وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ قَرِيبًا الَّذِي فِيهِ: أَنَّ الرَّجُلَ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّ امْرَأَتِي لَا تَرُدُّ يَدَ لَامِسٍ، فَقَالَ «: طَلِّقْهَا» ، فَقَالَ: نَفْسِي تَتْبَعُهَا، فَقَالَ «: أَمْسِكْهَا» ، وَبَيَّنَّا الْكَلَامَ فِي سَنَدِهِ، وَأَنَّهُ فِي الدَّوَامِ عَلَى النِّكَاحِ، لَا فِي ابْتِدَاءِ النِّكَاحِ، وَأَنَّ بَيْنَهُمَا فَرْقًا، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَنْ زَنَتْ زَوْجَتُهُ فُسِخَ نِكَاحُهَا وَحَرُمَتْ عَلَيْهِ خِلَافُ التَّحْقِيقِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Buna delillerden biri de az önce geçen hadistir; o hadiste bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Eşim dokunanın elini geri çevirmiyor" demiş, o da: «Onu boşa» buyurmuştu. Adam: "Gönlüm ona meylediyor" deyince, «Onu tut» buyurmuştu. Biz onun senedi hakkındaki sözü ve bunun nikâhı başlatmakta değil, nikâhı devam ettirmekte olduğunu, ikisi arasında fark bulunduğunu açıklamıştık. Bundan da anlarsın ki: "Eşi zina eden kimsenin nikâhı fesholur ve kadın ona haram olur" diyen kimsenin sözü tahkike aykırıdır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنْ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي، أَنَّهُ لَا يَجُوزُ نِكَاحُ الْمَرْأَةِ الْحَامِلِ مِنَ الزِّنَا قَبْلَ وَضْعِ حَمْلِهَا بَلْ لَا يَجُوزُ نِكَاحُهَا، حَتَّى تَضَعَ حَمْلَهَا، خِلَافًا لِجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالُوا: يَجُوزُ نِكَاحُهَا وَهِيَ حَامِلٌ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ; لِأَنَّ نِكَاحَ الرَّجُلِ امْرَأَةً حَامِلًا مِنْ غَيْرِهِ فِيهِ سَقْيُ الزَّرْعِ بِمَاءِ الْغَيْرِ، وَهُوَ لَا يَجُوزُ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [٦٥ \ ٤] ، وَلَا يَخْرُجُ مِنْ عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، فَلَا يَجُوزُ نِكَاحُ حَامِلٍ
İkinci Mesele: Bil ki ilim ehlinin iki görüşünden bana göre daha zahir olanı; zinadan hamile olan kadının, doğum yapmadan önce nikâhlanmasının caiz olmadığı, bilakis doğum yapıncaya kadar nikâhlanamayacağıdır. İlim ehlinden bir grup ise buna muhalefet ederek: "Hamileyken nikâhlanması caizdir" demişlerdir; bu Şâfiî ve başkalarından rivayet edilmiştir ve Ebû Hanîfe'nin de mezhebidir. Çünkü bir erkeğin başkasından hamile bir kadınla nikâhlanmasında, başkasının suyuna ekin sulama durumu vardır ve bu caiz değildir. Buna Allah Teâlâ'nın şu kavli delalet etmektedir: { وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü olanların bekleme süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır.” Kendisine başvurulması vacip olan bir delilin çıkardığı hariç, bu ayetin umumundan hiçbir şey çıkmaz. Bu sebeple hamile kadının nikâhlanması caiz değildir,
حَتَّى يَنْتَهِيَ أَجْلُ عِدَّتِهَا، وَقَدْ صَرَّحَ اللَّهُ بِأَنَّ الْحَوَامِلَ أَجُلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ، فَيَجِبُ اسْتِصْحَابُ هَذَا الْعُمُومِ، وَلَا يَخْرُجُ مِنْهُ إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ.
iddet süresi sona erinceye kadar. Allah hamilelerin sürelerinin yüklerini bırakmaları olduğunu açıkça belirtmiştir. Dolayısıyla bu umumun sürdürülmesi (istishabı) vaciptir ve Kitap veya Sünnet'ten bir delilin çıkardığı hariç, bundan hiçbir şey çıkmaz.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي أَنَّ الزَّانِيَةَ وَالزَّانِيَ إِنْ تَابَا مِنَ الزِّنَا وَنَدِمَا عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمَا وَنَوَيَا أَنْ لَا يَعُوَدَا إِلَى الذَّنْبِ، فَإِنَّ نِكَاحَهُمَا جَائِزٌ، فَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يَنْكِحَهَا بَعْدَ تَوْبَتِهِمَا، وَيَجُوزَ نِكَاحُ غَيْرِهِمَا لَهُمَا بَعْدَ التَّوْبَةِ ; لِأَنَّ التَّائِبَ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ، وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا [٢٥ \ ٦٨ - ٧٠] ، فَقَدْ صَرَّحَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الَّذِينَ يَزْنُونَ، وَمَنْ ذُكِرَ مَعَهُمْ إِنْ تَابُوا وَآمَنُوا، وَعَمِلُوا عَمَلًا صَالِحًا يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ مِنَ الزِّنَا تُذْهِبُ أَثَرَهُ، فَالَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ مَنْ زَنَا بِامْرَأَةٍ لَا تَحِلُّ لَهُ مُطْلَقًا، وَلَوْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَقَوْلُهُمْ خِلَافُ التَّحْقِيقِ، وَقَدْ وَرَدَتْ آثَارٌ عَنِ الصَّحَابَةِ بِجَوَازِ تَزْوِيجِهِ بِمَنْ زَنَى بِهَا إِنْ تَابَا، وَضَرَبَ لَهُ بَعْضُ الصَّحَابَةِ مَثَلًا بِرَجُلٍ سَرَقَ شَيْئًا مِنْ بُسْتَانِ رَجُلٍ آخَرَ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ اشْتَرَى الْبُسْتَانَ فَالَّذِي سَرَقَهُ مِنْهُ حَرَامٌ عَلَيْهِ، وَالَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْهُ حَلَالٌ لَهُ، فَكَذَلِكَ مَا نَالَ مِنَ الْمَرْأَةِ حَرَامًا فَهُوَ حَرَامٌ عَلَيْهِ، وَمَا نَالَ مِنْهَا بَعْدَ التَّوْبَةِ وَالتَّزْوِيجِ حَلَالٌ لَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü Mesele: Bil ki ilim ehlinin iki görüşünden bana göre daha zahir olanı; zina eden kadın ile zina eden erkek zinadan tevbe eder, yaptıklarına pişman olur ve bu günaha bir daha dönmemeye niyet ederlerse nikâhlarının caiz olduğudur. Tevbelerinden sonra erkeğin onunla nikâhlanması caizdir ve tevbeden sonra başkalarının da onlarla nikâhlanması caizdir. Çünkü günahtan tevbe eden, hiç günahı olmayan gibidir. Buna Allah Teâlâ'nın şu kavli delalet etmektedir: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunu yaparsa günahının cezasını bulur. Kıyamet günü ona azap kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” [Allah] celle ve alâ bu ayette; zina edenlerin ve onlarla birlikte zikredilenlerin tevbe edip iman eder ve salih amel işlerlerse, Allah'ın onların kötülüklerini iyiliklere çevireceğini açıkça belirtmiştir. Bu da zinadan tevbenin onun eserini gidereceğine delalet eder. Dolayısıyla: "Bir kadınla zina eden kişiye, ikisi tevbe edip ıslah olsalar dahi o kadın ebediyen helal olmaz" diyenlerin sözü tahkike aykırıdır. Sahabeden, ikisi tevbe ettikleri takdirde erkeğin zina ettiği kadınla evlenmesinin caiz olduğuna dair rivayetler gelmiştir. Sahabeden bazıları buna, başka bir adamın bostanından bir şey çalan, ardından o bostanı satın alan kimseyi misal vermiştir; oradan çaldığı şey ona haramdır, ondan satın aldığı ise ona helaldir. Aynı şekilde kadından haram yolla elde ettiği şey ona haramdır; tevbeden ve nikâhtan sonra ondan elde ettiği ise ona helaldir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ مَنْ رَدَّ الِاسْتِدْلَالَ بِآيَةِ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ الْآيَةَ [٢٥ \ ٦٨] ، قَائِلًا: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْكُفَّارِ لَا فِي الْمُسْلِمِينَ، يَرُدُّ قَوْلَهُ: إِنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، كَمَا أَوْضَحْنَا أَدِلَّتَهُ مِنَ السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ مِرَارًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bil ki { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayetiyle istidlal edilmesini reddedip: "Bu ayet Müslümanlar hakkında değil, kâfirler hakkında inmiştir" diyen kimsenin sözünü; sahih Sünnet'ten delillerini defalarca açıkladığımız üzere "İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir" kuralı reddeder. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا بِجَوَازِ نِكَاحِ الْعَفِيفِ الزَّانِيَةَ، لَا يَلْزَمُ مِنْ قَوْلِهِمْ أَنْ يَكُونَ زَوْجُ الزَّانِيَةِ الْعَفِيفُ دَيُّوثًا ; لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَتَزَوَّجُهَا لِيَحْفَظَهَا، وَيَحْرُسَهَا، وَيَمْنَعَهَا مِنَ ارْتِكَابِ مَا لَا يَنْبَغِي مَنْعًا بَاتًّا بِأَنْ يُرَاقِبَهَا دَائِمًا، وَإِذَا خَرَجَ تَرَكَ الْأَبْوَابَ مُقْفَلَةً دُونَهَا، وَأَوْصَى بِهَا مَنْ يَحْرُسُهَا بَعْدَهُ فَهُوَ يَسْتَمْتِعُ بِهَا، مَعَ شِدَّةِ الْغَيْرَةِ وَالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا مِنَ الرِّيبَةِ، وَإِنْ جَرَى مِنْهَا شَيْءٌ لَا عِلْمَ لَهُ بِهِ مَعَ اجْتِهَادِهِ فِي صِيَانَتِهَا وَحِفْظِهَا فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ فِيهِ، وَلَا يَكُونُ بِهِ دَيُّوثًا، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا مَرَّ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى جَوَازِ نِكَاحِ الْعَفِيفِ الزَّانِيَةَ كَعَكْسِهِ، وَأَنَّ جَمَاعَةً قَالُوا بِمَنْعِ ذَلِكَ.
Dördüncü Mesele: Bil ki iffetli erkeğin zina eden kadınla nikâhlanmasının caiz olduğunu söyleyenlerin bu sözünden, zina eden kadının iffetli kocasının deyyus olması gerekmez. Çünkü o, kadını korumak, muhafaza etmek ve uygunsuz bir şey irtikâp etmesini kesin bir şekilde engellemek için onunla evlenmektedir; şöyle ki onu sürekli gözetler, dışarı çıktığında kapıları arkasından kilitler ve kendisinden sonra onu koruyacak kimseye emanet eder. Dolayısıyla o, kadını şüpheden son derece kıskanıp korumakla birlikte ondan faydalanır. Onu korumak ve muhafaza etmek için çaba göstermesine rağmen kadından onun bilgisi dışında bir şey vuku bulursa, bunda erkeğe bir sorumluluk yoktur ve bilindiği üzere bundan dolayı deyyus olmaz. Geçen açıklamalardan öğrenmiş bulunmaktasın ki, ilim ehlinin çoğunluğu tersinde olduğu gibi iffetli erkeğin zina eden kadınla nikâhlanmasının caiz olduğu görüşündedir; bir grup ise bunu men etmiştir.
وَالْأَظْهَرُ لَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ إِلَّا عَفِيفَةً صَيِّنَةً، لِلْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَا وَالْأَحَادِيثِ وَيُؤَيِّدُهُ حَدِيثُ «: فَاظْفَرْ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى،
Bu meselede bize daha zahir olan; zikrettiğimiz ayetler ve hadisler sebebiyle Müslümanın ancak iffetli ve namuslu bir kadınla evlenmesi gerektiğidir. Bunu «Dindar olanı elde et, ellerin dert görmesin» hadisi de desteklemektedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: يَرْمُونَ مَعْنَاهُ: يَقْذِفُونَ الْمُحْصَنَاتِ بِالزِّنَا صَرِيحًا أَوْ مَا يَسْتَلْزِمُ الزِّنَا كَنَفْيِ نَسَبِ وَلَدِ الْمُحْصَنَةِ عَنْ أَبِيهِ ; لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِ أَبِيهِ كَانَ مِنْ زِنًى، وَهَذَا الْقَذْفُ هُوَ الَّذِي أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ ثَلَاثَةَ أَحْكَامٍ:
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “İffetli kadınlara zina isnadında bulunup sonra dört şahit getiremeyenlere seksen celde vurun ve onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin. İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir. Ancak bundan sonra tevbe edip ıslah olanlar müstesnadır; çünkü Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Allah Teâlâ'nın bu ayetteki: { يَرْمُونَ } “İsnatta bulunurlar” sözünün anlamı: İffetli kadınlara açıkça zina isnat ederler veya iffetli kadının çocuğunun soyunu babasından nefyetmek gibi zinayı gerektiren bir ithamda bulunurlar; zira çocuk babasından değilse zinadandır. İşte bu kazif (zina iftirası), Allah Teâlâ'nın hakkında üç hüküm vacip kıldığı durumdur:
الْأَوَّلُ: جَلْدُ الْقَاذِفِ ثَمَانِينَ جَلْدَةً.
Birincisi: İftira atana (kâzife) seksen celde vurulması.
وَالثَّانِي: عَدَمُ قَبُولِ شَهَادَتِهِ.
İkincisi: Şahitliğinin kabul edilmemesi.
وَالثَّالِثُ: الْحُكْمُ عَلَيْهِ بِالْفِسْقِ.
Üçüncüsü: Hakkında fısk hükmü verilmesi.
فَإِنْ قِيلَ: أَيْنَ الدَّلِيلُ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ مَعْنَى يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، هُوَ الْقَذْفُ بِصَرِيحِ الزِّنَى، أَوْ بِمَا يَسْتَلْزِمُهُ كَنَفْيِ النَّسَبِ؟
Eğer: "Bu ayetteki { يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ } 'iffetli kadınlara atarlar' ifadesinin anlamının açıkça zina isnadı veya nesebi nefyetmek gibi onu gerektiren bir itham olduğuna dair Kur'an'dan delil nerededir?" denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ دَلَّتْ عَلَيْهِ قَرِينَتَانِ مِنَ الْقُرْآنِ:
Cevap şudur: Buna Kur'an'dan iki karine delalet etmiştir:
الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ بَعْدَ قَوْلِهِ: يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ مِنَ الْقَذْفِ يَتَوَقَّفُ إِثْبَاتُهُ عَلَى أَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ إِلَّا الزِّنَى، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ اللِّوَاطَ حُكْمُهُ حُكْمُ الزِّنَى أَجْرَى أَحْكَامَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى اللَّائِطِ.
Birincisi: { يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ } “İffetli kadınlara atarlar” kavlinden sonra gelen { ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ } “sonra dört şahit getiremezler” kavlidir. Bilinmektedir ki zinadan başka hiçbir iftiranın ispatı dört şahide bağlı değildir. Livatanın hükmünün zina hükmü gibi olduğunu söyleyen kimse, bu ayetin hükümlerini lûtî hakkında da uygular.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَحْكَامَ اللَّائِطِ مُسْتَوْفَاةً فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، كَمَا أَشَرْنَا لَهُ غَيْرَ بَعِيدٍ.
Az önce işaret ettiğimiz gibi, livata yapanın hükümlerini Hûd Suresi'nde eksiksiz olarak önceden vermiştik.
الْقَرِينَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ ذِكْرُ الْمُحْصَنَاتِ بَعْدَ ذِكْرِ الزَّوَانِي، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ فَذِكْرُ الْمُحْصَنَاتِ بَعْدَ ذِكْرِ الزَّوَانِي، يَدُلُّ عَلَى إِحْصَانِهِنَّ، أَيْ: عِفَّتِهِنَّ عَنِ الزِّنَى، وَأَنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَهُنَّ إِنَّمَا يَرْمُونَهُنَّ بِالزِّنَى، وَقَدْ قَدَّمْنَا جَمِيعَ الْمَعَانِي الَّتِي تُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ فِي الْقُرْآنِ، وَمَثَّلْنَا لَهَا كُلِّهَا مِنَ الْقُرْآنِ فِي سُورَةِ «النِّسَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٤ \ ٢٤] ، فَذَكَرْنَا أَنَّ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي
İkinci karine: Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً } “Zina eden erkek, ancak zina eden bir kadınla nikâhlanır...” ve Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” kavillerinde zina eden kadınların zikredilmesinden sonra iffetli kadınların zikredilmesidir. Zina eden kadınların ardından iffetli kadınların (muhsanât) zikredilmesi, onların ihsanına, yani zinadan iffetli olduklarına ve onlara iftira atanların ancak zina iftirasında bulunduklarına delalet eder. Kur'an'da muhsanât lafzıyla kastedilen bütün anlamları daha önce vermiş ve bunların tamamına Nisâ Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik oldukları müstesna, kadınlardan muhsan olanlar da [size haram kılındı]” kavlini incelerken Kur'an'dan örnekler getirmiştik. Orada muhsanât ile kastedilen anlamlardan birinin de,
تُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ كَوْنُهُنَّ عَفَائِفَ غَيْرَ زَانِيَاتٍ ; كَقَوْلِهِ: مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ [٤ \ ٢٤] ، أَيْ: عَفَائِفَ غَيْرَ زَانِيَاتٍ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ أَيِ: الْعَفَائِفَ، وَإِطْلَاقُ الْمُحْصَنَاتِ عَلَى الْعَفَائِفِ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:
{ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ } “iffetli olup zina etmeksizin” kavlinde olduğu gibi zinakâr olmayan iffetli kadınlar olmak anlamına geldiğini; yani zinakâr olmayan iffetliler demek olduğunu belirtmiştik. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ } “İffetli kadınlara atarlar”, yani iffetlileri [itham ederler] kavli de bu anlamdandır. Muhsanât kelimesinin iffetliler için kullanılması Arap kelamında bilinmektedir; Cerîr'in şu sözü de bundandır:
فَلَا تَأْمَنَنَّ الْحَيَّ قَيْسًا فَإِنَّهُمْ ... بَنُو مُحْصَنَاتٍ لَمْ تُدَنَّسْ حُجُورُهَا
Kays kabilesinden asla emin olma; çünkü onlar... Etekleri kirlenmemiş iffetli kadınların (muhsanât) oğullarıdır.
وَإِطْلَاقُ الرَّمْيِ عَلَى رَمْيِ الشَّخْصِ لِآخَرَ بِلِسَانِهِ بِالْكَلَامِ الْقَبِيحِ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ أَحْمَرَ الْبَاهِلِيِّ:
Bir kimsenin başkasına diliyle çirkin söz fırlatması/itham etmesi anlamında remy (رَمْي) kelimesinin kullanılması Arap kelamında bilinmektedir; Amr b. Ahmer el-Bâhilî'nin şu sözü de bundandır:
رَمَانِي بِأَمْرٍ كُنْتُ مِنْهُ وَوَالِدِي ... بَرِيئًا وَمِنْ أَجْلِ الطَّوِيِّ رَمَانِي
Benim ve babamın berî olduğu bir işle beni itham etti (remânî)... Ve su kuyusu yüzünden bana dil uzattı.
فَقَوْلُهُ: رَمَانِي بِأَمْرٍ يَعْنِي: أَنَّهُ رَمَاهُ بِالْكَلَامِ الْقَبِيحِ، وَفِي شِعْرِ امْرِئِ الْقَيْسِ أَوْ غَيْرِهِ: وَجُرْحُ اللِّسَانِ كَجُرْحِ الْيَدِ
Onun: "Beni bir işle itham etti" sözü, yani onu çirkin sözle taşladı/itham etti demektir. İmruü'l-Kays'ın veya bir başkasının şiirinde de şöyle geçer: "Dilin yarası elin yarası gibidir."
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ مُبَيَّنَةٌ فِي الْجُمْلَةِ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ:
Bil ki bu ayet-i kerime genel olarak üç yönden açıklanmıştır:
الْجِهَةُ الْأُولَى: هِيَ الْقَرِينَتَانِ الْقُرْآنِيَّتَانِ الدَّالَّتَانِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالرَّمْيِ فِي قَوْلِهِ: يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ هُوَ الرَّمْيُ بِالزِّنَى، أَوْ مَا يَسْتَلْزِمُهُ كَنَفْيِ النَّسَبِ ; كَمَا أَوْضَحْنَاهُ قَرِيبًا.
Birinci cihet: Az önce açıkladığımız gibi, { يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ } “İffetli kadınlara atarlar” kavlindeki iftiradan/atmadan muradın zina isnadı veya nesebi nefyetmek gibi bunu gerektiren bir itham olduğuna delalet eden iki Kur'anî karinedir.
الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنَّ عُمُومَ هَذِهِ الْآيَةِ ظَاهِرٌ فِي شُمُولِهِ لِزَوْجِ الْمَرْأَةِ إِذَا رَمَاهَا بِالزِّنَى، وَلَكِنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - بَيَّنَ أَنَّ زَوْجَ الْمَرْأَةِ إِذَا قَذَفَهَا بِالزِّنَى خَارِجٌ مِنْ عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّهُ إِنْ لَمْ يَأْتِ الشُّهَدَاءُ تَلَاعَنَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ الْآيَةَ [٢٤ \ ٦] .
İkinci cihet: Bu ayetin umumunun, karısına zina iftirasında bulunduğu takdirde kocayı da kapsadığı zahirdir. Ancak Allah celle ve alâ kadının kocasının, ona zina iftirasında bulunduğunda bu ayetin umumundan çıktığını ve şahit getiremezse mülâane yapacaklarını (birbirlerine lanetleşeceklerini) açıklamıştır. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlindedir: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ } “Eşlerine zina isnat edip de kendilerinden başka şahitleri olmayanlar...”
وَمَضْمُونُهَا: أَنَّ الزَّوْجَ إِذَا قَذَفَ زَوْجَتَهُ بِالزِّنَى وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَاهِدٌ غَيْرَ نَفْسِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْإِتْيَانِ بِبَيِّنَةٍ تَشْهَدُ لَهُ عَلَى الزِّنَى الَّذِي رَمَاهَا بِهِ، فَإِنَّهُ يَشْهَدُ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ يَقُولُ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا: أَشْهَدُ بِاللَّهِ إِنِّي لَصَادِقٌ فِيمَا رَمَيْتُهَا بِهِ مِنَ الزِّنَى، ثُمَّ يَقُولُ فِي الْخَامِسَةِ: عَلَيَّ لَعْنَةُ اللَّهِ إِنْ كُنْتُ كَاذِبًا عَلَيْهَا فِيمَا رَمَيْتُهَا بِهِ، وَيَرْتَفِعُ عَنْهُ الْجَلْدُ وَعَدَمُ قَبُولِ الشَّهَادَةِ وَالْفِسْقُ بِهَذِهِ الشَّهَادَاتِ، وَتَشْهَدُ هِيَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ، تَقُولُ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا: أَشْهَدُ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَكَاذِبٌ فِيمَا رَمَانِي بِهِ مِنَ الزِّنَى، ثُمَّ تَقُولُ فِي الْخَامِسَةِ: غَضَبُ اللَّهِ
Bunun özü şudur: Koca karısına zina iftirasında bulunur ve kendisinden başka şahidi olmazsa —anlamı şudur: Ona isnat ettiği zina üzerine lehine şahitlik edecek bir beyyine getirmeye güç yetiremezse— dört defa şahitlik eder; her birinde: "Ona isnat ettiğim zinada doğru söylediğime Allah'ı şahit tutarım" der. Beşincisinde ise: "Eğer ona isnat ettiğim şeyde ona karşı yalancılardan isem Allah'ın laneti üzerime olsun" der. Bu şahitliklerle ondan celde, şahitliğinin kabul edilmemesi ve fısk hükümleri kalkar. Kadın da Allah adına dört defa şahitlik eder; her birinde: "Bana isnat ettiği zinada onun kesinlikle yalancılardan olduğuna Allah'ı şahit tutarım" der. Beşincisinde ise:
عَلَيَّ إِنْ كَانَ صَادِقًا فِيمَا رَمَانِي بِهِ مِنَ الزِّنَى ; كَمَا هُوَ وَاضِحٌ مِنْ نَصِّ الْآيَةِ.
"Bana isnat ettiği zinada eğer doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabı üzerime olsun" der; nitekim bu ayetin metninden açıktır.
الْجِهَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ هَنَا حُكْمَ عُقُوبَةِ مَنْ رَمَى الْمُحْصَنَاتِ فِي الدُّنْيَا، وَلَمْ يُبَيِّنْ مَا أُعِدَّ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ مَا أُعِدَّ لَهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ [٢٤ \ ٢٣ - ٢٥] ، وَقَدْ زَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَخِيرَةِ كَوْنَهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ غَافِلَاتٍ لِإِيضَاحِ صِفَاتِهِنَّ الْكَرِيمَةَ.
Üçüncü cihet: Allah burada iffetli kadınlara iftira atan kimsenin dünyadaki cezasının hükmünü açıklamış, ahirette onun için hazırlananı açıklamamıştır. Fakat bu yüce surede dünyada ve ahirette onun için hazırlanan Allah'ın azabını açıklamıştır; bu da şu kavlindedir: { إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } “İffetli, [kötülükten] habersiz, mümin kadınlara zina isnat edenler dünyada da ahirette de lanetlenmişlerdir. Onlar için büyük bir azap vardır. O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere dair aleyhlerinde şahitlik edecektir. O gün Allah onlara hak ettikleri cezalarını tastamam verecek ve onlar Allah'ın apaçık hakkın ta kendisi olduğunu bileceklerdir.” Bu son ayette, onların yüce vasıflarını açıklamak için mümin ve gaflet içinde (kötülükten habersiz) oluşlarını da ziyade etmiştir.
وَوَصْفُهُ تَعَالَى لِلْمُحْصَنَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِكَوْنِهِنَّ غَافِلَاتٍ ثَنَاءٌ عَلَيْهِنَّ بِأَنَّهُنَّ سَلِيمَاتُ الصُّدُورِ نَقِيَّاتُ الْقُلُوبِ لَا تَخْطُرُ الرِّيبَةُ فِي قُلُوبِهِنَّ لِحُسْنِ سَرَائِرِهِنَّ، لَيْسَ فِيهِنَّ دَهَاءٌ وَلَا مَكْرٌ ; لِأَنَّهُنَّ لَمْ يُجَرِّبْنَ الْأَمْرَ فَلَا يَفْطُنَّ لِمَا تَفْطُنُ لَهُ الْمُجَرِّبَاتُ ذَوَاتُ الْمَكْرِ وَالدَّهَاءِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنْ سَلَامَةِ الصُّدُورِ وَصَفَائِهَا مِنَ الرِّيبَةِ مِنْ أَحْسَنِ الثَّنَاءِ، وَتُطْلِقُ الْعَرَبُ عَلَى الْمُتَّصِفَاتِ بِهِ اسْمَ الْبُلْهِ مَدْحًا لَهَا لَا ذَمًّا، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانٍ ﵁:
Allah Teâlâ'nın bu ayette iffetli kadınları "gâfilât" (kötülükten habersiz) olarak nitelemesi; onların göğüslerinin selim, kalplerinin tertemiz olduğu, iç dünyalarının güzelliğinden ötürü kalplerine şüphenin uğramadığı, kendilerinde bir hilekârlık ve kurnazlık bulunmadığı yönünde onlara bir övgüdür. Çünkü onlar bu işi tecrübe etmemişlerdir; bu yüzden hile ve kurnazlık sahibi tecrübelilerin farkına vardığı şeylerin farkına varmazlar. Göğüslerin bu tür selameti ve şüpheden arınmışlığı en güzel övgülerdendir. Araplar bu vasfa sahip olan kadınlara zemmetmek için değil, övmek için "bülh" (saf, kötülük bilmez) ismini verirler. Hassân radıyallâhu anh'ın şu sözü bundandır:
نُفُجُ الْحَقِيبَةِ بُوصُهَا مُتَنَضِّدٌ ... بَلْهَاءُ غَيْرُ وَشِيكَةِ الْأَقْسَامِ
Arkası dolgun, kalçaları derli toplu... Kötülük bilmez saftır (belhâ), payları aceleci değildir.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de [bundandır]:
وَلَقَدْ لَهَوْتُ بِطِفْلَةٍ مَيَّالَةٍ ... بِلْهَاءَ تُطْلِعُنِي عَلَى أَسْرَارِهَا
Salınarak yürüyen taze bir kızla eğlendim... Bana sırlarını açan, kötülük bilmez bir saf (belhâ) ile.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir başkasının şu sözü de [bundandır]:
عَهِدْتُ بِهَا هِنْدًا وَهِنْدٌ غَرِيرَةٌ ... عَنِ الْفُحْشِ بَلْهَاءُ الْعِشَاءِ نَئُومُ
Orada Hind'i tanıdım; Hind tecrübesiz biridir... Çirkinlikten habersiz (belhâ), yatsıda uykuya dalandır.
رَدَاحُ الضُّحَى مَيَّالَةٌ بَخْتَرِيَّةٌ ... لَهَا مَنْطِقٌ يُصْبِي الْحَلِيمَ رَخِيمُ
Kuşluk vakti ağır başlı, salınarak kibirle yürüyen... Hilmi olanı bile meftun eden, yumuşak ve tatlı sözlüdür.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٢٤ \ ٢٣ - ٢٤] ، مَحَلُّهُ فِيمَا إِذَا لَمْ يَتُوبُوا وَيُصْلِحُوا، فَإِنْ تَابُوا وَأَصْلَحُوا، لَمْ يَنَلْهُمْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ الْوَعِيدِ، وَيَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا الْآيَةَ.
Zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın: { لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Dünyada da ahirette de lanetlenmişlerdir. Onlar için büyük bir azap vardır. O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere dair aleyhlerinde şahitlik edecektir” kavli, tevbe edip ıslah olmadıkları duruma mahsustur. Şayet tevbe edip ıslah olurlarsa, o tehditten kendilerine hiçbir şey isabet etmez. Buna Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ } “İffetli kadınlara zina isnadında bulunup sonra dört şahit getiremeyenler...” kavlinden { إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “Ancak tevbe edenler müstesnadır...” ayetine kadar olan kısmı delalet etmektedir.
وَعُمُومَاتُ نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مَنْ تَابَ إِلَى اللَّهِ مِنْ ذَنْبِهِ تَوْبَةً نَصُوحًا
Kitap ve Sünnet nasslarının umumları; günahından dolayı Allah'a nasuh bir tevbe ile tevbe eden kimsenin
تَقَبَّلَهَا مِنْهُ، وَكَفَّرَ عَنْهُ ذَنْبَهُ وَلَوْ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ جَمَاعَةٍ مِنْ أَجِلَّاءِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ آيَةَ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ فِيهَا التَّوْبَةَ بِقَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا عَامَّةٌ، وَأَنَّ آيَةَ: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢٣] ، خَاصَّةً بِالَّذِينِ رَمَوْا عَائِشَةَ ﵂ أَوْ غَيْرَهَا مِنْ خُصُوصِ أَزْوَاجِهِ ﷺ وَأَنَّ مَنْ رَمَاهُنَّ لَا تَوْبَةَ لَهُ خِلَافَ التَّحْقِيقِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
[tevbesini] Allah'ın kabul edeceğine ve büyük günahlardan olsa bile onun günahını bağışlayacağına delalet eder. Bundan da anlarsın ki, müfessirlerin ileri gelenlerinden bir grubun; Allah'ın { إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “ancak tevbe edenler müstesna” buyurarak içinde tevbeyi kıldığı { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ } “İffetli kadınlara zina isnadında bulunup sonra dört şahit getiremeyenler...” ayetinin genel olduğunu, { إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ } “İffetli, habersiz, mümin kadınlara zina isnat edenler dünyada ve ahirette lanetlenmişlerdir...” ayetinin ise Âişe radıyallâhu anhâ'ya veya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına has olarak iftira atanlara mahsus olduğunu ve onlara iftira atanın tevbesinin bulunmadığını söylemeleri tahkike aykırıdır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Bu Ayet-i Kerime ile İlgili Meseleler
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا يَخْفَى أَنَّ الْآيَةَ إِنَّمَا نَصَّتْ عَلَى قَذْفِ الذُّكُورِ لِلْإِنَاثِ خَاصَّةً ; لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ صَرِيحُ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ وَقَدْ أَجْمَعَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ قَذْفَ الذُّكُورِ لِلذُّكُورِ، أَوِ الْإِنَاثِ لِلْإِنَاثِ، أَوِ الْإِنَاثِ لِلذُّكُورِ لَا فَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا نَصَّتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ، مِنْ قَذْفِ الذُّكُورِ لِلْإِنَاثِ ; لِلْجَزْمِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ بَيْنَ الْجَمِيعِ.
Birinci Mesele: Gizli değildir ki ayet, yalnızca erkeklerin kadınlara iftira atmasını nass olarak belirtmiştir; çünkü { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ } “İffetli kadınlara zina isnadında bulunanlar” kavlinin sarih ifadesi budur. Bütün Müslümanlar; erkeklerin erkeklere, kadınların kadınlara veya kadınların erkeklere iftira atması ile ayetin nass olarak belirttiği erkeklerin kadınlara iftira atması arasında bir fark bulunmadığı, zira hepsi arasında ayrım yapan bir farkın kesinlikle nefyedildiği hususunda icma etmişlerdir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا وَإِبْطَالَ قَوْلِ الظَّاهِرِيَّةِ فِيهِ، مَعَ إِيضَاحِ كَثِيرٍ مِنْ نَظَائِرِهِ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي كَلَامِنَا الطَّوِيلِ عَلَى آيَةِ: وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ الْآيَةَ [٢١ \ ٧٨] .
Bunun açıklamasını ve bu hususta Zâhirîlerin görüşünün iptalini, Enbiyâ Suresi'nde { وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd ve Süleyman da hani ekin hakkında hüküm veriyorlardı...” ayeti üzerine yaptığımız uzun açıklamada pek çok benzeriyle birlikte daha önce vermiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي أُصُولِ الْمَالِكِيَّةِ، وَالشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ إِذَا جَاءَ بَعْدَ جُمَلٍ مُتَعَاطِفَاتٍ، أَوْ مُفْرَدَاتٍ مُتَعَاطِفَاتٍ، أَنَّهُ يَرْجِعُ لِجَمِيعِهَا إِلَّا لِدَلِيلٍ مِنْ نَقْلٍ أَوْ عَقْلٍ يُخَصِّصُهُ بِبَعْضِهَا، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ الْقَائِلِ بِرُجُوعِ الِاسْتِثْنَاءِ لِلْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ فَقَطْ، وَإِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، بِقَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Bil ki Mâlikîler, Şâfiîler ve Hanbelîlerin usulünde yerleşik olan kural; istisna birbirine matuf cümlelerin veya birbirine matuf tekil kelimelerin ardından geldiğinde, onu bazısına tahsis eden naklî veya aklî bir delil bulunmadıkça hepsine raci olacağıdır. İstisnanın yalnızca son cümleye raci olduğunu söyleyen Ebû Hanîfe ise buna muhaliftir. Merâkı's-Suûd müellifi şu sözüyle bu meseleye işaret etmiştir:
وَكُلُّ مَا يَكُونُ فِيهِ الْعَطْفُ ... مِنْ قَبْلِ الِاسْتِثْنَا فَكُلًّا يَقْفُو
İstisnadan önce olan her bir atıf, Aklî veya naklî bir delil olmaksızın hepsini izler.
دُونَ دَلِيلِ الْعَقْلِ أَوْ ذِي السَّمْعِ ... وَالْحَقُّ الِافْتِرَاقُ دُونَ الْجَمْعِ
Akıl veya sem'î delil olmaksızın... Hak olan ise topluca değil teker teker [bakmaktır].
وَلِذَا لَوْ قَالَ إِنْسَانٌ: هَذِهِ الدَّارُ وَقْفٌ عَلَى الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ، وَبَنِي زُهْرَةَ، وَبَنِي تَمِيمٍ إِلَّا الْفَاسِقَ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُ يُخْرِجُ مِنَ الْوَقْفِ الْفَاسِقَ مِنَ الْجَمِيعِ لِرُجُوعِ الِاسْتِثْنَاءِ لِلْجَمِيعِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ الْقَائِلِ بِرُجُوعِهِ لِلْأَخِيرَةِ، فَلَا يَخْرُجُ عِنْدَهُ إِلَّا فَاسِقُ الْأَخِيرَةِ فَقَطْ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ لَا يَرْجِعُ عِنْدَهُ الِاسْتِثْنَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، إِلَّا لِجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ الَّتِي هِيَ: وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا فَقَدْ زَالَ عَنْهُمُ الْفِسْقُ، وَلَا يَقُولُ: وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً
Bu sebeple bir kimse: "Bu ev fukaraya, miskinlere, Benî Zühre'ye ve Benî Temîm'e vakıftır; içlerinden fasık olanlar müstesna" dese, istisna hepsine raci olduğu için hepsinin fasıkını vakıftan çıkarır. İstisnanın sonuncuya raci olduğunu söyleyen Ebû Hanîfe ise buna muhaliftir; onun nezdinde sadece sonuncunun fasıkı çıkar. İşte bu sebepten ötürü onun nezdinde bu ayetteki istisna, yalnızca { وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir. Ancak tevbe edenler müstesna” şeklindeki son cümleye raci olur ve onlardan fısk kalkmış olur. { وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا } “Onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin...” cümlesi hakkında,
أَبَدًا إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا فَاقْبَلُوا شَهَادَتَهُمْ، بَلْ يَقُولُ: إِنَّ شَهَادَةَ الْقَاذِفِ لَا تُقْبَلُ أَبَدًا، وَلَوْ تَابَ وَأَصْلَحَ، وَصَارَ أَعْدَلَ أَهْلِ زَمَانِهِ لِرُجُوعِ الِاسْتِثْنَاءِ عِنْدَهُ لِلْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ.
"Ancak tevbe edenler müstesnadır, onların şahitliğini kabul edin" demez. Bilakis onun nezdinde istisna son cümleye raci olduğu için, iftira atan kimse tevbe edip ıslah olsa ve zamanının en adil insanı haline gelse bile şahitliği ebediyen kabul edilmez der.
وَمِمَّنْ قَالَ كَقَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْقَاضِي شُرَيْحٌ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمَكْحُولٌ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ جَابِرٍ، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ: لَا تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ إِلَّا إِذَا اعْتَرَفَ عَلَى نَفْسِهِ بِالْكَذِبِ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ.
İlim ehlinden Ebû Hanîfe'nin görüşü gibi söyleyenler arasında: Kadı Şüreyh, İbrâhim en-Nehaî, Saîd b. Cübeyr, Mekhûl ve Abdurrahman b. Zeyd b. Câbir vardır. Şa'bî ve Dahhâk ise: "Kendisi aleyhine yalan söylediğini itiraf etmedikçe şahitliği kabul edilmez" demişlerdir; bunu İbn Kesîr zikretmiştir.
وَقَالَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ فِي الْآيَةِ رَاجِعٌ أَيْضًا لِقَوْلِهِ: وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأَنَّ الْقَاذِفَ إِذَا تَابَ وَأَصْلَحَ، قُبِلَتْ شَهَادَتُهُ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً فَلَا يَرْجِعُ لَهُ الِاسْتِثْنَاءُ ; لِأَنَّ الْقَاذِفَ إِذَا تَابَ وَأَصْلَحَ، لَا يَسْقُطُ عَنْهُ حَدُّ الْقَذْفِ بِالتَّوْبَةِ.
Üç imamın da aralarında bulunduğu ilim ehlinin cumhuru ise şöyle demiştir: Ayetteki istisna { وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا } “onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin” kavline de racidir ve iftira atan kimse tevbe edip ıslah olduğunda şahitliği kabul edilir. { فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً } “onlara seksen celde vurun” kavline gelince; istisna ona raci olmaz; çünkü iftira atan kimse tevbe edip ıslah olduğunda kazif haddi tevbe ile üzerinden düşmez.
فَتَحَصَّلَ أَنَّ الْجُمْلَةَ الْأَخِيرَةَ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ: وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ يَرْجِعُ لَهَا الِاسْتِثْنَاءُ بِلَا خِلَافٍ، وَأَنَّ الْجُمْلَةَ الْأُولَى الَّتِي هِيَ: فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً لَا يَرْجِعُ لَهَا الِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَلَمْ يُخَالِفْ إِلَّا مَنْ شَذَّ، وَأَنَّ الْجُمْلَةَ الْوُسْطَى، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا يَرْجِعُ لَهَا الِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كِتَابِنَا: دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ، أَنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا فِي مَسْأَلَةِ الِاسْتِثْنَاءِ بَعْدَ جُمَلٍ مُتَعَاطِفَاتٍ أَوْ مُفْرَدَاتٍ مُتَعَاطِفَاتٍ هُوَ مَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ، كَابْنِ الْحَاجِبِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَالْغَزَالِيِّ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، وَالْآمِدِيِّ مِنَ الْحَنَابِلَةِ مِنْ أَنَّ الْحُكْمَ فِي الِاسْتِثْنَاءِ الْآتِي بَعْدَ مُتَعَاطِفَاتٍ هُوَ الْوَقْفُ، وَلَا يُحْكَمُ بِرُجُوعِهِ إِلَى الْجَمِيعِ، وَلَا إِلَى الْأَخِيرَةِ إِلَّا بِدَلِيلٍ.
Hâsıl olan şudur ki; { وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” kavli olan son cümleye istisnanın raci olduğu hususunda ihtilaf yoktur. { فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً } “onlara seksen celde vurun” kavli olan ilk cümleye ise ilim ehlinin geneline göre istisna raci olmaz; şaz olanlar dışında buna muhalefet eden olmamıştır. { وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا } “onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin” kavli olan orta cümleye ise Ebû Hanîfe'nin hilafına, aralarında üç imamın da bulunduğu ilim ehlinin cumhurunun kavline göre istisna raci olur. Biz Def‘u Îhâmi'l-İdtırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda; birbirine matuf cümleler veya birbirine matuf tekillerden sonra gelen istisna meselesinde bize zahir olan görüşün, Mâlikîlerden İbnü'l-Hâcib, Şâfiîlerden Gazzâlî ve Hanbelîlerden Âmidî gibi bazı müteahhirînin zikrettiği görüş olduğunu belirtmiştik; bu da matuf ifadelerden sonra gelen istisnada hükmün vakıf (duraklama) olduğu, delil olmadıkça ne hepsine ne de sonuncusuna raci olduğuna hükmedilemeyeceğidir.
وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ هَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ الْآيَةَ [٤ \ ٥٩] .
Bunun en zahir görüş olduğunu söylememizin sebebi; Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir şeyde çekişirseniz onu Allah'a ve Resul'e götürün...” buyuruyor olmasıdır.
وَإِذَا رَدَدْنَا النِّزَاعَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِلَى اللَّهِ وَجَدْنَا الْقُرْآنَ دَالًّا عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ الْأَظْهَرُ عِنْدَنَا، وَهُوَ الْوَقْفُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ بَعْضَ الْآيَاتِ لَمْ يَرْجِعْ فِيهَا الِاسْتِثْنَاءُ لِلْأُولَى، وَبَعْضَهَا لَمْ يَرْجِعْ فِيهِ الِاسْتِثْنَاءُ لِلْأَخِيرَةِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ رُجُوعَهُ لِمَا قَبْلَهُ لَيْسَ شَيْئًا مُطَّرِدًا.
Bu meseledeki ihtilafı Allah'a arz ettiğimizde, Kur'an'ın katımızda daha zahir olduğunu belirttiğimiz şeye, yani vakfa delalet ettiğini görürüz. Bunun sebebi şudur: Bazı ayetlerde istisna ilkine raci olmamış, bazılarında ise sonuncusuna raci olmamıştır. Bu da istisnanın kendisinden öncekine rücûunun muttarit (kesin kurallı) bir şey olmadığına delalet etmiştir.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا [٤ \ ٩٢] ، فَالِاسْتِثْنَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَاجِعٌ لِلدِّيَةِ فَقَطْ ; لِأَنَّ الْمُطَالَبَةَ بِهَا تَسْقُطُ
Bunun örneklerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } “...mümin bir köleyi azat etmesi ve ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; ancak onların bağışlaması müstesnadır.” Bu ayetteki istisna sadece diyete racidir; çünkü diyet talebi,
بِتَصَدُّقِ مُسْتَحِقِّهَا بِهَا، وَلَا يَرْجِعُ لِتَحْرِيرِ الرَّقَبَةِ إِجْمَاعًا، لِأَنَّ تَصَدُّقَ مُسْتَحَقِّي الدِّيَةِ بِهَا لَا يُسْقِطُ كَفَّارَةَ الْقَتْلِ خَطَأً.
ona hak sahibi olan kimsenin onu bağışlamasıyla düşer; icma ile köle azadına raci olmaz. Çünkü diyet hak sahiplerinin onu bağışlaması, hataen öldürme kefaretini düşürmez.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ آيَةُ «النُّورِ» هَذِهِ؛ لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا لَا يَرْجِعُ لِقَوْلِهِ: فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.
Bunun örneklerinden biri de bu Nûr suresi ayetidir; çünkü { إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “Ancak tevbe edenler müstesna” kavlindeki istisna, az önce zikrettiğimiz gibi: { فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً } “onlara seksen celde vurun” kavline raci olmaz.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ [٤ \ ٨٩ - ٩٠] ، فَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ لَا يَرْجِعُ إِلَى الْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ الَّتِي هِيَ أَقْرَبُ الْجُمَلِ الْمَذْكُورَةِ إِلَيْهِ، أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا [٤ \ ٨٩] ، إِذْ لَا يَجُوزُ اتِّخَاذُ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ مِنَ الْكُفَّارِ، وَلَوْ وَصَلُوا إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَلِ الِاسْتِثْنَاءُ رَاجِعٌ إِلَى الْجُمْلَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ، أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ [٤ \ ٨٩] ، أَيْ: فَخُذُوهُمْ بِالْأَسْرِ، وَاقْتُلُوهُمْ إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ، فَلَيْسَ لَكُمْ أَخْذُهُمْ بِأَسْرٍ، وَلَا قَتْلُهُمْ ; لِأَنَّ الْمِيثَاقَ الْكَائِنَ لِمَنْ وَصَلُوا إِلَيْهِمْ يَمْنَعُ مِنْ أَسْرِهِمْ، وَقَتْلِهِمْ كَمَا اشْتَرَطَهُ هِلَالُ بْنُ عُوَيْمِرٍ الْأَسْلَمِيُّ فِي صُلْحِهِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ ; لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِ، وَفِي سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيُّ، وَفِي بَنِي جُذَيْمَةَ بْنِ عَامِرٍ، وَإِذَا كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ رُبَّمَا لَمْ يَرْجِعْ إِلَى أَقْرَبِ الْجُمَلِ إِلَيْهِ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ الَّذِي هُوَ فِي الطَّرَفِ الْأَعْلَى مِنَ الْإِعْجَازِ، تَبَيَّنَ أَنَّهُ لَمْ يَلْزَمْ رُجُوعُهُ لِلْجَمِيعِ، وَلَا إِلَى الْأَخِيرَةِ، وَأَنَّ الْأَظْهَرَ الْوَقْفُ حَتَّى يَعْلَمَ مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ مِنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ قَبْلَهُ بِدَلِيلٍ، وَلَا يَبْعُدُ أَنَّهُ إِنْ تَجَرَّدَ مِنَ الْقَرَائِنِ وَالْأَدِلَّةِ، كَانَ ظَاهِرًا فِي رُجُوعِهِ لِلْجَمِيعِ.
Bunun örneklerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ } “Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin. Ancak aranızda anlaşma bulunan bir kavme sığınanlar müstesnadır...” { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ } “Ancak aranızda anlaşma bulunan bir kavme sığınanlar müstesnadır” kavlindeki istisna, kendisine zikredilen cümlelerin en yakını olan son cümleye, yani Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin” kavline raci olmaz. Zira kâfirlerden veli ve yardımcı edinmek, aranızda anlaşma bulunan bir kavme sığınmış olsalar bile caiz değildir ve bu hususta ihtilaf yoktur. Bilakis istisna, ilk iki cümleye racidir; yani Allah Teâlâ'nın: { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ } “onları yakalayın ve öldürün” kavline racidir. Yani onları esir olarak yakalayın ve öldürün; aranızda anlaşma bulunan bir kavme sığınanlar müstesnadır, onları esir olarak yakalamanız da öldürmeniz de caiz değildir; zira kendilerine sığındıkları kimselerin sahip olduğu anlaşma, Hilâl b. Uveymir el-Eslemî'nin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile yaptığı sulhta şart koştuğu gibi onların esir alınmasını ve öldürülmesini engeller. Çünkü bu ayet onun hakkında, Sürâka b. Mâlik el-Müdlicî hakkında ve Benî Cüzeyme b. Âmir hakkında inmiştir. İstisna, mucizeliğin en üst derecesinde bulunan Yüce Kur'an'da bile bazen kendisine en yakın olan cümleye raci olmadığına göre, onun ne hepsine ne de sonuncusuna raci olmasının zorunlu olmadığı; en zahir olanın, öncesindeki matuf ifadelerden hangisine raci olduğu bir delille bilininceye kadar vakıf (duraklama) yapmak olduğu anlaşılmış olur. Şayet karinelerden ve delillerden soyutlanmış olursa, hepsine raci olmasının zahir olması da uzak bir ihtimal değildir.
وَقَدْ بَسَطْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي كِتَابِنَا «دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، وَلِذَلِكَ اخْتَصَرْنَاهُ هُنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu mesele hakkındaki sözü Def‘u Îhâmi'l-İdtırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda etraflıca açıklamıştık; bu sebeple burada kısa tuttuk. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ قَذَفَ إِنْسَانًا بِغَيْرِ الزِّنَى أَوْ نَفْيِ النَّسَبِ، كَأَنْ يَقُولَ لَهُ: يَا فَاسِقُ، أَوْ يَا آكِلَ الرِّبَا، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ السَّبِّ يَلْزَمُهُ التَّعْزِيرُ، وَذَلِكَ بِمَا يَرَاهُ الْإِمَامُ رَادِعًا لَهُ وَلِأَمْثَالِهِ مِنَ الْعُقُوبَةِ، مِنْ غَيْرِ تَحْدِيدِ شَيْءٍ فِي ذَلِكَ مِنْ جِهَةِ الشَّرْعِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَبْلُغُ بِالتَّعْزِيرِ قَدْرَ الْحَدِّ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ التَّعْزِيرَ بِحَسَبِ اجْتِهَادِ الْإِمَامِ فِيمَا يَرَاهُ رَادِعًا مُطْلَقًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü Mesele: Bil ki bir kimseye zina veya nesebi nefyetme (reddetme) dışında bir isnatta bulunan; örneğin ona: "Ey fasık!" yahut "Ey faiz yiyen!" ve benzeri sövgü türleriyle hitap eden kimseye ta'zir cezası gerekir. Bu da şeriat tarafından bu hususta belirli bir sınır konulmaksızın, devlet başkanının hem o şahsı hem de benzerlerini caydırıcı göreceği bir ceza ile olur. Bazı ilim ehli: "Ta'zir had miktarını bulmaz" demiştir. Bazı âlimler ise: "Ta'zir, mutlak olarak devlet başkanının caydırıcı göreceği husustaki ictihadına bağlıdır" demiştir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا قَذَفَ حُرًّا يُجْلَدُ أَرْبَعِينَ; لِأَنَّهُ حَدٌّ يَتَشَطَّرُ بِالرِّقِّ كَحَدِّ الزِّنَى، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَقَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ: يُجْلَدُ ثَمَانِينَ، وَجَلَدَ أَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَبْدًا قَذَفَ حُرًّا ثَمَانِينَ، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ [٤ \ ٢٥] ، وَقَالَ الْآخَرُونَ: فَهِمْنَا هُنَاكَ أَنَّ حَدَّ الزِّنَا لِلَّهِ، وَأَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ أَخَفَّ فِيمَنْ قَلَّتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَأَفْحَشَ فِيمَنْ عَظُمَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِ.
Dördüncü Mesele: Bil ki âlimlerin cumhuru; köle, hür bir kimseye kazifte bulunursa (iftira atarsa) kırk celde vurulacağı görüşündedir; çünkü o, zina haddi gibi kölelikle yarıya inen bir had cezasıdır. Kurtubî şöyle demiştir: İbn Mes'ûd, Ömer b. Abdilazîz ve Kabîsa b. Züeyb'den: "Seksen celde vurulur" dediği rivayet edilmiştir. Ebû Bekir b. Muhammed de hür bir kimseye kazifte bulunan bir köleye seksen celde vurmuştur; Evzâî de bu görüşü benimsemiştir. Cumhur, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ } “Eğer bir hayasızlık (zina) yaparlarsa, onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı gerekir” kavliyle delil getirmiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Biz orada zina haddinin Allah hakkı olduğunu, Allah'ın üzerindeki nimetleri az olan kimsede daha hafif, üzerindeki nimetleri büyük olan kimsede ise daha ağır olabileceğini anladık.
وَأَمَّا حَدُّ الْقَذْفِ، فَهُوَ حَقٌّ لِلْآدَمِيِّ وَجَبَ لِلْجِنَايَةِ عَلَى عَرْضِ الْمَقْذُوفِ، وَالْجِنَايَةُ لَا تَخْتَلِفُ بِالرِّقِّ وَالْحُرِّيَّةِ، وَرُبَّمَا قَالُوا: لَوْ كَانَ يَخْتَلِفُ لَذُكِرَ، كَمَا فِي الزِّنَى.
Kazif haddine gelince; o, iftiraya uğrayanın ırzına yapılan tecavüz sebebiyle vacip olmuş bir kul hakkıdır; tecavüz ise kölelik ve hürriyet ile farklılık göstermez. Nitekim şöyle de demişlerdir: Şayet farklılık gösterseydi, zinada olduğu gibi zikredilirdi.
قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَالَّذِي عَلَيْهِ عُلَمَاءُ الْأَمْصَارِ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ وَبِهِ أَقُولُ، انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İslam beldelerindeki âlimlerin üzerinde olduğu görüş birinci görüştür ve ben de bunu söylüyorum. Kurtubî'nin sözü burada sona erdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي دَلِيلًا: أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا قَذَفَ حُرًّا جُلِدَ ثَمَانِينَ لَا أَرْبَعِينَ، وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا لِجُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَإِنَّمَا اسْتَظْهَرْنَا جَلْدَهُ ثَمَانِينَ ; لِأَنَّ الْعَبْدَ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ: فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا يُمْكِنُ إِخْرَاجُهُ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ وَلَمْ يَرِدْ دَلِيلٌ يُخْرِجُ الْعَبْدَ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ، لَا مِنْ كِتَابٍ، وَلَا مِنْ سُنَّةٍ، وَلَا مِنْ قِيَاسٍ، وَإِنَّمَا وَرَدَ النَّصُّ عَلَى تَشْطِيرِ الْحَدِّ عَنِ الْأَمَةِ فِي حَدِّ الزِّنَى وَأَلْحَقَ الْعُلَمَاءُ بِهَا الْعَبْدَ بِجَامِعِ الرِّقِّ، وَالزِّنَى غَيْرُ الْقَذْفِ.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: İlim ehlinin cumhuruna muhalif olsa da delil bakımından katımda iki görüşün en zahir olanı; köle hür bir kimseye kazifte bulunduğunda kırk değil, seksen celde vurulmasıdır. Seksen celde vurulmasını daha zahir görmemizin sebebi; kölenin { فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً } “onlara seksen celde vurun” [kavlindeki] umumun içine dahil olmasıdır. Onu bu umumdan çıkarmak ancak bir delille mümkündür; köleyi bu umumdan çıkaracak ne Kitap'tan, ne Sünnet'ten ne de kıyastan bir delil varid olmamıştır. Haddin yarıya indirilmesi hususunda sadece cariyenin zina haddi hakkında nass varid olmuştur; âlimler kölelik ortak paydasında köleyi cariyeye mülhak kılmışlardır (katmışlardır). Zina ise kaziften farklıdır.
أَمَّا الْقَذْفُ فَلَمْ يَرِدْ فِيهِ نَصٌّ وَلَا قِيَاسٌ فِي خُصُوصِهِ.
Kazife gelince; onun özelinde ne bir nass ne de bir kıyas varid olmuştur.
وَأَمَّا قِيَاسُ الْقَذْفِ عَلَى الزِّنَى فَهُوَ قِيَاسٌ مَعَ وُجُودِ الْفَارِقِ ; لِأَنَّ الْقَذْفَ جِنَايَةٌ عَلَى عِرْضِ إِنْسَانٍ مُعَيَّنٍ، وَالرَّدْعُ عَنِ الْأَعْرَاضِ حَقٌّ لِلْآدَمِيِّ فَيُرْدَعُ الْعَبْدُ كَمَا يُرْدَعُ الْحُرُّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Kazifin zinaya kıyas edilmesine gelince; bu, aradaki farkın varlığıyla birlikte yapılan bir kıyastır (kıyas maa'l-fârıktır). Çünkü kazif, belirli bir insanın ırzına yönelik bir tecavüzdür; ırzların korunması ise bir kul hakkıdır, dolayısıyla hür kimse nasıl engellenip cezalandırılıyorsa köle de öyle engellenip cezalandırılır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı:
قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي الْآيَةَ [٥ \ ٣٢] ، أَنَّ الْحُرَّ إِذَا قَذَفَ عَبْدًا لَا يُحَدُّ لَهُ، وَذَلِكَ ثَابِتٌ فِي
Mâide suresinde, Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık ki...” ayeti hakkındaki açıklamada; hür bir kimse bir köleye kazifte bulunduğunda onun için had uygulanmayacağını daha önce belirtmiştik. Bu husus Sahîhayn'da
الصَّحِيحَيْنِ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ «: مَنْ قَذَفَ عَبْدَهُ بِالزِّنَى أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ كَمَا قَالَ» اهـ، وَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «: أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ كَذَلِكَ، وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِيهِ بَيْنَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur; zira o şöyle buyurmuştur: «Kim kölesine zina isnadında bulunursa, söylediği gibi olması müstesna, kıyamet günü ona had tatbik edilir.» Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu sahih hadisteki: «Kıyamet günü ona had tatbik edilir» kavli, dünyada ona had uygulanmayacağına delalet eder; durum da böyledir. İlim ehlinden görüşü muteber olanlar arasında bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ الْعُلَمَاءُ: وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ لِارْتِفَاعِ الْمِلْكِ وَاسْتِوَاءِ الشَّرِيفِ وَالْوَضِيعِ وَالْحُرِّ وَالْعَبْدِ، وَلَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ فَضْلٌ إِلَّا بِالتَّقْوَى، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ تَكَافَأَ النَّاسُ فِي الْحُدُودِ وَالْحُرْمَةِ، وَاقْتُصَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ صَاحِبِهِ إِلَّا أَنْ يَعْفُوَ الْمَظْلُومُ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ.
Kurtubî şöyle demiştir: Âlimler şöyle dedi: Bunun ahirette olmasının sebebi; mülkiyetin kalkması, şerefli ile düşkünün, hür ile kölenin eşitlenmesi ve takva dışında hiç kimsenin bir üstünlüğünün kalmamasıdır. Bu durum gerçekleştiğinde insanlar hadlerde ve hürmette denk olur ve mazlum affetmedikçe herkesten arkadaşının hakkı için kısas alınır. Kurtubî'nin sözünden maksat olan kısım burada sona erdi.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا صَرَّحَ فِي قَذْفِهِ لَهُ بِالزِّنَى، كَانَ قَذْفًا وَرَمْيًا مُوجِبًا لِلْحَدِّ، وَأَمَّا إِنْ عَرَّضَ وَلَمْ يُصَرِّحْ بِالْقَذْفِ، وَكَانَ تَعْرِيضُهُ يُفْهَمُ مِنْهُ بِالْقَرَائِنِ أَنَّهُ يَقْصِدُ قَذْفَهُ ; كَقَوْلِهِ: أَمَّا أَنَا فَلَسْتُ بِزَانٍ، وَلَا أُمِّي بِزَانِيَةٍ، أَوْ مَا أَنْتَ بِزَانٍ مَا يَعْرِفُكَ النَّاسُ بِالزِّنَى، أَوْ يَا حَلَالُ ابْنَ الْحَلَالِ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ.
Beşinci Mesele: Bil ki âlimler; bir kimseye zina isnadını açıkça (sarîh olarak) ifade ettiğinde, bunun haddi gerektiren bir kazif ve iftira olduğu hususunda icma etmişlerdir. Açıkça söylemeyip tarizde bulunduğu (üstü kapalı ima ettiği) ve tarizinden, karineler sebebiyle iftira kastettiği anlaşıldığı takdirde; örneğin onun: "Bana gelince ben ne bir zaniyim ne de anam bir zaniyedir!" yahut "Sen zani değilsin, insanlar seni zina ile tanımaz!" yahut "Ey helal oğlu helal!" ve benzeri ifadeleri kullanması durumu böyledir.
فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ: هَلْ يَلْزَمُ الْقَذْفُ بِالتَّعْرِيضِ الْمُفْهِمِ لِلْقَذْفِ، وَإِنْ لَمْ يُصَرِّحْ، أَوْ لَا يُحَدُّ حَتَّى يُصَرِّحَ بِالْقَذْفِ تَصْرِيحًا وَاضِحًا لَا احْتِمَالَ فِيهِ؟ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ التَّعْرِيضَ لَا يُوجِبُ الْحَدَّ، وَلَوْ فُهِمَ مِنْهُ إِرَادَةُ الْقَذْفِ، إِلَّا أَنْ يُقِرَّ أَنَّهُ أَرَادَ بِهِ الْقَذْفَ.
İlim ehli; açıkça söylenmese bile kazif anlamı taşıyan tariz ile kazif [hükmünün] sabit olup olmayacağı, yoksa hiçbir ihtimale yer bırakmayacak derecede açık bir şekilde kazifte bulunmadıkça had uygulanmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir grup; kazif kastettiği anlaşılsa bile, onunla kazfi kastettiğini kendisi ikrar etmedikçe tarizin haddi gerektirmeyeceği görüşüne varmıştır.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ رِوَايَةُ حَنْبَلٍ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ، وَاخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَقَتَادَةُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِكِتَابٍ وَسُنَّةٍ.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bu görüş, Hanbel'in İmam Ahmed'den rivayetidir; el-Hırakî'nin sözünün zahiri ve Ebû Bekir'in tercihidir. Atâ, Amr b. Dînâr, Katâde, Sevrî, Şâfiî, Ebû Sevr, Ashâb-ı Re'y ve İbnü'l-Münzir de bu görüşü benimsemiştir. Bu görüş sahipleri Kitap ve Sünnet ile delil getirmişlerdir.
أَمَّا الْكِتَابُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ [٢ \ ٢٣٥] ، فَفَرَّقَ تَعَالَى بَيْنَ التَّصْرِيحِ لِلْمُعْتَدَّةِ وَالتَّعْرِيضِ، قَالُوا: وَلَمْ يُفَرِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا فِي كِتَابِهِ، إِلَّا لِأَنَّ بَيْنَهُمَا فَرْقًا، وَلَوْ كَانَا سَوَاءً لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَهُمَا فِي كِتَابِهِ.
Kitap'tan olan delil, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ } “Kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı çıtlatmanızda size bir günah yoktur...” Allah Teâlâ iddet bekleyen kadına açıkça evlenme teklif etmekle tariz yoluyla teklif etmeyi birbirinden ayırmıştır. Dediler ki: Allah, Kitabı'nda aralarında bir fark olduğu için ikisini birbirinden ayırmıştır; eğer eşit olsalardı Kitabı'nda ikisini birbirinden ayırmazdı.
وَأَمَّا السُّنَّةُ: فَالْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا فِي الرَّجُلِ الَّذِي جَاءَ النَّبِيَّ ﷺ وَقَالَ لَهُ: إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلَامًا أَسْوَدَ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِنَفْيِهِ، وَلَمْ يَجْعَلِ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا قَذْفًا، وَلَمْ يَدْعُهُمَا لِلِعَانٍ بَلْ قَالَ لِلرَّجُلِ «: أَلَكَ إِبِلٌ» ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ «: فَمَا أَلْوَانُهَا» ؟
Sünnet'ten olan delil ise: Daha önce defalarca zikrettiğimiz, Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Karım siyah bir çocuk doğurdu" diyen adam hakkındaki müttefekun aleyh hadistir. Bu söz, nesebi reddetmeye yönelik bir tarizdir; fakat Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bir kazif saymamış, ikisini mülâaneye de çağırmamış, bilakis adama şöyle demiştir: «Develerin var mı?» Adam: "Evet" demiştir. «Renkleri nasıldır?» diye sormuştur.
قَالَ: حُمْرٌ، قَالَ «: هَلْ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ» ؟ قَالَ: إِنَّ فِيهَا لَوُرْقًا، قَالَ «: وَمِنْ أَيْنَ جَاءَهَا ذَلِكَ» ؟ قَالَ: لَعَلَّ عِرْقًا نَزَعَهُ، قَالَ «: وَهَذَا الْغُلَامُ الْأَسْوَدُ لَعَلَّ عِرْقًا نَزَعَهُ» ، قَالُوا: وَلِأَنَّ التَّعْرِيضَ مُحْتَمِلٌ لِمَعْنًى آخَرَ غَيْرِ الْقَذْفِ، وَكُلُّ كَلَامٍ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ لَمْ يَكُنْ قَذْفًا، هَذَا هُوَ حَاصِلُ حُجَّةِ مَنْ قَالُوا بِأَنَّ التَّعْرِيضَ بِالْقَذْفِ، لَا يُوجِبُ الْحَدَّ، وَإِنَّمَا يَجِبُ الْحَدُّ بِالتَّصْرِيحِ بِالْقَذْفِ.
Adam: "Kırmızıdır" demiştir. «Aralarında kül rengi olan var mı?» diye sormuştur. Adam: "Aralarında kül rengi olanlar elbette vardır" demiştir. «Peki o renk nereden geldi?» diye sormuştur. Adam: "Belki bir damar çekmiştir" demiştir. [Bunun üzerine Efendimiz] «Şu siyah çocuk da belki bir damara çekmiştir» buyurmuştur. Dediler ki: Çünkü tariz, kazif dışında başka bir anlama da ihtimallidir; iki anlama ihtimali olan her söz ise kazif sayılmaz. İşte kazif tarizinin haddi gerektirmediğini, haddin ancak açıkça kazifte bulunmakla vacip olacağını söyleyenlerin delilinin özeti budur.
وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ آخَرُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ التَّعْرِيضَ بِالْقَذْفِ يَجِبُ بِهِ الْحَدُّ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَرَوَى الْأَثْرَمُ وَغَيْرُهُ، عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ أَنَّ عَلَيْهِ الْحَدَّ، يَعْنِي الْمُعَرِّضَ بِالْقَذْفِ، قَالَ: وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ ﵁ وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ إِلَى أَنْ قَالَ: وَقَالَ مَعْمَرٌ: إِنَّ عُمَرَ كَانَ يَجْلِدُ الْحَدَّ فِي التَّعْرِيضِ، اهـ.
İlim ehlinden diğer bir grup ise kazif tarizi ile haddin vacip olacağı görüşüne gitmiştir ki bu, Mâlik ve ashabının mezhebidir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: el-Esrem ve başkaları, İmam Ahmed'den ona haddin gerekeceğini, yani kazifte bulunan kimseye had tatbik edileceğini rivayet etmişlerdir. Dedi ki: Bu, Ömer'den radıyallâhu anh de rivayet edilmiştir ve İshak da bu görüşü benimsemiştir... Sözüne devamla şöyle dedi: Ma'mer şöyle demiştir: "Ömer tarizde had cezası vururdu."
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَدِلَّةٍ مِنْهَا مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ، قَالَ: وَالدَّلِيلُ لِمَا قَالَهُ مَالِكٌ: هُوَ أَنَّ مَوْضُوعَ الْحَدِّ فِي الْقَذْفِ، إِنَّمَا هُوَ لِإِزَالَةِ الْمَعَرَّةِ الَّتِي أَوْقَعَهَا الْقَاذِفُ بِالْمَقْذُوفِ، وَإِذَا حَصَلَتِ الْمَعَرَّةُ بِالتَّعْرِيضِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَذْفًا كَالتَّصْرِيحِ وَالْمُعَوَّلُ عَلَى الْفَهْمِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ قَوْمِ شُعَيْبٍ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ: إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ [١١ \ ٨٧] ، أَيِ: السَّفِيهُ الضَّالُّ، فَعَرَضُوا لَهُ بِالسَّبِّ بِكَلَامٍ ظَاهِرُهُ الْمَدْحُ فِي أَحَدِ التَّأْوِيلَاتِ حَسَبَ مَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، وَقَالَ تَعَالَى فِي أَبِي جَهْلٍ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [٤٤ \ ٤٩] ، وَقَالَ تَعَالَى فِي الَّذِينَ قَذَفُوا مَرْيَمَ أَنَّهُمْ قَالُوا: يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا [١٩ \ ٢٨] ، فَمَدَحُوا أَبَاهَا، وَنَفَوْا عَنْ أُمِّهَا الْبِغَاءَ، أَيِ: الزِّنَى وَعَرَّضُوا لِمَرْيَمَ بِذَلِكَ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا [٤ \ ١٥٦] ، وَكُفْرُهُمْ مَعْرُوفٌ وَالْبُهْتَانُ الْعَظِيمُ هُوَ التَّعْرِيضُ لَهَا، أَيْ: مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا أَيْ: أَنْتِ بِخِلَافِهِمَا وَقَدْ أَتَيْتِ بِهَذَا الْوَلَدِ، وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ [٣٤ \ ٢٤] ، فَهَذَا اللَّفْظُ قَدْ فُهِمَ مِنْهُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنَّ الْكُفَّارَ عَلَى غَيْرِ هُدًى، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْهُدَى، فَفُهِمَ مِنْ هَذَا التَّعْرِيضِ مَا يُفْهَمُ مِنْ صَرِيحِهِ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ مَعَ تَصَرُّفٍ قَلِيلٍ لِإِيضَاحِ الْمُرَادِ.
Bu görüş sahipleri birtakım delillerle ihticac etmişlerdir; bunlardan biri Kurtubî'nin zikrettiğidir. Dedi ki: Mâlik'in söylediği görüşün delili şudur: Kazifte haddin konuluş gayesi, kazifte bulunanın iftiraya uğrayan üzerinde meydana getirdiği lekeyi ve ayıbı gidermektir. Bu ayıp ve leke tariz ile de meydana geldiğinde, tıpkı sarîh (açık) söz gibi kazif olması vacip olur; itibar edilen husus ise ifadeden anlaşılandır. Nitekim Allah Teâlâ, Şuayb'ın kavminden haber vererek onların kendisine: { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Doğrusu sen çok yumuşak huylu ve aklı başında birisin!” yani "sefih ve sapıksın" dediklerini bildirmiştir. Hûd suresinde geçtiği üzere yapılan tevillere göre, zahiri övgü olan bir sözle ona sövmeyi ima etmişlerdir. Allah Teâlâ Ebû Cehil hakkında da şöyle buyurmuştur: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve pek şerefliydin!” Allah Teâlâ Meryem'e iftira atanlar hakkında da onların şöyle dediklerini bildirmiştir: { يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } “Ey Hârûn'un kız kardeşi! Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz bir kadın değildi.” Böylece babasını övmüşler, annesinden de bağiyi, yani zinayı nefyetmişler; bu sözle Meryem'e [zina] imasında bulunmuşlardır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا } “Ve inkârlarından, Meryem'e büyük bir bühtanda bulunmalarından dolayı...” buyurmuştur. Onların inkârı bilinmektedir; büyük bühtan ise ona yaptıkları: “Baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi” yani "sen ise bu çocuğu getirdiğine göre onlardan farklısın" şeklindeki tarizleridir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?' De ki: 'Allah! Artık ya biz ya siz, mutlaka bir hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz.'” Bu ifadeden maksadın kâfirlerin hidayet üzere olmadığı, Allah'ın Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem ise hidayet üzere olduğu anlaşılmıştır. Böylece bu tarizden, sarîh ifadesinden anlaşılan şey anlaşılmıştır. Maksadın açıklanması için yapılan küçük bir tasarrufla birlikte Kurtubî'nin sözünden amaçlanan kısım burada sona erdi.
وَحَاصِلُ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ الْمَذْكُورِ: أَنَّ مِنْ أَدِلَّةِ الْقَائِلِينَ بِوُجُوبِ الْحَدِّ بِالتَّعْرِيضِ آيَاتٍ قُرْآنِيَّةً، وَبَيَّنَ وَجْهَ دَلَالَتِهَا عَلَى ذَلِكَ كَمَا رَأَيْتَهُ، وَذَكَرَ أَنَّ مِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَنَّ الْمَعَرَّةَ اللَّاحِقَةَ
Kurtubî'nin zikredilen sözünün özeti şudur: Tariz ile haddin vacip olduğunu söyleyenlerin delillerinden biri Kur'an ayetleridir ve gördüğün üzere bunların buna delalet yönünü açıklamıştır. Yine onların delillerinden birinin de sarîh olarak
لِلْمَقْذُوفِ صَرِيحًا تَلْحَقُهُ بِالتَّعْرِيضِ لَهُ بِالْقَذْفِ، وَلِذَلِكَ يَلْزَمُ اسْتِوَاؤُهُمَا، وَذَكَرَ أَنَّ مِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَنَّ الْمُعَوَّلَ عَلَى الْفَهْمِ، وَالتَّعْرِيضُ يُفْهَمُ مِنْهُ الْقَذْفُ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كَالصَّرِيحِ.
iftiraya uğrayana yapışan ayıbın, ona kazif tarizinde bulunulmasıyla da yapışacağı olduğunu zikretmiştir; bu sebeple ikisinin eşit olması gerekir. Yine onların delillerinden birinin de itibarın anlaşılan manaya göre olduğu, tarizden de kazif anlaşıldığı için tıpkı sarîh gibi olmasının gerekeceği olduğunu zikretmiştir.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ التَّعْرِيضَ يَجِبُ بِهِ الْحَدُّ بَعْضُ الْآثَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَنْ بَعْضِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : لِأَنَّ عُمَرَ ﵁ حِينَ شَاوَرَهُمْ فِي الَّذِي قَالَ لِصَاحِبِهِ: مَا أَنَا بِزَانٍ، وَلَا أُمِّي بِزَانِيَةٍ، فَقَالُوا: قَدْ مَدَحَ أَبَاهُ وَأُمَّهُ، فَقَالَ عُمَرُ: قَدْ عَرَّضَ بِصَاحِبِهِ وَجَلَدَهُ الْحَدَّ، وَقَالَ مَعْمَرٌ: إِنَّ عُمَرَ كَانَ يَجْلِدُ الْحَدَّ فِي التَّعْرِيضِ، وَرَوَى الْأَثْرَمُ: أَنَّ عُثْمَانَ ﵁ جَلَدَ رَجُلًا قَالَ لِآخَرَ: يَا ابْنَ شَامَّةِ الْوَذْرِ، يُعَرِّضُ لَهُ بِزِنَى أُمِّهِ، وَالْوَذْرُ: غُدَرُ اللَّحْمِ يُعَرِّضُ لَهُ بِكَمَرِ الرِّجَالِ، وَانْظُرْ أَسَانِيدَ هَذِهِ الْآثَارِ.
Tariz ile haddin vacip olduğuna dair delillerinden biri de Hulefâ-yi Râşidîn'in bazılarından rivayet edilen bazı eserlerdir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Çünkü Ömer radıyallâhu anh, arkadaşına: "Ben zani değilim, annem de zaniye değildir" diyen kimse hakkında onlara danıştığında: "Babasını ve annesini övmüş" dediler; bunun üzerine Ömer: "Arkadaşına ima etmiştir" dedi ve ona had tatbik etti. Ma'mer şöyle demiştir: "Ömer tarizde had cezası vururdu." el-Esrem de rivayet etmiştir ki: Osman radıyallâhu anh, bir başkasına: "Ey et parçalarını koklayan kadının oğlu!" diyerek annesinin zinasını ima eden adama had vurdu. Vezr (el-vezer): Et parçacıklarıdır; onunla erkeklerin uzuvlarını ima etmektedir. Bu rivayetlerin senetlerine bakınız.
وَمِنْ أَدِلَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ الْكِنَايَةَ مَعَ الْقَرِينَةِ الصَّارِفَةِ إِلَى أَحَدِ مُحْتَمِلَاتِهَا، كَالصَّرِيحِ الَّذِي لَا يَحْتَمِلُ إِلَّا ذَلِكَ الْمَعْنَى وَلِذَلِكَ وَقَعَ الطَّلَاقُ بِالْكِنَايَةِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي حَالِ الْخُصُومَةِ، وَلَا وُجِدَتْ قَرِينَةٌ تَصْرِفُ إِلَى الْقَذْفِ، فَلَا شَكَّ فِي أَنَّهُ لَا يَكُونُ قَذْفًا، انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .
Bu görüş sahiplerinin delillerinden biri de kinayeli sözün, ihtimallerinden birine yönlendiren bir karine ile birlikte bulunması halinde, sadece o manaya ihtimali olan sarîh söz gibi olmasıdır. Bundan dolayı kinaye ile talak vaki olur. Şayet bu durum tartışma anında olmamışsa ve kazfe yönlendiren bir karine de bulunmamışsa, şüphesiz ki kazif olmaz. el-Muğnî'den nakil sona erdi.
ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ الْمُغْنِي: وَذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ الْعَزِيزِ: أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ رَجَعَ عَنِ الْقَوْلِ بِوُجُوبِ الْحَدِّ فِي التَّعْرِيضِ، يَعْنِي بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْإِمَامَ أَحْمَدَ ﵀ وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَقَدْ حَبَسَ عُمَرُ ﵁ الْحُطَيْئَةَ، لَمَّا قَالَ:
Sonra el-Muğnî müellifi şöyle dedi: Ebû Bekir Abdülazîz; Ebû Abdillâh'ın tarizde haddin vacip olduğu görüşünden döndüğünü zikretmiştir; Ebû Abdillâh ile İmam Ahmed'i rahimehullâh kastetmektedir. Kurtubî de şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh, Hutay'e:
دَعِ الْمَكَارِمَ لَا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِهَا ... وَاقْعُدْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الطَّاعِمُ الْكَاسِي
"Yüce meziyetleri bırak, onlara ulaşmak için yola çıkma... Otur oturduğun yerde; çünkü sen sadece yedirilen ve giydirilensin."
لِأَنَّهُ شَبَّهَهُ بِالنِّسَاءِ فِي أَنَّهُنَّ يُطْعَمْنَ وَيُسْقَيْنَ وَيُكْسَوْنَ وَمِثْلُ هَذَا كَثِيرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحُطَيْئَةِ أَوِ النَّجَاشِيِّ:
dediği zaman onu hapsetmiştir. Çünkü onu, yedirilen, içirilen ve giydirilen kadınlara benzetmiştir. Bunun benzeri çoktur; Hutay'e'nin veya Necâşî'nin şu beyti de bundandır:
قُبَيِّلَةٌ لَا يَخْفِرُونَ بِذِمَّةٍ ... وَلَا يَظْلِمُونَ النَّاسَ حَبَّةَ خَرْدَلِ
"Küçük bir kabileciktir onlar; ne bir ahdi bozarlar... Ne de insanlara hardal tanesi kadar zulmederler."
فَإِنَّهُ يُرْوَى أَنَّ عُمَرَ لَمَّا سَمِعَ هَذَا الْهِجَاءَ حَمَلَهُ عَلَى الْمَدْحِ، وَقَالَ: لَيْتَ آلَ الْخَطَّابِ كَانُوا كَذَلِكَ، وَلَمَّا قَالَ الشَّاعِرُ بَعْدَ ذَلِكَ:
Rivayet edilir ki Ömer bu hicvi işittiğinde onu övgüye yormuş ve: "Keşke Hattâb ailesi de böyle olsaydı!" demiştir. Şair bundan sonra:
وَلَا يَرِدُونَ الْمَاءَ إِلَّا عَشِيَّةً ... إِذَا صَدَرَ الْوُرَّادُ عَنْ كُلِّ مَنْهَلِ
"Suya ancak akşam vakti varırlar... Bütün sucular her bir su başından ayrıldığı zaman."
قَالَ عُمَرُ أَيْضًا: لَيْتَ آلَ الْخَطَّابِ كَانُوا كَذَلِكَ، فَظَاهِرُ هَذَا الشِّعْرِ يُشْبِهُ الْمَدْحَ، وَلِذَا ذَكَرُوا أَنَّ عُمَرَ تَمَنَّى مَا فِيهِ مِنَ الْهِجَاءِ لِأَهْلِ بَيْتِهِ ; لِأَنَّهُ عِنْدَهُ مَدْحٌ وَصَاحِبُهُ يُرِيدُ الذَّمَّ بِلَا
deyince Ömer yine: "Keşke Hattâb ailesi de böyle olsaydı!" demiştir. Bu şiirin zahiri övgüye benzemektedir; bu sebeple Ömer'in içindeki hiciv unsurlarını ehlibeyti için temenni ettiğini zikretmişlerdir; çünkü ona göre bu övgüdür, şair ise ihtilafsız olarak
نِزَاعٍ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَوَّلُ شِعْرِهِ وَآخِرُهُ، لِأَنَّ أَوَّلَ الْأَبْيَاتِ قَوْلُهُ:
yermeyi kastetmektedir. Şiirinin başı ve sonu da buna delalet eder; zira beyitlerin ilki şu sözüdür:
إِذَا اللَّهُ عَادَى أَهْلَ لُؤْمٍ وَذِلَّةٍ ... فَعَادَى بَنِي الْعَجْلَانِ رَهْطَ ابْنِ مُقْبِلِ
"Allah alçaklık ve zillet ehline düşman olursa... İbn Mukbil'in kabilesi olan Benî Aclân'a düşman olsun."
قُبَيِّلَةٌ لَا يُخْفَرُونَ ... . . . . . . الْبَيْتَ
"Küçük bir kabileciktir onlar; ahitleri bozulmaz..." beyti.
وَفِي آخِرِ شِعْرِهِ:
Şiirinin sonunda ise şöyle der:
وَمَا سُمِّيَ الْعَجْلَانُ إِلَّا لِقَوْلِهِ ... خُذِ الْقَعْبَ وَاحْلِبْ أَيُّهَا الْعَبْدُ وَاعْجَلِ
"Aclân (aceleci) diye isimlendirilmesi sadece şu sözündendir: ... Ey köle, çanağı al ve sağ, acele et!"
وَكَوْنُ مِثْلِ هَذَا مِنَ التَّعْرِيضِ بِالذَّمِّ لَا شَكَّ فِيهِ، وَقَوْلُ الْحُطَيْئَةِ:
Bunun gibilerin tariz yoluyla yerme olduğunda şüphe yoktur. Hutay'e'nin:
دَعِ الْمَكَارِمَ لَا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِهَا
"Yüce meziyetleri bırak, onlara ulaşmak için yola çıkma..."
يَهْجُو بِهِ الزِّبْرِقَانَ بْنَ بَدْرٍ التَّمِيمِيَّ، كَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْمُؤَرِّخِينَ، وَمَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي الْكَلَامِ الَّذِي نَقَلْنَا عَنْهُ مِنْ أَنَّ الْبُهْتَانَ الْعَظِيمَ الَّذِي قَالُوهُ عَلَى مَرْيَمَ: هُوَ تَعْرِيضُهُمْ لَهَا بِقَوْلِهِمْ: مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ الْآيَةَ [١٩ \ ٢٨] ، لَا يَتَعَيَّنُ بِانْفِرَادِهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - ذَكَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهَا غَيْرَ ذَلِكَ وَهُوَ أَقْرَبُ لِلتَّصْرِيحِ بِالْفَاحِشَةِ مِمَّا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَامَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا [١٩ \ ٢٧] ، فَقَوْلُهُمْ لَهَا: لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا فِي وَقْتِ مَجِيئِهَا بِالْوَلَدِ تَحْمِلُهُ ظَاهِرٌ جِدًّا فِي إِرَادَتِهِمْ قَذْفَهَا، كَمَا تَرَى، وَالْكَلَامُ الَّذِي ذَكَرَ ابْنُ قُدَامَةَ: أَنَّ عُثْمَانَ جَلَدَ الْحَدَّ فِيهِ وَهُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ لِصَاحِبِهِ: يَا ابْنَ شَامَّةِ الْوَذْرِ، قَالَ فِيهِ الْجَوْهَرِيُّ فِي صِحَاحِهِ: الْوَذْرَةُ بِالتَّسْكِينِ الْغَدْرَةُ، وَهِيَ الْقِطْعَةُ مِنَ اللَّحْمِ إِذَا كَانَتْ مُجْتَمِعَةً، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: يَا ابْنَ شَامَّةِ الْوَذْرَةِ، وَهِيَ كَلِمَةُ قَذْفٍ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَتَسَابُّ بِهَا، كَمَا كَانَتْ تَتَسَابُّ بِقَوْلِهِمْ: يَا ابْنَ مُلْقِي أَرْحُلِ الرُّكْبَانِ، أَوْ يَا ابْنَ ذَاتِ الرَّايَاتِ وَنَحْوِهَا، وَالْجَمْعُ وَذْرٌ مِثْلُ: تَمْرَةٍ وَتَمْرٍ، اهـ مِنْ صِحَاحِ الْجَوْهَرِيِّ.
sözü, bazı tarihçilerin zikrettiği gibi, Zibrikân b. Bedr et-Temîmî'yi hicvettiği sözüdür. Kurtubî'nin rahimehullâh kendisinden aktardığımız kelamında zikrettiği; Meryem hakkında söyledikleri büyük bühtanın, onların kendisine: { مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ } “Baban kötü bir adam değildi...” demeleriyle yaptıkları tariz olduğu hususu tek başına kesinlik ifade etmez. Çünkü Allah -celle ve ‘alâ-, onların Meryem'e bundan başka bir şey söylediklerini de zikretmiştir ki o, Kurtubî'nin zikrettiğinden fuhşiyatı tasrihe daha yakındır. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlindedir: { فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَامَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا } “Derken onu taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: 'Ey Meryem! Doğrusu sen çok çirkin/kötü bir şey yaptın!'” Onların çocuğu kucağında taşıyarak getirdiği esnada kendisine: "Çok çirkin/kötü bir şey yaptın!" demeleri, gördüğün gibi ona iftira atmayı kastettiklerinde son derece açıktır. İbn Kudâme'nin, Osman'ın hakkında had vurduğunu zikrettiği söze, yani adamın arkadaşına söylediği: "Ey vezre koklayanın oğlu!" sözüne gelince; Cevherî es-Sıhâh'ında onun hakkında şöyle demiştir: Cezm ile el-Vezre (الْوَذْرَةُ), gadredir; o da bir araya gelmiş parça ettir. Onların: "Ey vezre koklayanın oğlu!" sözü de bundandır; bu bir kazif kelimesidir. Tıpkı: "Ey süvarilerin semerlerini atan kadının oğlu!" yahut "Ey sancaklı/bayraklı kadının oğlu!" ve benzeri sözlerle birbirlerine sövdükleri gibi, Araplar bu sözle de birbirlerine söverlerdi. Çoğulu, temre ve temr gibi vezr (وَذْر) gelir. Cevherî'nin Sıhâh'ından nakil sona erdi.
وَالشَّامَّةُ بِتَشْدِيدِ الْمِيمِ اسْمُ فَاعِلِ شَمَّهُ، وَقَالَ صَاحِبُ «اللِّسَانِ» : وَفِي حَدِيثِ عُثْمَانَ ﵁ أَنَّهُ رُفِعَ إِلَيْهِ رَجُلٌ قَالَ لِرَجُلٍ: يَا ابْنَ شَامَّةِ الْوَذْرِ، فَحَدَّهُ، وَهُوَ مِنْ سِبَابِ الْعَرَبِ وَذَمِّهِمْ، وَإِنَّمَا أَرَادَ يَا ابْنَ شَامَّةِ الْمَذَاكِيرِ يَعْنُونَ الزِّنَا، كَأَنَّهَا كَانَتْ تَشُمُّ كَمَرًا مُخْتَلِفَةً فَكَنَّى عَنْهُ، وَالذَّكَرُ قِطْعَةٌ مِنْ بَدَنِ صَاحِبِهِ، وَقِيلَ: أَرَادُوا بِهَا الْقُلُفَ جَمْعَ قُلْفَةِ الذَّكَرِ ; لِأَنَّهَا تُقْطَعُ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ «لِسَانِ الْعَرَبِ» ، وَهَذَا لَا يَتَّضِحُ مِنْهُ قَصْدُ الزِّنَا وَلَمْ أَرَ مَنْ
Şâme (الشَّامَّةُ) ise mîm'in şeddesiyle şemme (kokladı) fiilinin ism-i failidir. Lisânu'l-‘Arab müellifi şöyle demiştir: Osman'ın radıyallâhu anh hadisinde geçtiğine göre, bir adama: "Ey vezre koklayanın oğlu!" diyen bir şahıs ona getirildi de ona had tatbik etti. Bu, Arapların sövgülerinden ve yergilerindendir. Bununla: "Ey zeker koklayanın oğlu!" demek istemiştir ki zinayı kastederler; sanki o kadın farklı farklı erkeklik uzuvlarını kokluyormuş gibi kinayede bulunmuştur. Zeker ise sahibinin bedeninden bir parçadır. Bir rivayete göre de: Kesildiği için zeker sünnet derisinin çoğulu olan kulef'i (الْقُلُفَ) kastetmişlerdir. Lisânü'l-‘Arab'dan amaçlanan kısım burada sona erdi. Bundan zina kastı tam açıkça anlaşılmamaktadır ve ben de
أَوْضَحَ مَعْنَى شَامَّةِ الْوَذْرِ إِيضَاحًا شَافِيًا ; لِأَنَّ شَمَّ كَمَرِ الرِّجَالِ لَيْسَ مِنَ الْأَمْرِ الْمَعْهُودِ الْوَاضِحِ.
şâmmetü'l-vezr tabirinin anlamını doyurucu bir şekilde açıklayan birini görmedim; çünkü erkeklerin uzvunu koklamak bilinen ve açık bir husus değildir.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ قَائِلَ الْكَلَامِ الْمَذْكُورِ يُشَبِّهُ مَنْ عَرَّضَ لَهَا بِالزِّنَا بِسِفَادِ الْحَيَوَانَاتِ ; لِأَنَّ الذَّكَرَ مِنْ غَالِبِ الْحَيَوَانَاتِ إِذَا أَرَادَ سِفَادَ الْأُنْثَى شَمَّ فَرْجَهَا، وَاسْتَنْشَقَ رِيحَهُ اسْتِنْشَاقًا شَدِيدًا، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يَنْزُو عَلَيْهَا فَيُسَافِدُهَا فَكَأَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْمَرْأَةَ تَشُمُّ ذَكَرَ الرَّجُلِ كَمَا يَشُمُّ الْفَحْلُ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ فَرْجَ أُنْثَاهُ، وَشَمُّهَا لِمَذَاكِيرِ الرِّجَالِ كَأَنَّهُ مُقَدِّمَةٌ لِلْمُوَاقَعَةِ، فَكَنَّوْا عَنِ الْمُوَاقَعَةِ بِشَمِّ الْمَذَاكِيرِ، وَعَبَّرُوا عَنْ ذَكَرِ الرَّجُلِ بِالْوَذْرَةِ ; لِأَنَّهُ قِطْعَةٌ مِنْ بَدَنِ صَاحِبِهِ كَقِطْعَةِ اللَّحْمِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا كَثْرَةَ مُلَابَسَتِهَا لِذَلِكَ الْأَمْرِ، حَتَّى صَارَتْ كَأَنَّهَا تَشُمُّ رِيحَ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bana zahir olan ve doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği şudur: Zikredilen sözü söyleyen kimse, zinayı ima ettiği kadını hayvanların çiftleşmesine benzetmektedir; çünkü çoğu hayvanda erkek, dişiyle çiftleşmek istediğinde onun ferfini koklar ve kokusunu kuvvetlice içine çeker, ardından onun üzerine sıçrayıp çiftleşir. Sanki onlar; erkek hayvan dişisinin ferfini kokladığı gibi kadının da erkeğin zekerini kokladığını, erkeklerin uzuvlarını koklamasını da cinsel birleşmenin bir mukaddimesi (ön adımı) gibi iddia etmişlerdir. Böylece erkeklerin zekerlerini koklamakla cinsel birleşmeden kinaye yapmışlar; et parçası gibi sahibinin bedeninden bir parça olduğu için de erkeğin zekerini vezre ile ifade etmişlerdir. O kadının bu işe aşırı derecede bulaşmasını, hatta sanki o yerin kokusunu koklar hale gelmesini kastetmiş olmaları da muhtemeldir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: قَدْ عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَحُجَجَهُمْ فِي التَّعْرِيضِ بِالْقَذْفِ، هَلْ يَلْزَمُ بِهِ الْحَدُّ أَوْ لَا يَلْزَمُ بِهِ.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Kazif tarizinde haddin gerekip gerekmeyeceği konusunda ilim ehlinin görüşlerini ve delillerini zikrettiklerimizden öğrenmiş oldun.
وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي: أَنَّ التَّعْرِيضَ إِذَا كَانَ يُفْهَمُ مِنْهُ مَعْنَى الْقَذْفِ فَهْمًا وَاضِحًا مِنَ الْقَرَائِنِ أَنَّ صَاحِبَهُ يُحَدُّ ; لِأَنَّ الْجِنَايَةَ عَلَى عِرْضِ الْمُسْلِمِ تَتَحَقَّقُ بِكُلِّ مَا يُفْهَمُ مِنْهُ ذَلِكَ فَهْمًا وَاضِحًا، وَلِئَلَّا يَتَذَرَّعَ بَعْضُ النَّاسِ لِقَذْفِ بَعْضِهِمْ بِأَلْفَاظِ التَّعْرِيضِ الَّتِي يُفْهَمُ مِنْهَا الْقَذْفُ بِالزِّنَا، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ التَّعْرِيضَ بِالْقَذْفِ لَا يُوجِبُ الْحَدَّ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَعْزِيرِ الْمُعَرِّضِ بِالْقَذْفِ لِلْأَذَى الَّذِي صَدَرَ مِنْهُ لِصَاحِبِهِ بِالتَّعْرِيضِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Katımda iki görüşün en zahir olanı: Tarizden, karineler yoluyla kazif manası açık bir şekilde anlaşıldığında sahibine had tatbik edileceğidir; çünkü Müslümanın ırzına yönelik tecavüz, kendisinden bu durum açıkça anlaşılan her ifadeyle gerçekleşir. Hem böylece birtakım insanların, kendisinden zina isnadı anlaşılan tariz lafızlarıyla birbirlerine iftira atmaya bunu bahane kılmalarının önüne geçilmiş olur. Zahir olan şudur ki ilim ehlinden "Kazif tarizi haddi gerektirmez" diyenlerin kavline göre de arkadaşına tarizle verdiği eziyet sebebiyle kazifte bulunan kimseye ta'zir uygulanması kaçınılmazdır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَى مَنْ قَذَفَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَوِ امْرَأَةً مِنْهُمْ، وَقَالَ الزُّهْرِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى: عَلَيْهِ الْحَدُّ إِذَا كَانَ لَهَا وَلَدٌ مِنْ مُسْلِمٍ، وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا قَذَفَ النَّصْرَانِيَّةَ تَحْتَ الْمُسْلِمِ جُلِدَ الْحَدَّ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَجُلُّ الْعُلَمَاءِ مُجْمِعُونَ وَقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَلَمْ أُدْرِكْ أَحَدًا، وَلَا لَقِيتُهُ يُخَالِفُ فِي ذَلِكَ، وَإِذَا قَذَفَ النَّصْرَانِيُّ الْمُسْلِمَ الْحُرَّ فَعَلَيْهِ مَا عَلَى الْمُسْلِمِ ثَمَانُونَ جَلْدَةً، لَا أَعْلَمُ فِي ذَلِكَ خِلَافًا، انْتَهَى مِنْهُ.
Altıncı Mesele: Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Âlimlerin cumhuruna göre Ehl-i Kitap'tan bir erkeğe veya kadına kazifte bulunan kimseye had cezası yoktur. Zührî, Saîd b. el-Müseyyeb ve İbn Ebî Leylâ: "Eğer kadının Müslüman bir erkekten çocuğu varsa, ona had gerekir" demişlerdir. Bu hususta üçüncü bir görüş daha vardır ki o da: Müslüman bir erkeğin nikâhı altındaki Hristiyan kadına kazifte bulunursa had tatbik edilir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Âlimlerin ekseriyeti birinci görüş üzerinde icma etmiş ve bunu söylemişlerdir; bu hususta buna muhalefet eden ne bir kimseye yetiştim ne de rastladım. Hristiyan bir kimse hür bir Müslümana kazifte bulunursa, Müslümana gereken seksen celde ona da gerekir; bu hususta bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum. [Kurtubî'den nakil] burada sona erdi.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِي مَسْأَلَةِ مَا لَوْ قَذَفَ رَجُلٌ رَجُلًا، فَقَالَ آخَرُ: صَدَقْتَ، أَنَّ الْمُصَدِّقَ قَاذِفٌ فَتَجِبُ إِقَامَةُ الْحَدِّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ تَصْدِيقَهُ لِلْقَاذِفِ قَذْفٌ خِلَافًا لِزُفَرَ وَمَنْ وَافَقَهُ.
Yedinci Mesele: Bil ki bir adam bir başka adama kazifte bulunduğunda bir diğerinin: "Doğru söyledin" demesi meselesinde katımda ilim ehlinin iki görüşünün en zahir olanı; tasdik edenin de kâzif (iftira atan) sayılacağı ve ona had tatbik edilmesinin vacip olacağıdır. Çünkü onun kazifte bulunanı tasdik etmesi de bir kaziftir; Züfer ve ona muvafakat edenlerin görüşü bunun hilafınadır.