Binûn

Nûr — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ قَدَّمْنَاهَا فِي سُورَةِ «النِّسَاءِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى مَسَافَةِ الْقَصْرِ، قَالُوا: لَا يَجُوزُ سَفَرُهَا دُونَ مَحْرَمٍ، وَلَا يُكَلَّفُ مَحْرَمُهَا بِالسَّفَرِ مَعَهَا ; لِأَنَّهُ لَا ذَنْبَ لَهُ يُكَلَّفُ السَّفَرُ بِسَبَبِهِ، قَالُوا: وَلِأَنَّ الْمَرْأَةَ عَوْرَةٌ وَفِي تَغْرِيبِهَا تَضْيِيعٌ لَهَا، وَتَعْرِيضٌ لَهَا لِلْفِتْنَةِ، وَلِذَلِكَ نُهِيَتْ عَنِ السَّفَرِ إِلَّا

Bunları daha önce Nisâ sûresinde, sefer mesafesi hakkındaki açıklamada zikretmiştik. Şöyle dediler: "Kadının mahremsiz yolculuk yapması caiz değildir. Mahremine de onunla birlikte yolculuk yapma mükellefiyeti yüklenemez; zira sebebiyle yolculuk yükümlülüğü altına gireceği bir günahı yoktur." Yine şöyle dediler: "Çünkü kadın avrettir ve onun sürgün edilmesinde zayi edilmesi ve fitneye maruz bırakılması söz konusudur. İşte bu sebeple kadın, ancak

مَعَ مَحْرَمٍ أَوْ زَوْجٍ، قَالُوا: وَغَايَةُ مَا فِي الْأَمْرِ، أَنَّ عُمُومَ أَحَادِيثِ التَّغْرِيبِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النِّسَاءِ خَصَّصَتْهُ أَحَادِيثُ نَهْيِ الْمَرْأَةِ عَنِ السَّفَرِ إِلَّا مَعَ مَحْرَمٍ أَوْ زَوْجٍ، وَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ.

bir mahrem veya kocasıyla birlikte yolculuk yapmaktan nehyedilmiştir." Şöyle devam ettiler: "Meselenin özü şudur ki, kadınlar açısından sürgün hadislerinin umumiliği, kadının bir mahrem veya kocası olmaksızın yolculuğa çıkmasını yasaklayan hadislerle tahsis edilmiştir ve bunda hiçbir müşkillik yoktur."

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهَا إِنْ وُجِدَ لَهَا مَحْرَمٌ مُتَبَرِّعٌ بِالسَّفَرِ مَعَهَا إِلَى مَحَلِّ التَّغْرِيبِ مَعَ كَوْنِ مَحَلِّ التَّغْرِيبِ مَحَلَّ مَأْمَنٍ لَا تَخْشَى فِيهِ فِتْنَةً، مَعَ تَبَرُّعِ الْمَحْرَمِ الْمَذْكُورِ بِالرُّجُوعِ مَعَهَا إِلَى مَحَلِّهَا، بَعْدَ انْتِهَاءِ السَّنَةِ، فَإِنَّهَا تُغَرَّبُ ; لِأَنَّ الْعَمَلَ بِعُمُومِ أَحَادِيثِ التَّغْرِيبِ لَا مُعَارِضَ لَهُ فِي الْحَالَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَأَمَّا إِنْ لَمْ تَجِدْ مَحْرَمًا مُتَبَرِّعًا بِالسَّفَرِ مَعَهَا، فَلَا يُجْبَرُ ; لِأَنَّهُ لَا ذَنْبَ لَهُ، وَلَا تُكَلَّفُ هِيَ السَّفَرَ بِدُونِ مَحْرَمٍ، لِنَهْيِهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ.

Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olan görüşe göre, şayet sürgün yeri fitneden korkulmayacak güvenli bir yer olmak kaydıyla kadına sürgün yerine kadar kendisiyle gönüllü olarak yolculuk yapacak ve bir yıl tamamlandıktan sonra da onunla birlikte memleketine dönmeye gönüllü olacak bir mahrem bulunursa kadın sürgün edilir. Zira zikredilen durumda sürgün hadislerinin umumîliği ile amel etmeye mani hiçbir karşıt delil yoktur. Şayet onunla yolculuk yapmaya gönüllü bir mahrem bulunamazsa [mahrem] buna zorlanamaz; çünkü onun bir günahı yoktur. Kadına da mahremsiz yolculuk yapma yükümlülüğü getirilemez; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu nehyetmiştir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ النَّصَّ الدَّالَّ عَلَى النَّهْيِ يُقَدَّمُ عَلَى الدَّالِ عَلَى الْأَمْرِ عَلَى الْأَصَحِّ ; لِأَنَّ دَرْأَ الْمَفَاسِدِ مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ الْمَصَالِحِ، وَهَذَا التَّفْصِيلُ الَّذِي اسْتَظْهَرْنَا لَمْ نَعْلَمْ أَحَدًا ذَهَبَ إِلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ هُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْأَدِلَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Daha önce defalarca geçtiği üzere en sahih görüşe göre nehyi gösteren nass, emri gösteren nassa takdim edilir (öncelenir); zira mefsedetlerin defedilmesi, maslahatların celbedilmesinden öncedir. Bizim kuvvetli gördüğümüz bu tafsilatı benimseyen bir kimse bilmiyoruz; ancak delillerden zahir olan budur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي تَغْرِيبِ الْعَبْدِ وَالْأَمَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ.

İkinci Mesele: Bil ki âlimler köle ve cariyenin sürgün edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir; ilim ehlinin bu konudaki görüşlerini daha önce zikretmiştik.

وَأَظْهَرُ أَقْوَالِهِمْ عِنْدَنَا: أَنَّ الْمَمْلُوكَ لَا يُغَرَّبُ، لِأَنَّهُ مَالٌ، وَفِي تَغْرِيبِهِ إِضْرَارٌ بِمَالِكِهِ، وَهُوَ لَا ذَنْبَ لَهُ، وَيُسْتَأْنَسُ لَهُ بِأَنَّهُ لَا يُرْجَمُ، وَلَوْ كَانَ مُحْصَنًا ; لِأَنَّ إِهْلَاكَهُ بِالرَّجْمِ إِضْرَارٌ بِمَالِكِهِ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ ﷺ «: إِذَا زَنَتْ أَمَةَ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا» الْحَدِيثَ، وَلَمْ يَذْكُرْ تَغْرِيبًا، وَقَدْ فَهِمَ الْبُخَارِيُّ ﵀ عَدَمَ نَفْيِ الْأَمَةِ مِنَ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَلِذَا قَالَ فِي تَرْجَمَتِهِ: بَابُ لَا يُثَرَّبُ عَلَى الْأَمَةِ إِذَا زَنَتْ وَلَا تُنْفَى.

Bize göre bu görüşlerin en zahir olanı, köle ve cariyenin sürgün edilmeyeceğidir; zira o bir maldır ve sürgün edilmesinde, hiçbir suçu olmayan sahibine zarar verme durumu vardır. Evli bile olsa recmedilmeyeceği hükmü de buna karinedir; zira recm yoluyla onun helak edilmesi sahibine zarardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi de bunu desteklemektedir: “Sizden birinin cariyesi zina ettiğinde ona celde vursun...” Hadiste sürgünden bahsedilmemiştir. Buhârî rahimehullâh da mezkûr hadisten cariyenin sürgün edilmeyeceğini anlamış ve bu sebeple konu başlığında şöyle demiştir: "Cariye zina ettiğinde kınanmaz ve sürgün edilmez bâbı."

وَقَدْ قَدَّمْنَا اخْتِلَافَ الْأُصُولِيِّينَ فِي الْعَبِيدِ هَلْ يَدْخُلُونَ فِي عُمُومِ نُصُوصِ الشَّرْعِ، لِأَنَّهُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْمُكَلَّفِينَ، أَوْ لَا يَدْخُلُونَ فِي عُمُومِ النُّصُوصِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ لِكَثْرَةِ خُرُوجِهِمْ مِنْ عُمُومِ النُّصُوصِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

Daha önce açıklandığı üzere, usûlcülerin kölelerin mükellefler kapsamında olmaları hasebiyle şer‘î nassların umumuna dahil olup olmayacakları veya nassların umumundan sıklıkla istisna edilmeleri sebebiyle ancak munfasıl (haricî) bir delille mi dahil olacakları konusundaki ihtilaflarını önceden zikretmiştik.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الصَّحِيحَ هُوَ دُخُولُهُمْ فِي عُمُومِ النُّصُوصِ إِلَّا مَا أَخْرَجَهُمْ مِنْهُ دَلِيلٌ، وَاعْتَمَدَهُ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، بِقَوْلِهِ:

Sahih olan görüşün, bir delille istisna edilenler hariç, onların nassların umumuna dahil olmaları olduğunu daha önce belirtmiştik. Merâkı’s-Su‘ûd müellifi de şu sözüyle buna dayanmıştır:

وَالْعَبْدُ وَالْمَوْجُودُ وَالَّذِي كَفَرَ ... مَشْمُولَةٌ لَهُ لَدَى ذَوِي النَّظَرِ

Köle, mevcut olan ve kâfir olan kimse... nazar ehli (usûlcüler) katında [hitabın] kapsamındadır.

وَإِخْرَاجُهُمْ هُنَا مِنْ نُصُوصِ التَّغْرِيبِ ; لِأَنَّهُ ﷺ أَمَرَ بِجَلْدِ الْأَمَةِ الزَّانِيَةِ وَبَيْعِهَا، وَلَمْ

Onların burada sürgün nasslarından hariç tutulması ise şundandır: Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zina eden cariyenin celdelenmesini ve satılmasını emretmiş,

يَذْكُرْ تَغْرِيبَهَا، وَلِأَنَّهُمْ مَالٌ، وَفِي تَغْرِيبِهِمْ إِضْرَارٌ بِالْمَالِكِ، وَفِي الْحَدِيثِ «: لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

sürgün edilmesinden bahsetmemiştir. Ayrıca onlar maldır ve sürgün edilmelerinde mal sahibine zarar vardır. Hadiste ise şöyle buyrulmuştur: “Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yoktur.” En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

تَنْبِيهٌ.

Önemli Bir Not

أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي: أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي التَّغْرِيبِ مِنْ مَسَافَةٍ تُقْصَرُ فِيهَا الصَّلَاةُ ; لِأَنَّهُ فِيمَا دُونَهَا لَهُ حُكْمُ الْحَاضِرِ بِالْبَلَدِ الَّذِي زَنَى فِيهِ.

Bence iki görüşten daha zahir olanı: Sürgünde namazın kısaltılacağı bir mesafenin [katedilmesinin] zorunlu olduğudur. Çünkü bu mesafeden daha azında kişi zina ettiği beldede mukim hükmündedir.

وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ أَيْضًا عِنْدِي أَنَّ الْمُغَرَّبَ يُسْجَنُ فِي مَحَلِّ تَغْرِيبِهِ ; لِأَنَّ السَّجْنَ عُقُوبَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى التَّغْرِيبِ، فَتَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ، وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bana göre iki görüşten daha zahir olan bir diğeri de sürgün edilen kişinin sürgün edildiği yerde hapsedilmeyeceğidir; zira hapis, sürgüne ilave bir cezadır ve dolayısıyla delile ihtiyaç duyar, oysa buna dair bir delil yoktur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْغَرِيبَ إِذَا زَنَى غُرِّبَ مِنْ مَحَلِّ زِنَاهُ إِلَى مَحَلٍّ آخَرَ غَيْرِ وَطَنِهِ الْأَصْلِيِّ.

Zahir olan görüşe göre, yabancı bir kimse zina ettiğinde zina ettiği yerden asıl memleketi dışında başka bir yere sürgün edilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ أَقَرَّ بِأَنَّهُ أَصَابَ حَدًّا، وَلَمْ يُعَيِّنْ ذَلِكَ الْحَدَّ، فَإِنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَدُّ، لِعَدَمِ التَّعْيِينِ وَهَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ، لِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ﵁، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَجَاءَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَبْتُ حَدًّا فَأَقِمْهُ عَلَيَّ، قَالَ: وَلَمْ يَسْأَلْهُ عَنْهُ، قَالَ: وَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَصَلَّى مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَلَمَّا قَضَى النَّبِيُّ ﷺ الصَّلَاةَ، قَامَ إِلَيْهِ الرَّجُلُ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَبْتُ حَدًّا فَأَقِمْ فِيَّ كِتَابِ اللَّهِ، قَالَ «: أَلَيْسَ صَلَّيْتَ مَعَنَا» ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ «: فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ ذَنْبَكَ» ، أَوْ قَالَ «: حَدَّكَ» ، هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ، وَالْحَدِيثُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَلِمُسْلِمٍ وَأَحْمَدَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ نَحْوُهُ: وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَنْ أَقَرَّ بِحَدٍّ وَلَمْ يُسَمِّهِ، لَا حَدَّ عَلَيْهِ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Altıncı Mesele: Bil ki haddi gerektiren bir suç işlediğini ikrar edip de bu haddin ne olduğunu belirtmeyen kimseye, [suçun] tayin edilmemesi sebebiyle had cezası uygulamak vacip olmaz. Sahîhayn'da Enes radıyallâhu anh'tan sabit olan şu hadis sebebiyle bu konuda ihtilaf edilmemesi gerekir; Enes dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım, bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir haddi gerektiren suç işledim, onu bana uygula" dedi. [Enes] dedi ki: Resûlullah ona bunun ne olduğunu sormadı. Vakit girdi ve adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namazı bitirince adam onun yanına kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir haddi gerektiren suç işledim, Allah'ın Kitabı'nı bana uygula" dedi. [Resûlullah]: “Bizimle beraber namaz kılmadın mı?” buyurdu. Adam: "Evet" dedi. Resûlullah: “Şüphesiz Allah senin günahını bağışladı” -veya “haddini bağışladı”- buyurdu. Bu lafız Buhârî'nin Sahîh'indeki lafızdır ve hadis müttefekun aleyhtir. Müslim ve Ahmed'de Ebû Ümâme hadisinden de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Gördüğün gibi bu, bir haddi ikrar edip de adını koymayan kimseye had uygulanmayacağına dair sahih ve sarih bir nasstır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: فِي حُكْمِ رُجُوعِ الزَّانِي الْمُقِرِّ بِالزِّنَى أَوْ رُجُوعِ الْبَيِّنَةِ قَبْلَ إِتْمَامِ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ.

Yedinci Mesele: Zinayı ikrar eden kimsenin veya şahitlerin (beyyinenin), cezanın infazı tamamlanmadan önce ikrarlarından/şahitliklerinden dönmelerinin hükmü hakkındadır.

أَمَّا الزَّانِي الْمُقِرُّ بِزِنَاهُ إِذَا رَجَعَ عَنْ إِقْرَارِهِ، سَقَطَ عَنْهُ الْحَدُّ، وَلَوْ رَجَعَ فِي أَثْنَاءِ إِقَامَةِ الْحَدِّ مِنْ جَلْدٍ أَوْ رَجْمٍ، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ.

Zinasını ikrar eden kimse ikrarından dönerse, celde veya recm şeklinde haddin infazı esnasında dönmüş olsa bile had cezası kendisinden düşer; zahir olan görüş budur.

قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ: وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ، وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَحَمَّادٌ، وَمَالِكٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَبُو يُوسُفَ، وَقَدْ حَكَى ابْنُ قُدَامَةَ خِلَافَ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ وَرِوَايَتُهُ عَنْ مَالِكٍ ضَعِيفَةٌ.

İbn Kudâme şöyle demiştir: "Atâ, Yahyâ b. Ya‘mer, ez-Zührî, Hammâd, Mâlik, es-Sevrî, eş-Şâfiî, İshâk, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf da bu görüştedir." İbn Kudâme bir topluluktan bunun aksini de nakletmiştir; ancak onun Mâlik'ten rivayeti zayıftır.

وَالظَّاهِرُ لَنَا هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ سُقُوطِ الْحَدِّ عَنْهُ بِرُجُوعِهِ عَنْ إِقْرَارِهِ، وَلَوْ فِي أَثْنَاءِ إِقَامَةِ

Bize göre zahir olan, ikrarından dönmesiyle -haddin infazı esnasında olsa bile-

الْحَدِّ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ وَغَيْرِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُمْ لَمَّا تَبِعُوا مَاعِزًا بَعْدَ هَرَبِهِ «: أَلَا تَرَكْتُمُوهُ؟» ، وَفِي رِوَايَةٍ «: هَلَّا تَرَكْتُمُوهُ؟ فَلَعَلَّهُ يَتُوبُ فَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِ» ، وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى قَبُولِ رُجُوعِهِ، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ الْحَقُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَمَّا رُجُوعُ الْبَيِّنَةِ أَوْ بَعْضُهُمْ فَلَمْ أَعْلَمْ فِيهِ بِخُصُوصِهِ نَصًّا مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِيهِ.

haddin düşeceği yönünde zikrettiğimiz görüştür. Zira daha önce Ebû Dâvûd ve diğerlerinin rivayet ettiği hadiste geçtiği üzere, Mâiz kaçtıktan sonra arkasından gittiklerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurmuştur: “Onu bıraksaydınız ya!” Bir rivayette de: “Onu bıraksaydınız ya! Belki tevbe eder de Allah tevbesini kabul ederdi” buyurmuştur. Bunda [ikrarından] dönmesinin kabul edileceğine delil vardır; ilim ehlinin çoğunluğu bu görüştedir ve inşâallahu teâlâ hak olan da budur. Şahitlerin tamamının veya bir kısmının şahitlikten dönmesine gelince, bu konuda hususi olarak Kitap'tan veya Sünnet'ten bir nass bilmiyorum ve âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir.

وَاعْلَمْ: أَنَّ لَهُ حَالَتَيْنِ:

Bil ki bunun iki hâli vardır:

إِحْدَاهُمَا: أَنْ يَكُونَ رُجُوعُهُمْ، أَوْ رُجُوعُ بَعْضِهِمْ قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَى الزَّانِي بِشَهَادَتِهِمْ.

Birincisi: Şahitliklerine dayanılarak zina edene had uygulanmadan önce şahitlerin tamamının veya bir kısmının şahitlikten dönmesidir.

وَالثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ رُجُوعُهُمْ، أَوْ رُجُوعُ بَعْضِهِمْ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ، وَالْحَدُّ الْمَذْكُورُ قَدْ يَكُونُ جَلْدًا، وَقَدْ يَكُونُ رَجْمًا، فَإِذَا رَجَعُوا كُلُّهُمْ أَوْ وَاحِدٌ مِنْهُمْ قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ، فَقَدْ قَالَ فِي ذَلِكَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : فَإِنْ رَجَعُوا عَنِ الشَّهَادَةِ، أَوْ وَاحِدٌ مِنْهُمْ فَعَلَى جَمِيعِهِمُ الْحَدُّ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالثَّانِيَةُ: يُحَدُّ الثَّلَاثَةُ دُونَ الرَّاجِعِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ، وَابْنِ حَامِدٍ ; لِأَنَّهُ إِذَا رَجَعَ قَبْلَ الْحَدِّ فَهُوَ كَالتَّائِبِ قَبْلَ تَنْفِيذِ الْحُكْمِ بِقَوْلِهِ، فَسَقَطَ عَنْهُ الْحَدُّ، وَلِأَنَّ فِي دَرْءِ الْحَدِّ عَنْهُ تَمْكِينًا لَهُ مِنَ الرُّجُوعِ الَّذِي يَحْصُلُ بِهِ مَصْلَحَةُ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ، وَفِي إِيجَابِ الْحَدِّ زَجْرٌ لَهُ عَنِ الرُّجُوعِ خَوْفًا مِنَ الْحَدِّ، فَتَفُوتُ تِلْكَ الْمَصْلَحَةُ، وَتَتَحَقَّقُ الْمَفْسَدَةُ، فَنَاسَبَ ذَلِكَ نَفْيَ الْحَدِّ عَنْهُ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُحَدُّ الرَّاجِعُ دُونَ الثَّلَاثَةِ ; لِأَنَّهُ مُقِرٌّ عَلَى نَفْسِهِ بِالْكَذِبِ فِي قَذْفِهِ. وَأَمَّا الثَّلَاثَةُ فَقَدْ وَجَبَ الْحَدُّ بِشَهَادَتِهِمْ، وَإِنَّمَا سَقَطَ بَعْدَ وُجُوبِهِ بِرُجُوعِ الرَّاجِعِ، وَمَنْ وَجَبَ الْحَدُّ بِشَهَادَتِهِ لَمْ يَكُنْ قَاذِفًا فَلَمْ يُحَدَّ، كَمَا لَوْ لَمْ يَرْجِعْ، وَلَنَا أَنَّهُ نَقَصَ الْعَدَدُ بِالرُّجُوعِ قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ، فَلَزِمَهُمُ الْحَدُّ كَمَا لَوْ شَهِدَ ثَلَاثَةٌ وَامْتَنَعَ الرَّابِعُ مِنَ الشَّهَادَةِ، وَقَوْلُهُمْ: وَجَبَ الْحَدُّ بِشَهَادَتِهِمْ يَبْطُلُ بِمَا إِذَا رَجَعُوا كُلُّهُمْ، وَبِالرَّاجِعِ وَحْدَهُ، فَإِنَّ الْحَدَّ وَجَبَ، ثُمَّ سَقَطَ، وَوَجَبَ الْحَدُّ عَلَيْهِمْ بِسُقُوطِهِ، وَلِأَنَّ الْحَدَّ إِذَا وَجَبَ عَلَى الرَّاجِعِ مَعَ الْمَصْلَحَةِ فِي رُجُوعِهِ، وَإِسْقَاطِ الْحَدِّ عَنِ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ بَعْدَ وُجُوبِهِ، وَإِحْيَائِهِ الْمَشْهُودَ عَلَيْهِ بَعْدَ إِشْرَافِهِ عَلَى التَّلَفِ فَعَلَى غَيْرِهِ أَوْلَى، انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .

İkincisi: Haddin infazından sonra şahitlerin tamamının veya bir kısmının şahitlikten dönmesidir. Mezkûr had ise bazen celde bazen de recm olabilir. Şayet haddin uygulanmasından önce hepsi veya içlerinden biri dönerse, İbn Kudâme bu hususta el-Muğnî'de şöyle demiştir: "Şayet şahitlikten dönerlerse veya içlerinden biri dönerse iki rivayetten daha sahih olanına göre hepsine had cezası [kazf haddi] gerekir; bu Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür. İkinci rivayete göre ise dönen hariç diğer üçüne had uygulanır; bu da Ebû Bekir ve İbn Hâmid'in tercihidir. Çünkü haddin uygulanmasından önce döndüğünde, sözüyle hüküm infaz edilmeden önce tevbe eden kimse gibidir, dolayısıyla ondan had düşer. Ayrıca ondan haddin düşürülmesinde, aleyhine şahitlik edilenin maslahatının gerçekleştiği dönme işlemine imkân tanıma vardır; haddin vacip kılınmasında ise had korkusuyla dönmekten vazgeçirme söz konusudur ki böylece o maslahat kaçırılmış ve mefsedet gerçekleşmiş olur. Bu sebeple ondan haddin nefyedilmesi uygun düşmüştür. Şâfiî ise şöyle demiştir: Üç kişi değil, sadece dönen kişi haddedilir; çünkü o, iftirasında yalancı olduğunu bizzat kendi aleyhine ikrar etmiştir. Diğer üç kişiye gelince, onların şahitliğiyle had vacip olmuş, ancak vacip olduktan sonra dönenin dönmesi sebebiyle düşmüştür. Şahitliğiyle had vacip olan kimse iftiracı sayılmaz ve tıpkı dönülmediği zamanki gibi ona had vurulmaz. Bizim delilimiz ise şudur: Haddin uygulanmasından önce dönmekle şahit sayısı eksilmiştir; dolayısıyla tıpkı üç kişinin şahitlik edip dördüncünün şahitlikten kaçınması durumunda olduğu gibi onlara had gerekir. Onların: 'Şahitlikleriyle had vacip olmuştur' sözü ise hepsinin dönmesi durumuyla ve tek başına dönen kişiyle iptal olur; zira had vacip olmuş, sonra düşmüş ve düşmesi sebebiyle de kendilerine had vacip olmuştur. Ayrıca dönmesinde maslahat bulunmasına, vacip olduktan sonra aleyhine şahitlik edilenden haddin düşürülmesine ve telef olmanın eşiğindeyken onun canının kurtarılmasına vesile olmasına rağmen dönene had vacip oluyorsa, diğerlerine öncelikle vacip olur." el-Muğnî'den nakil bitti.

وَحَاصِلُهُ: أَنَّهُمْ إِنْ رَجَعُوا كُلُّهُمْ حُدُّوا كُلُّهُمْ، وَإِنْ رَجَعَ بَعْضُهُمْ، فَفِي ذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:

Bunun özeti şudur: Şayet hepsi dönerse hepsine had uygulanır. Eğer bir kısmı dönerse bu hususta üç görüş vardır:

الْأَوَّلُ: يُحَدُّونَ كُلُّهُمْ.

Birincisi: Hepsi haddedilir.

وَالثَّانِي: يُحَدُّ مَنْ لَمْ يَرْجِعْ دُونَ مَنْ رَجَعَ.

İkincisi: Dönen hariç, dönmeyenler haddedilir.

وَالثَّالِثُ: عَكْسُهُ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ مِنْ كَلَامِهِ.

Üçüncüsü: [İbn Kudâme'nin] sözünden açıkça anlaşıldığı üzere bunun tam tersidir (sadece dönen haddedilir).

وَالْأَظْهَرُ: أَنَّهُمْ إِنْ رَجَعُوا بَعْدَ الْحُكْمِ عَلَيْهِ بِالرَّجْمِ أَوِ الْجَلْدِ بِشَهَادَتِهِمْ أَنَّهُ لَا يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ، لِرُجُوعِ الشُّهُودِ أَوْ بَعْضِهِمْ، وَقَوْلُ بَعْضِ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّ الْحُكْمَ يُنَفَّذُ عَلَيْهِ، وَلَوْ رَجَعُوا كُلُّهُمْ أَوْ بَعْضُهُمْ قَبْلَ التَّنْفِيذِ خِلَافَ التَّحْقِيقِ، وَإِنْ كَانَ الْمَعْرُوفُ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّ الْحُكْمَ إِذَا نُفِّذَ بِشَهَادَةِ الْبَيِّنَةِ، أَنَّهُ لَا يُنْقَضُ بِرُجُوعِهِمْ وَإِنَّمَا يُنْقَضُ بِظُهُورِ كَذِبِهِمْ ; لِأَنَّ هَذَا لَمْ يُعَمِّمُوهُ فِي الشَّهَادَةِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى الْقَتْلِ لِعِظَمِ شَأْنِهِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ بِشَهَادَةِ بَيِّنَةٍ كَذَّبَتْ أَنْفُسَهَا، فِيمَا شَهِدَتْ عَلَيْهِ بِهِ، كَمَا لَا يَخْفَى. وَأَمَّا إِنْ كَانَ رُجُوعُ الْبَيِّنَةِ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَدِّ، فَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَظْهَرْ تَعَمُّدُهُمُ الْكَذِبَ لَزِمَتْهُمْ دِيَةُ الْمَرْجُومِ، وَإِنْ ظَهَرَ أَنَّهُمْ تَعَمَّدُوا الْكَذِبَ، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: تَلْزَمُ الدِّيَةُ أَيْضًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بِالْقِصَاصِ، وَهُوَ قَوْلُ أَشْهَبَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، لِأَنَّهُمْ تَسَبَّبُوا فِي قَتْلِهِ بِشَهَادَةِ زُورٍ، فَقَتْلُهُمْ بِهِ لَهُ وَجْهٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَإِنْ كَانَ رُجُوعُهُمْ أَوْ رُجُوعُ بَعْضِهِمْ بَعْدَ جَلْدِ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ بِالزِّنَى بِشَهَادَتِهِمْ، فَإِنْ لَمْ يَظْهَرْ تَعَمُّدُهُمُ الْكَذِبَ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ لَا شَيْءَ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَقْصِدُوا سُوءًا، وَإِنْ ظَهَرَ تَعَمُّدُهُمُ الْكَذِبَ وَجَبَ تَعْزِيرُهُمْ بِقَدْرِ مَا يَرَاهُ الْإِمَامُ رَادِعًا لَهُمْ وَلِأَمْثَالِهِمْ، لِأَنَّهُمْ فَعَلُوا مَعْصِيَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ:

Zahir olan şudur ki, şahitlikleri sebebiyle recm veya celde hükmü verildikten sonra dönerlerse, şahitlerin tamamının veya bir kısmının dönmesi sebebiyle o kimseye had uygulanmaz. Bazı Mâlikîlerin 'İnfazdan önce hepsi veya bir kısmı dönmüş olsa bile hüküm onun aleyhine infaz edilir' şeklindeki sözleri tahkike aykırıdır. Her ne kadar Mâlik'in mezhebinde bilinen görüş, hüküm beyyinenin şahitliğiyle verilip infaz edildiğinde onların dönmesiyle bozulmayıp ancak yalanlarının ortaya çıkmasıyla bozulacağı yönünde olsa da, meselenin büyüklüğü sebebiyle bunu ölüme götüren şahitlikte genelleştirmemişlerdir. Zahir olan görüş ise gizli olmadığı üzere, aleyhine şahitlik ettiği hususta bizzat kendini yalanlayan bir beyyinenin şahitliğiyle kimsenin öldürülmeyeceğidir. Şayet beyyinenin dönmesi haddin uygulanmasından sonra olursa, zahir olan şudur: Kasıtlı olarak yalan söyledikleri anlaşılmazsa recmedilenin diyeti kendilerine gerekir. Eğer kasıtlı olarak yalan söyledikleri anlaşılırsa, ilim ehlinden bazıları: 'Yine diyet gerekir' derken; bazıları: 'Kısas uygulanır' demiştir ki bu, Mâlik'in ashabından Eşheb'in görüşüdür ve nazarî bir dayanağı vardır; çünkü onlar yalan şahitlikle onun ölümüne sebep olmuşlardır, dolayısıyla buna karşılık öldürülmelerinin geçerli bir yönü vardır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Şayet onların hepsinin veya bir kısmının dönmesi, aleyhine şahitlik edilen kimsenin şahitlikleri sebebiyle celdelenmesinden sonra olursa; kasıtlı olarak yalan söyledikleri anlaşılmazsa zahir olan görüşe göre onlara hiçbir şey gerekmez; çünkü kötü bir niyet taşımamışlardır. Eğer kasten yalan söyledikleri ortaya çıkarsa, devlet başkanının kendilerini ve benzerlerini caydırıcı göreceği miktarda tazir cezası verilmesi gerekir; çünkü iki büyük masiyet işlemişlerdir:

الْأُولَى: تَعَمُّدُهُمْ شَهَادَةَ الزُّورِ.

Birincisi: Kasten yalan şahitlik yapmaları.

وَالثَّانِيَةُ: إِضْرَارُهُمْ بِالْمَشْهُودِ عَلَيْهِ بِالْجَلْدِ، وَهُوَ أَذًى عَظِيمٌ أَوْقَعُوهُ بِهِ بِشَهَادَةِ زُورٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkincisi: Aleyhine şahitlik edilen kimseye celde ile zarar vermeleridir; bu da yalan şahitlikle ona verdikleri büyük bir eziyettir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

تَنْبِيهٌ.

Önemli Bir Not

اعْلَمْ: أَنَا قَدَّمَنَا حُكْمَ مَنْ زَنَى بِبَهِيمَةٍ فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا [١٧ \ ٣٣] ، وَقَدَّمْنَا حُكْمَ اللِّوَاطِ وَأَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَأَدِلَّتَهُمْ فِي ذَلِكَ فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ [١١ \ ٨٣] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ أَيْضًا عَلَى أَنَّ مَنْ زَنَى مَرَّاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، قَبْلَ أَنْ يُقَامَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، يَكْفِي لِجَمِيعِ ذَلِكَ حَدٌّ وَاحِدٌ فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَاتِ «الْحَجِّ» ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا أَنَّ الْأَمَةَ تُجْلَدُ خَمْسِينَ، سَوَاءٌ كَانَتْ مُحْصَنَةً أَوْ غَيْرَ مُحْصَنَةٍ ; لِأَنَّ

Bil ki: Hayvanla cinsel ilişkide bulunan kimsenin hükmünü İsrâ sûresinde, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine yetki vermişizdir” [el-İsrâ, 17/33] ayetinin tefsirinde zikretmiştik. Livâta hükmünü, ilim ehlinin bu konudaki görüşlerini ve delillerini de Hûd sûresinde, Allah Teâlâ'nın: { وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } “O [taşlar], zalimlerden uzak değildir” [Hûd, 11/83] ayetinin tefsirinde açıklamıştık. Aynı şekilde, kendisine had uygulanmadan önce defalarca zina eden kimseye bütün bunlar için tek bir had cezasının yeteceğine dair açıklamayı da Hac sûresinin ayetlerini tefsir ederken vermiştik. Cariyenin evli (muhsana) olsun veya olmasın elli celde vurulacağını da açıklamıştık; çünkü

جَلْدُهَا خَمْسِينَ مَعَ الْإِحْصَانِ مَنْصُوصٌ فِي الْقُرْآنِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَجَلْدُهَا مَعَ عَدَمِ الْإِحْصَانِ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ.

daha önce açıklandığı üzere evli olması hâlinde elli celde vurulacağı Kur'an'da nass ile sabittir; evli olmaması hâlinde elli celde vurulacağı da Sahîh'te sabittir.

وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدَنَا: أَنَّ الْأَمَةَ غَيْرَ الْمُحْصَنَةِ تُجْلَدُ خَمْسِينَ، وَأَلْحَقَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْعَبْدَ بِالْأَمَةِ.

Bize göre görüşlerin en zahir olanı, evli olmayan cariyeye elli celde vurulacağıdır. İlim ehlinin çoğunluğu köleyi de cariyeye kıyas etmiştir.

وَالْأَظْهَرُ عِنْدَنَا: أَنَّهُ يُجْلَدُ خَمْسِينَ مُطْلَقًا أُحْصِنَ أَمْ لَا، وَقَدْ تَرَكْنَا الْأَقْوَالَ الْمُخَالِفَةَ لِمَا ذَكَرْنَا لِعَدَمِ اتِّجَاهِهَا عِنْدَنَا مَعَ أَنَّا أَوْضَحْنَاهَا فِي سُورَةِ «النِّسَاءِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ الْآيَةَ [٤ \ ٢٥] ، وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا هُنَا مِنْ أَحْكَامِ الزِّنَى الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا.

Bize göre en zahir olanı, köleye de evli olsun veya olmasın mutlak olarak elli celde vurulacağıdır. Zikrettiğimiz bu hususa aykırı olan görüşleri bize göre isabetli olmadığından terk ettik; bununla birlikte bunları Nisâ sûresinde, Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ } “Evlendiklerinde bir hayasızlık (zina) yaparlarsa...” [en-Nisâ, 4/25] ayetinin açıklamasında ortaya koymuştuk. Üzerinde durduğumuz bu ayetle ilgili zina hükümlerinden burada zikrettiklerimizle yetinelim.

وَعَادَتُنَا أَنَّ الْآيَةَ إِنْ كَانَ يَتَعَلَّقُ بِهَا بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْفِقْهِ أَنَّا نَذْكُرُ عُيُونَ مَسَائِلِ ذَلِكَ الْبَابِ وَالْمُهِمَّ مِنْهُ، وَتَبْيِينَ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ وَنُنَاقِشُهَا، وَلَا نَسْتَقْصِي جَمِيعَ مَا فِي الْبَابِ ; لِأَنَّ اسْتِقْصَاءَ ذَلِكَ فِي كُتُبِ فُرُوعِ الْمَذَاهِبِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bizim âdetimiz şudur: Bir ayet fıkıh bablarından bir bab ile ilgiliyse o babın en seçkin ve en mühim meselelerini zikreder, ilim ehlinin bu konudaki görüşlerini açıklayıp bunları müzakere ederiz; o babdaki bütün meseleleri en ince ayrıntısına kadar sayıp dökmeyiz. Çünkü bilindiği üzere bunları bütünüyle ele almak mezheplerin füru fıkıh kitaplarındadır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasıyla evlenmez. Zina eden kadınla da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek evlenir. Bu, müminlere haram kılınmıştır.”

قَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا هَذَا الْكِتَابُ الْمُبَارَكُ أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا، وَيَكُونُ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ دَالَّةٌ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، ذَكَرْنَا هَذَا فِي تَرْجَمَةِ الْكِتَابِ، وَذَكَرْنَا فِيمَا مَضَى مِنَ الْكِتَابِ أَمْثِلَةً كَثِيرَةً لِذَلِكَ، وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ.

Bu mübarek kitabın içerdiği açıklama (beyan) türlerinden birinin de, bazı âlimlerin ayet hakkında bir görüş belirtmesi ve bizzat ayetin kendisinde o görüşün sıhhatli olmadığına delalet eden bir karine bulunması olduğunu defalarca zikretmiştik. Bunu kitabın mukaddimesinde zikrettik ve kitabın geçmiş kısımlarında buna dair pek çok misal verdik; işte bu kerim ayet de o misallerden biridir.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ: أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالنِّكَاحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ جَمَاعَةٌ: الْمُرَادُ بِالنِّكَاحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْوَطْءُ الَّذِي هُوَ نَفْسُ الزِّنَى، وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ أُخْرَى مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ عَقْدُ النِّكَاحِ، قَالُوا: فَلَا يَجُوزُ لِعَفِيفٍ أَنْ يَتَزَوَّجَ زَانِيَةً كَعَكْسِهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِي الْآيَةِ التَّزْوِيجُ لَا الْوَطْءُ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّتِهِ، وَتِلْكَ الْقَرِينَةُ هِيَ ذِكْرُ الْمُشْرِكِ وَالْمُشْرِكَةِ فِي الْآيَةِ ; لِأَنَّ الزَّانِيَ الْمُسْلِمَ لَا يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُ مُشْرِكَةٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [٢ \ ٢٢١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ [٦٠ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ [٦٠ \ ١٠] ، وَكَذَلِكَ الزَّانِيَةُ الْمُسْلِمَةُ لَا يَحِلُّ

Bunun açıklaması şudur: Âlimler bu ayetteki "nikâh" ile ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk: "Bu ayette nikâhtan kasıt, zinanın bizzat kendisi olan cinsel ilişkidir (vatıy)" demiştir. İlim ehlinden diğer bir topluluk ise: "Bu ayette nikâhtan kasıt, nikâh akdidir" demiştir. Onlar şöyle demiştir: "Dolayısıyla iffetli bir erkeğin zina eden bir kadınla evlenmesi caiz olmadığı gibi, bunun aksi de caiz değildir." Ayetteki nikâhtan maksadın cinsel ilişki değil evlenme olduğu şeklindeki bu görüşün sahih olmadığına bizzat ayetin kendisinde bir karine bulunmaktadır. O karine de ayette müşrik erkek ve müşrik kadının zikredilmesidir. Çünkü Müslüman bir zânînin müşrik bir kadınla evlenmesi helal değildir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” [el-Bakara, 2/221], yine şöyle buyurmuştur: { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } “Onlar mümin kadınlar o kâfirlere helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar” [el-Mümtehine, 60/10] ve şöyle buyurmuştur: { وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ } “Kâfir kadınların nikâh bağlarını tutmayın” [el-Mümtehine, 60/10]. Aynı şekilde Müslüman bir zâniyenin de

لَهَا نِكَاحُ الْمُشْرِكِ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا [٢ \ ٢٢١] ، فَنِكَاحُ الْمُشْرِكَةِ وَالْمُشْرِكِ لَا يَحِلُّ بِحَالٍ، وَذَلِكَ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِي الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا الْوَطْءُ الَّذِي هُوَ الزِّنَى، لَا عَقْدُ النِّكَاحِ ; لِعَدَمِ مُلَاءَمَةِ عَقْدِ النِّكَاحِ لِذِكْرِ الْمُشْرِكِ وَالْمُشْرِكَةِ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّ نِكَاحَ الزَّانِي لِلْمُشْرِكَةِ، وَالزَّانِيَةِ لِلْمُشْرِكِ مَنْسُوخٌ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ سُورَةَ «النُّورِ» مَدَنِيَّةٌ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ أُحِلَّ بِالْمَدِينَةِ ثُمَّ نُسِخَ، وَالنَّسْخُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.

müşrik bir erkekle evlenmesi helal değildir; zira Allah Teâlâ: { وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا } “İman edinceye kadar müşrik erkekleri [mümin kadınlarla] evlendirmeyin” [el-Bakara, 2/221] buyurmuştur. Müşrik erkek ve müşrik kadınla evlenmek hiçbir surette helal değildir. Bu da üzerinde durduğumuz ayette nikâhtan maksadın nikâh akdi değil, zina olan cinsel ilişki olduğuna bir karinedir; zira nikâh akdi anlamı, müşrik erkek ve müşrik kadının zikredilmesine uygun düşmemektedir. Zânî erkeğin müşrik kadınla, zâniye kadının da müşrik erkekle nikâhının mensuh olduğu iddiası ise bariz bir şekilde tutarsızdır (sakıttır); zira Nûr sûresi Medenîdir ve bunun Medine'de helal kılınıp sonra nesh edildiğine dair hiçbir delil yoktur. Nesh için ise mutlaka kendisine başvurulması vacip olan bir delil gereklidir.

مَسْأَلَةٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ

Bu Kerim Ayetle İlgili Bir Mesele

اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي جَوَازِ نِكَاحِ الْعَفِيفِ الزَّانِيَةَ، وَنِكَاحِ الْعَفِيفَةِ الزَّانِيَ، فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ إِلَى جَوَازِ نِكَاحِ الزَّانِيَةِ مَعَ الْكَرَاهَةِ التَّنْزِيهِيَّةِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَدِلَّةٍ:

Bil ki âlimler iffetli bir erkeğin zina eden bir kadınla, iffetli bir kadının da zina eden bir erkekle evlenmesinin cevazı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden aralarında üç imamın da bulunduğu bir topluluk -Mâlik, ashabı ve onlara muvafakat edenlere göre tenzihen mekruh olmakla birlikte- zina eden kadınla evlenmenin caiz olduğu görüşüne varmışlardır. Bu görüş sahipleri birtakım delillerle istidlal etmişlerdir:

مِنْهَا عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ [٤ \ ٢٤] وَهُوَ شَامِلٌ بِعُمُومِهِ الزَّانِيَةَ وَالْعَفِيفَةَ، وَعُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٢] ، وَهُوَ شَامِلٌ بِعُمُومِهِ الزَّانِيَةَ أَيْضًا وَالْعَفِيفَةَ.

Bu delillerden biri, Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” [en-Nisâ, 4/24] ayetinin umumiliğidir; bu ayet umumiyetiyle hem zâniyeyi hem de iffetli kadını kapsamaktadır. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ } “İçinizden bekâr olanları evlendirin...” [en-Nûr, 24/32] ayetinin umumiliğidir; bu da umumiyetiyle hem zâniyeyi hem de iffetli kadını kapsamaktadır.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ امْرَأَتِي لَا تَرُدُّ يَدَ لَامِسٍ، قَالَ «: غَرِّبْهَا» ، قَالَ: أَخَافُ أَنْ تَتْبَعَهَا نَفْسِي؟ قَالَ «: فَاسْتَمْتِعْ بِهَا» ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «بُلُوغِ الْمَرَامِ» فِي هَذَا الْحَدِيثِ بَعْدَ أَنْ سَاقَهُ بِاللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرْنَا: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالْبَزَّارُ وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ، وَأَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ بِلَفْظٍ قَالَ «: طَلِّقْهَا» ، قَالَ: لَا أَصْبِرُ عَنْهَا، قَالَ «: فَأَمْسِكْهَا» ، اهـ، مِنْ «بُلُوغِ الْمَرَامِ» ، وَفِيهِ تَصْرِيحُ ابْنِ حَجَرٍ بِأَنَّ رِجَالَهُ ثِقَاتٌ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ ذِكْرَ ابْنِ الْجَوْزِيِّ لِهَذَا الْحَدِيثِ فِي الْمَوْضُوعَاتِ فِيهِ نَظَرٌ، وَقَدْ ذَكَرَهُ فِي الْمَوْضُوعَاتِ مُرْسَلًا عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، قَالَ: أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ امْرَأَتِي. . . الْحَدِيثَ، وَرَوَاهُ أَيْضًا مُرْسَلًا عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، وَحَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ كِلَاهُمَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ حَمَلَهُ أَبُو بَكْرٍ الْخَلَّالُ عَلَى الْفُجُورِ، وَلَا يَجُوزُ هَذَا ; وَإِنَّمَا يُحْمَلُ عَلَى تَفْرِيطِهَا فِي الْمَالِ لَوْ صَحَّ الْحَدِيثُ.

Bu husustaki delillerinden biri de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın rivayet ettiği şu hadistir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Benim karım dokunan hiçbir eli geri çevirmiyor" dedi. Peygamber: “Onu uzaklaştır (boşa)” buyurdu. Adam: "Gönlümün ona takılı kalmasından korkuyorum" dedi. Resûlullah: “O hâlde ondan yararlanmaya devam et” buyurdu. İbn Hacer Bulûğu'l-Merâm'da mezkûr hadisi zikrettiğimiz lafızla aktardıktan sonra şöyle demiştir: "Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Bezzâr rivayet etmiştir ve râvileri güvenilirdir (sikadır). Nesâî ise bunu başka bir tarik ile İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şu lafızla rivayet etmiştir: Resûlullah: “Onu boşa” buyurdu. Adam: 'Ondan ayrı kalmaya sabredemem' dedi. Resûlullah: “Öyleyse onu nikâhında tut” buyurdu." Bulûğu'l-Merâm'dan nakil bitti. Burada İbn Hacer'in hadisin râvilerinin sika olduğunu açıkça belirtmesi yer almaktadır; bundan da anlarsın ki İbnü'l-Cevzî'nin bu hadisi el-Mevzûât'ta zikretmesi tartışmalıdır. İbnü'l-Cevzî bunu el-Mevzûât'ta Ebü'z-Zübeyr'den mürsel olarak: "Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Karım...' dedi..." şeklinde rivayet etmiş; ayrıca Ubeyd b. Umeyr ve Hassân b. Atıyye'den de -her ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere- mürsel olarak rivayet etmiştir. Ardından şöyle demiştir: "Ebû Bekir el-Hallâl bunu fısk ve fücura hamletmiştir; oysa bu caiz değildir. Hadis sahih olsaydı ancak kadının mal konusundaki savurganlığına hamledilirdi."

قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: هَذَا الْحَدِيثُ لَا يَثْبُتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْسَ لَهُ أَصْلٌ، انْتَهَى

Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: "Bu hadis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit değildir, bir aslı yoktur." Nakil bitti

مِنْ مَوْضُوعَاتِ ابْنِ الْجَوْزِيِّ، وَكَثْرَةُ اخْتِلَافِ الْعُلَمَاءِ فِي تَصْحِيحِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ وَتَضْعِيفِهِ مَعْرُوفَةٌ.

-İbnü'l-Cevzî'nin el-Mevzûât'ından-. Mezkûr hadisin sıhhati ve zayıflığı konusunda âlimlerin pek çok ihtilafı bilinmektedir.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَلَا رَيْبَ أَنَّ الْعَرَبَ تُكَنِّي بِمِثْلِ هَذِهِ الْعِبَارَةِ، عَنْ عَدَمِ الْعِفَّةِ عَنِ الزِّنَى، يَعْنِي بِالْعِبَارَةِ الْمَذْكُورَةِ قَوْلَ الرَّجُلِ: إِنَّ امْرَأَتِي لَا تَرُدُّ يَدَ لَامِسٍ، اهـ، وَمَا قَالَهُ الشَّوْكَانِيُّ وَغَيْرُهُ هُوَ الظَّاهِرُ ; لِأَنَّ لَفْظَ: لَا تَرُدُّ يَدَ لَامِسٍ أَظْهَرُ فِي عَدَمِ الِامْتِنَاعِ مِمَّنْ أَرَادَ مِنْهَا مَا لَا يَحِلُّ كَمَا لَا يَخْفَى، فَحَمْلُهُ عَلَى تَفْرِيطِهَا فِي الْمَالِ غَيْرُ ظَاهِرٍ ; لِأَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ اللَّامِسِ عَلَى أَخْذِ الْمَالِ لَيْسَ بِظَاهِرٍ، كَمَا تَرَى.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: "Şüphe yok ki Araplar bu tür bir ifadeyi zinadan sakınmama ve iffetsizlikten kinaye olarak kullanırlar." Mezkûr ifadeden kastı, adamın: 'Benim karım dokunan hiçbir eli geri çevirmiyor' sözüdür. [Neylü'l-Evtâr'dan nakil bitti.] Şevkânî ve başkalarının söylediği bu husus zahir olandır; çünkü gizli olmadığı üzere 'dokunan hiçbir eli geri çevirmiyor' lafzı, kendisinden helal olmayan bir şeyi isteyen kimseye engel olmamayı ifade etmede daha açıktır. Dolayısıyla bunu kadının mal konusundaki savurganlığına hamletmek zahir (isabetli) değildir; zira gördüğün gibi 'dokunan' (lâmis) lafzının mal alma anlamında kullanılması zahir değildir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ فِي الْمَرْأَةِ الَّتِي ظَهَرَ عَدَمُ عِفَّتِهَا، وَهِيَ تَحْتَ زَوْجٍ، وَكَلَامُنَا الْآنَ فِي ابْتِدَاءِ النِّكَاحِ لَا فِي الدَّوَامِ عَلَيْهِ، وَبَيْنَ الْمَسْأَلَتَيْنِ فَرْقٌ، كَمَا سَتَرَى إِيضَاحَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Mezkûr hadis, nikâhı altındayken iffetsizliği ortaya çıkan kadın hakkındadır; oysa bizim şu anki bahsimiz evliliği sürdürmek hakkında değil, sıfırdan nikâh kıymak hakkındadır. İnşâallahu teâlâ açıklamasını göreceğin üzere bu iki mesele arasında fark vardır.

ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا بِجَوَازِ تَزْوِيجِ الزَّانِيَةِ وَالزَّانِي أَجَابُوا عَنِ الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً الْآيَةَ [٢٤ \ ٣] مِنْ وَجْهَيْنِ:

Sonra bil ki, zina eden kadın ve erkeğin evlenmesinin caiz olduğunu söyleyenler; üzerinde durduğumuz ayet olan Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasıyla evlenmez...” [en-Nûr, 24/3] ayetiyle yapılan istidlale iki yönden cevap vermişlerdir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِي الْآيَةِ هُوَ الْوَطْءُ الَّذِي هُوَ الزِّنَى بِعَيْنِهِ، قَالُوا: وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ تَقْبِيحُ الزِّنَى وَشِدَّةُ التَّنْفِيرِ مِنْهُ ; لِأَنَّ الزَّانِيَ لَا يُطَاوِعُهُ فِي زِنَاهُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا الَّتِي هِيَ فِي غَايَةِ الْخِسَّةِ لِكَوْنِهَا مُشْرِكَةً لَا تَرَى حُرْمَةَ الزِّنَى أَوْ زَانِيَةً فَاجِرَةً خَبِيثَةً.

Birincisi: Ayetteki nikâhtan maksat, bizzat zinanın kendisi olan cinsel ilişkidir. Onlar şöyle demişlerdir: Ayetten maksat, zinayı çirkin göstermek ve ondan şiddetle nefret ettirmektir; zira zinasında erkeğe, ya zinanın haramlığını kabul etmeyen bir müşrik olması sebebiyle veya facir ve habis bir zâniye olması sebebiyle son derece bayağı kadınlardan başkası uymaz.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ رَاجِعَةٌ إِلَى الْوَطْءِ الَّذِي هُوَ الزِّنَى، أَعَاذَنَا اللَّهُ وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْهُ، كَعَكْسِهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَلَا إِشْكَالَ فِي ذِكْرِ الْمُشْرِكَةِ وَالْمُشْرِكِ.

Bu görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Bu, müminlere haram kılınmıştır” kavlindeki işaret -tersi gibi- zinanın kendisi olan cinsel ilişkiye râcidir; Allah bizi ve Müslüman kardeşlerimizi ondan korusun. Bu görüşe göre müşrike ve müşrikin zikredilmesinde bir işkâl (müşkil durum) kalmaz.

الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ قَوْلُهُمْ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِي الْآيَةِ التَّزْوِيجُ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً الْآيَةَ، مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٢] ، وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى نَسْخِهَا بِهَا: سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالشَّافِعِيُّ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، مَا نَصُّهُ: هَذَا خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّ الزَّانِيَ لَا يَطَأُ إِلَّا زَانِيَةً، أَوْ مُشْرِكَةً، أَيْ: لَا يُطَاوِعُهُ عَلَى مُرَادِهِ مِنَ الزِّنَا إِلَّا زَانِيَةٌ عَاصِيَةٌ أَوْ مُشْرِكَةٌ

İkinci yön: Onların; ayetteki nikâhtan maksadın evlilik akdi olduğunu, ancak Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً } “Zina eden erkek, zina eden bir kadından başkasıyla evlenmez...” ayetinin, O'nun: { وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ } “Aranızdaki bekârları evlendirin...” [en-Nûr, 24/32] ayetiyle mensuh olduğunu söylemeleridir. Bu ayetin onunla nesh edildiği görüşüne varanlar arasında Saîd b. el-Müseyyeb ve Şâfiî de vardır. İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: "Bu, Allah Teâlâ'dan, zina eden erkeğin ancak zina eden veya müşrik bir kadınla ilişkiye gireceğine dair bir haberdir. Yani zina konusundaki muradına ancak günahkâr bir zâniye veya zinanın haramlığına inanmayan bir müşrike kadın uyar."

لَا تَرَى حُرْمَةَ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ الزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ، أَيْ: عَاصٍ بِزِنَاهُ، أَوْ مُشْرِكٌ لَا يَعْتَقِدُ تَحْرِيمَهُ.

"Aynı şekilde zina eden kadınla da ancak bir zâni, yani zinasıyla günahkâr olan veya bunun haramlığına inanmayan bir müşrik ilişkiye girer."

قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً قَالَ: لَيْسَ هَذَا بِالنِّكَاحِ إِنَّمَا هُوَ الْجِمَاعُ لَا يَزْنِي بِهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ، وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ عَنْهُ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَيْضًا، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَالضَّحَّاكِ، وَمَكْحُولٍ، وَمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ، وَغَيْرِ وَاحِدٍ نَحْوُ ذَلِكَ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Süfyân es-Sevrî, Habîb b. Ebî Amra'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasıyla evlenmez [ilişkiye girmez]” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu nikâh [evlilik akdi] değildir; bu sadece cinsel ilişkidir. Onunla ancak bir zâni veya bir müşrik zina eder." Bu, ondan sahih bir senettir; kendisinden başka yollarla da rivayet edilmiştir. Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Urve b. ez-Zübeyr, ed-Dahhâk, Mekhûl, Mukâtil b. Hayyân ve birden çok kimseden de buna benzer rivayetler nakledilmiştir. Kastolunan yer lafzıyla sona erdi.

فَتَرَاهُ صَدَّرَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِي الْآيَةِ: الْجِمَاعُ، لَا التَّزْوِيجُ، وَذَكَرَ صِحَّتَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي دَعَا لَهُ النَّبِيُّ ﷺ اللَّهَ أَنْ يُعَلِّمَهُ تَأْوِيلَ الْقُرْآنِ، وَعَزَاهُ لِمَنْ ذَكَرَ مَعَهُ مِنْ أَجِلَّاءِ الْمُفَسِّرِينَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ أَعْلَمِ الصَّحَابَةِ بِتَفْسِيرِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَلَا شَكَّ فِي عِلْمِهِ بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ.

Görüyorsun ki o, ayetteki nikâhtan maksadın evlenme akdi değil cinsel ilişki olduğunu öne almış; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'tan kendisine Kur'an'ın tevilini öğretmesini dilediği İbn Abbâs'tan bunun sahih olduğunu zikretmiş ve bunu onunla birlikte zikrettiği müfessirlerin önde gelenlerine nispet etmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, yüce Kur'an'ın tefsirini sahâbe arasında en iyi bilenlerdendir ve onun Arap dilindeki ilmi konusunda da hiçbir şüphe yoktur.

فَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ النِّكَاحَ فِيهَا هُوَ الْجِمَاعُ لَا الْعَقْدُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ جَارٍ عَلَى الْأُسْلُوبِ الْعَرَبِيِّ الْفَصِيحِ، فَدَعْوَى أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ لَا يَصِحُّ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَأَنَّهُ قَبِيحٌ، يَرُدُّهُ قَوْلُ الْبَحْرِ ابْنِ عَبَّاسٍ، كَمَا تَرَى.

Onun bu kerim ayette nikâhın akit değil cinsel ilişki olduğunu söylemesi, bunun fasih Arap üslubuna uygun olarak cereyan ettiğini gösterir. Dolayısıyla bu tefsirin Arapçada sahih olmadığı ve çirkin olduğu iddiasını, gördüğün gibi [ilim] deryası İbn Abbâs'ın sözü reddetmektedir.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَصْحَابِهِ، أَنَّ النِّكَاحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْوَطْءُ.

Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: "İbn Abbâs ve arkadaşlarından, bu ayetteki nikâhın cinsel ilişki (vatıy) olduğu rivayet edilmiştir."

وَاعْلَمْ أَنَّ إِنْكَارَ الزَّجَّاجِ لِهَذَا الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَعْنِي الْقَوْلَ بِأَنَّ النِّكَاحَ فِيهَا الْجِمَاعُ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ النِّكَاحَ لَا يُعْرَفُ فِي الْقُرْآنِ، إِلَّا بِمَعْنَى التَّزْوِيجِ، مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Bil ki ez-Zeccâc'ın bu ayetteki bu görüşü, yani ayetteki nikâhın cinsel ilişki olduğu görüşünü inkâr etmesi ve 'Kur'an'da nikâh ancak evlilik akdi anlamında bilinir' şeklindeki sözü iki yönden reddedilmiştir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُرْآنَ جَاءَ فِيهِ النِّكَاحُ بِمَعْنَى الْوَطْءِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ [٢ \ ٢٣٠] ، وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ فَسَّرَ قَوْلَهُ: حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ بِأَنَّ مَعْنَى نِكَاحِهَا لَهُ مُجَامَعَتُهُ لَهَا، حَيْثُ قَالَ «: لَا حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ» ، وَمُرَادُهُ بِذَوْقِ الْعُسَيْلَةِ: الْجِمَاعُ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

Birincisi: Kur'an'da nikâh cinsel ilişki (vatıy) anlamında gelmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ } “Eğer onu boşarsa, bundan sonra kadın başka bir kocayla nikâhlanmadıkça [ilişkiye girmedikçe] ona helal olmaz” [el-Bakara, 2/230] kavlindedir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ } kavlini, kadının onunla nikâhlanmasının onun kendisiyle cinsel ilişkiye girmesi anlamına geldiği şeklinde tefsir ettiği sahih olarak sabittir; zira şöyle buyurmuştur: «Hayır, sen onun balcığından tatmadıkça, o da senin balcığından tatmadıkça [olmaz]». Bilindiği üzere balcığı tatmaktan kastı cinsel ilişkidir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْعَرَبَ الَّذِينَ نَزَلَ الْقُرْآنُ بِلُغَتِهِمْ، يُطْلِقُونَ النِّكَاحَ عَلَى الْوَطْءِ.

İkinci yön: Kur'an'ın dilleriyle indiği Araplar, nikâh lafzını cinsel ilişki için de kullanırlar.

والتحقيق: أن النكاح في لغتهم الوطء. قال الجوهري في صحاحه: النكاح الوطء، وقد

Tahkik şudur ki: Onların dilinde nikâh cinsel ilişkidir. Cevherî es-Sıhâh adlı eserinde şöyle demiştir: "Nikâh cinsel ilişkidir, bazen de..."

وَقَدْ يَكُونُ الْعَقْدُ، اهـ، وَإِنَّمَا سَمَّوْا عَقْدَ التَّزْوِيجِ نِكَاحًا ; لِأَنَّهُ سَبَبُ النِّكَاحِ أَيِ الْوَطْءِ، وَإِطْلَاقُ الْمُسَبَّبِ وَإِرَادَةُ سَبَبِهِ مَعْرُوفٌ فِي الْقُرْآنِ، وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَهُوَ مِمَّا يُسَمِّيهِ الْقَائِلُونَ بِالْمَجَازِ، الْمَجَازُ الْمُرْسَلُ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَهُمْ فِي مَحَلِّهِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْعَرَبِ النِّكَاحَ عَلَى الْوَطْءِ، قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

"...akit de olabilir." [Nakil bitti.] Evlilik akdine nikâh adını vermeleri ancak onun nikâhın, yani cinsel ilişkinin sebebi olmasındandır. Müsebbebin (sonucun) zikredilip sebebinin kastedilmesi Kur'an'da ve Arap kelamında bilinen bir durumdur; bu da mecaz ehlinin kendi yerinde bilindiği üzere mecâz-ı mürsel olarak adlandırdığı şeylerdendir. Arapların nikâhı cinsel ilişki anlamında kullanmalarına Ferazdak'ın şu sözü örnektir:

وَذَاتِ حَلِيلٍ أَنْكَحَتْهَا رِمَاحُنَا ... حَلَالٌ لِمَنْ يَبْنِي بِهَا لَمْ تُطَلَّقِ

Nice kocalı kadını mızraklarımız nikâhladı [cinsel ilişkiyi sağladı]... O, boşanmamış olsa da kendisiyle gerdeğe girene helaldir.

لِأَنَّ الْإِنْكَاحَ فِي الْبَيْتِ لَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ عَقْدَ التَّزْوِيجِ، إِذْ لَا يُعْقَدُ عَلَى الْمَسْبِيَّاتِ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِهِ الْوَطْءُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ وَالسَّبْيِ مَعَ الْكُفْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ أَيْضًا:

Çünkü beyitteki nikâhlamaktan maksat evlilik akdi değildir; zira esir alınan kadınlara nikâh akdi yapılmaz. Maksat ancak mülk-i yemîn (cariye edinme) ve küfürle birlikte gerçekleşen esaret yoluyla cinsel ilişkidir. Yine onun şu sözü de bundandır:

وَبِنْتُ كَرِيمٍ قَدْ نَكَحْنَا وَلَمْ يَكُنْ ... لَهَا خَاطِبٌ إِلَّا السِّنَانُ وَعَامِلُهْ

Nice asil kızı nikâhladık [cinsel ilişkiye girdik] ki... Mızrak ve mızrak demirinden başka ona dünür olan olmamıştı.

فَالْمُرَادُ بِالنِّكَاحِ فِي هَذَا الْبَيْتِ هُوَ الْوَطْءُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ لَا الْعَقْدُ ; كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهَا خَاطِبٌ إِلَّا السِّنَانُ وَعَامِلُهُ.

Bu beyitteki nikâhtan maksat, akit değil mülk-i yemîn yoluyla cinsel ilişkidir; nitekim bunu "Mızrak ve mızrak demirinden başka ona dünür olan olmamıştı" sözüyle açıkça ifade etmiştir.

وَقَوْلُهُ:

Ve onun şu sözü:

إِذَا سَقَى اللَّهُ قَوْمًا صَوْبَ غَادِيَةٍ ... فَلَا سَقَى اللَّهُ أَهْلَ الْكُوفَةِ الْمَطَرَا

Allah bir toplumu sabah bulutunun sağanağıyla suladığında... Allah Kûfe halkını yağmurla sulamasın!

التَّارِكِينَ عَلَى طُهْرٍ نِسَاءَهُمُ ... وَالنَّاكِحِينَ بِشَطَّيْ دِجْلَةَ الْبَقَرَا

Onlar ki temizlik zamanlarında kadınlarını terk ederler... Ve Dicle'nin iki kıyısında sığırları nikâhlarlar [onlarla cinsi temasta bulunurlar].

وَمَعْلُومٌ أَنَّ نِكَاحَ الْبَقَرِ لَيْسَ مَعْنَاهُ التَّزْوِيجَ.

Malumdur ki sığırların nikâhlanması evlenme akdi demek değildir.

قَالُوا: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ فِي الْآيَةِ غَيْرُ التَّزْوِيجِ، أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَعْنَى النِّكَاحِ فِيهَا التَّزْوِيجَ لَوَجَبَ حَدُّ الْمُتَزَوِّجِ بِزَانِيَةٍ ; لَأَنَّهُ زَانٍ، وَالزَّانِي يَجِبُ حَدُّهُ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ تَزَوَّجَ زَانِيَةً لَا يُحَدُّ حَدَّ الزِّنَى، وَلَوْ كَانَ زَانِيًا لَحُدَّ حَدَّ الزِّنَى، فَافْهَمْ، هَذَا هُوَ حَاصِلُ حُجَجِ مَنْ قَالُوا إِنَّ النِّكَاحَ فِي الْآيَةِ الْوَطْءُ، وَأَنَّ تَزْوِيجَ الْعَفِيفِ الزَّانِيَةَ لَيْسَ بِحَرَامٍ، كَعَكْسِهِ.

Onlar şöyle dediler: Ayetteki nikâhın evlilik akdinden başka bir şey olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur: Şayet oradaki nikâhın manası evlenme akdi olsaydı, zina eden kadınla evlenen kimseye had cezası uygulanması vacip olurdu; çünkü o da zina eden biri olurdu ve zina eden kimseye had vaciptir. Hâlbuki âlimler, zina eden kadınla evlenen kişiye zina haddi uygulanmayacağı konusunda icma etmişlerdir; şayet o zâni olsaydı ona zina haddi uygulanırdı. O halde iyi anla! Ayetteki nikâhın cinsel ilişki olduğunu ve iffetli bir erkeğin zina eden bir kadınla evlenmesinin haram olmadığını -tersinin de öyle olduğunu- söyleyenlerin delillerinin özeti işte budur.

وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ أُخْرَى مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَجُوزُ تَزْوِيجُ الزَّانِي لِعَفِيفَةٍ وَلَا عَكْسُهُ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ، وَاسْتَدَلَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِآيَاتٍ وَأَحَادِيثَ.

İlim ehlinden diğer bir topluluk ise şöyle demiştir: Zina eden bir erkeğin iffetli bir kadınla evlenmesi caiz olmadığı gibi, bunun aksi de caiz değildir. Bu, İmam Ahmed'in mezhebidir; Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. Bu görüşün sahipleri bazı ayet ve hadislerle istidlal etmişlerdir.

فَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي اسْتَدَلُّوا بِهَا هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ [٢٤ \ ٣] قَالُوا: الْمُرَادُ بِالنِّكَاحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: التَّزْوِيجُ، وَقَدْ نَصَّ اللَّهُ عَلَى

İstidlal ettikleri ayetlerden biri, üzerinde durduğumuz şu ayettir; o da Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasıyla evlenmez. Zina eden kadını da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek nikâhlar. Bu, müminlere haram kılınmıştır” [en-Nûr, 24/3] kavlidir. Şöyle demişlerdir: Bu ayetteki nikâhtan maksat evlilik akdidir ve Allah Teâlâ...

تَحْرِيمِهِ فِي قَوْلِهِ: وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا: وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذَلِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى تَزْوِيجِ الزَّانِي بِغَيْرِ الزَّانِيَةِ، أَوِ الْمُشْرِكَةِ وَهُوَ نَصٌّ قُرْآنِيٌّ فِي تَحْرِيمِ نِكَاحِ الزَّانِي الْعَفِيفَةَ، كَعَكْسِهِ.

...{ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Bu, müminlere haram kılınmıştır” kavlinde onun haram olduğunu açıkça belirtmiştir. Demişlerdir ki: { ذَلِكَ } “Bu” kavlindeki işaret, zâni bir erkeğin zâniye veya müşrike olmayan bir kadınla evlenmesine râcidir; bu da zâni bir erkeğin iffetli bir kadınla nikâhlanmasının haram olduğuna dair Kur'anî bir nastır, aynı durum bunun tersi için de geçerlidir.

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي اسْتَدَلُّوا بِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ [٥ \ ٥] قَالُوا: فَقَوْلُهُ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ أَيْ: أَعِفَّاءَ غَيْرَ زُنَاةٍ، وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَةِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ نِكَاحُ الْمُسَافِحِ الَّذِي هُوَ الزَّانِي لِمُحْصَنَةٍ مُؤْمِنَةٍ، وَلَا مُحْصَنَةٍ عَفِيفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ [٤ \ ٢٥] ، فَقَوْلُهُ: مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ أَيْ: عَفَائِفَ غَيْرَ زَانِيَاتٍ، وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَةِ الْآيَةِ، أَنَّهُنَّ لَوْ كُنَّ مُسَافِحَاتٍ غَيْرَ مُحْصَنَاتٍ، لَمَا جَازَ تَزَوُّجُهُنَّ.

İstidlal ettikleri ayetlerden biri de Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ } “Mümin kadınlardan iffetli olanlar ile daha önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da, mehirlerini vermeniz, iffetli olmanız, zina etmemeniz ve gizli dost tutmamanız şartıyla [size helal kılındı]” [el-Mâide, 5/5] kavlidir. Demişlerdir ki: O'nun { مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ } “iffetli olmanız, zina etmemeniz...” sözü, yani iffetli kimseler olarak zina edenlerden olmamanız demektir. Ayetin mefhûm-ı muhalefetinden anlaşılmaktadır ki, müsâfih olan yani zâni bir kimsenin mümin ve muhsana (iffetli) bir kadınla ya da ehl-i kitaptan muhsana ve iffetli bir kadınla evlenmesi caiz değildir. Ve Allah Teâlâ'nın: { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ } “Öyleyse onları, sahiplerinin izniyle ve mehirlerini güzellikle vererek, iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla nikâhlayın” [en-Nisâ, 4/25] kavlinde geçen { مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ } “iffetli yaşamaları, zina etmemeleri...” ifadesi de iffetli olup zina etmeyenler manasındadır. Ayetin mefhûm-ı muhalefetinden anlaşılmaktadır ki onlar iffetsiz ve zina eden kadınlar olsalardı, onlarla evlenmek caiz olmazdı.

وَمِنْ أَدِلَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ جَمِيعَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي سَبَبِ نُزُولِ آيَةِ الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً الْآيَةَ، كُلَّهَا فِي عَقْدِ النِّكَاحِ وَلَيْسَ وَاحِدٌ مِنْهَا فِي الْوَطْءِ، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ أَنَّ صُورَةَ سَبَبِ النُّزُولِ قَطْعِيَّةُ الدُّخُولِ، وَأَنَّهُ قَدْ جَاءَ فِي السُّنَّةِ مَا يُؤَيِّدُ صِحَّةَ مَا قَالُوا فِي الْآيَةِ، مِنْ أَنَّ النِّكَاحَ فِيهَا التَّزْوِيجُ، وَأَنَّ الزَّانِيَ لَا يَتَزَوَّجُ إِلَّا زَانِيَةً مِثْلَهُ، فَقَدْ رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ «: الزَّانِي الْمَجْلُودُ لَا يَنْكِحُ إِلَّا مِثْلَهُ» ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي بُلُوغِ الْمَرَامِ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا: رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ.

Bu görüş sahiplerinin delillerinden biri de şudur: { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasıyla evlenmez...” ayetinin nüzul sebebi hakkında vârid olan bütün hadislerin tamamı nikâh akdi hakkındadır, onlardan hiçbiri cinsel ilişki (vatıy) hakkında değildir. Usul ilminde yerleşmiş kurala göre ise nüzul sebebinin sureti [hükmün kapsamına] kesin olarak dâhildir. Ayrıca sünnette de onların ayet hakkında söylediklerini, yani oradaki nikâhın evlenme akdi olduğunu ve zina edenin ancak kendisi gibi zina eden biriyle evleneceğini teyit eden deliller gelmiştir; nitekim Ebû Hüreyre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kırbaçlanmış zâni, ancak kendisi gibisiyle nikâhlanır.» İbn Hacer Bulûğu'l-Merâm'da Ebû Hüreyre'nin bu hadisi hakkında: "Bunu Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir, ravileri güvenilirdir (sikadır)" demiştir.

وَأَمَّا الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ:

Ayetin nüzul sebebi hakkında vârid olan hadislere gelince:

فَمِنْهَا مَا رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ اسْتَأْذَنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي امْرَأَةٍ يُقَالُ لَهَا أُمُّ مَهْزُولٍ، كَانَتْ تُسَافِحُ، وَتَشْتَرِطُ لَهُ أَنْ تُنْفِقَ عَلَيْهِ، قَالَ: فَاسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ ﷺ أَوْ ذَكَرَ لَهُ أَمْرَهَا، فَقَرَأَ عَلَيْهِ نَبِيُّ اللَّهِ: وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ رَوَاهُ أَحْمَدُ.

Bunlardan biri, Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın rivayet ettiği şu hadistir: Müslümanlardan bir adam, zina eden ve adama bakmayı şart koşan Ümmü Mehzûl adındaki bir kadınla evlenmek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istedi. Dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istedi veya kadının durumunu ona anlattı. Bunun üzerine Allah'ın Nebîsi ona: { وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ } “Zina eden kadını da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek nikâhlar” ayetini okudu. Bunu Ahmed rivayet etmiştir.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» فِي شَرْحِهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ: وَقَدْ عَزَاهُ صَاحِبُ الْمُنْتَقَى لِأَحْمَدَ وَحْدَهُ، وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَخْرَجَهُ أَيْضًا الطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ وَالْأَوْسَطِ، قَالَ فِي مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ: وَرِجَالُ أَحْمَدَ ثِقَاتٌ.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da bu hadisin şerhinde şöyle demiştir: "el-Müntekâ sahibi bunu yalnız Ahmed'e nispet etmiştir. Abdullah b. Amr'ın hadisini Taberânî de el-Kebîr ve el-Evsat'ta rivayet etmiştir. Mecmeu'z-Zevâid'de: 'Ahmed'in ravileri güvenilirdir (sikadır)' denilmiştir."

وَمِنْهَا حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ مَرْثَدَ بْنَ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيَّ كَانَ يَحْمِلُ الْأُسَارَى بِمَكَّةَ، وَكَانَتْ بِمَكَّةَ بَغِيٌّ يُقَالُ لَهَا عَنَاقُ، وَكَانَتْ صَدِيقَتَهُ، قَالَ: فَجِئْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْكِحُ عَنَاقَ؟ قَالَ: فَسَكَتَ عَنِّي، فَنَزَلَتْ: وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ فَدَعَانِي فَقَرَأَهَا عَلَيَّ، وَقَالَ «: لَا تَنْكِحْهَا» ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ.

Bunlardan biri de Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden naklettiği şu hadistir: Mersed b. Ebî Mersed el-Ganevî Mekke'deki esirleri taşırdı. Mekke'de Anâk denilen fahişe bir kadın vardı ve onun dostuydu. [Mersed] dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim ve: "Ey Allah'ın Resûlü, Anâk ile evleneyim mi?" dedim. Dedi ki: Bana karşı sustu; bunun üzerine: { وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ } “Zina eden kadını da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek nikâhlar” ayeti indi. Beni çağırdı, ayeti bana okudu ve: «Onunla evlenme» buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd, Nesâî ve Tirmizî rivayet etmiştir.

قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» فِي كَلَامِهِ عَلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْمُنْتَقَى، وَعَزَاهُ لِأَبِي دَاوُدَ وَالنِّسَائِيِّ وَالتِّرْمِذِيَّ: وَحَدِيثُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ حَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ وَسَاقَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْأَحَادِيثَ الَّتِي ذَكَرْنَا بِأَسَانِيدِهَا، وَقَالَ فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ هَذَا: قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ فِي كِتَابِ النِّكَاحِ مِنْ سُنَنِهِمَا مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْأَخْنَسِ بِهِ.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da el-Müntekâ sahibinin zikredip Ebû Dâvûd, Nesâî ve Tirmizî'ye nispet ettiği Amr b. Şuayb'ın bu hadisi hakkındaki değerlendirmesinde şöyle demiştir: "Amr b. Şuayb hadisini Tirmizî hasen görmüştür." İbn Kesîr de bu ayetin tefsirinde zikrettiğimiz hadisleri senetleriyle birlikte sevk etmiş ve Amr b. Şuayb'ın bu hadisi hakkında şöyle demiştir: "Tirmizî şöyle dedi: Bu, hasen garib bir hadistir, onu sadece bu vecihten bilmekteyiz. Ebû Dâvûd ve Nesâî de bunu Sünen'lerinin Nikâh bölümünde Ubeydullah b. el-Ahnes hadisinden olmak üzere rivayet etmişlerdir."

قَالُوا: فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ وَأَمْثَالُهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ فِي قَوْلِهِ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً أَنَّهُ التَّزْوِيجُ لَا الْوَطْءُ، وَصُورَةُ النُّزُولِ قَطْعِيَّةُ الدُّخُولِ ; كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، قَالُوا: وَعَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ التَّزْوِيجُ، فَتَحْرِيمُ نِكَاحِ الزَّانِيَةِ وَالزَّانِي مَنْصُوصٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.

Dediler ki: Bu ve benzeri hadisler, { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasıyla evlenmez...” kavlindeki nikâhın cinsel ilişki değil evlilik akdi olduğuna delalet etmektedir; nüzul sebebi olan suret de usul ilminde yerleştiği üzere kesin olarak [hükmün kapsamına] dâhildir. Şöyle dediler: Bundan maksadın evlilik akdi olduğu kabul edildiğinde, zina eden kadın ve erkeğin evlenmesinin haram oluşu, Allah Teâlâ'nın: { وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Bu, müminlere haram kılınmıştır” kavlinde açıkça belirtilmiştir (mansustur).

وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي «زَادِ الْمَعَادِ» مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا نِكَاحُ الزَّانِيَةِ فَقَدْ صَرَّحَ اللَّهُ ﷾ بِتَحْرِيمِهِ فِي سُورَةِ «النُّورِ» وَأَخْبَرَ أَنَّ مَنْ نَكَحَهَا فَهُوَ إِمَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ، فَإِنَّهُ إِمَّا أَنْ يَلْتَزِمَ حُكْمَهُ سُبْحَانَهُ، وَيَعْتَقِدَ وُجُوبَهُ عَلَيْهِ أَوْ لَا، فَإِنْ لَمْ يَلْتَزِمْهُ، وَلَمْ يَعْتَقِدْهُ فَهُوَ مُشْرِكٌ، وَإِنِ الْتَزَمَهُ وَاعْتَقَدَ وُجُوبَهُ، وَخَالَفَهُ فَهُوَ زَانٍ، ثُمَّ صَرَّحَ بِتَحْرِيمِهِ، فَقَالَ: وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَخْفَى أَنَّ دَعْوَى النَّسْخِ لِلْآيَةِ بِقَوْلِهِ: وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ [٢٤ \ ٣٢] مِنْ أَضْعَفِ مَا يُقَالُ، وَأَضْعَفُ مِنْهُ حَمْلُ النِّكَاحِ عَلَى الزِّنَى.

İbnü'l-Kayyim Zâdü'l-Meâd'da aynen şöyle demiştir: "Zina eden kadının nikâhlanmasına gelince; Allah Azze ve Celle Nûr Suresi'nde bunu açıkça haram kılmış ve onunla evlenen kimsenin ya bir zâni ya da bir müşrik olduğunu haber vermiştir. Zira o kimse, ya O Sübhânehu'nun hükmüne bağlanıp bunun kendisine vacip olduğuna inanır ya da inanmaz. Eğer buna bağlanmaz ve inanmazsa o bir müşriktir; şayet buna bağlanıp vacip olduğuna inanır da buna muhalefet ederse o bir zânidir. Sonra O, bunun haram olduğunu açıkça belirterek: { وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Bu, müminlere haram kılınmıştır” buyurmuştur. Gizli değildir ki, bu ayetin O'nun: { وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ } “Aranızdaki bekârları evlendirin...” [en-Nûr, 24/32] kavliyle mensuh olduğu iddiası söylenebilecek sözlerin en zayıflarındandır; nikâhı zinaya hamletmek ise bundan daha da zayıftır."

إِذْ يَصِيرُ مَعْنَى الْآيَةِ: الزَّانِي لَا يَزْنِي إِلَّا بِزَانِيَةٍ أَوْ مُشْرِكَةٍ، وَالزَّانِيَةُ لَا يَزْنِي بِهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ، وَكَلَامُ اللَّهِ يَنْبَغِي أَنْ يُصَانَ عَنْ مِثْلِ هَذَا، وَكَذَلِكَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى امْرَأَةٍ بَغِيٍّ مُشْرِكَةٍ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنْ لَفْظِهَا وَسِيَاقِهَا، كَيْفَ وَهُوَ سُبْحَانُهُ إِنَّمَا أَبَاحَ نِكَاحَ الْحَرَائِرِ وَالْإِمَاءِ بِشَرْطِ الْإِحْصَانِ، وَهُوَ الْعِفَّةُ، فَقَالَ:

"Çünkü bu durumda ayetin anlamı şöyle olur: Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik bir kadınla zina eder; zina eden kadınla da ancak zina eden veya müşrik bir erkek zina eder. Hâlbuki Allah'ın kelamının böyle bir şeyden tenzih edilmesi gerekir. Aynı şekilde ayeti müşrik ve fahişe bir kadına hamletmek de lafzından ve bağlamından son derece uzaktır. Nasıl olmasın ki O Sübhânehu hür ve cariye kadınların nikâhlanmasını ancak ihsan (iffetli olma) şartıyla mubah kılmış ve şöyle buyurmuştur:"

فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ [٤ \ ٢٥] ، فَإِنَّمَا أَبَاحَ نِكَاحَهَا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ دُونَ غَيْرِهَا، وَلَيْسَ هَذَا مِنْ دَلَالَةِ الْمَفْهُومِ، فَإِنَّ الْأَبْضَاعَ فِي الْأَصْلِ عَلَى التَّحْرِيمِ، فَيُقْتَصَرُ فِي إِبَاحَتِهَا عَلَى مَا وَرَدَ بِهِ الشَّرْعُ، وَمَا عَدَاهُ فَعَلَى أَصْلِ التَّحْرِيمِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ.

{ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ } “Öyleyse onları, sahiplerinin izniyle ve mehirlerini güzellikle vererek, iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla nikâhlayın” [en-Nisâ, 4/25]. O, onların nikâhını başka durumlarda değil sadece bu halde mubah kılmıştır. Bu durum mefhum delaletinden de değildir; çünkü fercin aslı haramlıktır. Dolayısıyla onların mubah kılınmasında şeriatın bildirdiğiyle yetinilir, bunun dışındakiler ise asıl olan haramlık üzere kalır." İbnü'l-Kayyim'in sözünden kastedilen kısım sona erdi.

وَهَذِهِ الْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَا هِيَ حُجَجُ الْقَائِلِينَ بِمَنْعِ تَزْوِيجِ الزَّانِي الْعَفِيفَةَ كَعَكْسِهِ، وَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَدِلَّتَهُمْ فِي مَسْأَلَةِ نِكَاحِ الزَّانِيَةِ وَالزَّانِي، فَهَذِهِ مُنَاقَشَةُ أَدِلَّتِهِمْ.

Zikrettiğimiz bu deliller, zina eden erkeğin iffetli kadınla evlenmesini -veya bunun tersini- menedenlerin gerekçeleridir. İlim ehlinin zina eden kadın ve erkeğin nikâhı konusundaki görüşlerini ve delillerini öğrendiğine göre, işte onların delillerinin münakaşası:

أَمَّا قَوْلُ ابْنِ الْقَيِّمِ: إِنَّ حَمْلَ الزِّنَا فِي الْآيَةِ عَلَى الْوَطْءِ يَنْبَغِي أَنْ يُصَانَ عَنْ مِثْلِهِ كِتَابُ اللَّهِ، فَيَرُدُّهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَهُوَ فِي الْمَعْرِفَةِ بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ وَبِمَعَانِي الْقُرْآنِ صَحَّ عَنْهُ حَمْلُ الزِّنَى فِي الْآيَةِ عَلَى الْوَطْءِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يُصَانَ عَنْ مِثْلِهِ كِتَابُ اللَّهِ لَصَانَهُ عَنْهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَلَمْ يَقُلْ بِهِ وَلَمْ يَخْفَ عَلَيْهِ أَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يُصَانَ عَنْ مِثْلِهِ.

İbnü'l-Kayyim'in ayetteki zinanın [nikâhın] cinsel ilişkiye hamledilmesinden Allah'ın Kitabı'nın tenzih edilmesi gerektiği yönündeki sözüne gelince; buna şöyle cevap verilir: İbn Abbâs, Arap dilini ve Kur'an'ın manalarını bilmede [zirvede] olmasına rağmen, ayetteki zinanın [nikâhın] cinsel ilişkiye hamledildiği kendisinden sahih olarak rivayet edilmiştir. Şayet Allah'ın Kitabı'nın böyle bir şeyden tenzih edilmesi gerekseydi, İbn Abbâs onu bundan tenzih ederdi, böyle bir şey söylemezdi ve bundan tenzih edilmesi gerektiği hususu ona gizli kalmazdı.

وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي تَفْسِيرِ ابْنِ عَبَّاسٍ لِلزِّنَى فِي الْآيَةِ بِالْوَطْءِ: هُوَ مَعْنًى صَحِيحٌ، انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ عَنْهُ.

İbnü'l-Arabî, İbn Abbâs'ın ayetteki zinayı [nikâhı] cinsel ilişki olarak tefsir etmesi hakkında: "Bu sahih bir manadır" demiştir. Kurtubî'nin ondan yaptığı nakil vasıtasıyla ondan olan iktibas bitti.

وَقَوْلُ ابْنِ الْقَيِّمِ فِي كَلَامِهِ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا عَنْهُ: فَإِنْ لَمْ يَلْتَزِمْهُ، وَلَمْ يَعْتَقِدْهُ فَهُوَ مُشْرِكٌ يُقَالُ فِيهِ: نَعَمْ هُوَ مُشْرِكٌ، وَلَكِنَّ الْمُشْرِكَ لَا يَجُوزُ لَهُ نِكَاحُ الزَّانِيَةِ الْمُسْلِمَةِ، وَظَاهِرُ كَلَامِكَ جَوَازُ ذَلِكَ، وَهُوَ لَيْسَ بِجَائِزٍ فَيَبْقَى إِشْكَالُ ذِكْرِ الْمُشْرِكِ وَالْمُشْرِكَةِ وَارِدًا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ النِّكَاحَ فِي الْآيَةِ التَّزْوِيجُ، كَمَا تَرَى.

İbnü'l-Kayyim'in kendisinden aktardığımız bu sözündeki: "Eğer buna bağlanmaz ve inanmazsa o bir müşriktir" ifadesine karşılık şöyle denir: Evet, o bir müşriktir; ancak müşrikin Müslüman bir zâniye ile evlenmesi caiz değildir. Oysa senin sözünün zahiri bunun caiz olduğunu ima etmektedir ki bu caiz değildir. Dolayısıyla ayetteki nikâhın evlilik akdi olduğu görüşüne göre müşrik ve müşrikenin zikredilmesindeki işkâl, gördüğün gibi varlığını korumaktadır.

وَقَوْلُ ابْنِ الْقَيِّمِ فِي كَلَامِهِ هَذَا: وَلَيْسَ هَذَا مِنْ بَابِ دَلَالَةِ الْمَفْهُومِ، فَإِنَّ الْأَبْضَاعَ فِي الْأَصْلِ عَلَى التَّحْرِيمِ فَيُقْتَصَرُ فِي إِبَاحَتِهَا عَلَى مَا وَرَدَ بِهِ الشَّرْعُ وَمَا عَدَاهُ فَعَلَى أَصْلِ التَّحْرِيمِ يُقَالُ فِيهِ: إِنَّ تَزْوِيجَ الزَّانِيَةِ وَرَدَتْ نُصُوصٌ عَامَّةٌ تَقْتَضِي جَوَازَهُ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ [٤ \ ٢٥] وَهُوَ شَامِلٌ بِعُمُومِهِ لِلزَّانِيَةِ وَالْعَفِيفَةِ وَالزَّانِي وَالْعَفِيفِ، وَقَوْلِهِ: وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ [٢٤ \ ٣٢] فَهُوَ أَيْضًا شَامِلٌ بِعُمُومِهِ لِجَمِيعِ مَنْ ذُكِرَ، وَلِذَا قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: إِنَّ آيَةَ وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى الْآيَةَ، نَاسِخَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً الْآيَةَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْقَوْلُ فِي ذَلِكَ كَمَا قَالَ سَعِيدٌ مِنْ نَسْخِهَا بِهَا.

İbnü'l-Kayyim'in bu sözündeki: "Bu durum mefhum delaleti kabilinden değildir; çünkü fercin aslı haramlıktır, dolayısıyla onların mubah kılınmasında şeriatın bildirdiğiyle yetinilir, bunun dışındakiler ise asıl olan haramlık üzere kalır" ifadesine karşılık şöyle denir: Zina eden kadının evlendirilmesi konusunda, bunun caiz olmasını gerektiren genel naslar vârid olmuştur; Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” [en-Nisâ, 4/24] kavli gibi. Bu genel ifadesiyle zâniye kadını da, iffetli kadını da, zâni erkeği de, iffetli erkeği de kapsamaktadır. Ve O'nun: { وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ } “Aranızdaki bekârları evlendirin...” [en-Nûr, 24/32] kavli de yine genel ifadesiyle adı geçenlerin hepsini kapsamaktadır. Bundan dolayı Saîd b. el-Müseyyeb: { وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى } ayetinin Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً } ayetini neshettiğini söylemiştir. Şâfiî de: "Bu konudaki söz, Saîd'in onunla nesh edildiğine dair söylediği gibidir" demiştir.

وَبِمَا ذَكَرْنَا يَتَّضِحُ أَنَّ دَلَالَةَ قَوْلِهِ: مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ عَلَى الْمَقْصُودِ مِنَ

Zikrettiğimiz bu hususla anlaşılmaktadır ki, { مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ } “iffetli yaşamaları, zina etmemeleri...” kavlinin bahsin maksadına...

الْبَحْثِ مِنْ بَابِ دَلَالَةِ الْمَفْهُومِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ قَرِيبًا ; لِأَنَّ الْعُمُومَاتِ الْمَذْكُورَةَ لَا يَصِحُّ تَخْصِيصُ عُمُومِهَا إِلَّا بِدَلِيلٍ مَنْطُوقًا كَانَ أَوْ مَفْهُومًا، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

...delaleti, az önce açıkladığımız gibi mefhum delaleti kabilindendir. Çünkü zikredilen genel hükümlerin (umumların) tahsisi, daha önce açıklandığı üzere, ancak mantuk veya mefhum bir delil ile sahih olur.

وَأَمَّا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالشَّافِعِيِّ بِأَنَّ آيَةَ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ فَهُوَ مُسْتَبْعَدٌ ; لِأَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي أُصُولِ الشَّافِعِيِّ وَمَالِكٍ وَأَحْمَدَ هُوَ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ نَسْخُ الْخَاصِّ بِالْعَامِّ، وَأَنَّ الْخَاصَّ يَقْضِي عَلَى الْعَامِّ مُطْلَقًا، سَوَاءٌ تَقَدَّمَ نُزُولُهُ عَنْهُ أَوْ تَأَخَّرَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ آيَةَ وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ أَعَمُّ مُطْلَقًا مِنْ آيَةِ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً فَالْقَوْلُ بِنَسْخِهَا لَهَا مَمْنُوعٌ عَلَى الْمُقَرَّرِ فِي أُصُولِ الْأَئِمَّةِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورِينَ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ ذَلِكَ عَلَى الْمُقَرَّرِ فِي أُصُولِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، وَقَدْ يُجَابُ عَنْ قَوْلِ سَعِيدٍ، وَالشَّافِعِيِّ بِالنَّسْخِ بِأَنَّهُمَا فَهِمَاهُ مِنْ قَرِينَةٍ فِي الْآيَةِ، وَهِيَ أَنَّهُ لَمْ يُقَيِّدِ الْأَيَامَى الْأَحْرَارَ بِالصَّلَاحِ، وَإِنَّمَا قَيَّدَ بِالصَّلَاحِ فِي أَيَامَى الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ، وَلِذَا قَالَ بَعْدَ الْآيَةِ: وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ [٢٤ \ ٣٢] .

Saîd b. el-Müseyyeb ve Şâfiî'nin, { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasıyla evlenmez...” ayetinin { وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ } “Aranızdaki bekârları evlendirin...” kavliyle mensuh olduğu yönündeki sözlerine gelince; bu uzak bir ihtimaldir. Çünkü Şâfiî, Mâlik ve Ahmed'in usulünde yerleşmiş kural, hususun (özelin) umum (genel) ile neshinin sahih olmadığı ve özelin ister önce ister sonra insin mutlak olarak genele takdim edileceğidir. Malumdur ki { وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ } ayeti, { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إلَّا زَانِيَةً } ayetinden mutlak olarak daha geneldir. Dolayısıyla onun bunu nesh ettiğini söylemek, adı geçen üç imamın usulünde yerleşmiş kurala göre caiz değildir. Bu durum ancak Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın usulünde yerleşmiş kurala göre caiz olur; nitekim bunu En'âm Suresi'nde açıklamıştık. Saîd ve Şâfiî'nin nesh görüşüne şöyle cevap verilebilir: Onlar bunu ayetteki bir karineden anlamışlardır ki o da ayetin hür bekârları salah (iyi hal) şartıyla kayıtlamayıp, salah şartını sadece köle ve cariyelerin bekârları hakkında kayıtlamış olmasıdır. Bundan dolayı ayetin devamında: { وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ } “ve köleleriniz ile cariyelerinizden salih olanları [evlendirin]” [en-Nûr, 24/32] buyurmuştur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَصْعَبِ الْآيَاتِ تَحْقِيقًا; لِأَنَّ حَمْلَ النِّكَاحِ فِيهَا عَلَى التَّزْوِيجِ، لَا يُلَائِمُ ذِكْرَ الْمُشْرِكَةِ وَالْمُشْرِكِ، وَحَمْلَ النِّكَاحِ فِيهَا عَلَى الْوَطْءِ لَا يُلَائِمُ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِالْآيَةِ، فَإِنَّهَا تُعَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِي الْآيَةِ: التَّزْوِيجُ، وَلَا أَعْلَمُ مَخْرَجًا وَاضِحًا مِنَ الْإِشْكَالِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا مَعَ بَعْضِ تَعَسُّفٍ، وَهُوَ أَنَّ أَصَحَّ الْأَقْوَالِ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ كَمَا حَرَّرَهُ أَبُو الْعَبَّاسِ ابْنُ تَيْمِيَةَ فِي رِسَالَتِهِ فِي عُلُومِ الْقُرْآنِ، وَعَزَاهُ لِأَجِلَّاءِ عُلَمَاءِ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ هُوَ جَوَازُ حَمْلِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ، أَوْ مَعَانِيهِ، فَيَجُوزُ أَنْ تَقُولَ: عَدَا اللُّصُوصُ الْبَارِحَةَ عَلَى عَيْنِ زَيْدٍ، وَتَعْنِي بِذَلِكَ أَنَّهُمْ عَوَّرُوا عَيْنَهُ الْبَاصِرَةَ وَغَوَّرُوا عَيْنَهُ الْجَارِيَةَ، وَسَرَقُوا عَيْنَهُ الَّتِي هِيَ ذَهَبُهُ أَوْ فِضَّتُهُ.

Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu kerim ayet, tahkiki en zor ayetlerdendir; çünkü oradaki nikâhı evlilik akdine hamletmek müşrike ve müşrikin zikredilmesine uymaz; oradaki nikâhı cinsel ilişkiye hamletmek ise ayetle ilgili vârid olan hadislere uymaz, zira o hadisler ayetteki nikâhtan maksadın evlenme akdi olduğunu belirlemektedir. Bu ayetteki işkâlden, ancak bir miktar zorlama (taassuf) ile çıkış yolu bulabiliyorum; o da usulcülerin çoğuna göre en sahih olan görüştür. Nitekim Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye Kur'an İlimleri Risalesi'nde bunu tahkik etmiş ve dört mezhebin önde gelen âlimlerine nispet etmiştir ki bu da müşterek lafzın iki manasına veya birden çok manasına birden hamledilmesinin caiz oluşudur. Mesela: 'Dün gece hırsızlar Zeyd'in ayn'ına saldırdı' deyip bununla onun gören gözünü kör ettiklerini, akan pınarını kuruttuklarını ve altını veya gümüşü olan parasını (ayn) çaldıklarını kastetmen caizdir.

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ النِّكَاحَ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْوَطْءِ وَالتَّزْوِيجِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي أَحَدِهِمَا، مَجَازٌ فِي الْآخَرِ كَمَا أَشَرْنَا لَهُ سَابِقًا، وَإِذَا جَازَ حَمْلُ الْمُشْتَرَكِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ، فَيُحْمَلُ النِّكَاحُ فِي الْآيَةِ عَلَى الْوَطْءِ، وَعَلَى التَّزْوِيجِ مَعًا، وَيَكُونُ ذِكْرُ الْمُشْرِكَةِ وَالْمُشْرِكِ عَلَى تَفْسِيرِ النِّكَاحِ بِالْوَطْءِ دُونَ الْعَقْدِ، وَهَذَا هُوَ نَوْعُ التَّعَسُّفِ الَّذِي أَشَرْنَا لَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunu bildiğinde bil ki nikâh lafzı, daha önce işaret ettiğimiz gibi onun birinde hakikat diğerinde mecaz olduğunu iddia edenlerin aksine, cinsel ilişki ile evlilik akdi arasında müşterek bir lafızdır. Müşterek lafzın iki manasına birden hamledilmesi caiz olduğuna göre, ayetteki nikâh hem cinsel ilişkiye hem de evlilik akdine birlikte hamledilir. Müşrike ve müşrikin zikredilmesi ise nikâhın akit değil cinsel ilişki olarak tefsirine göre olur. İşte işaret ettiğimiz bir miktar zorlama budur; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.

وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى إِبَاحَةِ تَزْوِيجِ الزَّانِيَةِ، وَالْمَانِعُونَ لِذَلِكَ أَقَلُّ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَدِلَّةَ الْجَمِيعِ.

İlim ehlinin çoğu zina eden kadının evlendirilmesinin mubah olduğu görüşündedir; bunu menedenler ise daha azdır. Her iki tarafın delillerini de öğrenmiş oldun.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

Bu Meseleyle İlgili Furuât

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً يَظُنُّهَا عَفِيفَةً، ثُمَّ زَنَتْ وَهِيَ فِي عِصْمَتِهِ أَنَّ أَظْهَرَ الْقَوْلَيْنِ: أَنَّهُ نِكَاحٌ لَا يُفْسَخُ، وَلَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ الدَّوَامُ عَلَى نِكَاحِهَا، وَقَدْ قَالَ بِهَذَا بَعْضُ مَنْ مَنَعَ نِكَاحَ الزَّانِيَةِ مُفَرِّقًا بَيْنَ الدَّوَامِ عَلَى نِكَاحِهَا، وَبَيْنَ ابْتِدَائِهِ، وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ هَذَا بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الْأَحْوَصِ الْجُشَمِيِّ ﵁ أَنَّهُ شَهِدَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَحَمِدَ اللَّهَ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَذَكَرَ وَوَعَظَ، ثُمَّ قَالَ «: اسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا، فَإِنَّهُنَّ عِنْدَكُمْ عَوَانٌ لَيْسَ تَمْلِكُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ، فَإِنْ فَعَلْنَ فَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا» .

Birinci Mesele: Bil ki iffetli zannıyla bir kadınla evlenen, ardından kadın onun nikâhı altındayken zina ederse, iki görüşten daha zahir olanına göre: Bu nikâh feshedilmez ve kadının nikâhını devam ettirmek kocaya haram olmaz. Zina eden kadının nikâhlanmasını menedenlerden bazıları da, evliliği sürdürmek ile sıfırdan nikâh kıymak arasını ayırarak bu görüşü benimsemişlerdir. Bunu söyleyenler Amr b. el-Ahvas el-Cüşemî radıyallâhu anh'ın hadisiyle istidlal etmişlerdir; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Veda Haccı'nda bulunmuştu. [Resûlullah] Allah'a hamdetti, O'na senada bulundu, hatırlattı ve vaaz etti, sonra şöyle buyurdu: «Kadınlar hakkında hayır tavsiye edin; zira onlar sizin yanınızda yardımcılar [esirler] gibidir. Apaçık bir çirkinlik (fuhuş) getirmeleri dışında onlar üzerinde bundan başka bir şeye sahip değilsiniz. Şayet bunu yaparlarsa, onları yataklarında yalnız bırakın ve onları incitmeyecek şekilde dövün. Eğer size itaat ederlerse, artık onların aleyhine bir yol aramayın.»

قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الْأَحْوَصِ هَذَا: أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي الِاسْتِيعَابِ فِي تَرْجَمَةِ عَمْرِو بْنِ الْأَحْوَصِ الْمَذْكُورِ: وَحَدِيثُهُ فِي الْخُطْبَةِ صَحِيحٌ، اهـ، وَحَدِيثُهُ فِي الْخُطْبَةِ هُوَ هَذَا الْحَدِيثُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَذَكَرَ وَوَعَظَ، وَهَذَا التَّذْكِيرُ وَالْوَعْظُ هُوَ الْخُطْبَةُ ; كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.

Şevkânî, Amr b. el-Ahvas'ın bu hadisi hakkında şöyle demiştir: "Bunu İbn Mâce ve Tirmizî rivayet etmiş ve Tirmizî sahih olduğunu belirtmiştir." İbn Abdilberr de el-İstîâb adlı eserinde adı geçen Amr b. el-Ahvas'ın tercüme-i hâlinde: "Onun hutbe hakkındaki hadisi sahihtir" demiştir. [Nakil bitti.] Onun hutbe hakkındaki hadisi işte bu hadistir; zira: "Allah'a hamdetti, O'na senada bulundu, hatırlattı ve vaaz etti" sözü buna delildir. Bilindiği gibi bu hatırlatma ve vaaz hutbenin ta kendisidir.