Binûn

Nûr — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَوْ قَالَ: أَخْبَرَنِي فَلَانٌ أَنَّكَ زَنَيْتَ لَمْ يَكُنْ قَاذِفًا سَوَاءٌ كَذَّبَهُ الْمُخْبَرُ عَنْهُ أَوْ صَدَّقَهُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَقَالَ أَبُو الْخَطَّابِ: فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ أَنَّهُ يَكُونُ قَاذِفًا إِذَا كَذَّبَهُ الْآخَرُ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَعَطَاءٌ، وَنَحْوُهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ ; لِأَنَّهُ أَخْبَرُ بِزِنَاهُ، اهـ مِنْهُ.

İbn Kudâme el-Muğnî’de şöyle demiştir: Bir kimse: "Falanca bana senin zina ettiğini haber verdi" dese; ister haber verilen kimse onu yalanlasın ister tasdik etsin, kâzif (iftira atan) sayılmaz. Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli de bu görüştedir. Ebu’l-Hattâb ise şöyle demiştir: Bu meselede diğer [bir] vecih de şudur ki diğeri onu yalanladığında kâzif olur. Mâlik, Atâ ve Zührî’den nakledilen benzer bir görüş de böyledir; çünkü onun zina ettiğini haber vermiştir. [el-Muğnî’den nakil] burada sona erdi.

وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي: أَنَّهُ لَا يَكُونُ قَاذِفًا وَلَا يُحَدُّ، لِأَنَّهُ حَكَى عَنْ غَيْرِهِ وَلَمْ يَقُلْ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ صَادِقًا، وَأَنَّ الَّذِي أَخْبَرَهُ أَنْكَرَ بَعْدَ إِخْبَارِهِ إِيَّاهُ كَمَا لَوْ شَهِدَ عَلَى رَجُلٍ أَنَّهُ قَذَفَ رَجُلًا وَأَنْكَرَ الْمَشْهُودُ عَلَيْهِ، فَلَا يَكُونُ الشَّاهِدُ قَاذِفًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Katımda iki görüşün en zahir olanı: Kâzif sayılmayacağı ve had tatbik edilmeyeceğidir; çünkü o başkasından nakletmiş olup kendiliğinden söylememiştir. Doğru söylemiş olması ve kendisine haber veren kimsenin bunu haber verdikten sonra inkâr etmiş bulunması da muhtemeldir; nitekim bir kimse aleyhine, bir şahsa kazifte bulunduğuna dair şahitlik yapıp da aleyhine şahitlik edilen inkâr ettiğinde şahit kâzif sayılmaz. İlim Allah Teâlâ’nın katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِيمَنْ قَذَفَ رَجُلًا بِالزِّنَى، وَلَمْ يُقَمْ عَلَيْهِ الْحَدُّ حَتَّى زَنَا الْمَقْذُوفُ أَنَّ الْحَدَّ يَسْقُطُ عَنْ قَاذِفِهِ; لِأَنَّهُ تَحَقَّقَ بِزِنَاهُ أَنَّهُ غَيْرُ مُحْصَنٍ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ لَمْ يَظْهَرْ إِلَّا بَعْدَ لُزُومِ الْحَدِّ لِلْقَاذِفِ; لِأَنَّهُ قَدْ ظَهَرَ أَنَّهُ غَيْرُ عَفِيفٍ قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَى مَنْ قَذَفَهُ، فَلَا يُحَدُّ لِغَيْرِ عَفِيفٍ؛ اعْتِبَارًا بِالْحَالَةِ الَّتِي يُرَادُ أَنْ يُقَامَ فِيهَا الْحَدُّ، فَإِنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ثَبَتَ عَلَيْهِ أَنَّهُ غَيْرُ عَفِيفٍ.

Sekizinci Mesele: Bir adama zina isnadında bulunan, ancak iftiraya uğrayan bizzat zina edene kadar kendisine had tatbik edilmeyen kimse hakkında katımda ilim ehlinin iki görüşünün en zahir olanı; kâziften haddin düşeceğidir. Çünkü onun zinasıyla muhsan olmadığı kesinleşmiştir; bu durum kâzife had cezasının gerekliliğinden sonra ortaya çıkmış olsa bile [hüküm böyledir]. Zira kendisine kazifte bulunulan kimseye had tatbik edilmeden önce onun iffetli olmadığı açığa çıkmıştır; dolayısıyla iffetli olmayandan ötürü had tatbik edilmez. Bu, haddin tatbik edilmek istendiği andaki durumun muteber kabul edilmesinden dolayıdır; çünkü o vakitte onun iffetli olmadığı kesinlik kazanmıştır.

وَهَذَا الَّذِي اسْتَظْهَرْنَا عَزَاهُ ابْنُ قُدَامَةَ: لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَمَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ يُحَدُّ هُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ.

Bizim zahir gördüğümüz bu görüşü İbn Kudâme; Ebû Hanîfe, Mâlik ve Şâfiî’ye nispet etmiştir. Had tatbik edileceğine dair görüş ise İmam Ahmed’in mezhebidir.

قَالَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» : وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَالْمُزَنِيُّ، وَدَاوُدُ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ الْحَدَّ قَدْ وَجَبَ وَتَمَّ بِشُرُوطِهِ فَلَا يَسْقُطُ بِزَوَالِ شَرْطِ الْوُجُوبِ.

el-Muğnî sahibi şöyle demiştir: Sevrî, Ebû Sevr, Müzenî ve Dâvûd da bu görüştedir. Onlar şöyle delil getirmişlerdir: Had kesinleşmiş ve şartlarıyla tamamlanmıştır; dolayısıyla vücup şartının ortadan kalkmasıyla had düşmez.

وَالْأَظْهَرُ عِنْدَنَا هُوَ مَا قَدَّمْنَا ; لِأَنَّهُ تَحَقَّقَ أَنَّهُ غَيْرُ عَفِيفٍ قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَى قَاذِفِهِ، فَلَا يُحَدُّ لِمَنْ تَحَقَّقَ أَنَّهُ غَيْرُ عَفِيفٍ.

Katımızda en zahir olan görüş daha önce zikrettiğimizdir; çünkü kâzife had tatbik edilmeden önce onun iffetli olmadığı kesinleşmiştir. İffetli olmadığı kesinleşen kimse için ise had uygulanmaz.

وَإِنَّمَا وَجَبَ الْحَدُّ قَبْلَ هَذَا، لِأَنَّ عَدَمَ عِفَّتِهِ كَانَ مَسْتُورًا، ثُمَّ ظَهَرَ قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bundan önce haddin vacip olması ise onun iffetsizliğinin gizli kalmasından dolayı idi; sonra had tatbik edilmeden önce açığa çıktı. İlim Allah Teâlâ’nın katındadır.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اعْلَمْ أَنْ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدَنَا فِيمَنْ قَالَ لِرَجُلٍ: يَا مَنْ وطِئَ بَيْنَ الْفَخْذَيْنِ، أَنَّهُ لَيْسَ بِقَذْفٍ، وَلَا يُحَدُّ قَائِلُهُ ; لِأَنَّهُ رَمَاهُ بِفِعْلٍ لَا يُعَدَّ زِنًا إِجْمَاعًا، خِلَافًا لِابْنِ الْقَاسِمِ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ الْقَائِلِ بِوُجُوبِ الْحَدِّ زَاعِمًا أَنَّهُ تَعْرِيضٌ بِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Dokuzuncu Mesele: Bil ki bir adama: "Ey iki uyluk arasından ilişkide bulunan!" diyen kimse hakkında katımızda ilim ehlinin iki görüşünün en zahir olanı; bunun kazif olmadığı ve söyleyene had tatbik edilmeyeceğidir. Çünkü onu icma ile zina sayılmayan bir fiille itham etmiştir; bunun tariz olduğunu ileri sürerek haddin vacip olduğunu söyleyen Mâlik’in ashabından İbnü’l-Kāsım’ın görüşü bunun hilafınadır. İlim Allah Teâlâ’nın katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: اعْلَمْ أَنَّ حَدَّ الْقَذْفِ لَا يُقَامُ عَلَى الْقَاذِفِ إِلَّا إِذَا طَلَبَ الْمَقْذُوفُ إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ حَقٌّ لَهُ، وَلَمْ يَكُنْ لِلْقَاذِفِ بَيِّنَةٌ عَلَى مَا ادَّعَى مِنْ زِنَا الْمَقْذُوفِ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ وَمَفْهُومُ الْآيَةِ: أَنَّ الْقَاذِفَ لَوْ جَاءَ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ عَلَى الْوَجْهِ الْمَقْبُولِ شَرْعًا أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا يُثْبِتُ بِذَلِكَ حَدَّ الزِّنَا عَلَى الْمَقْذُوفِ، لِشَهَادَةِ الْبَيِّنَةِ، وَيُشْتَرَطُ لِذَلِكَ أَيْضًا عَدَمُ إِقْرَارِ الْمَقْذُوفِ، فَإِنْ أَقَرَّ بِالزِّنَا، فَلَا حَدَّ عَلَى الْقَاذِفِ، وَإِنْ كَانَ الْقَاذِفُ زَوْجًا اعْتُبِرَ فِي حَدِّهِ حَدَّ الْقَذْفِ امْتِنَاعُهُ مِنَ اللِّعَانِ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ: وَلَا نَعْلَمُ خِلَافًا فِي هَذَا كُلِّهِ، ثُمَّ قَالَ: وَتُعْتَبَرُ اسْتِدَامَةُ الطَّلَبِ إِلَى إِقَامَةِ الْحَدِّ، فَلَوْ طَلَبَ ثُمَّ عَفَا عَنِ الْحَدِّ سَقَطَ، وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَا يَسْقُطُ بِعَفْوِهِ ; لِأَنَّهُ حَدٌّ فَلَمْ يَسْقُطْ بِالْعَفْوِ كَسَائِرِ الْحُدُودِ، وَلَنَا أَنَّهُ حَدٌّ لَا يُسْتَوْفَى إِلَّا بَعْدَ مُطَالَبَةِ الْآدَمِيِّ بِاسْتِيفَائِهِ فَسَقَطَ بِعَفْوِهِ كَالْقِصَاصِ، وَفَارَقَ سَائِرَ الْحُدُودِ، فَإِنَّهُ لَا يُعْتَبَرُ فِي إِقَامَتِهَا الطَّلَبُ بِاسْتِيفَائِهَا، وَحَدُّ السَّرِقَةِ إِنَّمَا تُعْتَبَرُ فِيهِ الْمُطَالَبَةُ بِالْمَسْرُوقِ لَا بِاسْتِيفَاءِ الْحَدِّ، وَلِأَنَّهُمْ قَالُوا تَصِحُّ دَعْوَاهُ، وَيُسْتَحْلَفُ فِيهِ، وَيَحْكُمُ الْحَاكِمُ فِيهِ بِعِلْمِهِ، وَلَا يُقْبَلُ رُجُوعُهُ عَنْهُ بَعْدَ الِاعْتِرَافِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ حَقٌّ لِآدَمِيٍّ، اهـ مِنَ «الْمُغْنِي» ، وَكَوْنُهُ حَقًّا لِآدَمِيٍّ هُوَ أَحَدُ أَقْوَالٍ فِيهِ.

Onuncu Mesele: Bil ki kazif haddi, ancak iftiraya uğrayan kimsenin haddin tatbik edilmesini talep etmesi durumunda kâzife uygulanır; çünkü bu onun hakkıdır ve kâzifin iftiraya uğrayanın zinasına dair iddia ettiği hususta bir delili yoktur. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ Ayetin mefhumu şudur: Eğer kâzif şer'an makbul şekilde dört şahit getirirse ona had cezası yoktur; bu durumda şahitlerin şehadeti sebebiyle kazife uğrayana zina haddi sabit olur. Bunun için ayrıca kazife uğrayanın ikrarda bulunmaması da şarttır; eğer zinayı ikrar ederse kâzife had cezası uygulanmaz. Şayet kâzif koca ise, ona kazif haddinin tatbik edilmesinde liandan kaçınması dikkate alınır. İbn Kudâme şöyle demiştir: Bütün bunlarda hiçbir ihtilaf bilmiyoruz. Sonra şöyle devam etti: Haddin tatbik edilmesine kadar talebin devam etmesi şart koşulur; dolayısıyla talep eder sonra da haddi affederse had düşer. Şâfiî ve Ebû Sevr de böyle demiştir. Hasan ve re'y ehli ise şöyle demiştir: Affetmesiyle had düşmez; çünkü bu bir haddir ve diğer hadler gibi affetmekle düşmez. Bizim delilimiz ise şudur: Bu, ancak bir insanın infazını talep etmesiyle uygulanan bir haddir; dolayısıyla kısas gibi affetmekle düşer ve diğer hadlerden ayrılır. Zira diğer hadlerin infazında talepte bulunulması dikkate alınmaz; hırsızlık haddinde ise sadece çalınan malın talep edilmesi dikkate alınır, haddin infazı değil. Bir de âlimler onun davasının sahih olduğunu, bu hususta yemin ettirileceğini, hâkimin bu konuda kendi bilgisiyle hüküm verebileceğini ve ikrardan sonra rücûunun kabul edilmeyeceğini söylemişlerdir; bu da onun bir insan hakkı olduğunu gösterir. [el-Muğnî’den nakil] sona erdi. Bunun bir insan hakkı olması, bu konudaki görüşlerden biridir.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ: وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حَدِّ الْقَذْفِ، هَلْ هُوَ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ، أَوْ مِنْ حُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ أَوْ فِيهِ شَائِبَةٌ مِنْهُمَا؟

Ebû Abdillâh el-Kurtubî şöyle demiştir: Âlimler kazif haddinin Allah haklarından mı, insan haklarından mı, yoksa her ikisinden de bir pay taşıyan bir hak mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.

الْأَوَّلُ: قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ.

Birincisi: Ebû Hanîfe'nin görüşüdür.

وَالثَّانِي: قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ.

İkincisi: Mâlik ve Şâfiî'nin görüşüdür.

وَالثَّالِثُ: قَالَهُ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ.

Üçüncüsü: Bunu müteahhirînden bazıları söylemiştir.

وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ أَنَّهُ إِنْ كَانَ حَقًّا لِلَّهِ تَعَالَى وَبَلَغَ الْإِمَامَ أَقَامَهُ، وَإِنْ لَمْ يَطْلُبْ ذَلِكَ الْمَقْذُوفُ، وَنَفَعَتِ الْقَاذِفَ التَّوْبَةُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَتَشَطَّرُ فِيهِ الْحَدُّ بِالرِّقِّ كَالزِّنَا، وَإِنْ كَانَ حَقًّا لِلْآدَمِيِّ، فَلَا يُقِيمُهُ الْإِمَامُ إِلَّا بِمُطَالَبَةِ الْمَقْذُوفِ، وَيَسْقُطُ بِعَفْوِهِ وَلَمْ تَنْفَعِ الْقَاذِفَ التَّوْبَةُ حَتَّى يُحَلِّلَهُ الْمَقْذُوفُ، اهـ كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.

İhtilafın faydası şudur: Şayet Allah Teâlâ'nın hakkı ise ve imama ulaşmışsa, kazife uğrayan bunu talep etmese bile imam haddi tatbik eder; kâzife Allah Teâlâ ile kendi arasındaki tevbesi fayda verir ve zina [haddinde] olduğu gibi kölelik sebebiyle had yarıya iner. Şayet kul hakkı ise, imam ancak kazife uğrayanın talebiyle haddi tatbik eder, onun affetmesiyle had düşer ve kazife uğrayan kimse helallik vermedikçe kâzife tevbe fayda vermez. Kurtubî'nin sözü burada sona erdi.

وَمَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ كَأَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى الْقَوْلِ الثَّالِثِ، وَهُوَ أَنَّ الْحَدَّ يَسْقُطُ بِعَفْوِ

Mâlik ve ashabının mezhebi, sanki üçüncü görüş üzerine kurulmuştur ki o da haddin affetmekle düşmesidir;

الْمَقْذُوفِ قَبْلَ بُلُوغِ الْإِمَامِ، فَإِنْ بَلَغَ الْإِمَامَ، فَلَا يُسْقِطُهُ عَفْوُهُ إِلَّا إِذَا ادَّعَى أَنَّهُ يُرِيدُ بِالْعَفْوِ السَّتْرَ عَلَى نَفْسِهِ.

kazife uğrayanın imama ulaşmadan önceki affıyla [had düşer]; şayet imama ulaşmışsa, affı ile kendini örtbas etmeyi kastedip bunu iddia etmesi müstesna, affı haddi düşürmez.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الظَّاهِرُ أَنَّ الْقَذْفَ حَقٌّ لِلْآدَمِيِّ وَكُلُّ حَقٍّ لِآدَمِيٍّ فِيهِ حَقٌّ لِلَّهِ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Zahir olan şudur ki kazif insan hakkıdır ve her insan hakkında bir de Allah'ın hakkı vardır.

وَإِيضَاحُهُ: أَنَّ حَدَّ الْقَذْفِ حَقٌّ لِلْآدَمِيِّ مِنْ حَيْثُ كَوْنُهُ شُرِعَ لِلزَّجْرِ عَنْ فِعْلِهِ، وَلِدَفْعِ مَعَرَّةِ الْقَذْفِ عَنْهُ، فَإِذَا تَجَرَّأَ عَلَيْهِ الْقَاذِفُ انْتَهَكَ حُرْمَةَ عِرْضِ الْمُسْلِمِ، وَأَنَّ لِلْمُسْلِمِ عَلَيْهِ حَقًّا بِانْتِهَاكِ حُرْمَةِ عِرْضِهِ، وَانْتَهَكَ أَيْضًا حُرْمَةَ نَهْيِ اللَّهِ عَنْ فِعْلِهِ فِي عِرْضِ مُسْلِمٍ، فَكَانَ لِلَّهِ حَقٌّ عَلَى الْقَاذِفِ بِانْتِهَاكِهِ حُرْمَةَ نَهْيِهِ، وَعَدَمِ امْتِثَالِهِ، فَهُوَ عَاصٍ لِلَّهِ مُسْتَحِقٌّ لِعُقُوبَتِهِ، فَحَقُّ اللَّهِ يَسْقُطُ بِالتَّوْبَةِ النَّصُوحِ، وَحَقُّ الْمُسْلِمِ يَسْقُطُ بِإِقَامَةِ الْحَدِّ، أَوْ بِالتَّحَلُّلِ مِنْهُ.

Bunun açıklaması şudur: Kazif haddi, bu fiilden caydırmak ve kazif lekesini ondan gidermek için meşru kılınmış olması bakımından insan hakkıdır. Kâzif buna cüret ettiğinde Müslümanın ırz dokunulmazlığını ihlal etmiş olur ve ırz dokunulmazlığının ihlali sebebiyle Müslümanın onun üzerinde bir hakkı doğar. Aynı zamanda Müslümanın ırzı konusunda Allah'ın bunu yasaklamış olmasının hürmetini de ihlal etmiş olur; dolayısıyla yasağının hürmetini ihlal etmesi ve emrine uymaması sebebiyle Allah'ın da kâzif üzerinde bir hakkı bulunur. O, Allah'a isyan etmiştir ve O'nun cezalandırmasını hak etmiştir. Allah'ın hakkı nasuh bir tevbe ile düşer; Müslümanın hakkı ise haddin uygulanmasıyla veya ondan helallik alınmasıyla düşer.

وَالَّذِي يَظْهَرُ عَلَى هَذَا التَّفْصِيلِ أَنَّ الْمَقْذُوفَ إِذَا عَفَا وَسَقَطَ الْحَدُّ بِعَفْوِهِ أَنَّ لِلْإِمَامِ تَعْزِيرَ الْقَاذِفِ لِحَقِّ اللَّهِ، وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - أَعْلَمُ.

Bu tafsilata göre zahir olan şudur ki kazife uğrayan affettiğinde ve affıyla had cezası düştüğünde, imamın Allah'ın hakkı için kâzife ta'zir cezası uygulama yetkisi vardır. Allah -celle ve alâ- en iyi bilendir.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: إِنْ تَمَّتِ الشَّهَادَةُ عَلَى الزَّانِي بِالزِّنَا وَلَكِنَّ الشُّهُودَ لَمْ يُعَدَّلُوا، فَكَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَالشَّعْبِيُّ يَرَيَانِ أَلَّا حَدَّ عَلَى الشُّهُودِ، وَلَا عَلَى الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ، وَالنُّعْمَانُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ.

On Birinci Mesele: Kurtubî şöyle demiştir: Zina eden kimse aleyhine zina şehadeti tamamlanır ancak şahitler tezkiye edilmezlerse; Hasan-ı Basrî ve Şa'bî ne şahitlere ne de aleyhine şahitlik edilen kimseye had tatbik edilmeyeceği görüşündeydiler. Ahmed, Nu'mân (Ebû Hanîfe) ve Muhammed b. el-Hasan da bu görüştedir.

وَقَالَ مَالِكٌ: وَإِذَا شَهِدَ عَلَيْهِ أَرْبَعَةٌ بِالزِّنَا وَكَانَ أَحَدُهُمْ مَسْخُوطًا عَلَيْهِ أَوْ عَبْدًا يُجْلَدُونَ جَمِيعًا، وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ فِي أَرْبَعَةِ عِمْيَانٍ يَشْهَدُونَ عَلَى امْرَأَةٍ بِالزِّنَى: يُضْرَبُونَ، فَإِنْ رَجَعَ أَحَدُ الشُّهُودِ، وَقَدْ رُجِمَ الْمَشْهُودُ عَلَيْهِ فِي الزِّنَى، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: يُغَرَّمُ رُبْعَ الدِّيَةِ، وَلَا شَيْءَ عَلَى الْآخَرِينَ، وَكَذَلِكَ قَالَ قَتَادَةُ، وَحَمَّادٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَأَبُو هَاشِمٍ، وَمَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنْ قَالَ عَمَدْتُ لِيُقْتَلَ، فَالْأَوْلِيَاءُ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءُوا قَتَلُوا، وَإِنْ شَاءُوا عَفَوْا، وَأَخَذُوا رُبْعَ الدِّيَةِ وَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: يُقْتَلُ وَعَلَى الْآخَرِينَ ثَلَاثَةُ أَرْبَاعِ الدِّيَةِ، وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ: إِذَا قَالَ أَخْطَأْتُ وَأَرَدْتُ غَيْرَهُ، فَعَلَيْهِ الدِّيَةُ كَامِلَةً، وَإِنْ قَالَ تَعَمَّدْتُ قُتِلَ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ، اهـ كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَهُ.

Mâlik şöyle demiştir: Bir kimsenin aleyhine dört kişi zina isnadıyla şahitlik eder de içlerinden biri kusurlu/güvenilmez veya köle olursa hepsine celde tatbik edilir. Süfyân es-Sevrî, Ahmed ve İshak, bir kadının zinasına şahitlik eden dört âmâ hakkında: "Kendilerine had cezası vurulur" demişlerdir. Şahitlerden biri rücû eder ve aleyhine zina sebebiyle şahitlik edilen kimse de recmedilmiş bulunursa, bir grup âlim: "Diyetin dörtte birini tazmin eder, diğerlerine bir şey gerekmez" demiştir; Katâde, Hammâd, İkrime, Ebû Hâşim, Mâlik, Ahmed ve re'y ehli de böyle demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Eğer: "Öldürülmesi için kasten yaptım" derse, veliler muhayyerdir; dilerlerse öldürürler, dilerlerse affeder ve diyetin dörtte birini alırlar; şahide de had cezası uygulanır. Hasan-ı Basrî: "[Rücû eden] öldürülür, diğerlerine de diyetin dörtte üçü düşer" demiştir. İbn Sîrîn ise şöyle demiştir: Eğer: "Hata ettim, başkasını kastetmiştim" derse diyetin tamamı ona aittir; şayet: "Kasten yaptım" derse öldürülür. İbn Şübrüme de bu görüştedir. Kurtubî'nin sözü burada sona erdi; bunun bir kısmını daha önce zikretmiştik.

وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي: أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يَعْدِلُوا حُدُّوا كُلُّهُمْ ; لِأَنَّ مَنْ أَتَى بِمَجْهُولٍ غَيْرِ مَعْرُوفِ الْعَدَالَةِ، كَمَنْ لَمْ يَأْتِ بِشَيْءٍ، وَأَنَّهُ إِنْ أَقَرَّ بِأَنَّهُ تَعَمَّدَ الشَّهَادَةَ عَلَيْهِ ; لِأَجْلِ أَنْ يُقْتَلَ

Katımda görüşlerin en zahir olanı: Şahitler tezkiye edilmemişlerse hepsine had tatbik edilir; çünkü adaleti bilinmeyen meçhul birini getiren kimse, hiçbir şey getirmemiş gibidir. Eğer öldürülmesi için onun aleyhine kasten şahitlik yaptığını ikrar ederse,

يُقْتَصُّ مِنْهُ، وَإِنِ ادَّعَى شُبْهَةً فِي رُجُوعِهِ يُغَرَّمُ قِسْطَهُ مِنَ الدِّيَةِ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ يُغَرَّمُ الدِّيَةَ كَامِلَةً لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَالْعِلْمِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

kendisinden kısas alınır; şayet rücûunda bir şüphe iddia ederse diyetten kendi payına düşeni tazmin eder. Diyetin tamamını tazmin edeceğine dair görüşün de fıkhî bir vechi vardır. İlim Allah Teâlâ’nın katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ مَنْ قَذَفَ مَنْ يَحْسَبُهُ عَبْدًا فَإِذَا هُوَ حُرٌّ فَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَقَالَهُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَمَنْ قَذَفَ أُمَّ الْوَلَدِ حُدَّ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَهُوَ قِيَاسُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ، وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: لَا حَدَّ عَلَيْهِ، انْتَهَى مِنْهُ.

On İkinci Mesele: Kurtubî şöyle demiştir: Mâlik ve Şâfiî: "Köle zannettiği kimseye kazifte bulunup da onun hür olduğu ortaya çıkarsa ona had cezası gerekir" demişlerdir. Bunu Hasan-ı Basrî de söylemiş ve İbnü'l-Münzir de tercih etmiştir. Ümmüveled’e kazifte bulunan kimseye had tatbik edilir; bu İbn Ömer'den rivayet edilmiştir ve Şâfiî'nin kavlinin kıyası da budur. Hasan-ı Basrî ise: "Ona had gerekmez" demiştir. [Kurtubî'den nakil] sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَمَّا حَدُّهُ فِي قَذْفِ أُمِّ الْوَلَدِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ مَوْتِ سَيِّدِهَا، وَعِتْقِهَا مِنْ رَأْسِ مَالِ مَسْتَوْلِدِهَا، أَمَّا قَبْلَ ذَلِكَ فَلَمْ تَتَحَقَّقْ حُرِّيَّتُهَا بِالْفِعْلِ، وَلَا سِيَّمَا عَلَى قَوْلِ مَنْ يُجِيزُ بَيْعَهَا مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَالْقَاذِفُ لَا يُحَدُّ بِقَذْفِ مَنْ لَمْ يَكُنْ حُرًّا حُرِّيَّةً كَامِلَةً فِيمَا يَظْهَرُ، وَكَذَلِكَ لَوْ قِيلَ: إِنَّ مَنْ قَذَفَ مَنْ يَظُنُّهُ عَبْدًا، فَإِذَا هُوَ حُرٌّ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَدُّ لِأَنَّهُ لَمْ يَنْوِ قَذْفَ حُرٍّ، وَإِنَّمَا نَوَى قَذْفَ عَبْدٍ لَكَانَ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ; لِأَنَّ الْأَعْمَالَ بِالنِّيَّاتِ وَلِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى، وَلِأَنَّ الْمَعَرَّةَ تَزُولُ عَنِ الْمَقْذُوفِ بِقَوْلِ الْقَاذِفِ: مَا قَصَدْتُ قَذْفَكَ وَلَا أَقُولُ: إِنَّكَ زَانٍ، وَإِنَّمَا قَصَدْتُ بِذَلِكَ مَنْ كُنْتُ أَعْتَقِدُهُ عَبْدًا فَأَنْتَ عَفِيفٌ فِي نَظَرِي، وَلَا أَقُولُ فِيكَ إِلَّا خَيْرًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Ümmüveled’e kazifte bulunan kimsenin haddine gelince; zahir olan şudur ki bu ancak efendisinin ölümünden ve çocuk sahibi kılan efendisinin asıl malından azat olmasından sonra söz konusu olur. Bundan önce ise -özellikle onun satılmasını caiz gören âlimlerin görüşüne göre- fiilen hürriyeti kesinleşmemiştir. Zahir olana göre kâzife, kâmil manada hür olmayan birine kazifte bulunmasından dolayı had tatbik edilmez. Aynı şekilde: "Köle zannettiği kimseye kazifte bulunup da onun hür olduğu ortaya çıkan kimseye had vacip olmaz; çünkü o hür birine kazifte bulunmayı niyet etmemiş, yalnızca bir köleye kazifte bulunmayı kastetmiştir" denilseydi bunun da fıkhî bir vechi olurdu. Çünkü ameller niyetlere göredir ve herkes için niyet ettiği şey vardır. Hem kâzifin: "Sana kazifte bulunmayı kastetmedim, senin zina ettiğini de söylemiyorum; ben bununla yalnızca köle olduğuna inandığım kimseyi kastettim, dolayısıyla sen benim nazarımda iffetlisin ve senin hakkında ancak hayır söylerim" demesiyle mağdurdan leke kalkmış olur. İlim Allah Teâlâ’nın katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِيمَنْ قَذَفَ جَمَاعَةً بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ أَوْ بِكَلِمَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، أَوْ قَذَفَ وَاحِدًا، مَرَّاتٍ مُتَعَدِّدَةً. وَقَدْ قَدَّمْنَا خِلَافَ أَهْلِ الْعِلْمِ، فِيمَنْ قَذَفَ جَمَاعَةً بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَاتِ «الْحَجِّ» ٠

On Üçüncü Mesele: Bil ki âlimler bir topluluğa tek bir kelimeyle veya birden fazla kelimeyle kazifte bulunan ya da bir şahsa defalarca kazifte bulunan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluğa tek bir kelimeyle kazifte bulunan kimse hakkındaki ilim ehlinin ihtilafını Hac Suresi'nin ayetlerini açıklarken daha önce zikretmiştik.

قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ الْخِرَقِيِّ: وَإِذَا قَذَفَ الْجَمَاعَةَ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، فَحَدٌّ وَاحِدٌ إِذَا طَالَبُوا أَوْ وَاحِدٌ مِنْهُمْ، مَا نَصُّهُ: وَبِهَذَا قَالَ: طَاوُسٌ وَالشَّعْبِيُّ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَحَمَّادٌ، وَمَالِكٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَإِسْحَاقُ، وَقَالَ الْحَسَنُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ: لِكُلِّ وَاحِدٍ حَدٌّ كَامِلٌ، وَعَنْ أَحْمَدَ مِثْلُ ذَلِكَ، وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ كَالرِّوَايَتَيْنِ، وَوَجْهُ هَذَا أَنَّهُ قَذَفَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، فَلَزِمَهُ لَهُ حَدٌّ كَامِلٌ ; كَمَا لَوْ قَذَفَهُمْ بِكَلِمَاتٍ، وَلَنَا قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ قَذْفِ وَاحِدٍ أَوْ جَمَاعَةٍ ; وَلِأَنَّ الَّذِينَ شَهِدُوا عَلَى الْمُغِيرَةِ قَذَفُوا امْرَأَةً، فَلَمْ يَحُدَّهُمْ عُمَرُ إِلَّا حَدًّا وَاحِدًا، وَلِأَنَّهُ قَذْفٌ وَاحِدٌ فَلَمْ يَجِبْ إِلَّا حَدٌّ وَاحِدٌ كَمَا لَوْ قَذَفَ وَاحِدًا، وَلِأَنَّ الْحَدَّ إِنَّمَا وَجَبَ بِإِدْخَالِ الْمَعَرَّةِ عَلَى

İbn Kudâme el-Muğnî’de, Hırakī’nin: "Bir topluluğa tek bir kelimeyle kazifte bulunursa, hepsi yahut içlerinden biri talep ettiğinde tek bir had uygulanır" sözünü şerhederken aynen şöyle demiştir: Tâvûs, Şa'bî, Zührî, Nehaî, Katâde, Hammâd, Mâlik, Sevrî, Ebû Hanîfe ve iki talebesi, İbn Ebî Leylâ ve İshak bu görüştedir. Hasan, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir: "Her biri için tam bir had gerekir" demişlerdir; Ahmed’den de benzeri nakledilmiştir. Şâfiî’nin ise bu iki rivayet gibi iki görüşü vardır. Bu görüşün gerekçesi şudur: O, onların her birine kazifte bulunmuştur; bu sebeple onlara ayrı ayrı kelimelerle kazifte bulunmuş gibi her biri için ona tam bir had terettüp eder. Bizim delilimiz ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً Ayet tek bir kişiye veya bir topluluğa kazifte bulunma arasında bir ayrım yapmamıştır. Ayrıca Mugīre aleyhine şahitlik yapanlar bir kadına kazifte bulunmuşlardı; ancak Ömer onlara sadece tek bir had tatbik etti. Yine bu tek bir kaziftir; dolayısıyla tek bir kişiye kazifte bulunmuş gibi ancak tek bir had gerekir. Bir de had cezası ancak kazifte bulunmasıyla

الْمَقْذُوفِ بِقَذْفِهِ وَبِحَدٍّ وَاحِدٍ يَظْهَرُ كَذِبُ هَذَا الْقَاذِفِ.

iftiraya uğrayanın üzerine bir leke düşürülmesi sebebiyle vacip olmuştur; tek bir had ile de bu kâzifin yalancılığı ortaya çıkar

وَتَزُولُ الْمَعَرَّةُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكْتَفِيَ بِهِ بِخِلَافِ مَا إِذَا قَذَفَ كُلَّ وَاحِدٍ قَذْفًا مُنْفَرِدًا، فَإِنْ كَذَّبَهُ فِي قَذْفِهِ لَا يَلْزَمُ مِنْهُ كَذِبُهُ فِي آخَرَ، وَلَا تَزُولُ الْمَعَرَّةُ عَنْ أَحَدِ الْمَقْذُوفِينَ بِحَدِّهِ لِلْآخَرِ، فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا، فَإِنَّهُمْ إِنْ طَلَبُوهُ جُمْلَةً حُدَّ لَهُمْ، وَإِنْ طَلَبَهُ وَاحِدٌ أُقِيمَ الْحَدُّ ; لِأَنَّ الْحَقَّ ثَابِتٌ لَهُمْ عَلَى سَبِيلِ الْبَدَلِ، فَأَيُّهُمْ طَالَبَ بِهِ اسْتَوْفَى، وَسَقَطَ فَلَمْ يَكُنْ لِغَيْرِهِ الطَّلَبُ بِهِ كَحَقِّ الْمَرْأَةِ عَلَى أَوْلِيَائِهَا فِي تَزْوِيجِهَا، إِذَا قَامَ بِهِ وَاحِدٌ سَقَطَ عَنِ الْبَاقِينَ، وَإِنْ أَسْقَطَهُ أَحَدُهُمْ فَلِغَيْرِهِ الْمُطَالَبَةُ بِهِ وَاسْتِيفَاؤُهُ ; لِأَنَّ الْمَعَرَّةَ لَمْ تَزُلْ عَنْهُ بِعَفْوِ صَاحِبِهِ، وَلَيْسَ لِلْعَافِي الطَّلَبُ بِهِ، لِأَنَّهُ قَدْ أَسْقَطَ حَقَّهُ.

ve leke kalkar. Dolayısıyla her birine ayrı ayrı kazifte bulunduğu durumun aksine tek had ile yetinilmesi vacip olmuştur; zira [ayrı kazifte] bir kazifinde yalanlanması diğerinde de yalancı olmasını gerektirmez ve kazife uğrayanlardan birinden leke, diğerine had tatbik edilmesiyle kalkmaz. Bu sabit olunca; eğer haddi topluca talep ederlerse hepsi adına had tatbik edilir; şayet biri talep ederse yine had tatbik edilir. Çünkü hak onlar için bedel yoluyla sabittir; hangisi talep ederse hakkı almış olur ve had düşer, artık diğerinin onu talep etme hakkı kalmaz. Nitekim kadının evlendirilmesinde velileri üzerindeki hakkı da böyledir; birisi bunu yerine getirdiğinde diğerlerinden düşer. İçlerinden biri hakkını düşürürse, diğeri bunu talep etme ve hakkı tahsil etme salahiyetine sahiptir; çünkü arkadaşının affıyla leke kendisinden kalkmamıştır. Affedenin ise talep hakkı yoktur; çünkü o hakkını düşürmüştür.

وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ ﵀ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّهُمْ إِنْ طَلَبُوهُ دَفْعَةً وَاحِدَةً فَحَدٌّ وَاحِدٌ، وَكَذَلِكَ إِنْ طَلَبُوهُ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُقَمْ حَتَّى طَلَبَهُ الْكُلُّ فَحَدٌّ وَاحِدٌ، وَإِنْ طَلَبَهُ وَاحِدٌ فَأُقِيمَ لَهُ، ثُمَّ طَلَبَهُ آخَرُ أُقِيمَ لَهُ، وَكَذَلِكَ جَمِيعُهُمْ وَهَذَا قَوْلُ عُرْوَةَ ; لِأَنَّهُمْ إِذَا اجْتَمَعُوا عَلَى طَلَبِهِ، وَقَعَ اسْتِيفَاؤُهُ لِجَمِيعِهِمْ، وَإِذَا طَلَبَهُ وَاحِدٌ مُنْفَرِدًا كَانَ اسْتِيفَاؤُهُ لَهُ وَحْدَهُ، فَلَمْ يَسْقُطْ حَقُّ الْبَاقِينَ بِغَيْرِ اسْتِيفَائِهِمْ (فِي) إِسْقَاطِهِمْ، وَإِنْ قَذَفَ الْجَمَاعَةَ بِكَلِمَاتٍ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ حَدٌّ، وَبِهَذَا قَالَ عَطَاءٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ، وَقَالَ حَمَّادٌ وَمَالِكٌ: لَا يَجِبُ إِلَّا حَدٌّ وَاحِدٌ، لِأَنَّهَا جِنَايَةٌ تُوجِبُ حَدًّا، فَإِذَا تَكَرَّرَتْ كَفَى حَدٌّ وَاحِدٌ، كَمَا لَوْ سَرَقَ مِنْ جَمَاعَةٍ أَوْ زَنَى بِنِسَاءٍ، أَوْ شَرِبَ أَنْوَاعًا مِنَ الْمُسْكِرِ، وَلَنَا أَنَّهَا حُقُوقٌ لِآدَمِيِّينَ فَلَمْ تَتَدَاخَلْ كَالدُّيُونِ وَالْقِصَاصِ، وَفَارَقَ مَا قَاسُوا عَلَيْهِ فَإِنَّهُ حَقٌّ لِلَّهِ تَعَالَى، إِلَى أَنْ قَالَا: وَإِنْ قَذَفَ رَجُلًا مَرَّاتٍ فَلَمْ يُحَدَّ، فَحَدٌّ وَاحِدٌ رِوَايَةً وَاحِدَةً، سَوَاءٌ قَذَفَهُ بِزِنًا وَاحِدٍ أَوْ بِزَنَيْاتٍ، وَإِنْ قَذَفَهُ فَحُدَّ ثُمَّ أَعَادَ قَذْفَهُ نَظَرْتَ، فَإِنْ قَذَفَهُ بِذَلِكَ الزِّنَا الَّذِي حُدَّ مِنْ أَجْلِهِ لَمْ يُعَدْ عَلَيْهِ الْحَدُّ فِي قَوْلِ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: أَنَّهُ أَوْجَبَ حَدًّا ثَانِيًا، وَهَذَا يُخَالِفُ إِجْمَاعَ الصَّحَابَةِ، فَإِنَّ أَبَا بَكْرَةَ لَمَّا حُدَّ بِقَذْفِ الْمُغِيرَةِ أَعَادَ قَذْفَهُ فَلَمْ يَرَوْا عَلَيْهِ حَدًّا ثَانِيًا، فَرَوَى الْأَثْرَمُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ ظَبْيَانَ بْنِ عُمَارَةَ، قَالَ: شَهِدَ عَلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ أَنَّهُ زَانٍ، فَبَلَغَ ذَلِكَ عُمَرَ فَكَبُرَ عَلَيْهِ، وَقَالَ: شَاطَ ثَلَاثَةُ أَرْبَاعِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، وَجَاءَ زِيَادٌ، فَقَالَ: مَا عِنْدَكَ؟ فَلَمْ يُثْبِتْ فَأَمَرَ بِجِلْدِهِمْ فَجُلِدُوا، وَقَالَ: شُهُودُ زُورٍ، فَقَالَ أَبُو بَكْرَةَ: أَلَيْسَ تَرْضَى إِنْ أَتَاكَ رَجُلٌ عِنْدَكَ يَشْهَدُ رَجْمَهُ؟ قَالَ: نَعَمْ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرَةَ: وَأَنَا أَشْهَدُ أَنَّهُ زَانٍ، فَأَرَادَ أَنْ يُعِيدَ عَلَيْهِ الْحَدَّ، فَقَالَ عَلِيٌّ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّكَ إِنْ أَعَدْتَ عَلَيْهِ الْحَدَّ، أَوْجَبْتَ عَلَيْهِ الرَّجْمَ، وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ: فَلَا يُعَادُ فِيهِ فِرْيَةُ جَلْدٍ مَرَّتَيْنِ. قَالَ الْأَثْرَمُ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ، قَوْلُ عَلِيٍّ: إِنْ جَلَدْتَهُ فَارْجُمْ صَاحِبَكَ، قَالَ: كَأَنَّهُ جَعَلَ

Ahmed’den -rahimehullâh- başka bir rivayette şöyle nakledilmiştir: Haddi tek bir defada talep ederlerse tek bir had tatbik edilir. Aynı şekilde birbiri ardınca talep ederler de hepsi talep edinceye kadar had tatbik edilmemiş olursa yine tek bir had tatbik edilir. Şayet biri talep eder ve onun için had tatbik edilir, ardından bir diğeri talep ederse onun için de had tatbik edilir; hepsi için durum böyledir. Bu Urve’nin kavlidir; çünkü talebinde birleştiklerinde hakkın tahsili hepsine yönelik gerçekleşir; biri tek başına talep ettiğinde ise tahsil yalnızca ona ait olur, dolayısıyla geride kalanların hakkı tahsil etmeksizin [veya] düşürmeksizin sakıt olmaz. Bir topluluğa ayrı ayrı kelimelerle kazifte bulunursa her biri için bir had gerekir. Atâ, Şa'bî, Katâde, İbn Ebî Leylâ, Ebû Hanîfe ve Şâfiî bu görüştedir. Hammâd ve Mâlik ise şöyle demiştir: Yalnızca tek bir had gerekir; çünkü bu haddi gerektiren bir suçtur, tekrarlandığında bir topluluktan hırsızlık yapılması, birden fazla kadınla zina edilmesi veya sarhoş edici içkilerin farklı türlerinin içilmesinde olduğu gibi tek bir had kâfi gelir. Bizim delilimiz ise bunların insan hakları olmasıdır; borçlar ve kısas gibi birbirine tedahül etmez (iç içe girmez). Kıyas yaptıkları şeyler ise bundan farklıdır; zira o Allah Teâlâ'nın hakkıdır. [İbn Kudâme ve Şârih] sözlerine şöyle devam ettiler: Bir kimse bir adama defalarca kazifte bulunur da kendisine had tatbik edilmemiş olursa tek bir rivayette tek bir had tatbik edilir; ister tek bir zina ile ister farklı zinalarla kazifte bulunmuş olsun fark etmez. Eğer ona kazifte bulunur ve had tatbik edilir, sonra kazifini tekrarlarsa duruma bakılır: Şayet kendisine had tatbik edilen o aynı zina isnadıyla kazifte bulunmuşsa ilim ehlinin geneline göre had tekrarlanmaz. İbnü'l-Kāsım’dan ise ikinci bir haddi vacip gördüğü rivayet edilmiştir; bu ise sahabe icmaına aykırıdır. Zira Ebû Bekre, Mugīre’ye kaziften dolayı had cezasına çarptırılınca kazifini tekrarlamış fakat sahabe aleyhine ikinci bir had görmemişlerdir. Nitekim Esrem kendi senediyle Zabyân b. Umâre’den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Üç kişi Mugīre b. Şu'be’nin zina ettiğine dair şahitlikte bulundu. Bu durum Ömer’e ulaşınca ona çok ağır geldi ve: "Mugīre b. Şu'be’nin dörtte üçü telef oldu" dedi. Ziyâd geldiğinde [Ömer]: "Senin yanında ne var?" dedi. O kesin şehadette bulunmayınca Ömer onların celdedilmesini emretti ve celdedildiler; Ömer: "Yalancı şahitler!" dedi. Bunun üzerine Ebû Bekre: "Senin yanında şahitlik eden bir adam gelse onu recmetmeye razı olmaz mısın?" dedi. Ömer: "Evet, nefsim kudret elinde olan [Allah]a yemin ederim ki [razı olurum]" dedi. Ebû Bekre: "Ben de onun zina ettiğine şahitlik ediyorum!" dedi. Ömer ona haddi tekrarlamak istedi, Ali ise şöyle dedi: "Ey Müminlerin Emîri! Eğer ona haddi tekrarlarsan arkadaşını recmetmeyi vacip kılarsın." Başka bir hadiste de: "Bir iftirada iki defa celde tekrarlanmaz" [denilmiştir]. Esrem dedi ki: Ebû Abdillâh’a (İmam Ahmed’e), Ali’nin: "Onu celdedersen arkadaşını recmet" sözünü sordum; şöyle dedi: "Sanki onun

شَهَادَتَهُ شَهَادَةَ رَجُلَيْنِ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: وَكُنْتُ أَنَا أُفَسِّرُهُ عَلَى هَذَا حَتَّى رَأَيْتُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَأَعْجَبَنِي، ثُمَّ قَالَ يَقُولُ: إِذَا جَلَدْتَهُ ثَانِيَةً فَكَأَنَّكَ جَعَلْتَهُ شَاهِدًا آخَرَ، فَأَمَّا إِنْ حُدَّ لَهُ وَقَذَفَهُ بِزِنًا ثَانٍ نَظَرْتَ، فَإِنْ قَذَفَهُ بَعْدَ طُولِ الْفَصْلِ فَحَدٌّ ثَانٍ ; لِأَنَّهُ لَا يُسْقِطُ حُرْمَةَ الْمَقْذُوفِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْقَاذِفِ أَبَدًا بِحَيْثُ يُمَكَّنُ مِنْ قَذْفِهِ بِكُلِّ حَالٍ، وَإِنْ قَذَفَهُ عُقَيْبَ حَدِّهِ فَفِيهِ رِوَايَتَانِ:

şehadetini iki adamın şehadeti gibi saydı." Ebû Abdillâh dedi ki: Ben de bu hadiste görene kadar bu sözü böyle tefsir ediyordum; bu [izah] hoşuma gitti. Sonra şöyle dedi: [Yani] onu ikinci defa celdedersen sanki onu başka bir şahit kılmış olursun. Kendisi için had tatbik edilen kimseye ikinci bir zina ile kazifte bulunursa duruma bakılır: Şayet uzun bir aradan sonra kazifte bulunmuşsa ikinci bir had uygulanır; çünkü kazifte bulunan kimseye göre mağdurun ırz dokunulmazlığı ebediyen ortadan kalkmaz ki her halükarda ona kazifte bulunabilme imkânı doğsun. Şayet haddin hemen akabinde kazifte bulunursa bu hususta iki rivayet vardır:

إِحْدَاهُمَا: يُحَدُّ أَيْضًا ; لِأَنَّهُ قَذْفٌ لَمْ يَظْهَرْ كَذِبُهُ فِيهِ بِحَدٍّ، فَيَلْزَمُ فِيهِ حَدٌّ كَمَا لَوْ طَالَ الْفَصْلُ، وَلِأَنَّ سَائِرَ أَسْبَابِ الْحَدِّ إِذَا تَكَرَّرَتْ بَعْدَ أَنْ حُدَّ لِلْأَوَّلِ ثَبَتَ لِلثَّانِي حُكْمُهُ، كَالزِّنَا وَالسَّرِقَةِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْأَسْبَابِ.

Birincisi: Yine had tatbik edilir; çünkü bu, hakkında had vurulmak suretiyle yalancılığı ortaya çıkmamış bir kaziftir. Dolayısıyla aradan uzun zaman geçmiş gibi had gerekir. Hem diğer had sebepleri birinci haddin tatbikinden sonra tekrarlandığında; zina, hırsızlık ve diğer sebeplerde olduğu gibi ikincisi için de kendi hükmü sabit olur.

وَالثَّانِيَةُ: لَا يُحَدُّ ; لِأَنَّهُ قَدْ حُدَّ لَهُ لِمَرَّةٍ فَلَمْ يُحَدَّ لَهُ بِالْقَذْفِ عَقِبَهُ، كَمَا لَوْ قَذَفَهُ بِالزِّنَا الْأَوَّلِ، انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» ، وَقَدْ رَأَيْتُ نَقْلَهُ لِأَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ، فِيمَنْ قَذَفَ جَمَاعَةً بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ أَوْ بِكَلِمَاتٍ أَوْ قَذَفَ وَاحِدًا مَرَّاتٍ.

İkincisi: Had tatbik edilmez; çünkü onun için bir defa had uygulanmıştır, akabindeki kazif sebebiyle had uygulanmaz; nitekim ona birinci zina ile kazifte bulunması hali böyledir. [el-Muğnî’den nakil] sona erdi. Bir topluluğa tek kelimeyle veya birden fazla kelimeyle kazifte bulunan ya da bir şahsa defalarca kazifte bulunan kimse hakkında ilim ehlinin görüşlerini naklettiğini görmüş oldun.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: هَذِهِ الْمَسَائِلُ لَمْ نَعْلَمْ فِيهَا نَصًّا مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bu meselelerde Kitap ve Sünnet'ten açık bir nass bilmiyoruz.

وَالَّذِي يَظْهَرُ لَنَا فِيهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ مَنْ قَذَفَ جَمَاعَةً بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَعَلَيْهِ حَدٌّ وَاحِدٌ، لِأَنَّهُ يَظْهَرُ بِهِ كَذِبُهُ عَلَى الْجَمِيعِ وَتَزُولُ بِهِ الْمَعَرَّةُ عَنِ الْجَمِيعِ، وَيَحْصُلُ شِفَاءُ الْغَيْظِ بِحَدِّهِ لِلْجَمِيعِ.

Bu konuda bize zahir olan -Allah Teâlâ en iyi bilendir-: Bir topluluğa tek bir kelimeyle kazifte bulunan kimseye tek bir haddin gerekeceğidir; çünkü bununla hepsine karşı yalancı olduğu açığa çıkar, leke hepsinden kalkar ve haddin tatbikiyle hepsinin öfkesi dinmiş olur.

وَالْأَظْهَرُ عِنْدَنَا فِيمَنْ رَمَى جَمَاعَةً بِكَلِمَاتٍ أَنَّهُ يَتَعَدَّدُ عَلَيْهِ الْحَدُّ، بِعَدَدِ الْكَلِمَاتِ الَّتِي قَذَفَ بِهَا ; لِأَنَّهُ قَذَفَ كُلَّ وَاحِدٍ قَذْفًا مُسْتَقِلًّا لَمْ يُشَارِكْهُ فِيهِ غَيْرُهُ وَحَدُّهُ لِبَعْضِهِمْ لَا يَظْهَرُ بِهِ كَذِبُهُ عَلَى الثَّانِي الَّذِي قَذَفَهُ بِلَفْظٍ آخَرَ، وَلَا تَزُولُ بِهِ عَنْهُ الْمَعَرَّةُ. وَهَذَا إِنْ كَانَ قَذْفُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَذْفًا مُفْرَدًا لَمْ يُجْمَعْ مَعَهُ غَيْرُهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ إِنْ قَذَفَهُمْ بِعِبَارَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ تَكَرَّرُ عَلَيْهِ الْحَدُّ بِعَدَدِهِمْ، كَمَا اخْتَارَهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» .

Bir topluluğa ayrı ayrı kelimelerle kazifte bulunan kimse hakkında katımızda en zahir olan görüş; kazifte bulunduğu kelimelerin sayısınca haddin tekerrür edeceğidir. Çünkü o, her birine başkasının ortak olmadığı bağımsız bir kazifte bulunmuştur; içlerinden birine had vurulmasıyla başka bir lafızla kazifte bulunduğu ikincisine karşı yalancılığı ortaya çıkmaz ve leke ondan kalkmaz. Eğer her birine kazifi başkasının dâhil edilmediği müstakil bir kazif ise bu hususta ihtilaf edilmemesi gerekir. En zahir olan şudur ki şayet onlara farklı ifadelerle kazifte bulunmuşsa, el-Muğnî sahibinin tercih ettiği gibi onların sayısınca had tekerrür eder.

وَالْأَظْهَرُ عِنْدَنَا أَنَّهُ إِنْ كَرَّرَ الْقَذْفَ لِرَجُلٍ وَاحِدٍ قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ يَكْفِي فِيهِ حَدٌّ وَاحِدٌ، وَأَنَّهُ إِنْ رَمَاهُ بَعْدَ حَدِّهِ لِلْقَذْفِ الْأَوَّلِ بَعْدَ طُولِ حَدٍّ أَيْضًا، وَإِنْ رَمَاهُ قُرْبَ زَمَنِ حَدِّهِ بِعَيْنِ الزِّنَا الَّذِي حُدَّ لَهُ لَا يُعَادُ عَلَيْهِ الْحَدُّ ; كَمَا حَكَاهُ صَاحِبُ الْمُغْنِي فِي قِصَّةِ أَبِي بَكْرَةَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، وَإِنْ كَانَ الْقَذْفُ الثَّانِي غَيْرَ الْأَوَّلِ، كَأَنْ قَالَ فِي الْأَوَّلِ: زَنَيْتَ بِامْرَأَةٍ

Katımızda en zahir olan: Bir adama had tatbik edilmeden önce kazifi tekrarlarsa tek bir haddin kâfi geleceğidir. Birinci kazif sebebiyle had tatbik edildikten sonra aradan uzun zaman geçip tekrar kazifte bulunursa yine had tatbik edilir; şayet had vurulduğu zamana yakın bir vakitte kendisine had tatbik edilen zinanın aynısıyla kazifte bulunursa el-Muğnî sahibinin Ebû Bekre ve Mugīre b. Şu'be kıssasında naklettiği gibi had tekrarlanmaz. Eğer ikinci kazif birinciden farklı ise; mesela birincisinde: "Beyaz bir kadınla zina ettin"

بَيْضَاءَ، وَفِي الثَّانِي قَالَ: بِامْرَأَةٍ سَوْدَاءَ، فَالظَّاهِرُ تَكَرُّرُهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

ikincisinde ise: "Siyah bir kadınla [zina ettin]" demişse zahir olan haddin tekerrür edeceğidir. İlim Allah Teâlâ’nın katındadır.

وَعَنْ مَالِكٍ ﵀ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : إِنْ قَذَفَ رَجُلًا فَلَمَّا ضُرِبَ أَسْوَاطًا قَذَفَهُ ثَانِيًا أَوْ آخَرَ ابْتُدِئَ الْحَدُّ عَلَيْهِ ثَمَانِينَ مِنْ حِينِ يَقْذِفُهُ، وَلَا يُعْتَدُّ بِمَا مَضَى مِنَ السِّيَاطِ.

el-Müdevvene’de Mâlik’ten -rahimehullâh- [şöyle] rivayet edilmiştir: Bir adama kazifte bulunur da kendisine birkaç kırbaç vurulduğunda ona veya bir başkasına tekrar kazifte bulunursa, kazifte bulunduğu andan itibaren baştan seksen had vurulmaya başlanır ve geçmiş kırbaçlar hesaba katılmaz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: الظَّاهِرُ أَنَّ مَنْ قَالَ لِجَمَاعَةٍ: أَحَدُكُمْ زَانٍ أَوِ ابْنُ زَانِيَةٍ لَا حَدَّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُعَيِّنْ وَاحِدًا فَلَمْ تَلْحَقِ الْمَعَرَّةُ وَاحِدًا مِنْهُمْ، فَإِنْ طَلَبُوا إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَيْهِ جَمِيعًا لَا يُحَدُّ، لِأَنَّهُ لَمْ يَرْمِ وَاحِدًا مِنْهُمْ بِعَيْنِهِ، وَلَمْ يُعَرِّفْ مَنْ أَرَادَ بِكَلَامِهِ، نَقَلَهُ الْمَوَّاقُ عَنِ الْبَاجِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمَوَّازِ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ كَمَا تَرَى، وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ خَلِيلٌ فِي مُخْتَصَرِهِ فِي قَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا لَا حَدَّ فِيهِ، أَوْ قَالَ لِجَمَاعَةٍ: أَحَدُكُمْ زَانٍ.

On Dördüncü Mesele: Zahir olan şudur ki bir topluluğa: "Biriniz zânîdir veya zâniye oğludur" diyen kimseye had tatbik edilmez; çünkü belirli birini tayin etmemiştir ve leke içlerinden hiçbirine yapışmamıştır. Şayet hepsi birden aleyhine haddin uygulanmasını talep etseler bile had tatbik edilmez; çünkü içlerinden bizzat birini itham etmemiş ve sözüyle kimi kastettiğini belirtmemiştir. Bunu Mevvâk, Bâcî’den, o da Muhammed b. el-Mevvâz’dan nakletmiştir; gördüğün gibi gerekçesi gayet açıktır. Halîl de Muhtasar’ında had gerekmeyen hallere atıfta bulunarak: "Veya bir topluluğa: 'Biriniz zânîdir' demesi halinde" ifadesiyle buna hasretmiştir.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَإِذَا قَالَ مَنْ رَمَانِي فَهُوَ ابْنُ الزَّانِيَةِ فَرَمَاهُ رَجُلٌ، فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ فِي قَوْلِ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَكَذَلِكَ إِنِ اخْتَلَفَ رَجُلَانِ فِي شَيْءٍ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا: الْكَاذِبُ هُوَ ابْنُ الزَّانِيَةِ، فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ، نَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُعَيِّنْ أَحَدًا بِالْقَذْفِ، وَكَذَلِكَ مَا أَشْبَهَ هَذَا، وَلَوْ قَذَفَ جَمَاعَةً لَا يُتَصَوَّرُ صِدْقُهُ فِي قَذْفِهِمْ مِثْلَ أَنْ يَقْذِفَ أَهْلَ بَلْدَةٍ كَثِيرَةٍ بِالزِّنَى كُلَّهُمْ، لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ حَدٌّ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُلْحِقِ الْعَارَ بِأَحَدٍ غَيْرِ نَفْسِهِ لِلْعِلْمِ بِكَذِبِهِ، انْتَهَى مِنْهُ.

İbn Kudâme el-Muğnî’de şöyle demiştir: Bir kimse: "Bana [taş] atan zâniye oğludur" dese ve bir adam da ona [taş] atsa, ilim ehlinden hiçbirinin kavline göre ona had gerekmez. Aynı şekilde iki adam bir hususta ihtilaf etse ve biri: "Yalan söyleyen zâniye oğludur" dese had tatbik edilmez; Ahmed bunu nassla belirtmiştir; çünkü kazifle belirli birini tayin etmemiştir. Buna benzer durumlar da böyledir. Şayet kaziflerinde doğruluğu tasavvur edilemeyecek bir topluluğa -mesela kalabalık bir belde halkının tamamına zina isnadında bulunması gibi- kazifte bulunursa had gerekmez; çünkü yalanı bilindiğinden kendisinden başkasına bir leke sürmüş olmaz. [el-Muğnî’den nakil] sona erdi.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدَنَا فِيمَنْ قَالَ لِرَجُلٍ: أَنْتَ أَزَنَى مِنْ فُلَانٍ، فَهُوَ قَاذِفٌ لَهُمَا، وَعَلَيْهِ حَدَّانِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ أَزَنَى صِيغَةُ تَفْضِيلٍ، وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى اشْتِرَاكِ الْمُفَضَّلِ، وَالْمُفَضَّلِ عَلَيْهِ فِي أَصْلِ الْفِعْلِ، إِلَّا أَنَّ الْمُفَضَّلَ أَفْضَلُ فِيهِ مِنْ صَاحِبِهِ الْمُشَارِكِ لَهُ فِيهِ، فَمَعْنَى كَلَامِهِ بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ فِي صِيغَةِ التَّفْضِيلِ: أَنْتَ وَفُلَانٌ زَانِيَانِ، وَلَكِنَّكَ تَفُوقُهُ فِي الزِّنَى، وَكَوْنُ هَذَا قَذْفًا لَهُمَا وَاضِحٌ، كَمَا تَرَى. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَ الْوَجْهَيْنِ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ أَنَّهُ يُحَدُّ لِلْمُخَاطَبِ فَقَطْ، دُونَ فُلَانٍ الْمَذْكُورِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَوَّلَ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ مَا عَزَاهُ ابْنُ قُدَامَةَ لِلشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ مِنْ أَنَّهُ لَيْسَ بِقَذْفٍ لِلْأَوَّلِ، وَلَا لِلثَّانِي إِلَّا أَنْ يُرِيدَ بِهِ الْقَذْفَ، كُلُّ ذَلِكَ لَا يَصِحُّ وَلَا يَنْبَغِي التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ صِيغَةَ: أَنْتَ أَزَنَى مِنْ فُلَانٍ قَذْفٌ صَرِيحٌ لَهُمَا بِعِبَارَةٍ وَاضِحَةٍ، لَا إِشْكَالَ فِيهَا.

On Beşinci Mesele: Bil ki bir kimseye: "Sen falancadan daha zânîsin" diyen şahıs hakkında katımızda ilim ehlinin görüşlerinin en zahir olanı; onun her ikisine de kazifte bulunmuş sayılacağı ve üzerine iki had gerekeceğidir. Çünkü onun "daha zânî (أَزْنَى)" ifadesi bir ismi tafdil sîgasıdır; bu sîga, üstün tutulan ile kendisine nispetle üstün tutulanın fiilin aslında ortak olduklarına delalet eder; ancak üstün tutulan, bu fiilde kendisine ortak olan arkadaşından daha ileridedir. Dolayısıyla onun sözünün ismi tafdil sîgasındaki mutabakat delaletiyle anlamı: "Sen ve falanca ikiniz de zânîsiniz, fakat sen zinada ondan daha ilerisin" demektir. Bunun her ikisine de kazif olduğu gördüğün gibi gayet açıktır. Buradan anlarsın ki Hanbelîler nezdindeki iki vecihten biri olan; zikredilen falancaya değil de sadece hitap edilen kimseye had tatbik edileceği şeklindeki görüşe itibar edilmemelidir. Aynı şekilde İbn Kudâme’nin Şâfiî’ye ve re'y ehline nispet ettiği; bununla kazifi kastetmedikçe ne birinciye ne de ikinciye kazif sayılmayacağı şeklindeki görüş de böyledir; bunların hiçbiri sahih değildir ve bunlara itibar edilmemelidir. Çünkü: "Sen falancadan daha zânîsin" ifadesi her ikisine de hiçbir kapalılık barındırmayan açık bir lafızla sarih bir kaziftir.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» مُحْتَجًّا لِلْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَا عَنِ الْحَنَابِلَةِ: أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَى الثَّانِي، مَا نَصُّهُ: وَالثَّانِي يَكُونُ قَذْفًا لِلْمُخَاطَبِ خَاصَّةً ; لِأَنَّ لَفْظَةَ أَفْعَلَ قَدْ تُسْتَعْمَلُ لِلْمُنْفَرِدِ بِالْفِعْلِ ; كَقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى

İbn Kudâme el-Muğnî’de Hanbelîlerden zikrettiğimiz "ikincisi için had gerekmez" vechine delil getirerek aynen şöyle demiştir: İkincisi özellikle hitap edilen kimse için kazif olur; çünkü ef'al (أَفْعَل) lafzı bazen fiilde tek başına olan kimse için de kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi:

أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا الْآيَةَ [١٠ \ ٣٥] ، وَقَالَ تَعَالَى: فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ [٦ \ ٨١] ، وَقَالَ لُوطٌ: بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ [١١ \ ٧٨] ، أَيْ مِنْ أَدْبَارِ الرِّجَالِ، وَلَا طَهَارَةَ فِيهَا لَا يَنْبَغِي التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ كَمَا أَنَّهُ هُوَ سَاقَهُ، وَلَمْ يُعَوِّلْ عَلَيْهِ.

{أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا} “Hakikate ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa hidayete erdirilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı? Ne...” ayeti [Yûnus 10/35]; yine Teâlâ'nın: {فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ} “Şu halde iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” [En'âm 6/81] buyruğu; Lût'un da: {بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} “Kızlarım sizin için daha temizdir” [Hûd 11/78] yani erkeklerin arkalarından daha temizdir sözü [örnektir]; oysa erkeklerin arkalarında hiçbir temizlik payı yoktur. Nitekim o da bunu serdetmiş fakat buna dayanmamıştır, dolayısıyla buna itibar edilmemelidir.

وَحَاصِلُ الِاحْتِجَاجِ الْمَذْكُورِ: أَنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ قَدْ تَرِدُ مُرَادًا بِهَا مُطْلَقُ الْوَصْفِ لَا حُصُولُ التَّفْضِيلِ بَيْنَ شَيْئَيْنِ، وَمَثَّلَ لَهُ هُوَ بِكَلِمَةِ: أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ وَكَلِمَةِ: أَحَقُّ بِالْأَمْنِ وَكَلِمَةِ: أَطْهَرُ لَكُمْ ; لِأَنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ لِمُطْلَقِ الْوَصْفِ لَا لِلتَّفْضِيلِ.

Zikredilen istidlalin özeti şudur: İsmi tafdil sîgası bazen iki şey arasında üstünlük sağlamak için değil, mutlak vasfı murat etmek için varid olur. Kendisi de buna: "uyulmaya daha layık (أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ)", "güvende olmaya daha layık (أَحَقُّ بِالْأَمْنِ)" ve "sizin için daha temizdir (أَطْهَرُ لَكُمْ)" kelimelerini örnek göstermiştir; çünkü mezkûr ayetlerdeki ismi tafdil sîgası tafdil için değil mutlak vasıf içindir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: لَا يَخْفَى أَنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ قَدْ تَرِدُ لِمُطْلَقِ الْوَصْفِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ الْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرَهَا صَاحِبُ «الْمُغْنِي» ، وَلَكِنَّهَا لَا تُحْمَلُ عَلَى غَيْرِ التَّفْضِيلِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ خَارِجٍ يَقْتَضِي ذَلِكَ، وَالْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرَ مَعْلُومٌ أَنَّهَا لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ لِلتَّفْضِيلِ ; لِأَنَّ الْأَصْنَامَ لَا نَصِيبَ لَهَا مِنْ أَحَقِّيَّةِ الِاتِّبَاعَ أَصْلًا فِي قَوْلِهِ: أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي وَلِأَنَّ الْكَفَّارَ لَا نَصِيبَ لَهُمْ فِي الْأَحَقِّيَّةِ بِالْأَمْنِ، وَلِأَنَّ أَدْبَارَ الرِّجَالِ لَا نَصِيبَ لَهَا فِي الطَّهَارَةِ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bilindiği üzere ismi tafdil sîgasının mutlak vasıf için gelebildiği gizli değildir. el-Muğnî sahibinin zikrettiği ayetler de bunun örneklerindendir; ancak bunu gerektiren haricî bir delil olmadıkça tafdil dışındaki bir manaya hamledilmez. Zikrettiği ayetlerin tafdil için olamayacağı ise malumdur; çünkü {أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي} “...uyulmaya daha layıktır, yoksa doğru yolu bulamayan mı?” buyruğunda putların uyulmaya layık olmaktan yana hiçbir payları yoktur; kâfirlerin güvende olmaya layık olmaktan hiçbir payları yoktur ve erkeklerin arkalarının temizlikten hiçbir payı yoktur.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ وُرُودِ صِيغَةِ التَّفْضِيلِ لِمُطْلَقِ الْوَصْفِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [٣٠ \ ٢٧] ، أَيْ: هَيِّنٌ سَهْلٌ عَلَيْهِ، وَقَوْلُ الشَّنْفَرَى:

İsmi tafdil sîgasının mutlak vasıf için gelişinin örneklerinden biri de Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “Bu O'na göre pek kolaydır.” [Rûm 30/27] Yani: O'na göre kolay ve basittir. Şenferâ'nın şu beyti de [bu kabildendir]:

وَإِنْ مُدَّتِ الْأَيْدِيِ إِلَى الزَّادِ لَمْ أَكُنْ ... بِأَعْجَلِهِمْ إِذْ أَجْشَعُ الْقَوْمِ أَعْجَلُ

Ve eğer azığa doğru eller uzanırsa onların en acelecisi olmam; / Halbuki kavmin en açgözlüsü en acele davrananıdır.

أَيْ: لَمْ أَكُنْ بِالْعَجِلِ مِنْهُمْ، وَقَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

Yani: Onların acele edeni olmam demektir. Ferezdak'ın şu sözü de [böyledir]:

إِنَّ الَّذِي سَمَكَ السَّمَاءَ بَنَى لَنَا ... بَيْتًا دَعَائِمُهُ أَعَزُّ وَأَطْوَلُ

Şüphesiz göğü yükselten [Allah], bizim için / Direkleri pek üstün ve pek yüce bir hane bina etmiştir.

أَيْ: عَزِيزَةٌ طَوِيلَةٌ، وَقَوْلُ مَعْنِ بْنِ أَوْسٍ:

Yani: [Direkleri] üstün ve yücedir demektir. Ma'n b. Evs'in şu sözü de [bu kabildendir]:

لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِي وَإِنِّي لَأَوْجَلُ ... عَلَى أَيِّنَا تَعْدُو الْمَنِيَّةُ أَوَّلُ

Ömrüne andolsun ki bilmiyorum -ve gerçekten çok endişeliyim- / Ölüm ilk önce hangimizin üzerine çullanacak!

أَيْ: لَوَجِلٌ، وَقَوْلُ الْأَحْوَصِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِيِّ:

Yani: Gerçekten endişeliyim demektir. el-Ahvas b. Muhammed el-Ensârî'nin şu sözü de [böyledir]:

إِنِّي لِأَمْنَحُكَ الصُّدُودَ وَإِنَّنِي ... قَسَمًا إِلَيْكَ مَعَ الصُّدُودِ لَأَمْيَلُ

Sana yüz çevirmeyi bağışlıyorum gerçi, / Ama andolsun ki bu yüz çevirmeyle birlikte sana büsbütün meyilliyim.

أَيْ: لَمَائِلٌ، وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Yani: Meyilliyim demektir. Bir başkasının şu sözü de [bu kabildendir]:

تَمَنَّى رِجَالٌ أَنْ أَمُوتَ وَإِنْ أَمُتْ فَتِلْكَ سَبِيلٌ لَسْتُ فِيهَا بِأَوْحَدِ.

Bazı adamlar ölmemi temenni ettiler; oysa ölürsem bu öyle bir yoldur ki onda tek başıma değilim.

أَيْ: بِوَاحِدٍ، وَقَالَ الْآخَرُ:

Yani: Tek bir kişi (vahid) değilim demektir. Bir diğeri de şöyle demiştir:

لَعَمْرُكَ إِنَّ الزِّبْرِقَانَ لَبَاذِلٌ ... لِمَعْرُوفِهِ عِنْدَ السِّنِينَ وَأَفْضَلُ

Ömrüne andolsun ki Zibrikan, kuraklık yıllarında / İyiliğini esirgemez ve pek faziletlidir.

أَيْ: وَفَاضِلٌ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الشَّوَاهِدِ، وَلَكِنْ قَدَّمْنَا أَنَّهَا لَا تُحْمَلُ عَلَى مُطْلَقِ الْوَصْفِ، إِلَّا لِدَلِيلٍ خَارِجٍ، أَوْ قَرِينَةٍ وَاضِحَةٍ تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ.

Yani: Faziletlidir demektir. Buna benzer başka şahitler de vardır. Ancak daha önce belirttiğimiz üzere, haricî bir delil veya buna delalet eden açık bir karine olmadıkça [ismi tafdil] mutlak vasfa hamledilmez.

وَقَوْلُهُ لَهُ: أَنْتَ أَزَنَى مِنْ فُلَانٍ، لَيْسَ هُنَاكَ قَرِينَةٌ، وَلَا دَلِيلٌ صَارِفٌ لِصِيغَةِ التَّفْضِيلِ عَنْ أَصْلِهَا، فَوَجَبَ إِبْقَاؤُهَا عَلَى أَصْلِهَا، وَحَدُّ الْقَاذِفِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَالْإِتْيَانُ بِلَفْظَةِ مِنْ فِي قَوْلِهِ: أَنْتَ أَزَنَى مِنْ فُلَانٍ، يُوَضِّحُ صَرَاحَةً الصِّيغَةَ فِي التَّفْضِيلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bir kimsenin diğerine "Sen filancadan daha çok zina edensin" demesinde ise, ismi tafdil sîgasını asıl manasından saptıracak bir karine ve bir delil yoktur. Dolayısıyla onu asıl manası üzere bırakmak ve kazif edene her ikisi için de had uygulamak vacip olur. "Sen filancadan daha çok zina edensin" sözünde "den/dan (مِنْ)" lafzının getirilmesi, bu sîganın tafdil (üstünlük) ifade ettiğini açıkça ortaya koymaktadır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ رَمْيُ الْمُلَاعَنَةِ بِالزِّنَى، وَلَا رَمْيُ وَلَدِهَا بِأَنَّهُ ابْنُ زِنًى، وَمَنْ رَمَى أَحَدَهُمَا فَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَهَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ عَلَيْهَا زِنًى، وَلَا عَلَى وَلَدِهَا أَنَّهُ ابْنُ زِنًى، وَإِنَّمَا انْتَفَى نَسَبُهُ عَنِ الزَّوْجِ بِلِعَانِهِ.

On altıncı mesele: Bil ki liân yapan kadına (mülâane) zina isnadında bulunmak ve çocuğuna da zina çocuğu (veled-i zinâ) demek caiz değildir. Bu ikisinden birine iftira atan kimseye had cezası gerekir. Bu hususta ihtilaf edilmemesi gerekir; çünkü kadının zina ettiği de çocuğunun zina çocuğu olduğu da sabit olmamıştır. Çocuğun kocaya olan nesebi yalnızca kocanın liânıyla nefyedilmiştir.

وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، ثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، ثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: جَاءَ هِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ، وَهُوَ أَحَدُ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، فَجَاءَ مِنْ أَرْضِهِ عَشِيًّا فَوَجَدَ عِنْدَ أَهْلِهِ رَجُلًا فَرَأَى بِعَيْنِهِ وَسَمِعَ بِأُذُنِهِ. .، الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَهُمَا، وَقَضَى أَلَّا يُدْعَى وَلَدُهَا لِأَبٍّ، وَلَا تُرْمَى وَلَا يُرْمَى وَلَدُهَا وَمَنْ رَمَاهَا أَوْ رَمَى وَلَدَهَا فَعَلَيْهِ الْحَدُّ. . إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ، وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ مَنْ رَمَاهَا أَوْ رَمَى وَلَدَهَا فَعَلَيْهِ الْحَدُّ.

Sünen-i Ebî Dâvûd'da [şöyle rivayet edilmiştir]: Bize Hasen b. Alî anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Abbâd b. Mansûr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: "Allah'ın tevbelerini kabul ettiği üç kişiden biri olan Hilâl b. Ümeyye akşam vakti tarlasından geldi ve hanımının yanında bir adam buldu; gözüyle gördü ve kulağıyla duydu..." Hadisin devamında şöyle geçer: "Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların aralarını ayırdı, çocuğunun bir babaya nispet edilmemesine, kadına ve çocuğuna zina isnat edilmemesine ve kim kadına ya da çocuğuna zina isnat ederse ona had cezası uygulanmasına hükmetti..." Hadisin sonuna kadar. Bu hadiste, kadına veya çocuğuna zina isnat eden kimseye had cezası uygulanacağı açıkça ifade edilmektedir.

وَاعْلَمْ: أَنَّ مَا نَقَلَهُ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ عَنْ بَعْضِ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ مِنْ أَنَّ مَنْ قَالَ لِابْنِ مُلَاعَنَةٍ: لَسْتَ لِأَبِيكَ الَّذِي لَاعَنَ أُمَّكَ، فَعَلَيْهِ الْحَدُّ خِلَافُ التَّحْقِيقِ ; لِأَنَّ الزَّوْجَ الْمُلَاعِنَ يَنْتَفِي عَنْهُ نَسَبُ الْوَلَدِ بِاللِّعَانِ، فَنَفْيُهُ عَنْهُ حَقٌّ مُطَابِقٌ لِلْوَاقِعِ، وَلِذَا لَا يَتَوَارَثَانِ، وَمَنْ قَالَ كَلَامًا حَقًّا، فَإِنَّهُ لَا يَسْتَوْجِبُ الْحَدَّ بِذَلِكَ ; كَمَا لَوْ قَالَ لَهُ: يَا مَنْ نَفَاهُ زَوْجُ أُمِّهِ، أَوْ يَا ابْنَ مُلَاعَنَةٍ، أَوْ يَا ابْنَ مَنْ لُوعِنَتْ ; وَإِنَّمَا يَجِبُ الْحَدُّ عَلَى قَاذِفِهِ، فِيمَا لَوْ قَالَ: أَنْتَ ابْنُ زِنًى وَنَحْوَهَا مِنْ صَرِيحِ الْقَذْفِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki Şeyh el-Hattâb'ın bazı Mâlikî âlimlerinden naklettiği; mülâane çocuğuna "Sen annenle liânlaşan babanın oğlu değilsin" diyen kimseye had vurulacağı görüşü tahkike aykırıdır. Çünkü liânlaşan kocadan çocuğun nesebi liân sebebiyle nefyolunur. Dolayısıyla çocuğun nesebini ondan nefyetmek gerçeğe uygun, hak bir sözdür; nitekim birbirlerine mirasçı da olamazlar. Hak olan bir sözü söyleyen kimse ise bundan ötürü haddi hak etmez; tıpkı ona "Ey annesinin kocasının reddettiği kişi", "Ey mülâane kadının oğlu" veya "Ey hakkında liân yapılan kadının oğlu" demesi gibi. İftira edene haddin vacip olması ancak "Sen zina çocuğusun" demesi ve buna benzer sarih kazif lafızları kullanması durumundadır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: فِي حُكْمِ مَا لَوْ قَالَ لِرَجُلٍ: يَا زَانِيَةُ بِتَاءِ الْفَرْقِ، أَوْ قَالَ لِامْرَأَةٍ: يَا زَانِي، بِلَا تَاءٍ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : هُوَ قَذْفٌ صَرِيحٌ لِكُلٍّ مِنْهُمَا، قَالَ: وَاخْتَارَ هَذَا أَبُو بَكْرٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَاخْتَارَ ابْنُ حَامِدٍ أَنَّهُ لَيْسَ بِقَذْفٍ إِلَّا أَنْ يُفَسِّرَهُ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ; لِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِقَوْلِهِ: يَا زَانِيَةُ، أَيْ: يَا عَلَّامَةُ فِي الزِّنَا ; كَمَا يُقَالُ لِلْعَالِمِ: عَلَّامَةٌ، وَلِكَثِيرِ الرِّوَايَةِ: رَاوِيَةٌ، وَلِكَثِيرِ الْحِفْظِ: حَفِظَةٌ، وَلَنَا أَنَّ مَا كَانَ قَذْفًا لِأَحَدِ الْجِنْسَيْنِ كَانَ قَذْفًا لِلْآخَرِ ; كَقَوْلِهِ: زَنَيْتَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِهَا لَهُمَا جَمِيعًا، وَلِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ خِطَابٌ لَهُمَا وَإِشَارَةٌ إِلَيْهِمَا بِلَفْظِ الزِّنَا، وَذَلِكَ يُغْنِي عَنِ التَّمْيِيزِ بِتَاءِ التَّأْنِيثِ وَحَذْفِهَا، وَلِذَلِكَ لَوْ قَالَ لِلْمَرْأَةِ: يَا شَخْصًا زَانِيًا، وَلِلرَّجُلِ: يَا نَسَمَةً زَانِيَةً، كَانَ قَاذِفًا، وَقَوْلُهُمْ: إِنَّهُ يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهُ عَلَّامَةٌ فِي الزِّنَا لَا يَصِحُّ فَإِنَّمَا كَانَ اسْمًا لِلْفِعْلِ، إِذَا دَخَلَتْهُ الْهَاءُ كَانَتْ لِلْمُبَالَغَةِ ; كَقَوْلِهِمْ: حَفِظَةٌ لِلْمُبَالِغِ فِي الْحِفْظِ، وَرَاوِيَةٌ لِلْمُبَالِغِ فِي الرِّوَايَةِ، وَكَذَلِكَ هُمَزَةٌ لُمَزَةٌ وَصُرَعَةٌ ; وَلِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ يُذَكِّرُ الْمُؤَنَّثَ وَيُؤَنِّثُ الْمُذَكَّرَ، وَلَا يَخْرُجُ بِذَلِكَ عَنْ كَوْنِ الْمُخَاطَبِ بِهِ مُرَادًا بِمَا يُرَادُ بِاللَّفْظِ الصَّحِيحِ، انْتَهَى كَلَامُ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» .

On yedinci mesele: Bir kimsenin erkeğe fark te'siyle (ت) "Ey zâniye" veya kadına te'siz olarak "Ey zânî" demesinin hükmü hakkındadır. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: "Bu, her ikisi için de sarih bir kaziftir. Ebû Bekir de bu görüşü tercih etmiştir; Şâfiî'nin mezhebi de budur. İbn Hâmid ise bunu bizzat kazif olarak tefsir etmedikçe kazif sayılmayacağını tercih etmiştir ki bu Ebû Hanîfe'nin de kavlidir. Zira onun 'Ey zâniye' sözüyle 'Ey zinada allâme olan kişi' manasını kastetmiş olması muhtemeldir; nitekim âlime 'allâme', çok rivayet edene 'râviye', çok ezberleyene 'hafîza' denildiği gibi. Bizim delilimiz ise şudur: İki cinsten biri için kazif olan bir ifade diğeri için de kaziftir; nitekim hem erkeğe hem kadına te'nin fethası veya kesrasıyla 'Zina ettin' (zeneyte / zeneyti) demesi gibi. Ayrıca bu lafız, her ikisine yönelik bir hitap ve her ikisine zina lafzıyla bir işarettir. Bu da müenneslik te'si getirmek veya onu hazfetmek suretiyle ayrım yapma ihtiyacını ortadan kaldırır. Bu yüzdendir ki kadına 'Ey zânî şahıs', erkeğe de 'Ey zâniye nefis/can' dese kazif yapmış olur. Onların, 'Bununla zinada allâme olduğunu kastetmektedir' şeklindeki sözleri sahih değildir. Çünkü [mübalağa ancak] bir fiil ismi olup ona hâ/tâ bitiştiğinde mübalağa ifade eder; tıpkı ezberde mübalağa eden için 'hafîza', rivayette mübalağa eden için 'râviye', aynı şekilde 'hümeze', 'lümeze' ve [güreşte] 'sura'a' dedikleri gibi. Ayrıca insanların çoğu müennesi müzekker, müzekkeri de müennes kılabilir ve bu durum, kendisine hitap edilen kimsenin sahih lafızla murat edilen şeyle kastedilmiş olması vasfını ortadan kaldırmaz." el-Muğnî sahibinin sözü burada bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي فِيمَنْ قَالَ لِذَكَرٍ: يَا زَانِيَةُ بِصِيغَةِ التَّأْنِيثِ، أَوْ قَالَ لِامْرَأَةٍ: يَا زَانِي بِصِيغَةِ التَّذْكِيرِ، أَنَّهُ يَلْزَمُهُ الْحَدُّ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Erkeğe müennes sîgasıyla "Ey zâniye" veya kadına müzekker sîgasıyla "Ey zânî" diyen kimse hakkında bana göre iki görüşten en zahir olanı, ona had cezasının gerekeceğidir.

وَإِيضَاحُهُ أَنَّ الْقَاذِفَ بِالْعِبَارَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ لَا يَخْلُو مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَامِّيًّا لَا يَعْرِفُ الْعَرَبِيَّةَ، أَوْ يَكُونَ لَهُ عِلْمٌ بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، فَإِنْ كَانَ عَامِّيًّا فَقَدْ يَكُونُ غَيْرَ عَالِمٍ بِالْفَرْقِ بَيْنَ الْعِبَارَتَيْنِ، وَنِدَاؤُهُ لِلشَّخْصِ بِلَفْظِ الزِّنَى ظَاهِرٌ فِي قَصْدِهِ قَذْفَهُ.

Bunun açıklaması şudur: Zikredilen iki ifadeyle iftira atan kimse iki durumdan uzak olamaz; ya Arapça bilmeyen avamdan biridir yahut Arap dilini bilen biridir. Eğer avamdan biri ise iki ifade arasındaki farkı bilmiyor olabilir ve o şahsa zina lafzıyla hitap etmesi, ona zina iftirasında bulunmayı kastettiği hususunda zahirdir.

وَإِنْ كَانَ عَالِمًا بِاللُّغَةِ، فَاللَّهُ يَكْثُرُ فِيهَا إِطْلَاقُ وَصْفِ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى بِاعْتِبَارِ كَوْنِهَا شَخْصًا.

Şayet dili bilen biriyse, dilde dişi için "şahıs" kabul edilmesi bakımından müzekker vasfın kullanılması pek çoktur.

وَقَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [١٦ \ ١٤] ، وَمِمَّا ذَكَرْنَا مِنَ الشَّوَاهِدِ هُنَاكَ قَوْلُ حَسَّانٍ ﵁:

Nitekim bunun bazı örneklerini Nahl Suresi'nde, {وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا} “...ve ondan giyeceğiniz bir süs eşyası çıkarırsınız...” [Nahl 16/14] buyruğunu ele alırken zikretmiştik. Orada zikrettiğimiz şahitlerden biri de Hassân radıyallâhu anh'ın şu sözüdür:

مَنَعَ النَّوْمَ بِالْعِشَاءِ الْهُمُومُ ... وَخَيَالٌ إِذَا تَغَارُ النُّجُومُ

Geceleyin uykuyu engelledi kederler / Ve yıldızlar batarken gelen bir hayal;

مِنْ حَبِيبٍ أَصَابَ قَلْبَكَ مِنْهُ ... سَقَمٌ فَهُوَ دَاخِلٌ مَكْتُومُ

O sevgiliden ki [aşkından] kalbine bir dert isabet etti / O dert içtedir, gizlidir.

وَمُرَادُهُ بِالْحَبِيبِ أُنْثَى، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ:

Sevgili (habîb) ile muradı bir kadındır; nitekim ardından gelen şu sözü buna delildir:

لَمْ تَفُتْهَا شَمْسُ النَّهَارِ بِشَيْءٍ ... غَيْرَ أَنَّ الشَّبَابَ لَيْسَ يَدُومُ

Gündüzün güneşi hiçbir hususta ondan üstün değildir; / Ne var ki gençlik baki kalmaz.

وَقَوْلُ كُثَيِّرٍ:

Kuseyyir'in şu sözü de [bu kabildendir]:

لَئِنْ كَانَ يَرِدُ الْمَاءَ هَيْمَانَ صَادِيًا ... إِلَيَّ حَبِيبًا إِنَّهَا لَحَبِيبُ

Eğer susamış ve kavrulmuş olarak suya varmak bana sevimli ise, / Kuşkusuz o [sevgili kadın da bana öyle] sevimlidir.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُ مَلِيحِ بْنِ الْحَكَمِ الْهُذَلِيِّ:

Bunun örneklerinden biri de Melîh b. el-Hakem el-Hüzelî'nin şu sözüdür:

وَلَكِنَّ لَيْلَى أَهْلَكَتْنِي بِقَوْلِهَا ... نَعَمْ ثُمَّ لَيْلَى الْمَاطِلُ الْمُتَبَلِّحُ

Fakat Leylâ beni "evet" demesiyle helak etti; / Sonra da borcunu erteleyen ve kaçınan Leylâ oldu.

يَعْنِي لَيْلَى الشَّخْصُ الْمَاطِلُ الْمُتَبَلِّحُ.

Yani erteleyen ve kaçınan bir şahıs olan Leylâ demektir.

وَقَوْلُ عُرْوَةَ بْنِ حِزَامٍ الْعُذْرِيِّ:

Urve b. Hizâm el-Uzrî'nin şu sözü de [bu kabildendir]:

وَعَفْرَاءُ أَرْجَى النَّاسِ عِنْدِي مَوَدَّةً ... وَعَفْرَاءُ عَنِّي الْمُعْرِضُ الْمُتَوَانِي

Afra, sevgisi katımda insanların en çok umulanıdır; / Oysa Afra benden yüz çeviren ve ağırdan alandır.

أَيِ: الشَّخْصُ الْمُعْرِضُ.

Yani: Yüz çeviren şahıs demektir.

وَإِذَا كَثُرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ تَذْكِيرُ وَصْفِ الْأُنْثَى بِاعْتِبَارِ الشَّخْصِ كَمَا رَأَيْتَ أَمْثِلَتَهُ، فَكَذَلِكَ لَا مَانِعَ مِنْ تَأْنِيثِهِمْ صِفَةَ الذَّكَرِ بِاعْتِبَارِ النَّسَمَةِ أَوِ النَّفْسِ، وَوُرُودُ ذَلِكَ لِتَأْنِيثِ اللَّفْظِ مَعَ تَذْكِيرِ الْمَعْنَى مَعْرُوفٌ ; كَقَوْلِهِ:

Gördüğün örneklerde olduğu gibi, şahıs kabul edilmesi hasebiyle dişinin vasfının müzekker kılınması Arap kelamında pek çok vaki olduğuna göre, can (neseme) veya nefis kabul edilmesi hasebiyle erkeğin sıfatını müennes kılmalarında da bir mani yoktur. Lafzın müennes, mananın müzekker kılınmasıyla bunun gelişi malumdur; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

أَبُوكَ خَلِيفَةٌ وَلَدَتْهُ أُخْرَى ... وَأَنْتَ خَلِيفَةٌ ذَاكَ الْكَمَالُ

Baban bir halifedir, onu bir diğeri [başka bir halife] doğurmuştur; / Sen de bir halifesin, işte kemal budur!

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ رَمَى رَجُلًا قَدْ ثَبَتَ عَلَيْهِ الزِّنَى سَابِقًا أَوِ امْرَأَةً، قَدْ ثَبَتَ عَلَيْهَا الزِّنَى سَابِقًا بِبَيِّنَةٍ، أَوْ إِقْرَارٍ، فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ صَادِقٌ، وَلِأَنَّ إِحْصَانَ الْمَقْذُوفِ قَدْ زَالَ بِالزِّنَى، وَيَدُلُّ لِهَذَا مَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْآيَةَ، فَهُوَ يَدُلُّ بِمَفْهُومِهِ أَنَّ مَنْ رَمَى غَيْرَ مُحْصَنَةٍ لَا حَدَّ عَلَيْهِ، وَهُوَ كَذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ يَلْزَمُ تَعْزِيرُهُ ; لِأَنَّهُ رَمَاهُ بِفَاحِشَةٍ وَلَمْ يُثْبِتْهَا، وَلَا يُتْرَكُ عِرْضُ مَنْ ثَبَتَ عَلَيْهِ الزِّنَى سَابِقًا مُبَاحًا لِكُلِّ مَنْ شَاءَ أَنْ يَرْمِيَهُ بِالزِّنَى دُونَ عُقُوبَةٍ رَادِعَةٍ، كَمَا تَرَى.

On sekizinci mesele: Bil ki daha önce aleyhine beyyine (delil) veya ikrar ile zina sabit olmuş bir erkeğe yahut kadına zina isnadında bulunan kimseye had cezası gerekmez. Çünkü o doğrudur ve kendisine iftira edilenin iffeti (ihsânı) zina ile zail olmuştur. {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ} “İffetli kadınlara zina isnat edenler...” ayetindeki mefhûm-i muhalefet de buna delalet eder. Bu [ayet], mefhumuyla iffetli olmayan birine iftira atana had uygulanmayacağına delalet eder; nitekim durum böyledir. Ancak ona ta'zir cezası verilmesi gerekir; zira bir fuhşiyat isnat etmiş ve bunu ispatlayamamıştır. Ayrıca gördüğün gibi, daha önce zinası sabit olmuş kimsenin ırzı, caydırıcı bir ceza olmaksızın her dileyenin ona zina isnadında bulunmasına mubah bırakılamaz.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا كَانَ مُشْرِكًا وَزَنَى فِي شِرْكِهِ، أَوْ كَانَ مَجُوسِيًّا وَنَكَحَ أُمَّهُ أَوِ ابْنَتَهُ مَثَلًا فِي حَالِ كَوْنِهِ مَجُوسِيًّا، ثُمَّ أَسْلَمَ بَعْدَ ذَلِكَ فَرَمَاهُ أَحَدٌ بِالزِّنَى بَعْدَ إِسْلَامِهِ، فَلَهُ ثَلَاثُ حَالَاتٍ:

On dokuzuncu mesele: Bil ki bir kimse müşrik iken şirk döneminde zina etse yahut Mecûsî iken Mecûsîliği esnasında mesela annesiyle veya kızıyla evlense, ardından Müslüman olsa ve Müslüman olduktan sonra biri ona zina isnadında bulunsa, bunun üç durumu vardır:

الْأُولَى: أَنْ يَقُولَ لَهُ: يَا مَنْ زَنَى فِي أَيَّامِ شِرْكِهِ أَوْ يَا مَنْ نَكَحَ أُمَّهُ مَثَلًا فِي أَيَّامِهِ مَجُوسِيًّا، وَهَذِهِ الصُّورَةُ لَا حَدَّ فِيهَا ; لِأَنَّ صَاحِبَهَا أَخْبَرَ بِحَقٍّ وَالْإِسْلَامُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ.

Birincisi: Ona "Ey şirk günlerindeyken zina eden kişi" veya "Ey Mecûsîlik günlerindeyken mesela annesiyle evlenen kişi" demesidir. Bu durumda had cezası yoktur; çünkü sözün sahibi bir gerçeği haber vermiştir ve İslam öncesini silip süpürür.

الثَّانِيَةُ: أَنْ يَقُولَ لَهُ: يَا مَنْ زَنَى بَعْدَ إِسْلَامِهِ أَوْ نَكَحَ أُمَّهُ بَعْدَ إِسْلَامِهِ، فَعَلَيْهِ الْحَدُّ ; كَمَا لَا يَخْفَى.

İkincisi: Ona "Ey Müslüman olduktan sonra zina eden kişi" veya "Müslüman olduktan sonra annesiyle evlenen kişi" demesidir ki gizli olmadığı üzere bu kimseye had cezası gerekir.

الثَّالِثَةُ: أَنْ يَقُولَ لَهُ: يَا زَانِي، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِكَوْنِ ذَلِكَ قَبْلَ إِسْلَامِهِ أَوْ بَعْدَهُ، فَإِنْ فَسَّرَهُ بِأَنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ زَنَى بَعْدَ إِسْلَامِهِ، فَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَإِنْ قَالَ: أَرَدْتُ بِذَلِكَ زِنَاهُ فِي زَمَنِ شِرْكِهِ، فَهَلْ يُقْبَلُ مِنْهُ هَذَا التَّفْسِيرُ، وَيَسْقُطُ عَنْهُ الْحَدُّ، أَوْ لَا يُقْبَلُ ذَلِكَ مِنْهُ، وَيُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ، اهـ، اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّهُ يُحَدُّ وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى تَفْسِيرِهِ ذَلِكَ: مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، وَصَرَّحَ بِهِ الْخِرَقِيُّ مِنَ الْحَنَابِلَةِ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : لَا حَدَّ عَلَيْهِ، وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ الْخِرَقِيَّ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ الْخِرَقِيِّ: وَمَنْ قَذَفَ مَنْ كَانَ مُشْرِكًا، وَقَالَ: أَرَدْتُ أَنَّهُ زَنَى وَهُوَ مُشْرِكٌ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى قَوْلِهِ، وَحَدُّ الْقَاذِفِ إِذَا طَالَبَ الْمَقْذُوفَ، وَكَذَلِكَ مَنْ كَانَ عَبْدًا، انْتَهَى.

Üçüncüsü: Bunun Müslüman olmadan önce mi yoksa sonra mı olduğuna değinmeksizin ona "Ey zâni" demesidir. Eğer bunu "Müslüman olduktan sonra zina ettiğini kastettim" şeklinde açıklarsa had cezası gerekir. Şayet "Bununla onun şirk zamanındaki zinasını kastettim" derse, bu tefsiri kabul edilip had düşer mi, yoksa kabul edilmeyip had tatbik edilir mi? Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Had uygulanacağını ve bu tefsirine itibar edilmeyeceğini söyleyenler arasında Mâlik ve arkadaşları yer alır; Hanbelîlerden el-Hırakî de bunu açıkça belirtmiştir. İbn Kudâme ise el-Muğnî'de had gerekmediğini söylemiş ve el-Hırakî'nin: "Müşrik olan birine iftira atan ve 'Müşrikken zina ettiğini kastettim' diyen kimsenin sözüne itibar edilmez ve kendisine iftira edilen talep ettiği takdirde iftiracıya had vurulur; köle olan kimse de böyledir" sözünü şerhederken el-Hırakî'ye muhalefet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْعِشْرُونَ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ قَذَفَ بِنْتًا غَيْرَ بَالِغَةٍ بِالزِّنَى، أَوْ قَذَفَ بِهِ ذَكَرًا غَيْرَ بَالِغٍ، فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ: هَلْ يَجِبُ عَلَى الْقَاذِفِ الْحَدُّ أَوْ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ؟ وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا: إِذَا رَمَى صَبِيَّةً يُمْكِنُ وَطْؤُهَا قَبْلَ الْبُلُوغِ بِالزِّنَى كَانَ قَذْفًا عِنْدَ مَالِكٍ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: لَيْسَ بِقَذْفٍ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِزِنًى إِذْ لَا حَدَّ عَلَيْهَا وَيُعَزَّرُ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَالْمَسْأَلَةُ مُحْتَمِلَةٌ مُشْكِلَةٌ لَكِنَّ مَالِكًا غَلَّبَ حِمَايَةَ عِرْضِ الْمَقْذُوفِ، وَغَيْرَهُ رَاعَى حِمَايَةَ ظَهْرِ الْقَاذِفِ، وَحِمَايَةُ عِرْضِ الْمَقْذُوفِ أَوْلَى ; لِأَنَّ الْقَاذِفَ كَشَفَ سِتْرَهُ بِطَرَفِ لِسَانِهِ فَلَزِمَهُ الْحَدُّ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَقَالَ أَحْمَدُ فِي الْجَارِيَةِ بِنْتِ تِسْعٍ، يُحَدُّ قَاذِفُهَا، وَكَذَلِكَ الصَّبِيُّ إِذَا بَلَغَ عَشْرًا ضُرِبَ قَاذِفُهُ، قَالَ إِسْحَاقُ: إِذَا قَذَفَ غُلَامًا يَطَأُ مِثْلُهُ فَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَالْجَارِيَةُ إِذَا جَاوَزَتْ تِسْعًا مِثْلُ ذَلِكَ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا يُحَدُّ مَنْ قَذَفَ مَنْ لَمْ يَبْلُغْ ; لِأَنَّ ذَلِكَ كَذِبٌ، وَيُعَزَّرُ عَلَى الْأَذَى، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Yirminci mesele: Bil ki büluğ çağına ermemiş bir kız çocuğuna zina isnat eden veya büluğa ermemiş bir erkek çocuğuna zina isnadında bulunan kimseye had cezasının vacip olup olmayacağı konusunda ilim ehli ihtilaf etmiştir. Ebû Abdillâh el-Kurtubî ele aldığımız ayetin tefsirinde şöyle demiştir: "Büluğdan önce kendisiyle cinsel ilişki kurulabilecek durumdaki bir kız çocuğuna zina isnadında bulunulduğunda Mâlik'e göre bu kaziftir. Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ebû Sevr ise şöyle demiştir: 'Bu kazif değildir; çünkü o zina sayılmaz, zira çocuğa had gerekmez; iftira edene ise ta'zir uygulanır.' İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bu mesele ihtimalli ve müşkil bir meseledir; fakat Mâlik iftira edilenin ırzının korunmasını üstün tutmuş, diğerleri ise iftiracının sırtının korunmasını gözetmiştir. Oysa iftira edilenin ırzını korumak daha evladır; çünkü iftiracı dilinin ucuyla onun perdesini yırtmıştır, dolayısıyla ona had gerekir.' İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Ahmed, dokuz yaşındaki kız çocuğu hakkında; ona iftira atana had uygulanır demiştir. Aynı şekilde on yaşına basmış erkek çocuğuna iftira atana da had vurulur. İshak şöyle demiştir: Emsali ilişkide bulunabilen bir erkek çocuğuna iftira ederse ona had gerekir; dokuz yaşını geçmiş kız çocuğu da böyledir. İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: Büluğa ermemiş birine iftira atan kimseye had vurulmaz; çünkü bu bir yalandır, ancak eziyet verdiği için ta'zir cezası uygulanır.'" İlgili kısmın metni aynen böyledir.

وَإِذَا عَرَفْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمَسْأَلَةِ، فَاعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَهَا عِنْدَنَا قَوْلُ ابْنِ الْمُنْذِرِ: إِنَّهُ لَا يُحَدُّ وَلَكِنْ يُعَزَّرُ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ مَنْ لَمْ يَبْلُغْ مِنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ مَرْفُوعٌ عَنْهُ الْقَلَمُ، وَلَا مَعَرَّةَ تَلْحَقُهُ بِذَنْبٍ ; لِأَنَّهُ غَيْرُ مُؤَاخَذٍ، وَلَوْ جَاءَ قَاذِفُ الصَّبِيِّ بِأَرْبَعَةٍ يَشْهَدُونَ عَلَى الصَّبِيِّ بِالزِّنَى فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ إِجْمَاعًا، وَلَوْ كَانَ قَذَفَهُ قَذْفًا عَلَى الْحَقِيقَةِ لَلَزِمَهُ الْحَدُّ بِإِقَامَةِ الْقَاذِفِ الْبَيِّنَةَ عَلَى زِنَاهُ، وَإِنْ خَالَفَ فِي هَذَا جَمْعٌ مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ، وَلَكِنَّهُ يُعَزَّرُ التَّعْزِيرَ الْبَالِغَ الرَّادِعَ لَهُ، وَلِغَيْرِهِ عَنْ قَذْفِ مَنْ لَمْ يَبْلُغْ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Mesele hakkında ilim ehlinin görüşlerini zikrettiklerimizden öğrendiğine göre bil ki bize göre bunların en zahir olanı, İbnü'l-Münzir'in "Ona had vurulmaz, fakat ta'zir uygulanır" sözüdür. Bunun gerekçesi şudur: Erkek ve dişilerden büluğa ermemiş olan kimseden mükellefiyet kalemi kaldırılmıştır ve mükellef tutulmadığı için herhangi bir günahtan ötürü ona bir utanç/leke de yapışmaz. Çocuğa iftira atan kimse, çocuğun zina ettiğine şahitlik edecek dört kişi getirse bile icma ile çocuğa had cezası gerekmez. Şayet ona iftira atması hakiki manada bir kazif olsaydı, iftira edenin onun zinasına dair delil getirmesiyle çocuğa had uygulanması gerekirdi. Her ne kadar saygın âlimlerden bir topluluk bu hususta muhalefet etmiş olsa da böyledir; ancak büluğa ermemiş birine iftira atmaktan hem kendisini hem de başkalarını caydıracak ölçüde ağır bir ta'zir cezası ile cezalandırılır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ: اعْلَمْ أَنَّ الظَّاهِرَ فِيمَا لَوْ قَالَ رَجُلٌ لِآخَرَ زَنَأْتَ بِالْهَمْزَةِ، أَنَّ الْقَاذِفَ إِنَّ كَانَ عَامِّيًّا لَا يُفَرِّقُ بَيْنَ الْمُعْتَلِّ وَالْمَهْمُوزِ أَنَّهُ يُحَدُّ لِظُهُورِ قَصْدِهِ لِقَذْفِهِ بِالزِّنَى، وَإِنْ كَانَ عَالِمًا بِالْعَرَبِيَّةِ، وَقَالَ: إِنَّمَا أَرَدْتُ بِقَوْلِي: زَنَأْتَ بِالْهَمْزَةِ مَعْنَاهُ اللُّغَوِيَّ، وَمَعْنَى زَنَأْتَ بِالْهَمْزَةِ: لَجَأْتَ إِلَى شَيْءٍ، أَوْ صَعِدْتَ فِي جَبَلٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ الْمِنْقَرِيِّ يُرَقِّصُ ابْنَهُ حَكِيمًا وَهُوَ صَغِيرٌ:

Yirmi birinci mesele: Bil ki bir kimsenin diğerine hemze ile "Zene'te (زَنَأْتَ)" demesi durumunda zahir olan şudur: Eğer iftira atan kişi illetli fiil ile hemzeli fiil arasını ayırt edemeyen bir avam ise, ona zina isnadında bulunma kastının zahir olması sebebiyle had cezası uygulanır. Şayet Arapçayı bilen bir kimse olur da "Ben hemzeli olarak 'Zene'te' sözümle ancak onun lügat manasını kastettim" derse; hemzeli 'Zene'te'nin anlamı: "Bir şeye sığındın" veya "Dağa tırmandın" demektir. Kays b. Âsım el-Minkarî'nin küçük yaştaki oğlu Hakîm'i kucağında hoplatıp oynatırken söylediği şu söz de bu kabildendir:

أَشْبِهْ أَبَا أُمِّكَ أَوْ أَشْبِهْ حَمَلْ ... وَلَا تَكُونَنَّ كَهِلَّوْفٍ وَكَلْ

Annenin babasına benze yahut Hamele benze; / Sakın kaba saba ve aciz biri gibi olma!

يُصْبِحُ فِي مَضْجَعِهِ قَدِ انْجَدَلْ ... وَارْقَ إِلَى الْخَيْرَاتِ زَنَأً فِي الْجَبَلْ

Yatağında serilip kalan [biri olma]; / Dağa tırmanır gibi hayırlara yüksel!

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: زَنَأً فِي الْجَبَلِ أَيْ صُعُودًا فِيهِ، وَالْهِلَّوْفُ الثَّقِيلُ الْجَافِي الْعَظِيمُ اللِّحْيَةِ، وَالْوَكَلُ الَّذِي يَكِلُ أَمْرَهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَزَعَمَ الْجَوْهَرِيُّ أَنَّ هَذَا الرَّجَزَ لِأُمِّ الصَّبِيِّ الْمَذْكُورِ تُرَقِّصُهُ بِهِ وَهِيَ مَنْفُوسَةُ ابْنَةُ زَيْدِ الْفَوَارِسِ، وَرَدَّ ذَلِكَ عَلَى الْجَوْهَرِيِّ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ بَرِّيٍّ، وَرَوَاهُ هُوَ وَغَيْرُهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، قَالَ: وَقَالَتْ أُمُّهُ تَرُدُّ عَلَى أَبِيهِ:

Buradaki şahit, onun "dağa tırmanır gibi (زَنَأً فِي الْجَبَلِ)" yani ona çıkmak sözüdür. "Hıllövf (الْهِلَّوْفُ)" ağır, kaba ve sakalı gür kimse; "vekel (الْوَكَلُ)" ise işini başkasına havale eden kimsedir. el-Cevherî bu recezin, zikredilen çocuğun annesine ait olduğunu ve çocuğu bununla hoplattığını, onun da Zeydü'l-Fevâris'in kızı Menfûse olduğunu iddia etmiştir. Ebû Muhammed b. Berrî ise el-Cevherî'nin bu iddiasını reddetmiş; kendisi ve başkaları bunu bizim zikrettiğimiz şekilde rivayet etmiştir. [İbn Berrî] dedi ki: Annesi babasına cevap vererek şöyle demiştir:

أَشْبِهْ أَخِي أَوْ أَشْبِهَنَّ أَبَاكَا ... أَمَّا أَبِي فَلَنْ تَنَالَ ذَاكَا

Kardeşime benze yahut babana benze; / Babama gelince, ona asla erişemezsin!

تَقْصُرُ أَنْ تَنَالَهُ يَدَاكَا

Ellerin ona ulaşmaktan kısa kalır.

قَالَهُ فِي اللِّسَانِ.

Bunu el-Lisân'da söylemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ: فَمَنْ نَفَى رَجُلًا عَنْ جَدِّهِ أَوْ عَنْ أُمِّهِ أَوْ نَسَبَهُ إِلَى شِعْبٍ غَيْرِ شِعْبِهِ، أَوْ قَبِيلَةٍ غَيْرِ قَبِيلَتِهِ، فَذَهَبَ مَالِكٌ: أَنَّهُ إِنْ نَفَاهُ عَنْ أُمِّهِ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَدَّعِ عَلَيْهَا الزِّنَا، وَلَمْ يَنْفِ نَسَبَهُ عَنْ أَبِيهِ، وَإِنْ نَفَاهُ عَنْ جَدِّهِ لَزِمَهُ الْحَدُّ، وَلَا حَدَّ عِنْدَهُ فِي نِسْبَةِ جِنْسٍ لِغَيْرِهِ، وَلَوْ أَبْيَضَ لِأَسْوَدَ، قَالَ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : إِنْ قَالَ لِفَارِسِيٍّ: يَا رُومِيُّ أَوْ يَا حَبَشِيُّ، أَوْ نَحْوَ هَذَا لَمْ يُحَدَّ، وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: اخْتُلِفَ عَنْ مَالِكٍ فِي هَذَا، وَإِنِّي أَرَى أَلَّا حَدَّ عَلَيْهِ، إِلَّا أَنْ يَقُولَ: يَا ابْنَ الْأَسْوَدِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي آبَائِهِ أَسْوَدُ فَعَلَيْهِ الْحَدُّ، وَأَمَّا إِنْ نَسَبَهُ إِلَى حَبَشِيٍّ ; كَأَنْ قَالَ: يَا ابْنَ الْحَبَشِيِّ وَهُوَ بَرْبَرِيٌّ، فَالْحَبَشِيُّ وَالرُّومِيُّ فِي هَذَا سَوَاءٌ، إِذَا كَانَ بَرْبَرِيًّا.

Yirmi ikinci mesele: Bir adamı dedesinden yahut annesinden nefyeden veya onu kendi ana kolundan (şa'b) başka bir kola ya da kendi kabilesinden başka bir kabileye nispet eden kimse hakkındadır. Mâlik şu görüşe varmıştır: Eğer onu annesinden nefyederse had cezası gerekmez; çünkü annesine zina isnat etmemiş ve nesebini de babasından nefyetmemiştir. Şayet onu dedesinden nefyederse had cezası gerekir. Bir ırkı/milleti diğerine nispet etmekte ise —beyazı siyaha nispet etse bile— ona göre had yoktur. el-Müdevvene'de şöyle demiştir: Bir Farslıya "Ey Rum" veya "Ey Habeşî" yahut buna benzer bir şey söylese had vurulmaz. İbnü'l-Kâsım ise şöyle demiştir: Bu hususta Mâlik'ten farklı rivayetler gelmiştir; ben de şu görüşteyim ki "Ey siyahın oğlu" demedikçe ona had gerekmez. Şayet ataları arasında siyah biri yoksa ona had gerekir. Fakat onu bir Habeşîye nispet ederse —mesela adam Berberi olduğu halde "Ey Habeşînin oğlu" derse—, Berberi olduğu takdirde Habeşî ile Rum bu hususta eşittir.

وَقَالَ ابْنُ يُونُسَ: وَسَوَاءٌ قَالَ: يَا حَبَشِيُّ أَوْ يَا ابْنَ الْحَبَشِيِّ وَالرُّومِيِّ، أَوْ يَا ابْنَ الرُّومِيِّ، فَإِنَّهُ لَا يُحَدُّ، وَكَذَلِكَ عَنْهُ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ، قَالَ الشَّيْخُ الْمَوَّاقُ: هَذَا مَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ بِهِ الْفَتْوَى عَلَى طَرِيقَةِ ابْنِ يُونُسَ، فَانْظُرْهُ أَنْتَ، اهـ.

İbn Yûnus ise şöyle demiştir: İster "Ey Habeşî", ister "Ey Habeşînin oğlu", [ister] "Ey Rum", ister "Ey Rumun oğlu" desin had vurulmaz. Muhammed'in kitabında da ondan bu şekilde nakledilmiştir. Şeyh el-Mevvâk şöyle demiştir: İbn Yûnus'un usulüne göre fetvanın verilmesi gereken görüş budur; artık sen de buna dikkat et.

وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ عَدَمِ حَدِّ مَنْ نَسَبَ جِنْسًا إِلَى غَيْرِهِ هُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَقَدْ

Bir ırkı/milleti başkasına nispet eden kimseye had uygulanmayacağına dair zikrettiğimiz bu görüş, Mâlik mezhebinin meşhur görüşüdür ve

نَصَّ عَلَيْهِ فِي الْمُدَوَّنَةِ، وَمَحَلُّ هَذَا عِنْدَهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْعَرَبِ.

el-Müdevvene'de buna açıkça nass getirilmiştir; bu hükmün onun katındaki geçerlilik yeri [nesebi nefyedilen kişinin] Araplardan olmaması hâlidir.