهُوَ أَوْلَاهَا، هُوَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، وَذَلِكَ بِقَوْلِ مَنْ قَالَ: يُضَيَّقُ عَلَى الْجَانِي اللَّاجِئِ إِلَى الْحَرَمِ، فَلَا يُبَاعُ لَهُ، وَلَا يُشْتَرَى مِنْهُ، وَلَا يُجَالَسُ، وَلَا يُكَلَّمُ حَتَّى يُضْطَرَّ إِلَى الْخُرُوجِ، فَيُسْتَوْفَى مِنْهُ حَقُّ اللَّهِ إِذَا خَرَجَ مِنَ الْحَرَمِ ; لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ جَامِعٌ بَيْنَ النُّصُوصِ، فَقَدْ جَمَعَ بَيْنَ اسْتِيفَاءِ الْحَقِّ، وَكَوْنِ ذَلِكَ لَيْسَ فِي الْحَرَمِ، وَفِي هَذَا خُرُوجٌ مِنَ الْخِلَافِ،
Müellif -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Zahir olan ve en doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği şudur ki; bu görüşler içerisinde kıyasa en uygun olanı, ister öldürme olsun ister başka bir ceza olsun Harem'e sığınan kimseden şer'an üzerine vacip olan her hakkın tahsil edileceğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü hadlerin ikamesi ve kısasın infazı Allah'ın vacip kıldığı hususlardandır; bunları yerine getirmek ise bir itaat ve O'na yakınlaşmadır. Allah'a itaat etmekte ve emrine uymakta O'nun Harem'inin hürmetini çiğnemek söz konusu değildir. Usule en uygun ve en evla olanı ise delilleri birleştirmektir. Bu da şöyle diyen kimsenin görüşüyledir: Harem'e sığınan suçluya baskı yapılır; ona bir şey satılmaz, ondan bir şey satın alınmaz, onunla oturulmaz ve çıkmaya mecbur kalıncaya kadar kendisiyle konuşulmaz; Harem'den çıktığı zaman da Allah'ın hakkı ondan tahsil edilir. Zira bu görüş bütün nassları cem etmektedir; hem hakkın tahsilini hem de bunun Harem'de yapılmamasını bir araya getirmiştir ve bunda ihtilaftan çıkış vardır.
وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ.
İlim Allah Teâlâ katındadır. Bu ayetin hükümlerinden zikrettiğimiz kadarıyla iktifa edelim.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ الْآيَةَ، مَعْنَى: وَيَدْرَأُ: يَدْفَعُ، وَالْمُرَادُ بِالْعَذَابِ هُنَا: الْحَدُّ، وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ أَنْ وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ: الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ فَاعِلُ يَدْرَأُ، أَيْ: يَدْفَعُ عَنْهَا الْحَدَّ شَهَادَتُهَا أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ } “Kocasının kesinlikle yalancılardan olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesi, cezayı kadından savar.” buyruğu: Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki { وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ } “Kocasının kesinlikle yalancılardan olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesi, cezayı kadından savar.” ayetinde yer alan: “yedreu” (يَدْرَأُ) kelimesinin manası, “savar/defeder” (يَدْفَعُ) demektir. Buradaki azaptan (الْعَذَابَ) maksat ise had cezasıdır. “el-azâbe en teşhede” (الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ) ifadesinde “en” (أَنْ) harfi ile sılasından oluşan masdar-ı müevvel, “yedreu” fiilinin fâilidir (öznesidir); yani dört defa şahitlik etmesi, had cezasını kadından savar demektir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَذَابِ فِي قَوْلِهِ: وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ الْحَدُّ مِنْ أَوْجُهٍ:
{ وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ } “Cezayı kadından savar” buyruğunda geçen azap kelimesiyle had cezasının kastedildiğinin delili birkaç yöndendir:
الْأَوَّلُ: مِنْهَا سِيَاقُ الْآيَةِ، فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي تَدْرَؤُهُ عَنْهَا شَهَادَاتُهَا هُوَ الْحَدُّ.
Birincisi: Ayetin siyakıdır. Zira siyak, şahitliklerinin kadından savdığı azabın had cezası olduğuna delalet etmektedir.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَطْلَقَ اسْمَ الْعَذَابِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، عَلَى الْحَدِّ مَعَ دَلَالَةِ السِّيَاقِ فِيهَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَذَابِ فِيهَا الْحَدُّ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٢٤ \ ٢] ، فَقَوْلُهُ: وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا أَيْ: حَدَّهُمَا بِلَا نِزَاعٍ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْإِمَاءِ: فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ [٤ \ ٢٥] ، أَيْ: نِصْفُ مَا عَلَى الْحَرَائِرِ مِنَ الْجَلْدِ.
İkincisi: Siyakın oradaki azaptan maksadın had cezası olduğuna delalet etmesiyle birlikte, başka yerlerde de azap ismi had cezası için mutlak olarak kullanılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ bu kerim surede şöyle buyurmuştur: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer değnek vurun. Eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız, Allah'ın dini[ni uygulama] konusunda onlara acıyacağınız tutmasın. Müminlerden bir topluluk da onların cezalandırılmasına şahit olsun.” [Nûr 24/2]. Buradaki { وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا } “Onların cezalandırılmasına şahit olsun” ifadesi, tartışmasız olarak 'onların had cezasına [şahit olsun]' demektir. Yine Allah Teâlâ'nın cariyeler hakkındaki: { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ } “Onlara, hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir.” [Nisâ 4/25] buyruğu da böyledir; yani hür kadınlara tatbik edilen celde (kırbaç) cezasının yarısı demektir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّوْجَ إِذَا رَمَى زَوْجَتَهُ وَشَهِدَ شَهَادَاتِهِ الْخَمْسَ الْمُبَيَّنَةَ فِي الْآيَةِ أَنَّ الْمَرْأَةَ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهَا الْحَدُّ بِشَهَادَاتِهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْحَدَّ الْمُتَوَجِّهَ إِلَيْهَا بِشَهَادَاتِ الزَّوْجِ تَدْفَعُهُ عَنْهَا شَهَادَاتُهَا هِيَ الْمُوَضَّحَةُ فِي الْآيَةِ.
Bu ayet; koca hanımına zina iftirasında bulunur ve ayette açıklanan beş şahitliğini yerine getirirse, kocasının bu şahitlikleriyle kadına had cezasının teveccüh edeceğine (yöneleceğine) ve kocanın şahitlikleriyle kadına yönelen bu had cezasını, kadının ayette açıklanan kendi şahitliklerinin savacağına delalet eder.
وَمَفْهُومُ مُخَالَفَةِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَوْ نَكَلَتْ عَنْ شَهَادَاتِهَا، لَزِمَهَا الْحَدُّ بِسَبَبِ نُكُولِهَا مَعَ شَهَادَاتِ الزَّوْجِ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ، فَشَهَادَاتُ الزَّوْجِ الْقَاذِفِ تَدْرَأُ عَنْهُ هُوَ حَدَّ الْقَذْفِ، وَتُوَجِّهُ إِلَيْهَا هِيَ حَدَّ الزِّنَى، وَتَدْفَعُهُ عَنْهَا شَهَادَاتُهَا.
Ayetin mefhûm-ı muhalifi (zıt anlamı) ise şuna delalet eder: Kadın şahitlik yapmaktan kaçınırsa, kocasının şahitlikleriyle birlikte kadının bu kaçınması sebebiyle had cezası ona lazım gelir. Terk edilmemesi gereken zahir anlam da budur. Böylece iftirada bulunan kocanın şahitlikleri kendisinden kazif haddini savar, kadına zina haddini yöneltir; kadının şahitlikleri ise bu had cezasını kendisinden defeder.
وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ أَيْضًا أَنَّهُ لَوْ قَذَفَ زَوْجَتَهُ، وَامْتَنَعَ مِنَ اللِّعَانِ أَنَّهُ يُحَدُّ حَدَّ الْقَذْفِ، فَكُلُّ مَنِ امْتَنَعَ مِنَ الزَّوْجَيْنِ مِنَ الشَّهَادَاتِ الْخَمْسِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْآيَاتِ
Kur'an'ın zahirine göre koca karısına iftira atar da liândan imtina ederse, ona kazif haddi uygulanır. Dolayısıyla eşlerden hangisi beş şahitlikten kaçınırsa ona had cezası vacip olur. Kur'an
الْقُرْآنِيَّةِ; لِأَنَّ الزَّوْجَ الْقَاذِفَ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً [٢٤ \ ٤] ; وَلَكِنَّ اللَّهَ بَيَّنَ خُرُوجَ الزَّوْجِ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ بِشَهَادَاتِهِ، حَيْثُ قَالَ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ [٢٤ \ ٦ - ٧] ، فَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا مِنْ جَلْدِ ثَمَانِينَ، وَعَدَمِ قَبُولِ الشَّهَادَةِ، وَالْحُكْمِ بِالْفِسْقِ إِلَّا بِشَهَادَاتِهِ الَّتِي قَامَتْ لَهُ مَقَامَ الْبَيِّنَةِ الْمُبَرِّئَةِ لَهُ مِنَ الْحَدِّ، فَإِنْ نَكَلَ عَنْ شَهَادَاتِهِ فَالظَّاهِرُ وُجُوبُ الْحَدِّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ تَدْرَأْ عَنْهُ أَرْبَعَةٌ عُدُولٌ يَشْهَدُونَ بِصِدْقِهِ، وَلَا شَهَادَاتٌ تَنُوبُ عَنِ الشُّهُودِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّهُ يُحَدُّ لِأَنَّهُ قَاذِفٌ، وَلَمْ يَأْتِ بِمَا يَدْفَعُ عَنْهُ حَدَّ الْقَذْفِ، وَكَذَلِكَ الزَّوْجَةُ إِذَا نَكَلَتْ عَنْ أَيْمَانِهَا فَعَلَيْهَا الْحَدُّ ; لِأَنَّ اللَّهَ نَصَّ عَلَى أَنَّ الَّذِي يَدْرَأُ عَنْهَا الْحَدَّ هُوَ شَهَادَاتُهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ الْآيَةَ، وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّ الزَّوْجَ يَلْزَمُهُ الْحَدُّ إِنْ نَكَلَ عَنِ الشَّهَادَاتِ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ الْقَائِلِ بِأَنَّهُ يُحْبَسُ حَتَّى يُلَاعِنَ، أَوْ يُكَذِّبَ نَفْسَهُ، فَيُقَامَ عَلَيْهِ حَدُّ الْقَذْفِ، ومَنْ قَالَ بِأَنَّهَا إِنْ شَهِدَ هُوَ، وَنَكَلَتْ هِيَ أَنَّهَا تُحَدُّ بِشَهَادَاتِهِ وَنُكُولِهَا: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَالشَّعْبِيُّ، وَمَكْحُولٌ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ ; كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» .
ayetlerinden zahir olan budur. Çünkü iftira atan koca, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً } “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun.” [Nûr 24/4] buyruğunun umumuna dâhildir. Fakat Allah, kocanın şahitlikleri sebebiyle bu umumdan çıktığını şöyle beyan etmiştir: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ } “Eşlerine iftira atıp da kendilerinden başka şahitleri bulunmayanların her birinin şahitliği; kendisinin kesinlikle doğru söyleyenlerden olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesidir. Beşincisi ise, eğer yalancılardan ise Allah'ın lanetinin kendi üzerine olmasıdır.” [Nûr 24/6-7]. Böylece Allah, had cezasından kendisini kurtaran bir beyyine (delil) yerine geçen bu şahitlikleri dışında, kocaya seksen celdeden, şahitliğinin kabul edilmemesinden ve fâsıklığına hükmedilmesinden bir çıkış yolu bırakmamıştır. Eğer koca şahitliklerinden kaçınırsa, zahir olan ona had cezasının vacip olmasıdır; çünkü doğruluğuna şahitlik edecek adaletli dört şahit bulunmadığı gibi şahitlerin yerine geçen şahitlikler de getirmemiştir. Dolayısıyla o bir müfteri olduğu ve kendisinden kazif haddini savacak bir şey getirmediği için had vurulması kesinleşir. Aynı şekilde kadın da yeminlerinden kaçınırsa ona da had gerekir; zira Allah Teâlâ: { وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ } “Cezayı kadından savar” ayetinde, haddi kadından savacak şeyin onun şahitlikleri olduğunu nass ile belirtmiştir. Koca şahitliklerden kaçındığı takdirde ona haddin lazım geleceğini söyleyenlerden biri de -kocanın liân yapıncaya veya kendini yalanlayıp kazif haddi tatbik edilinceye kadar hapsedileceğini söyleyen Ebû Hanîfe'nin hilafına- üç imadır. Koca şahitlik edip kadın kaçınırsa, kocanın şahitlikleri ve kadının kaçınması sebebiyle kadına had tatbik edileceğini söyleyenler ise şunlardır: Mâlik, Şâfiî, Şa'bî, Mekhûl, Ebû Ubeyd ve Ebû Sevr; nitekim el-Muğnî sahibi bunu onlardan nakletmiştir.
وَهَذَا الْقَوْلُ أَصْوَبُ عِنْدَنَا ; لِأَنَّهُ ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ الْآيَةَ، وَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ إِلَّا لِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ: لَا حَدَّ عَلَيْهَا بِنُكُولِهَا عَنِ الشَّهَادَاتِ، وَتُحْبَسُ أَيْضًا حَتَّى تُلَاعِنَ أَوْ تُقِرَّ فَيُقَامُ عَلَيْهَا الْحَدُّ.
Bize göre daha doğru olan görüş de budur; zira bu, Allah Teâlâ'nın: { وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ } “Kocasının kesinlikle yalancılardan olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesi, cezayı kadından savar.” ayetinin zahiridir. Kitap veya Sünnet'ten başvurulması vacip olan bir delil bulunmadıkça Kur'an'ın zahirinden dönülmemelidir. Ebû Hanîfe ve Ahmed ise şöyle demişlerdir: Kadına şahitliklerden kaçınması sebebiyle had uygulanmaz; o da liân yapıncaya veya itiraf edip kendisine had tatbik edilinceye kadar hapsedilir.
قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَبِهَذَا قَالَ الْحَسَنُ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْحَارِثِ الْعُكْلِيِّ، وَعَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِحُجَجٍ يَرْجِعُ جَمِيعُهَا إِلَى أَنَّ الْمَانِعَ مِنْ حَدِّهَا أَنَّ زِنَاهَا لَمْ يَتَحَقَّقْ ثُبُوتُهُ ; لِأَنَّ شَهَادَاتِ الزَّوْجِ وَنُكُولَهَا هِيَ لَا يَتَحَقَّقُ بِوَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَلَا بِهِمَا مُجْتَمِعِينَ ثُبُوتُ الزِّنَى عَلَيْهَا.
el-Muğnî'de şöyle denmiştir: Hasan, Evzâî ve ehl-i re'y de bu görüşü benimsemiş; bu görüş Hâris el-Uklî ve Atâ el-Horasânî'den de rivayet edilmiştir. Bu görüş sahipleri birtakım deliller ileri sürmüşlerdir ki bunların tamamı şuna dayanır: Kadına had tatbik edilmesine engel olan husus, zinasının sübutunun kesinleşmemiş olmasıdır; zira kocanın şahitlikleri ve kadının kaçınması durumlarının ne biri tek başına ne de ikisi birlikte kadının zinasının sübutunu kesinleştirir.
وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَمَالِكٍ وَمَنْ وَافَقَهُمَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَظْهَرُ عِنْدَنَا ; لِأَنَّ مَسْأَلَةَ اللِّعَانِ أَصْلٌ مُسْتَقِلٌّ لَا يَدْخُلُهُ الْقِيَاسُ عَلَى غَيْرِهِ، فَلَا يُعْدَلُ فِيهِ عَنْ ظَاهِرِ النَّصِّ إِلَى الْقِيَاسِ عَلَى مَسْأَلَةٍ أُخْرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Şâfiî, Mâlik ve bu meselede onlara muvafakat edenlerin görüşü bize göre daha zahirdir; zira liân meselesi, başka bir meseleye kıyasın dahil olamayacağı müstakil bir asıldır. Dolayısıyla bu konuda nassın zahiri bırakılıp başka bir meseleye kıyasa gidilemez. İlim Allah Teâlâ katındadır.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ
Bu kerim ayetle ilgili meseleler:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ اللِّعَانَ لَا يَلْزَمُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، إِلَّا بِقَذْفِ الرَّجُلِ زَوْجَتَهُ قَذْفًا يُوجِبُ عَلَيْهِ الْحَدَّ لَوْ قَالَهُ لِغَيْرِ زَوْجَةٍ كَرَمْيِهَا بِالزِّنَى، وَنَفْيِ وَلَدِهَا عَنْهُ، وَقَوْلُ الْجُمْهُورِ هُنَا: إِنَّهُ يَكْفِي فِي وُجُوبِ اللِّعَانِ قَذْفُهَا بِالزِّنَى مِنْ غَيْرِ اشْتِرَاطِ أَنْ يَقُولَ: رَأَيْتُ بِعَيْنِي، أَظْهَرُ عِنْدِي مِمَّا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ مِنْ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ اللِّعَانُ، حَتَّى يُصَرِّحَ بِرُؤْيَةِ الْعَيْنِ ; لِأَنَّ الْقَذْفَ بِالزِّنَى كَافٍ دُونَ التَّصْرِيحِ بِرُؤْيَةِ الْعَيْنِ.
Birinci Mesele: Bil ki karı-koca arasında liân, ancak erkeğin karısına -karısı olmayan birine söyleseydi kendisine had vurulmasını gerektirecek derecede- zina isnat etmesi ve kadının çocuğunu kendisinden nefyetmesi (reddetmesi) gibi bir kazifte bulunmasıyla lazım gelir. Burada cumhurun: "Liânın vacip olması için 'kendi gözümle gördüm' demesi şart koşulmaksızın kadına zina isnadında bulunması yeterlidir" şeklindeki görüşü; Mâlik'ten rivayet edilen 'gözüyle gördüğünü açıkça belirtmedikçe liân lazım gelmez' görüşüne kıyasla bana göre daha zahirdir. Çünkü gözüyle gördüğünü açıkça belirtmeksizin zina isnadı yeterlidir.
وَقَوْلُ الْمَلَاعِنِ فِي زَمَنِهِ ﷺ: رَأَتْ عَيْنِي وَسَمِعَتْ أُذُنِي، لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَوِ اقْتَصَرَ عَلَى أَنَّهَا زَنَتْ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَكْفِي، دُونَ اشْتِرَاطِ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ، وَسَمَاعِ الْأُذُنِ كَمَا لَا يَخْفَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında liân yapan kimsenin: "Gözüm gördü, kulağım işitti" demesi; gizli kalmayacağı üzere, şayet sadece 'zina etti' demekle yetinseydi gözle görme ve kulakla işitme şartı koşulmaksızın bunun yetersiz olacağına delalet etmez. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي شَهَادَاتِ اللِّعَانِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ [٢٤ \ ٦] إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ، هَلْ هِيَ شَهَادَاتٌ أَوْ أَيْمَانٌ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ:
İkinci Mesele: Bil ki âlimler, { فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ } “Her birinin şahitliği; kendisinin kesinlikle doğru söyleyenlerden olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesidir.” [Nûr 24/6] buyruğu ve devamındaki ayetlerde zikredilen liân şahitliklerinin şahitlik mi yoksa yemin mi olduğu hususunda dört görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:
الْأَوَّلُ: أَنَّهَا شَهَادَاتٌ ; لِأَنَّ اللَّهَ سَمَّاهَا فِي الْآيَةِ شَهَادَاتٍ.
Birincisi: Bunlar şahitliktir; çünkü Allah Teâlâ ayette onları şahitlik olarak isimlendirmiştir.
وَالثَّانِي: أَنَّهَا أَيْمَانٌ.
İkincisi: Bunlar yemindir.
وَالثَّالِثُ: أَنَّهَا أَيْمَانٌ مُؤَكَّدَةٌ بِلَفْظِ الشَّهَادَةِ.
Üçüncüsü: Bunlar şahitlik lafzıyla teyit edilmiş yeminlerdir.
وَالرَّابِعُ: عَكْسُهُ، وَيَنْبَنِي عَلَى الْخِلَافِ فِي ذَلِكَ أَنَّ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا شَهَادَاتٌ لَا يَصِحُّ عِنْدَهُ اللِّعَانُ، إِلَّا مِمَّنْ تَجُوزُ شَهَادَتُهُ، فَيُشْتَرَطُ فِي الْمُلَاعِنِ وَالْمُلَاعِنَةِ الْعَدَالَةُ وَغَيْرُهَا مِنْ شُرُوطِ قَبُولِ الشَّهَادَةِ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّهَا أَيْمَانٌ صَحَّ عِنْدَهُ اللِّعَانُ مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ، وَلَوْ كَانَا لَا تَصِحُّ شَهَادَتُهُمَا لِفِسْقٍ أَوْ غَيْرِهِ مِنْ مُسْقِطَاتِ قَبُولِ الشَّهَادَةِ، وَيَنْبَنِي عَلَى الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ مَا لَوْ شَهِدَ مَعَ الزَّوْجِ ثَلَاثَةٌ عُدُولٌ، فَعَلَى أَنَّهَا شَهَادَةٌ يَكُونُ الزَّوْجُ رَابِعَ الشُّهُودِ، فَيَجِبُ عَلَيْهَا حَدُّ الزِّنَى، وَعَلَى أَنَّهَا أَيْمَانٌ يُحَدُّ الثَّلَاثَةُ وَيُلَاعِنُ الزَّوْجُ، وَقِيلَ: لَا يُحَدُّونَ، وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّهَا شَهَادَاتٌ وَأَنَّ اللِّعَّانَ لَا يَصِحُّ إِلَّا مِمَّنْ تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ، وَأَنَّهَا تُحَدُّ بِشَهَادَةِ الثَّلَاثَةِ مَعَ الزَّوْجِ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ وَمَنْ تَبِعَهُ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهَا أَيْمَانٌ مُؤَكَّدَةٌ بِلَفْظِ الشَّهَادَةِ.
Dördüncüsü: Bunun aksidir (yani yemin lafzıyla teyit edilmiş şahitliklerdir). Bu konudaki ihtilafa şu hususlar terettüp eder: Bunların şahitlik olduğunu söyleyen kimseye göre liân, ancak şahitliği caiz olan kimseden sahih olur; bu sebeple liân eden erkek ve kadında adalet ve şahitliğin kabulü için aranan diğer şartlar aranır. Bunların yemin olduğunu söyleyen kimseye göre ise, fısk veya şahitliğin kabulünü düşüren diğer sebeplerden ötürü şahitlikleri sahih olmasa bile her karı-kocadan liân sahih olur. Zikredilen bu ihtilafa şu mesele de terettüp eder: Koca ile birlikte adaletli üç kişi şahitlik ederse; bunların şahitlik olduğu görüşüne göre koca şahitlerin dördüncüsü olur ve kadına zina haddi vacip olur. Bunların yemin olduğu görüşüne göre ise o üç kişiye had vurulur ve koca liân yapar; bir görüşe göre de onlara had vurulmaz. Bunların şahitlik olduğunu, şahitliği kabul edilen kimseden başkasının liânının sahih olmayacağını ve koca ile birlikteki üç kişinin şahitliğiyle kadına had tatbik edileceğini söyleyenlerden biri Ebû Hanîfe rahimehullâh ve ona tabi olanlardır. Çoğunluk ise bunların şahitlik lafzıyla teyit edilmiş yeminler olduğu görüşündedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي: أَنَّهَا أَيْمَانٌ مُؤَكَّدَةٌ بِالشَّهَادَةِ، وَأَنَّ لَفْظَ الشَّهَادَةِ رُبَّمَا أُطْلِقُ فِي الْقُرْآنِ، مُرَادًا بِهَا الْيَمِينُ، مَعَ دَلَالَةِ الْقَرَائِنِ عَلَى ذَلِكَ، وَإِنَّمَا اسْتَظْهَرْنَا أَنَّهَا أَيْمَانٌ لِأُمُورٍ:
Müellif -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Bana göre görüşlerin en zahir olanı, bunların şahitlikle teyit edilmiş yeminler olduğu ve Kur'an'da karinelerin delaletiyle şahitlik lafzının bazen yemin manasında mutlak olarak kullanıldığıdır. Bunların yemin olduğunu kuvvetli görmemiz birtakım hususlardan dolayıdır:
الْأَوَّلُ: التَّصْرِيحُ فِي الْآيَةِ بِصِيغَةِ الْيَمِينِ فِي قَوْلِهِ: فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ
Birincisi: { فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ } “Her birinin şahitliği; kendisinin kesinlikle doğru söyleyenlerden olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesidir.” ayetinde yemin kalıbının açıkça zikredilmesidir.
لِأَنَّ لَفْظَةَ بِاللَّهِ يَمِينٌ فَدَلَّ قَوْلُهُ: بِاللَّهِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالشَّهَادَةِ الْيَمِينُ لِلتَّصْرِيحِ بِنَصِّ الْيَمِينِ، فَقَوْلُهُ: أَشْهَدُ بِاللَّهِ فِي مَعْنَى: أُقْسِمُ بِاللَّهِ.
Çünkü “billâh” (بِاللَّهِ) lafzı bir yemindir. Dolayısıyla “billâh” ifadesi, yeminin lafzı açıkça zikredildiği için şahitlikten maksadın yemin olduğuna delalet etmiştir. Buna göre “eşhedü billâh” (Allah adına şahitlik ederim) sözü, “uksimu billâh” (Allah'a yemin ederim) anlamındadır.
الثَّانِي: أَنَّ الْقُرْآنَ جَاءَ فِيهِ إِطْلَاقُ الشَّهَادَةِ وَإِرَادَةُ الْيَمِينِ فِي قَوْلِهِ: فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا [٥ \ ١٠٧] ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِتِلْكَ الشَّهَادَةِ الْيَمِينُ فِي قَوْلِهِ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ [٥ \ ١٠٨] ، فَقَوْلُهُ: أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِلَفْظِ الشَّهَادَةِ فِي الْآيَةِ الْيَمِينُ، وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى.
İkincisi: Kur'an'da şahitlik lafzının mutlak zikredilip yeminin kastedilmesi, { فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا } “Allah'a şöyle yemin ederler: 'Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha haktır.'” [Mâide 5/107] buyruğunda yer almıştır. Daha sonra Allah: { ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ } “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarına veya yeminlerinden sonra başka yeminlerin reddedilmesinden korkmalarına en yakın yoldur.” [Mâide 5/108] buyruğuyla o şahitlikten kastın yemin olduğunu beyan etmiştir. Buradaki { أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ } “veya yeminlerinden sonra başka yeminlerin reddedilmesinden korkmalarına” ifadesi, gördüğün üzere gayet açık bir şekilde ayette geçen şahitlik lafzından maksadın yemin olduğuna delildir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ الْآيَةَ [٦٣ \ ١] ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً [٦٣ \ ٢] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِشَهَادَتِهِمُ الْأَيْمَانُ، هَكَذَا قَالَ، وَلَا يَتَعَيَّنُ عِنْدِي مَا ذَكَرَهُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Kurtubî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ } “Münafıklar sana geldiklerinde: 'Şahitlik ederiz ki sen kesinlikle Allah'ın elçisisin' derler.” [Münâfikûn 63/1] ayeti de bu kabildendir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً } “Yeminlerini kalkan edindiler.” [Münâfikûn 63/2] buyruğu, onların şahitliklerinden maksadın yeminler olduğuna delalet etmektedir. Kurtubî böyle demiştir; ancak bu ayetle istidlal hususunda onun zikrettiği görüş bana göre kesinlik arz etmemektedir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الثَّالِثُ: مَا قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، قَالَ: وَالْفَيْصَلُ أَنَّهَا يَمِينٌ لَا شَهَادَةٌ أَنَّ الزَّوْجَ يَحْلِفُ لِنَفْسِهِ فِي إِثْبَاتِ دَعْوَاهُ وَتَخْلِيصِهِ مِنَ الْعَذَابِ، وَكَيْفَ يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنَّ يَدَّعِيَ فِي الشَّرِيعَةِ أَنَّ شَاهِدًا يَشْهَدُ لِنَفْسِهِ بِمَا يُوجِبُ حُكْمًا عَلَى غَيْرِهِ هَذَا بَعِيدٌ فِي الْأَصْلِ، مَعْدُومٌ فِي النَّظَرِ، اهـ مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ.
Üçüncüsü: İbnü'l-Arabî'nin şu sözüdür; o şöyle demiştir: "Bunun şahitlik değil yemin olduğunu ayırt eden ölçü şudur: Koca, iddiasını ispatlamak ve kendisini azaptan kurtarmak için kendi lehine yemin etmektedir. Şeriatta bir şahidin, başkası aleyhine hüküm gerektirecek bir konuda kendi lehine şahitlik edeceğini kim nasıl iddia edebilir? Bu, asıl itibarıyla uzak, nazarî (hukukî) açıdan ise yok hükmündedir." Kurtubî'nin nakli vasıtasıyla ondan aktarılan söz bitti.
وَحَاصِلُ اسْتِدْلَالِهِ هَذَا: أَنَّ اسْتِقْرَاءَ الشَّرِيعَةِ اسْتِقْرَاءً تَامًّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ فِيهَا شَهَادَةُ إِنْسَانٍ لِنَفْسِهِ بِمَا يُوجِبُ حُكْمًا عَلَى غَيْرِهِ، وَهُوَ اسْتِدْلَالٌ قَوِيٌّ ; لِأَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الِاسْتِقْرَاءَ التَّامَّ حُجَّةٌ ; كَمَا أَوْضَحْنَاهُ مِرَارًا، وَدَعْوَى الْحَنَفِيَّةِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ أَنَّ الزَّوْجَ غَيْرُ مُتَّهَمٍ لَا يُسَوِّغُ شَهَادَتَهُ لِنَفْسِهِ ; لِإِطْلَاقِ ظَوَاهِرِ النُّصُوصِ فِي عَدَمِ قَبُولِ شَهَادَةِ الْإِنْسَانِ لِنَفْسِهِ مُطْلَقًا.
Onun bu istidlalinin özeti şudur: Şeriatın eksiksiz bir istikrâı (tümevarımı), onda bir insanın başkası aleyhine bir hüküm gerektirecek şekilde kendi lehine şahitlik yapmasının bulunmadığını gösterir. Bu da güçlü bir istidlaldir; zira usul ilminde yerleşmiş kurala göre, defalarca açıkladığımız üzere tam istikrâ bir hüccettir. Hanefîler ve onlara muvafakat edenlerin, 'kocanın töhmet altında olmadığı' şeklindeki iddiaları, insanın kendi lehine şahitliğinin mutlak olarak kabul edilmeyeceğine dair nassların zahirlerinin mutlaklığı karşısında onun kendi lehine şahitliğini meşru kılmaz.
الرَّابِعُ: مَا جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ اللِّعَّانِ أَنَّهُ ﷺ قَالَ لَمَّا جَاءَتِ الْمُلَاعَنَةُ بِالْوَلَدِ شَبِيهًا بِالَّذِي رُمِيَتْ بِهِ «: لَوْلَا الْأَيْمَانُ لَكَانَ لِي وَلَهَا شَأْنٌ» ، عِنْدَ أَحْمَدَ وَأَبِي دَاوُدَ، وَقَدْ سَمَّى ﷺ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ شَهَادَاتِ اللِّعَانِ أَيْمَانًا، وَفِي إِسْنَادِ الرِّوَايَةِ الْمَذْكُورَةِ عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ، تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَيُقَالُ: إِنَّهُ كَانَ قَدَرِيًّا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَدِلَّتِهِمْ.
Dördüncüsü: Liân hadisinin bazı rivayetlerinde geldiğine göre, liân yapan kadın iftiraya konu olan şahsa benzeyen bir çocuk dünyaya getirdiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahmed ve Ebû Dâvûd nezdinde yer alan rivayette: «Eğer yeminler olmasaydı, benimle onun arasında görülecek bir hesap olurdu» buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu rivayette liân şahitliklerini yeminler olarak isimlendirmiştir. Bu rivayetin isnadında Abbâd b. Mansûr vardır ki birden fazla kişi onun hakkında konuşmuş ve Kaderî olduğu söylenmiştir. Onların delilleri bunlardan ibaret değildir.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهَا شَهَادَاتٌ لَا أَيْمَانٌ، فَاحْتَجُّوا بِأَنَّ اللَّهَ سَمَّاهَا شَهَادَاتٍ فِي قَوْلِهِ:
Bunların yemin değil şahitlik olduğunu söyleyenler ise Allah'ın şu buyruklarında onları şahitlik olarak isimlendirmesiyle delil getirmişlerdir:
وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ وَفِي قَوْلِهِ: فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ الْآيَةَ، وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِحَدِيثِ «: أَرْبَعَةٌ لَا لِعَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَزْوَاجِهِمُ: الْيَهُودِيَّةُ وَالنَّصْرَانِيَّةُ تَحْتَ الْمُسْلِمِ، وَالْمَمْلُوكَةُ تَحْتَ الْحُرِّ، وَالْحُرَّةُ تَحْتَ الْمَمْلُوكِ» ، اهـ، قَالُوا: إِنَّمَا مُنِعَ لِعَانُ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ وَالْعَبْدِ وَالْأَمَةِ؛ لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا مِمَّنْ تُقْبَلُ شَهَادَتُهُمْ، وَلَوْ كَانَتْ شَهَادَاتُ اللِّعَانِ أَيْمَانًا لَصَحَّ لِعَانُهُمْ ; لِأَنَّهُمْ مِمَّنْ تُقْبَلُ يَمِينُهُ، وَقَالَ الزَّيْلَعِيُّ فِي «نَصْبِ الرَّايَةِ» ، فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: قُلْتُ: أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ «: أَرْبَعٌ مِنَ النِّسَاءِ لَا مُلَاعَنَةَ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ أَزْوَاجِهِنَّ: النَّصْرَانِيَّةُ تَحْتَ الْمُسْلِمِ، وَالْيَهُودِيَّةُ تَحْتَ الْمُسْلِمِ، وَالْمَمْلُوكَةُ تَحْتَ الْحُرِّ، وَالْحُرَّةُ تَحْتَ الْمَمْلُوكِ» ، انْتَهَى.
{ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ } “Kendilerinden başka şahitleri bulunmayanlar”, { فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ } “Her birinin şahitliği dört defa şahitlik etmesidir” ayetinde ve { وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ } “Dört defa şahitlik etmesi cezayı kadından savar” ayetinde [şahitlik olarak isimlendirmiştir]. Onlar ayrıca şu hadisle de istidlal etmişlerdir: «Dört kişi vardır ki onlar ile eşleri arasında liân yoktur: Müslümanın nikâhı altındaki Yahudi ve Hristiyan kadın, hür erkeğin nikâhı altındaki cariye ve kölenin nikâhı altındaki hür kadın.» Şöyle demişlerdir: Yahudi, Hristiyan kadın ile köle ve cariyenin liân yapması ancak şahitliği kabul edilen kimselerden olmadıkları için menedilmiştir. Eğer liân şahitlikleri yemin olsaydı onların liânı da sahih olurdu; çünkü onlar yemini kabul edilen kimselerdendir. Zeylaî Nasbu'r-Râye'de zikredilen bu hadis hakkında şöyle demiştir: Derim ki: Bunu İbn Mâce Sünen'inde İbn Atâ'dan, o babası Atâ el-Horasânî'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kadınlardan dört grup vardır ki onlar ile eşleri arasında liânlaşma yoktur: Müslümanın nikâhı altındaki Hristiyan kadın, Müslümanın nikâhı altındaki Yahudi kadın, hür erkeğin nikâhı altındaki cariye ve kölenin nikâhı altındaki hür kadın.»
وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْوَقَّاصِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ بِهِ، وَقَالَ: عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو مَرْفُوعًا «: أَرْبَعَةٌ لَيْسَ بَيْنَهُمْ لِعَانٌ: لَيْسَ بَيْنَ الْحُرِّ وَالْأَمَةِ لِعَانٌ، وَلَيْسَ بَيْنَ الْعَبْدِ وَالْحُرَّةِ لِعَانٌ، وَلَيْسَ بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَالْيَهُودِيَّةِ لِعَانٌ، وَلَيْسَ بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ لِعَانٌ» ، انْتَهَى، وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَالْوَقَّاصِيُّ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ، ثُمَّ أَخْرَجَهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ بِهِ، قَالَ: وَعُثْمَانُ بْنُ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيُّ ضَعِيفُ الْحَدِيثِ جِدًّا، وَتَابَعَهُ يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ عَنْ عَطَاءٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا، وَرُوِيَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ، وَابْنِ جُرَيْجٍ وَهُمَا إِمَامَانِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ قَوْلُهُ، وَلَمْ يَرْفَعَاهُ، ثُمَّ أَخْرَجَهُ كَذَلِكَ مَوْقُوفًا، ثُمَّ أَخْرَجَهُ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَطَرٍ، ثَنَا حَمَّادُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ زَيْدِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ عَتَّابَ بْنَ أَسِيدٍ «: أَلَّا لِعَانَ بَيْنَ أَرْبَعٍ» فَذَكَرَ نَحْوَهُ، قَالَ: وَعَمَّارُ بْنُ مَطَرٍ، وَحَمَّادُ بْنُ عَمْرٍو، وَزَيْدُ بْنُ رُفَيْعٍ ضُعَفَاءُ، انْتَهَى، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «الْمَعْرِفَةِ» : هَذَا حَدِيثٌ رَوَاهُ عُثْمَانُ بْنُ عَطَاءٍ، وَيَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ الرَّمْلِيُّ، عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «: أَرْبَعَةٌ لَا مُلَاعَنَةَ بَيْنَهُمُ: النَّصْرَانِيَّةُ تَحْتَ الْمُسْلِمِ» إِلَى آخِرِهِ، قَالَ: وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ مَعْرُوفٌ بِكَثْرَةِ الْغَلَطِ، وَابْنُهُ عُثْمَانُ وَابْنُ زَرَيْعٍ ضَعِيفَانِ، وَرَوَاهُ عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْوَقَّاصِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ بِهِ، وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ، وَرَوَاهُ عَمَّارُ بْنُ مَطَرٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ زَيْدِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، وَعَمَّارُ بْنُ مَطَرٍ، وَحَمَّادُ بْنُ عَمْرٍو، وَزَيْدُ بْنُ رُفَيْعٍ ضُعَفَاءُ.
Dârekutnî de bunu Sünen'inde Osman b. Abdirrahmân el-Vakkâsî'den, o Amr b. Şuayb'dan rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Dedesinden, [yani] Abdullah b. Amr'dan merfû olarak: «Dört kişi arasında liân yoktur: Hür ile cariye arasında liân yoktur, köle ile hür kadın arasında liân yoktur, Müslüman ile Yahudi kadın arasında liân yoktur ve Müslüman ile Hristiyan kadın arasında liân yoktur.» Dârekutnî: "Vakkâsî metrûkü'l-hadîstir" demiştir. Sonra bunu Osman b. Atâ el-Horasânî'den, o babasından, o da Amr b. Şuayb'dan aynı şekilde rivayet etmiş ve şöyle demiştir: "Osman b. Atâ el-Horasânî son derece zayıftır. Yezîd b. Zürey' de Atâ'dan rivayetle ona tâbi olmuştur, o da zayıftır." İki imam olan Evzâî ve İbn Cüreyc'den de Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden mevkûf olarak rivayet edilmiş ve bunu merfû kılmamışlardır. Sonra [Dârekutnî] bunu aynı şekilde mevkûf olarak rivayet etmiştir. Sonra bunu Ammâr b. Matar'dan; bize Hammâd b. Amr rivayet etti, o Zeyd b. Rufe'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İttâb b. Esîd'i «Dört kişi arasında liân olmadığına dair» göndermiştir diyerek benzerini zikretmiştir. [Dârekutnî] demiştir ki: "Ammâr b. Matar, Hammâd b. Amr ve Zeyd b. Rufe' zayıftırlar." Beyhakî de el-Ma'rife'de şöyle demiştir: Bu, Osman b. Atâ ve Yezîd b. Zürey' er-Remlî'nin; Atâ el-Horasânî'den, onun Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun dedesinden, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği bir hadistir: «Dört kişi arasında liânlaşma yoktur: Müslümanın nikâhı altındaki Hristiyan kadın...» diyerek sonuna kadar zikretmiştir. [Beyhakî] demiştir ki: "Atâ el-Horasânî çok hata yapmasıyla bilinir; oğlu Osman ile İbn Zürey' ise zayıftırlar. Bunu Osman b. Abdirrahmân el-Vakkâsî de Amr b. Şuayb'dan bu isnadla rivayet etmiştir; o metrûkü'l-hadîstir, Yahyâ b. Maîn ve diğer imamlar onu zayıf saymıştır. Bunu Ammâr b. Matar da Hammâd b. Amr'dan, o Zeyd b. Rufe'den, o da Amr b. Şuayb'dan rivayet etmiştir; Ammâr b. Matar, Hammâd b. Amr ve Zeyd b. Rufe' ise zayıftırlar."
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَهُمَا إِمَامَانِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ مَوْقُوفًا، وَفِي ثُبُوتِهِ مَوْقُوفًا أَيْضًا نَظَرٌ، فَإِنَّ رَاوِيَهُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ عَمْرُو بْنُ هَارُونَ، وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ أَيْضًا، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ بِهِ مَوْقُوفًا، وَهُوَ مَتْرُوكٌ، وَنَحْنُ إِنَّمَا نَحْتَجُّ بِرِوَايَاتِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ، إِذَا كَانَ الرَّاوِي عَنْهُ ثِقَةً وَانْضَمَّ إِلَيْهِ مَا يُؤَكِّدُهُ، وَلَمْ نَجِدْ لِهَذَا الْحَدِيثِ طَرِيقًا صَحِيحًا إِلَى عَمْرٍو، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى كَلَامُهُ، انْتَهَى كَلَامُ صَاحِبِ «نَصْبِ الرَّايَةِ» .
İki imam olan İbn Cüreyc ve Evzâî'den de Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden mevkûf olarak rivayet edilmiştir. Bunun mevkûf olarak sübutunda da tereddüt vardır; zira bunu İbn Cüreyc ve Evzâî'den rivayet eden Amr b. Hârûn'dur ve o kuvvetli bir ravi değildir. Bunu Yahyâ b. Ebî Üneyse de Amr b. Şuayb'dan aynı isnadla mevkûf olarak rivayet etmiştir; o ise metrûktür. Biz Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayetleriyle ancak ondan rivayet eden ravi sika olduğunda ve buna kendisini teyit eden bir delil eklendiğinde ihticac ederiz. Biz bu hadis için Amr'a ulaşan sahih bir tarîk bulamadık. En doğrusunu Allah bilir. Nasbu'r-Râye sahibinin sözü burada sona erdi.
وَقَالَ صَاحِبُ «الْجَوْهَرِ النَّقِيِّ» : إِنَّ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ جَيِّدُ الْإِسْنَادِ، وَلَوْ فَرَضْنَا جَوْدَةَ إِسْنَادِهِ كَمَا ذَكَرَهُ لَمْ يَلْزَمْ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ شَهَادَاتِ اللِّعَانِ شَهَادَاتٌ لَا أَيْمَانٌ ; لِاحْتِمَالِ كَوْنِ عَدَمِ الْمُلَاعَنَةِ مِنْ بَيْنِ مَنْ ذُكِرَ فِي الْحَدِيثِ لِعَدَمِ الْمُكَافَأَةِ.
el-Cevherü'n-Nakî sahibi ise şöyle demiştir: Zikredilen hadisin isnadı ceyyiddir (iyidir). İsnadının onun zikrettiği gibi ceyyid olduğunu farz etsek bile, bundan liân şahitliklerinin yemin değil de şahitlik olduğu sonucu çıkmaz; çünkü hadiste zikredilenler arasında liânlaşmanın bulunmayışının aralarında denklik (küfüv) bulunmamasından kaynaklanma ihtimali vardır.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدَنَا أَنَّهَا أَيْمَانٌ أُكِّدَتْ بِلَفْظِ الشَّهَادَةِ، لِلْأَدِلَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bize göre daha zahir olan; zikrettiğimiz deliller sebebiyle bunların şahitlik lafzıyla teyit edilmiş yeminler olduğudur. İlim ehlinin çoğunluğunun görüşü de budur. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي اللِّعَانِ، الِاعْتِمَادُ عَلَى إِتْيَانِ الْمَرْأَةِ بِالْوَلَدِ أَسْوَدَ، وَإِنْ كَانَتْ بَيْضَاءَ وَزَوْجُهَا أَبْيَضَ ; لِقِصَّةِ الرَّجُلِ الَّذِي وَلَدَتِ امْرَأَتُهُ غُلَامًا أَسْوَدَ، وَأَخْبَرَ النَّبِيَّ ﷺ كَأَنَّهُ يُعَرِّضُ بِنَفْيِ الْوَلَدِ الْأَسْوَدِ بِاللِّعَانِ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ «: هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ» ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ «: مَا أَلْوَانُهَا» ؟ قَالَ: حُمْرٌ، قَالَ «: هَلْ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ» ؟ قَالَ: إِنَّ فِيهَا لَوُرْقًا، قَالَ «: وَمِنْ أَيْنَ جَاءَتْهَا الْوُرْقَةُ» ؟ قَالَ: لَعَلَّ عِرْقًا نَزَعَهَا، قَالَ «: وَهَذَا الْغُلَامُ الْأَسْوَدُ لَعَلَّ عِرْقًا نَزَعَهُ» ، وَالْقِصَّةُ مَشْهُورَةٌ ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهَا مِرَارًا، وَفِيهَا الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ سَوَادَ الْوَلَدِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَنَدًا لِلرَّجُلِ فِي اللِّعَانِ، كَمَا تَرَى.
Üçüncü Mesele: Bil ki liânda, kadın beyaz ve kocası da beyaz olsa bile kadının siyah bir çocuk doğurmasına dayanmak caiz değildir. Zira hanımı siyah bir çocuk doğuran ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sanki liân yoluyla o siyah çocuğu reddetmek istediğini ima ederek haber veren adamın kıssasında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Senin develerin var mı?» diye sormuş; o: “Evet” demiştir. «Renkleri nasıldır?» buyurmuş; o: “Kırmızıdır” demiştir. «Aralarında boz (kül rengi) olan var mı?» buyurmuş; o: “Şüphesiz onların içinde boz olanlar da var” demiştir. «Peki o bozluk onlara nereden gelmiştir?» buyurmuş; o: “Belki bir damar çekmiştir” demiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şu siyah çocuğu da belki bir damar çekmiştir» buyurmuştur. Bu meşhur kıssa Sahîhayn'da sabit olup daha önce defalarca zikretmiştik. Gördüğün üzere bu kıssada, çocuğun siyah olmasının erkeke liân için dayanak teşkil etmesinin caiz olmadığına delalet vardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ مَنْ قَذَفَ امْرَأَةً بِالزِّنَى قَبْلَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا ثُمَّ تَزَوَّجَهَا أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَأْتِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ عَلَى زِنَاهَا أَنَّهُ يُجْلَدُ حَدَّ الْقَذْفِ، وَلَا يُقْبَلُ مِنْهُ اللِّعَانُ ; لِأَنَّهَا وَقْتَ الْقَذْفِ أَجْنَبِيَّةٌ مُحْصَنَةٌ دَاخِلَةٌ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً الْآيَةَ [٢٤ \ ٤] ، وَالزَّوَاجُ الْوَاقِعُ بَعْدَ ذَلِكَ لَا يُغَيِّرُ الْحُكْمَ الثَّابِتَ قَبْلَهُ، فَمَا يُرْوَى عَنِ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ مِنْ أَنَّهُ إِنْ قَذَفَهَا قَبْلَ الزَّوَاجِ، ثُمَّ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ الْقَذْفِ أَنَّهُمَا يَلْتَعِنَانِ، خِلَافُ الظَّاهِرِ عِنْدَنَا مِنْ نَصِّ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Dördüncü Mesele: Bil ki tahkike göre; bir kadına evlenmeden önce zina iftirasında bulunup ardından onunla evlenen kimse, kadının zinasına dair dört şahit getiremezse kendisine kazif haddi uygulanır ve ondan liân kabul edilmez. Çünkü kadın iftira anında yabancı (nikâhsız) ve iffetli bir kadındır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً } “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun.” [Nûr 24/4] buyruğunun umumuna dâhildir. Bundan sonra gerçekleşen evlilik ise öncesinde sabit olan hükmü değiştirmez. İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh'tan rivayet edilen; evlilikten önce iftira atıp iftiradan sonra onunla evlenirse ikisinin liân yapacağı şeklindeki görüş, bize göre kerim ayetin nassının zahirine aykırıdır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الزَّوْجَ إِنْ قَذَفَ زَوْجَتَهُ وَأُمَّهَا بِالزِّنَا، وَلَمْ يَأْتِ
Beşinci Mesele: Bil ki tahkike göre; koca karısına ve karısının annesine zina isnadında bulunur da
بِالْبَيِّنَةِ أَنَّهُ يُحَدُّ لِلْأُمِّ حَدَّ الْقَذْفِ ; لِأَنَّهُ قَذَفَهَا بِالزِّنَى وَهِيَ مُحْصَنَةٌ غَيْرُ زَوْجَةٍ، فَهِيَ دَاخِلَةٌ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْآيَةَ، وَأَمَّا الْبِنْتُ فَإِنَّهُ يُلَاعِنُهَا ; لِأَنَّهُ قَذَفَهَا، وَهِيَ زَوْجَةٌ لَهُ، فَتَدْخُلُ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ إِلَى آخِرِ آيَاتِ اللِّعَانِ.
delil getiremezse, anne için ona kazif haddi tatbik edilir; çünkü ona zina iftirasında bulunmuştur ve kadın da kocasının eşi olmayan iffetli bir kadındır. Dolayısıyla kadın, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” ayetinin umumuna dâhildir. Kıza (yani hanımına) gelince; onunla liânlaşır, çünkü ona iftira atmıştır ve kadın onun karısıdır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Eşlerine iftira atıp da kendilerinden başka şahitleri bulunmayanların her birinin şahitliği; kendisinin kesinlikle doğru söyleyenlerden olduğuna dair Allah adına dört defa şahitlik etmesidir.” buyruğundan liân ayetlerinin sonuna kadar olan kısmın umumuna dâhil olur.
وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ بَعْضِ الْأَئِمَّةِ: إِنَّهُ إِنْ حُدَّ لِلْأُمِّ سَقَطَ حَدُّ الْبِنْتِ، وَإِنْ لَاعَنَ الْبِنْتَ لَمْ يَسْقُطْ حَدُّ الْأُمِّ، أَنَّهُ خِلَافُ التَّحْقِيقِ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتُ الْقُرْآنِ، وَقَدْ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي الْقَوْلِ الْمَذْكُورِ: وَهَذَا بَاطِلٌ جِدًّا، فَإِنَّهُ خَصَّصَ عُمُومَ الْآيَةِ فِي الْبِنْتِ وَهِيَ زَوْجَةٌ بِحَدِّ الْأُمِّ مِنْ غَيْرِ أَثَرٍ وَلَا أَصْلٍ قَاسَهُ عَلَيْهِ، اهـ، وَهُوَ ظَاهِرٌ.
Zikrettiğimiz bu açıklamayla anlarsın ki bazı imamların: "Anne için had uygulanırsa kızın haddi düşer; kızla liân yaparsa annenin haddi düşmez" şeklindeki sözleri, Kur'an ayetlerinin delalet ettiği tahkike aykırıdır. İbnü'l-Arabî zikredilen bu görüş hakkında şöyle demiştir: "Bu son derece batıldır; zira o, hiçbir rivayet ve kıyas yapabileceği bir asıl olmaksızın, anneye uygulanan had sebebiyle eş olan kız hakkındaki ayetin umumunu tahsis etmiştir." Bu da açıktır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ الصَّوَابُ: أَنَّ مَنْ قَذَفَ زَوْجَتَهُ بِالزِّنَى، ثُمَّ زَنَتْ قَبْلَ لِعَانِهِ لَهَا أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَيْهِ وَلَا لِعَانَ ; لِأَنَّهُ تَبَيَّنَ بِزِنَاهَا قَبْلَ اللِّعَانِ أَنَّهَا غَيْرُ مُحْصَنَةٍ، وَلَا لِعَانَ فِي قَذْفِ غَيْرِ الْمُحْصَنَةِ، كَمَا قَدَّمْنَا أَنَّهُ إِنْ قَذَفَ أَجْنَبِيَّةً بِالزِّنَى، ثُمَّ زَنَتْ قَبْلَ أَنْ يُقَامَ عَلَيْهِ الْحَدُّ أَنَّ الظَّاهِرَ لَنَا سُقُوطُ الْحَدِّ ; لِأَنَّهُ قَدْ تَبَيَّنَ بِزِنَاهَا أَنَّهَا غَيْرُ مُحْصَنَةٍ قَبْلَ اسْتِيفَاءِ الْحَدِّ، فَلَا يُحَدُّ بِقَذْفِ مَنْ ظَهَرَ أَنَّهَا غَيْرُ مُحْصَنَةٍ، وَذَكَرْنَا الْخِلَافَ فِي ذَلِكَ.
Altıncı Mesele: Bil ki bize göre doğru olduğu zahir olan görüş şudur: Karısına zina iftirasında bulunan, ardından da liândan önce kadın zina eden kimseye ne had cezası gerekir ne de liân; çünkü kadının liândan önce zina etmesiyle muhsane (iffetli) olmadığı ortaya çıkmıştır; muhsane olmayan birine iftira durumunda ise liân yoktur. Nitekim daha önce belirttiğimiz üzere, yabancı bir kadına zina iftirasında bulunur da had tatbik edilmeden önce kadın zina ederse, bize göre zahir olan haddin düşmesidir; çünkü had infaz edilmeden önce kadının zina etmesiyle onun muhsane olmadığı ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla muhsane olmadığı açığa çıkan kimseye iftiradan ötürü had vurulmaz. Bu husustaki ihtilafı da zikretmiştik.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: يُحَدُّ إِنْ كَانَتْ أَجْنَبِيَّةً وَيُلَاعِنُ إِنْ كَانَتْ زَوْجَةً أَنَّ الْحَدَّ وَاللِّعَانَ قَدْ وَجَبَا وَقْتَ الْقَذْفِ فَلَا يَسْقُطَانِ بِالزِّنَى الطَّارِئِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ الْأَظْهَرَ سُقُوطُ الْحَدِّ وَاللِّعَانِ، لِتَبَيُّنِ عَدَمِ الْإِحْصَانِ قَبْلَ الْحَدِّ وَقَبْلَ اللِّعَانِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
"Yabancı kadınsa had tatbik edilir, eşi ise liân yapar" diyenlerin hücceti; had ve liânın iftira anında vacip olduğu, dolayısıyla sonradan arız olan zina ile düşmeyeceği yönündedir. Biz ise had ve liândan önce ihsan (iffet) vasfının bulunmadığı açığa çıktığı için haddin ve liânın düşmesinin daha zahir olduğunu açıkladık. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ رَمَى زَوْجَتَهُ الْكَبِيرَةَ الَّتِي لَا تَحْمِلُ لِكِبَرِ سِنِّهَا أَنَّهُمَا يَلْتَعِنَانِ هُوَ لِدَفْعِ الْحَدِّ، وَهِيَ لِدَرْءِ الْعَذَابِ، وَأَمَّا إِنْ رَمَى زَوْجَتَهُ الصَّغِيرَةَ الَّتِي لَا تَحْمِلُ لِصِغَرِهَا، فَقَدْ قَدَّمْنَا خِلَافَ الْعُلَمَاءِ: هَلْ يَلْزَمُهُ حَدُّ الْقَذْفِ إِنْ كَانَتْ صَغِيرَةً تُطِيقُ الْوَطْءَ، وَلَمْ تَبْلُغْ؟ فَعَلَى أَنَّهُ يَلْزَمُهُ الْحَدُّ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَلْتَعِنَ لِدَفْعِ الْحَدِّ، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ: بِأَنَّهُ لَا حَدَّ فِي قَذْفِ الصَّغِيرَةِ مُطْلَقًا فَلَا لِعَانَ عَلَيْهِ فِي قَذْفِهَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْأَظْهَرَ عِنْدَنَا فِي ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Yedinci Mesele: Bil ki yaşlılığından ötürü hamile kalamayan yaşlı karısına iftira atan kimse hakkında hüküm; koca haddi savmak, kadın da cezayı defetmek için liânlaşırlar. Yaşının küçüklüğünden ötürü hamile kalamayan küçük yaştaki karısına iftira atmasına gelince; cinsel ilişkiye güç yetiren ancak henüz ergenliğe ulaşmamış küçük bir kız olması durumunda erkeğe kazif haddinin lazım gelip gelmeyeceği hususundaki âlimlerin ihtilafını daha önce zikretmiştik. Kendisine haddin lazım geldiği görüşüne göre, haddi savmak için liân yapması vacip olur. Küçük yaştaki kıza iftira durumunda mutlak olarak haddin gerekmediği görüşüne göre ise ona iftira atması sebebiyle liân gerekmez. Bu hususta bize göre zahir olanı daha önce zikretmiştik. İlim Allah Teâlâ katındadır.