Binûn

Nûr — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِذَا عُرِفَتْ أَقْوَالُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَحُجَجُهُمْ، فَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ طَائِفَةٍ مِنْهُمْ تُرَجِّحُ قَوْلَهَا عَلَى قَوْلِ الْأُخْرَى.

İlim ehlinin bu meseledeki görüşleri ve delilleri öğrenildiğinde bil ki; onlardan her bir grup, kendi görüşünü diğerinin görüşüne tercih etmektedir.

أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: يُجْمَعُ بَيْنَ الْجَلْدِ وَالرَّجْمِ لِلْمُحْصَنِ، فَقَدْ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ، هُوَ أَرْجَحُ الْأَقْوَالِ، وَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَرَّحَ فِي حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ أَنَّ الْمُحْصَنَ يُجْلَدُ وَيُرْجَمُ بِالْحِجَارَةِ، فَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، فَلَا يُعَارَضُ بِعَدَمِ ذِكْرِ الْجَلْدِ فِي قِصَّةِ مَاعِزٍ، وَالْجُهَنِيَّةِ، وَالْغَامِدِيَّةِ، وَالْيَهُودِيِّيْنِ ; لِأَنَّ مَا صَرَّحَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ لَا يُعْدَلُ عَنْهُ بِأَمْرٍ مُحْتَمَلٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَلْدُ وَقَعَ لِمَاعِزٍ وَمَنْ ذُكِرَ مَعَهُ وَلَمْ يَذْكُرْهُ الرُّوَاةُ ; لِأَنَّ عَدَمَ ذِكْرِهِ لَا يَدُلُّ دَلَالَةً قَطْعِيَّةً عَلَى عَدَمِ وُقُوعِهِ، لِأَنَّ الرَّاوِيَ قَدْ يَتْرُكُهُ لِظُهُورِهِ، وَأَنَّهُ مَعْرُوفٌ عِنْدَ النَّاسِ جَلْدُ الزَّانِي، قَالُوا: وَالْمُحْصَنُ دَاخِلٌ قَطْعًا فِي عُمُومِ الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ [٢٤ \ ٢] ، وَهَذَا الْعُمُومُ الْقُرْآنِيُّ لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ، إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَعَدَمُ ذِكْرِ الْجَلْدِ مَعَ الرَّجْمِ لَا يُعَارِضُ الْأَدِلَّةَ الصَّرِيحَةَ فِي الْقُرْآنِ، وَالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ، قَالُوا: وَعَمَلُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ ﵁ بِهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُنْسَخْ، وَلَمْ يُعْلَمْ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الصَّحَابَةِ أَنْكَرَ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَلَا تَخْفَى قُوَّةُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ الَّذِي اسْتَدَلَّ بِهِ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ.

Muhsan (evli) olan kimse için celde ile recmin bir arada uygulanacağını söyleyenler şöyle demişlerdir: Bu görüş, görüşlerin en tercihe şayan olanıdır ve ondan dönülmemesi gerekir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh hadisinde muhsan kimseye celde vurulacağını ve taşlarla recmedileceğini açıkça ifade etmiştir. Dolayısıyla bu, ihtilaf mahallinde sarih ve sahih bir hadistir; Mâiz, el-Cüheniyye, el-Gāmidiyye ve iki Yahudi kıssasında celdenin zikredilmemiş olmasıyla ona karşı konulamaz. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıkça belirttiği husustan ihtimalli bir durum sebebiyle vazgeçilemez. Celdenin Mâiz'e ve onunla birlikte anılan kimselere uygulanmış olması ve ravilerin bunu zikretmemiş olması da mümkündür; zira zikredilmemesi, vuku bulmadığına kesin olarak delalet etmez. Çünkü ravi, açıklığı sebebiyle ve zina edene celde vurulması insanlarca bilinen bir husus olduğu için bunu terk etmiş olabilir. Dediler ki: Muhsan olan kimse de kesinlikle { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” [en-Nûr: 2] ayetinin umumuna (genel kapsamına) dâhildir. Kur'an'daki bu umumdan, ancak kendisine başvurulması zorunlu olan bir delille dönülebilir. Recimle birlikte celdenin zikredilmemiş olması, Kur'an'daki ve sahih sünnetteki sarih delillerle çelişmez. Dediler ki: Müminlerin emiri Ali radıyallâhu anh'ın, onun [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in] vefatından sonra bununla amel etmesi de neshedilmediğine delildir ve sahâbeden hiç kimsenin ona karşı çıktığı bilinmemektedir. Bu görüş sahiplerinin getirdiği bu istidlalin gücü gizli kalmayacak kadar açıktır.

وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: بِأَنَّ الْمُحْصَنَ يُرْجَمُ فَقَطْ وَلَا يُجْلَدُ، فَقَدْ رَجَّحُوا أَدِلَّتَهُمْ بِأَنَّهَا مُتَأَخِّرَةٌ عَنْ حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، الَّذِي فِيهِ التَّصْرِيحُ بِالْجَمْعِ بَيْنَ الرَّجْمِ وَالْجَلْدِ، وَالْعَمَلُ بِالْمُتَأَخِّرِ أَوْلَى، وَالْحَقُّ أَنَّهَا مُتَأَخِّرَةٌ عَنْ حَدِيثِ عُبَادَةَ الْمَذْكُورِ ; كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﷺ «: قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا» ، فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ حَدِيثَ عُبَادَةَ، هُوَ أَوَّلُ نَصٍّ وَرَدَ فِي حَدِّ الزِّنَا كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ مِنَ الْغَايَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا [٤ \ ١٥] ، قَالُوا: وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْجَلْدِ وَالرَّجْمِ مَنْسُوخٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي قِصَّةِ الْعَسِيفِ الَّذِي زَنَى بِامْرَأَةِ الرَّجُلِ الَّذِي كَانَ أَجِيرًا عِنْدَهُ «: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ» ، وَهَذَا قَسَمٌ مِنْهُ ﷺ أَنَّهُ يَقْضِي بَيْنَهُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي أَقْسَمَ عَلَى أَنَّهُ قَضَاءٌ بِكِتَابِ اللَّهِ «: وَاغْدُ يَا أُنَيْسُ إِلَى امْرَأَةِ هَذَا، فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا» ، قَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ «: فَإِنِ اعْتَرَفَتْ» شَرْطٌ، وَقَوْلَهُ «: فَارْجُمْهَا» جَزَاءُ هَذَا الشَّرْطِ، فَدَلَّ الرَّبْطُ بَيْنَ الشَّرْطِ، وَجَزَائِهِ عَلَى أَنَّ جَزَاءَ اعْتِرَافِهَا هُوَ الرَّجْمُ وَحْدَهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ قَضَاءٌ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى.

Muhsan olan kimsenin yalnızca recmedileceğini ve celde vurulmayacağını söyleyenlere gelince; onlar delillerinin, recim ile celdenin bir arada uygulanacağını açıkça bildiren Ubâde b. es-Sâmit hadisinden sonra (müteahhir) olduğunu öne sürerek tercihte bulunmuşlardır; sonraki ile amel etmek ise daha evladır. Hak olan şu ki, bu rivayetler zikredilen Ubâde hadisinden sonradır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah onlar için bir yol kıldı» buyurması da buna delalet etmektedir. Bu da Ubâde hadisinin zina haddi hususunda varit olan ilk nass olduğuna delildir; nitekim Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا } “...ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlar için bir yol kılıncaya kadar” [en-Nisâ: 15] kavlindeki gaye (son sınır) bildiren ifadeden bu açıktır. Dediler ki: Celde ile recmi birleştirmenin mensuh olduğuna dair en sarih delillerden biri de, yanında ücretli çalışan adamın karısıyla zina eden işçi (asîf) kıssasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki, aranızda Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğim» buyurmuş olmasıdır. Bu, aralarında Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğine dair Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir yemindir. Sonra Allah'ın Kitabı ile bir hüküm olduğuna yemin ettiği bu hadiste: «Ey Üneys! Bu adamın karısına sabahleyin git; şayet itiraf ederse onu recmet» buyurmuştur. Dediler ki: Onun «şayet itiraf ederse» buyruğu şart, «onu recmet» buyruğu ise bu şartın cezasıdır (cevabıdır). Şart ile cevabı arasındaki bu bağ, itirafının cezasının yalnızca recim olduğuna ve bunun Yüce Allah'ın Kitabı ile bir hüküm olduğuna delalet etmiştir.

وَهَذَا دَلِيلٌ مِنْ لَفْظِ النَّبِيِّ الصَّرِيحِ عَلَى أَنَّ جَزَاءَ اعْتِرَافِهَا بِالزِّنَا هُوَ رَجْمُهَا فَقَطْ، فَرَبَطَ هَذَا الْجَزَاءَ بِهَذَا الشَّرْطِ أَقْسَمَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهُ قَضَاءٌ بِكِتَابِ اللَّهِ وَهُوَ مُتَأَخِّرٌ عَنْ حَدِيثِ عُبَادَةَ، لِمَا قَدَّمْنَا.

Bu, Peygamber'in sarih lafzından, kadının zinayı itiraf etmesinin cezasının yalnızca recmedilmesi olduğuna dair bir delildir. Bu cezanın bu şarta bağlanması hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bunun Allah'ın Kitabı ile verilmiş bir hüküm olduğuna yemin etmiştir ve önceden açıkladığımız üzere bu, Ubâde hadisinden sonradır.

وَهَذَا الدَّلِيلُ أَيْضًا قَوِيٌّ جِدًّا، لِأَنَّ فِيهِ إِقْسَامَهُ ﷺ بِأَنَّ الِاعْتِرَافَ بِالزِّنَا مِنَ الْمُحْصَنِ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الرَّجْمُ، وَلَا يَخْلُو هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ ﷺ اقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ «: فَارْجُمْهَا» ، أَوْ يَكُونُ قَالَ مَعَ ذَلِكَ فَاجْلِدْهَا، وَتَرَكَ الرَّاوِي الْجَلْدَ، فَإِنْ كَانَ قَدِ اقْتَصَرَ عَلَى الرَّجْمِ، فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نَسْخِ الْجَلْدِ ; لِأَنَّهُ جَعَلَ جَزَاءَ الِاعْتِرَافِ الرَّجْمَ وَحْدَهُ ; لِأَنَّ رَبْطَ الْجَزَاءِ بِالشَّرْطِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ دَلَالَةً لَفْظِيَّةً لَا دَلَالَةَ سُكُوتٍ، وَإِنْ كَانَ قَالَ مَعَ الرَّجْمِ: وَاجْلِدْهَا، وَحَذَفَ الرَّاوِي الْجَلْدَ، فَإِنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْحَذْفِ مَمْنُوعٌ ; لِأَنَّ حَذْفَ بَعْضِ جَزَاءِ الشَّرْطِ مُخِلٌّ بِالْمَعْنَى مُوهِمٌ غَيْرَ الْمُرَادِ، وَالْحَذْفُ إِنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مَمْنُوعٌ، وَلَا يَجُوزُ لِلرَّاوِي أَنْ يَفْعَلَهُ وَالرَّاوِي عَدْلٌ فَلَنْ يَفْعَلَهُ.

Bu delil de gayet güçlüdür; zira onda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in muhsan kimsenin zinayı itiraf etmesine recmin terettüp edeceğine dair yemini vardır. Bu hadis iki durumdan hali değildir: Ya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yalnızca «onu recmet» sözüyle yetinmiştir ya da bununla beraber «ona celde vur» demiş ve ravi celdeyi terk etmiştir. Şayet sadece recimle yetinmişse, bu celdenin neshedildiğine delalet eder; çünkü itirafın cezasını tek başına recim kılmıştır; nitekim şartın cezaya bağlanması sükût delaletiyle değil, lafzi bir delaletle buna işaret eder. Şayet recim ile birlikte «ve ona celde vur» demiş ve ravi celdeyi hazfetmiş (düşürmüş) ise, bu tür bir hazif caiz değildir; çünkü şartın cezasının bir kısmını hazfetmek manayı bozar ve muradın gayrısını vehmettirir. Şayet böyle bir hazif söz konusuysa bu yasaktır ve ravinin bunu yapması caiz değildir; ravi ise adil olduğuna göre bunu yapmaz.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] ، أَنَّهُ لَا تَعَارُضَ بَيْنَ نَصَّيْنِ، مَعَ اخْتِلَافِ زَمَنِهِمَا ; كَمَا هُوَ التَّحْقِيقُ.

Bizler En'âm Suresi'nde, { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde bulamıyorum...” [el-En'âm: 145] ayetini açıklarken zamanları farklı iki nass arasında -tahkik ehlinin benimsediği üzere- bir tezat (çelişki) olamayacağını açıklamıştık.

وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّالِثُ وَهُوَ الْفَرْقُ بَيْنَ الشَّيْخِ وَالشَّابِّ، وَإِنْ وَجَهَّهُ ابْنُ حَجَرٍ بِمَا ذَكَرْنَا، لَا يَخْفَى سُقُوطُهُ.

Üçüncü görüşe, yani yaşlı ile genç arasındaki farka gelince; İbn Hacer bunu zikrettiğimiz şekilde gerekçelendirmiş olsa da, onun hükümsüzlüğü gizli kalmayacak kadar açıktır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: دَلِيلُ كُلٍّ مِنْهُمَا قَوِيٌّ، وَأَقْرَبُهُمَا عِنْدِي: أَنَّهُ يُرْجَمُ فَقَطْ، وَلَا يُجْلَدُ مَعَ الرَّجْمِ لِأُمُورٍ:

Bu satırları kaleme alan [müellif] -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- dedi ki: Bu iki görüşün her birinin delili güçlüdür. Bana göre en yakın olanı şudur: Muhsan kimse sadece recmedilir, şu gerekçelerden ötürü recimle birlikte celde vurulmaz:

مِنْهَا: أَنَّهُ قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَمِنْهَا: أَنَّ رِوَايَاتِ الِاقْتِصَارِ عَلَى الرَّجْمِ فِي قِصَّةِ مَاعِزٍ، وَالْجُهَنِيَّةِ، وَالْغَامِدِيَّةِ، وَالْيَهُودِيِّيْنِ، كُلَّهَا مُتَأَخِّرَةٌ بِلَا شَكٍّ عَنْ حَدِيثِ عُبَادَةَ، وَقَدْ يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ فِي كُلٍّ مِنْهَا الْجَلْدُ مَعَ الرَّجْمِ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ أَحَدٌ مِنَ الرُّوَاةِ مَعَ تَعَدُّدِ طُرُقِهَا.

Bunlardan biri: Bu, ilim ehli cumhurunun görüşüdür. Diğeri: Mâiz, el-Cüheniyye, el-Gāmidiyye ve iki Yahudi kıssasında sadece recimle yetinildiğini bildiren rivayetlerin tamamı şüphesiz Ubâde hadisinden sonradır; rivayet yollarının çokluğuna rağmen bunların hepsinde recimle birlikte celdenin bulunması ve ravilerden hiçbirinin bunu zikretmemiş olması uzak bir ihtimaldir.

وَمِنْهَا: أَنَّ قَوْلَهُ الثَّابِتَ فِي الصَّحِيحِ «: وَاغْدُ يَا أُنَيْسُ إِلَى امْرَأَةِ هَذَا، فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا» ، تَصْرِيحٌ مِنْهُ ﷺ بِأَنَّ جَزَاءَ اعْتِرَافِهَا رَجْمُهَا، وَالَّذِي يُوجَدُ بِالشَّرْطِ هُوَ الْجَزَاءُ، وَهُوَ فِي الْحَدِيثِ الرَّجْمُ فَقَطْ.

Bunlardan biri: Sahih hadiste sabit olan «Ey Üneys! Bu adamın karısına sabahleyin git; şayet itiraf ederse onu recmet» buyruğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kadının itirafının cezasının recmedilmesi olduğuna dair açık bir beyandır; şarta bağlı olarak var olan şey ise cezadır ve bu da hadiste yalnızca recimdir.

وَمِنْهَا: أَنَّ جَمِيعَ الرِّوَايَاتِ الْمَذْكُورَةِ الْمُقْتَضِيَةِ لِنَسْخِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْجَلْدِ وَالرَّجْمِ عَلَى أَدْنَى الِاحْتِمَالَاتِ لَا تَقِلُّ عَنْ شُبْهَةٍ، وَالْحُدُودُ تُدْرَأُ بِالشُّبُهَاتِ.

Bunlardan biri: Celde ile recmin bir arada uygulanmasının neshedilmesini gerektiren mezkûr rivayetlerin tamamı en düşük ihtimalle bir şüpheden aşağı kalmaz; had cezaları ise şüphelerle düşürülür.

وَمِنْهَا: أَنَّ الْخَطَأَ فِي تَرْكِ عُقُوبَةٍ لَازِمَةٍ أَهْوَنُ مِنَ الْخَطَأِ فِي عُقُوبَةٍ غَيْرِ لَازِمَةٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunlardan biri: Gerekli olan bir cezayı terk etmedeki hata, gerekli olmayan bir cezayı vermedeki hatadan daha ehvendir. İlim Yüce Allah katındadır.

قَالَ بَعْضُهُمْ: وَيُؤَيِّدُهُ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّ الْقَتْلَ بِالرَّجْمِ أَعْظَمُ الْعُقُوبَاتِ فَلَيْسَ فَوْقَهُ عُقُوبَةٌ، فَلَا دَاعِيَ لِلْجَلْدِ مَعَهُ ; لِانْدِرَاجِ الْأَصْغَرِ فِي الْأَكْبَرِ.

Onlardan bazıları şöyle demiştir: Mana yönünden bunu destekleyen husus şudur: Recim ile öldürmek en büyük cezadır, onun üzerinde bir ceza yoktur; dolayısıyla küçüğün büyüğe dâhil olması sebebiyle onunla birlikte celdeye gerek yoktur.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Bu meseleyle ilgili fıkhî fer'î meseleler:

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: إِذَا ثَبَتَ الزِّنَا عَلَى الزَّانِي فَظَنَّ الْإِمَامُ أَنَّهُ بِكْرٌ فَجَلَدَهُ مِائَةً، ثُمَّ ثَبَتَ بَعْدَ جَلْدِهِ أَنَّهُ مُحْصَنٌ فَإِنَّهُ يُرْجَمُ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي هَذَا، وَقَدْ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ﵀ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ: ثَنَا (ح) وَثَنَا ابْنُ السَّرْحِ الْمَعْنَى، قَالَ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ ﵁: أَنَّ رَجُلًا زَنَى بِامْرَأَةٍ فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ، فَجُلِدَ الْحَدَّ، ثُمَّ أُخْبِرَ أَنَّهُ مُحْصَنٌ، فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ مَوْقُوفًا عَلَى جَابِرٍ، وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ بِنَحْوِ ابْنِ وَهْبٍ، لَمْ يَذْكُرِ النَّبِيَّ ﷺ، قَالَ: إِنَّ رَجُلًا زَنَى فَلَمْ يُعْلَمْ بِإِحْصَانِهِ، فَجُلِدَ ثُمَّ عُلِمَ بِإِحْصَانِهِ فَرُجِمَ.

Birinci fer': Zina edenin zinası sabit olduğunda devlet başkanı onun bekâr olduğunu sanıp yüz celde vursa, celdeden sonra muhsan (evli) olduğu anlaşılsa o kimse recmedilir; bu hususta ihtilaf edilmemesi gerekir. Ebû Dâvûd rahimehullâh Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Kuteybe b. Saîd rivayet etti, dedi ki: Bize (h) [tahvil], bize İbnü's-Serh rivayet etti mana olarak dedi ki: Bize Abdullah b. Vehb, İbn Cüreyc'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir radıyallâhu anh'tan haber verdi: «Bir adam bir kadınla zina etti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında emretti ve ona had cezası olarak celde vuruldu. Sonra onun muhsan olduğu haber verilince emretti ve recmedildi.» Ebû Dâvûd dedi ki: Bu hadisi Muhammed b. Bekr el-Bursânî, İbn Cüreyc'den Câbir'e mevkuf olarak rivayet etti; Ebû Âsım da İbn Cüreyc'den İbn Vehb'in rivayeti benzeri şekilde rivayet etti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i zikretmeyerek şöyle dedi: «Bir adam zina etti, muhsan olduğu bilinmedi ve celde vuruldu, sonra muhsan olduğu anlaşılınca recmedildi.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ أَبُو يَحْيَى الْبَزَّازُ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ: أَنَّ رَجُلًا زَنَى بِامْرَأَةٍ فَلَمْ يُعْلَمْ بِإِحْصَانِهِ فَجُلِدَ، ثُمَّ عُلِمَ بِإِحْصَانِهِ فَرُجِمَ، اهـ مِنْ سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ.

Bize Muhammed b. Abdirrahîm Ebû Yahyâ el-Bezzâz rivayet etti, bize Ebû Âsım İbn Cüreyc'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den haber verdi: «Bir adam bir kadınla zina etti, muhsan olduğu bilinmedi ve celde vuruldu; sonra muhsan olduğu anlaşılınca recmedildi.» Ebû Dâvûd'un Sünen'inden bitti.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» فِي حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ هَذَا، مَا نَصُّهُ: حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ سَكَتَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ وَالْمُنْذِرِيُّ، وَقَدَّمْنَا فِي أَوَّلِ الْكِتَابِ أَنَّ مَا سَكَتَا عَنْهُ، فَهُوَ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ بِهِ، وَقَدْ أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْهُ مِنْ طَرِيقَيْنِ، وَرِجَالُ إِسْنَادِهِ رِجَالُ الصَّحِيحِ، وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا النَّسَائِيُّ، اهـ مِنْهُ.

Şevkânî rahimehullâh, Neylü'l-Evtâr'da Ebû Dâvûd'un bu hadisi hakkında aynen şöyle demiştir: Câbir b. Abdillâh hadisi hakkında Ebû Dâvûd ve Münzirî sükût etmişlerdir (hüküm belirtmemişlerdir); kitabın başında onların sükût ettikleri rivayetlerin delil getirilmeye elverişli olduğunu belirtmiştik. Ebû Dâvûd bunu ondan iki yolla tahriç etmiştir ve isnadının ravileri Sahîh'in ravileridir; bunu Nesâî de tahriç etmiştir. Ondan [nakil] bitti.

الْفَرْعُ الثَّانِي: قَدْ قَدَّمْنَا فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ: أَنَّ الْحَامِلَ مِنَ الزِّنَا لَا تُرْجَمُ، حَتَّى تَضَعَ حَمْلَهَا وَتَفْطِمَهُ، أَوْ يُوجَدَ مَنْ يَقُومُ بِرَضَاعِهِ ; لِأَنَّ رَجْمَهَا وَهِيَ حَامِلٌ فِيهِ إِهْلَاكُ جَنِينِهَا الَّذِي فِي بَطْنِهَا وَهُوَ لَا ذَنْبَ لَهُ، فَلَا يَجُوزُ قَتْلُهُ، وَهُوَ وَاضِحٌ مِمَّا تَقَدَّمَ.

İkinci fer': Sahih rivayetlerde açıkladığımız üzere: Zinadan gebe kalan kadın doğuruncaya, çocuğunu sütten kesinceye yahut onu emzirecek biri bulununcaya kadar recmedilmez; zira gebe iken recmedilmesi, karnındaki hiçbir günahı olmayan cenininin helak edilmesine sebep olur; bu yüzden onu öldürmek caiz değildir ve bu durum geçen açıklamalardan açıkça anlaşılmaktadır.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِيمَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الرَّجْمُ، هَلْ يُحْفَرُ لَهُ أَوْ لَا يُحْفَرُ لَهُ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يُحْفَرُ لَهُ مُطْلَقًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُحْفَرُ لِمَنْ زَنَى مُطْلَقًا، وَقِيلَ:

Üçüncü fer': Bil ki ulema, üzerine recim vacip olan kimse için çukur kazılıp kazılmayacağı hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: 'Mutlak olarak çukur kazılmaz' demiş, bazıları ise: 'Zina eden kimse için mutlak olarak çukur kazılır' demiştir. Şöyle de denilmiştir:

يُحْفَرُ لِلْمَرْأَةِ إِنْ كَانَ الزِّنَا ثَابِتًا بِالْبَيِّنَةِ دُونَ الْإِقْرَارِ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: بِأَنَّ الْمَرْجُومَ لَا يُحْفَرُ لَهُ بِمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي قِصَّةِ رَجْمِ مَاعِزٍ، وَلَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ فِي الْمُرَادِ مِنَ الْحَدِيثِ، قَالَ: فَمَا أَوْثَقْنَاهُ، وَلَا حَفَرْنَا لَهُ. . . الْحَدِيثَ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ مِنْ أَبِي سَعِيدٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّهُمْ لَمْ يَحْفِرُوا لَهُ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِ أَبِي سَعِيدٍ:

Zina ikrar ile değil de beyyine (şahit) ile sabit olmuşsa kadın için çukur kazılır. Recmedilecek kimse için çukur kazılmayacağını söyleyenler, Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Mâiz'in recmedilmesi kıssasında Ebû Saîd el-Hudrî'den sabit olan rivayetle delil getirmişlerdir; hadisten kastedilen hususta Müslim'in Sahîh'indeki lafzı şöyledir: «Biz onu ne bağladık ne de onun için çukur kazdık...» hadisi. Bu sahih hadiste Ebû Saîd'in açıkça belirttiğine göre onlar onun için çukur kazmamışlardır. Nevevî Şerhu Müslim'de, Ebû Saîd'in:

فَمَا أَوْثَقْنَاهُ، وَلَا حَفَرْنَا لَهُ مَا نَصُّهُ: وَفِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، فَلَمَّا كَانَ الرَّابِعَةُ حَفَرَ لَهُ حُفْرَةً ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ، وَذَكَرَ بَعْدَهُ فِي حَدِيثِ الْغَامِدِيَّةِ، ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَحُفِرَ لَهَا إِلَى صَدْرِهَا، وَأَمَرَ النَّاسَ فَرَجَمُوهَا. أَمَّا قَوْلُهُ: فَمَا أَوْثَقْنَاهُ فَهَكَذَا الْحُكْمُ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ، وَأَمَّا الْحَفْرُ لِلْمَرْجُومِ وَالْمَرْجُومَةِ فَفِيهِ مَذَاهِبُ لِلْعُلَمَاءِ.

«Biz onu ne bağladık ne de onun için çukur kazdık» sözünü açıklarken aynen şöyle demiştir: Sahîh-i Müslim'deki diğer rivayette ise: 'Dördüncü [ikrarı] olunca onun için bir çukur kazdı, sonra emretti ve recmedildi' denmektedir. Bundan sonra Gāmidli kadının hadisinde ise: 'Sonra onun hakkında emretti ve göğsüne kadar onun için çukur kazıldı, insanlara emretti onlar da onu recmettiler' ifadesi zikredilmiştir. Ebû Saîd'in: 'Biz onu bağlamadık' sözüne gelince, fakihler nezdindeki hüküm böyledir. Recmedilecek erkek ve kadın için çukur kazılmasına gelince, bu konuda âlimlerin mezhepleri (görüşleri) vardır:

قَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ ﵃ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُمْ: لَا يُحْفَرُ لِوَاحِدٍ مِنْهُمَا.

Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed radıyallâhu anhum'dan meşhur olan görüşe göre: İkisinden hiçbiri için çukur kazılmaz.

وَقَالَ قَتَادَةُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَبُو يُوسُفَ، وَأَبُو حَنِيفَةَ فِي رِوَايَةٍ: يُحْفَرُ لَهُمَا.

Katâde, Ebû Sevr, Ebû Yûsuf ve bir rivayette Ebû Hanîfe: 'Her ikisi için de çukur kazılır' demişlerdir.

وَقَالَ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ: يُحْفَرُ لِمَنْ يُرْجَمُ بِالْبَيِّنَةِ لَا مَنْ يُرْجَمُ بِالْإِقْرَارِ.

Mâlikîlerden bazıları şöyle demiştir: Çukur, beyyine (şahitlik) ile recmedilen kimse için kazılır, ikrar ile recmedilen kimse için kazılmaz.

وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَقَالُوا: لَا يُحْفَرُ لِلرَّجُلِ سَوَاءٌ ثَبَتَ زِنَاهُ بِالْبَيِّنَةِ أَمْ بِالْإِقْرَارِ.

Bizim [Şâfiî] ashabımıza gelince şöyle demişlerdir: Zinası ister beyyine ile ister ikrar ile sabit olsun, erkek için çukur kazılmaz.

وَأَمَّا الْمَرْأَةُ فَفِيهَا ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ لِأَصْحَابِنَا:

Kadına gelince, bu hususta ashabımıza ait üç görüş (vecih) vardır:

أَحَدُهَا: يُسْتَحَبُّ الْحَفْرُ لَهَا إِلَى صَدْرِهَا، لِيَكُونَ أَسْتَرَ لَهَا.

Birincisi: Daha iyi örtünmesini sağlamak için göğsüne kadar çukur kazılması müstehaptır.

وَالثَّانِي: لَا يُسْتَحَبُّ وَلَا يُكْرَهُ، بَلْ هُوَ إِلَى خِيَرَةِ الْإِمَامِ.

İkincisi: Ne müstehaptır ne de mekruhtur; bilakis bu durum devlet başkanının tercihine kalmıştır.

وَالثَّالِثُ: وَهُوَ الْأَصَحُّ إِنْ ثَبَتَ زِنَاهَا بِالْبَيِّنَةِ اسْتُحِبَّ، وَإِنْ ثَبَتَ بِالْإِقْرَارِ فَلَا، لِيُمْكِنَهَا الْهَرَبُ إِنْ رَجَعَتْ. فَمَنْ قَالَ بِالْحَفْرِ لَهُمَا احْتَجَّ بِأَنَّهُ حُفِرَ لِلْغَامِدِيَّةِ، وَكَذَا لِمَاعِزٍ فِي رِوَايَةٍ، وَيُجِيبُ هَؤُلَاءِ عَنِ الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى فِي مَاعِزٍ أَنَّهُ لَمْ يُحْفَرْ لَهُ، أَنَّ الْمُرَادَ حَفِيرَةٌ عَظِيمَةٌ أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ مِنْ تَخْصِيصِ الْحَفِيرَةِ.

Üçüncüsü ve en sahih olanı: Şayet zinası beyyine ile sabit olmuşsa müstehaptır; ikrar ile sabit olmuşsa [ikrarından] dönerse kaçabilmesine imkân tanımak için çukur kazılmaz. Her ikisi için çukur kazılacağını söyleyen kimse, Gāmidli kadın için çukur kazıldığı ve bir rivayette Mâiz için de kazıldığı ile delil getirmiştir. Bu âlimler, Mâiz hakkında çukur kazılmadığına dair diğer rivayete; kastedilenin büyük bir çukur olduğu veya çukurun nitelenmesi gibi cevaplar verirler.

وَأَمَّا مَنْ قَالَ: لَا يُحْفَرُ فَاحْتَجَّ بِرِوَايَةِ مَنْ رَوَى: فَمَا أَوْثَقْنَاهُ، وَلَا حَفَرْنَا لَهُ، وَهَذَا الْمَذْهَبُ ضَعِيفٌ ; لِأَنَّهُ مُنَابِذٌ لِحَدِيثِ الْغَامِدِيَّةِ وَلِرِوَايَةِ الْحَفْرِ لِمَاعِزٍ.

Çukur kazılmaz diyen kimseye gelince; 'Biz onu ne bağladık ne de onun için çukur kazdık' rivayetini nakleden kişinin rivayetiyle delil getirmiştir. Bu mezhep zayıftır; zira Gāmidli kadının hadisine ve Mâiz için çukur kazıldığı rivayetine aykırıdır.

وَأَمَّا مَنْ قَالَ بِالتَّخْيِيرِ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، فَيَحْمِلُ رِوَايَةَ الْحَفْرِ لِمَاعِزٍ عَلَى أَنَّهُ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، وَهَذَا تَأْوِيلٌ ضَعِيفٌ، وَمِمَّا احْتَجَّ بِهِ مَنْ تَرَكَ الْحَفْرَ حَدِيثُ

Muhayyer olduğunu söyleyenin durumu açıktır. Erkek ile kadın arasında ayrım yapan kimse ise Mâiz için çukur kazıldığı rivayetini caiz olduğunu beyan etmeye hamleder; bu ise zayıf bir tevilidir. Çukur kazmayı terk edenlerin delil getirdiği hususlardan biri de

الْيَهُودِيَّيْنِ الْمَذْكُورُ بَعْدَ هَذَا، وَقَوْلُهُ جَعَلَ يَجْنَأُ عَلَيْهَا، وَلَوْ حَفَرَ لَهُمَا لَمْ يَجْنَأْ عَلَيْهَا، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ فِي حَدِيثِ مَاعِزٍ: فَلَمَّا أَذْلَقَتْهُ الْحِجَارَةُ هَرَبَ، وَهَذَا ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ لَمْ تَكُنْ حُفْرَةً وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ، وَقَدْ ذَكَرَ فِيهِ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَبَيَّنَ حُجَجَهُمْ، وَنَاقَشَهَا، وَقَدْ ذَكَرَ فِي كَلَامِهِ، أَنَّ الْمَشْهُورَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ عَدَمُ الْحَفْرِ لِلرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَشْهُورَ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ الْحَفْرُ لِلْمَرْأَةِ دُونَ الرَّجُلِ، وَأَنَّهُ لَوْ تُرِكَ الْحَفْرُ لَهُمَا مَعًا فَلَا بَأْسَ، قَالَ صَاحِبُ كَنْزِ الدَّقَائِقِ فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ: وَيُحْفَرُ لَهَا فِي الرَّجْمِ لَا لَهُ، وَقَالَ شَارِحُهُ فِي تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ: وَلَا بَأْسَ بِتَرْكِ الْحَفْرِ لَهُمَا ; لِأَنَّهُ ﵊ لَمْ يَأْمُرْ بِذَلِكَ اهـ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» فِي الْفِقْهِ الْحَنْبَلِيِّ: وَإِنْ كَانَ الزَّانِي رَجُلًا أُقِيمَ قَائِمًا، وَلَمْ يُوثَقْ بِشَيْءٍ وَلَمْ يُحْفَرْ لَهُ، سَوَاءٌ ثَبَتَ الزِّنَا بِبَيِّنَةٍ أَوْ إِقْرَارٍ لَا نَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَحْفِرْ لِمَاعِزٍ.

bundan sonra zikredilecek olan iki Yahudi hadisidir ve [ravinin] 'adam kadının üzerine eğilmeye başladı' sözüdür; zira şayet ikisi için çukur kazılmış olsaydı onun üzerine eğilemezdi. Yine Mâiz hadisindeki: 'Taşlar ona acı verince kaçtı' sözüyle de delil getirmişlerdir; bu da çukur bulunmadığı hususunda açıktır; en doğrusunu Allah bilir. Nevevî'nin sözü bitti; o bu metinde ilim ehlinin mesele hakkındaki görüşlerini zikretmiş, delillerini açıklamış ve onları münakaşa etmiştir. O sözünde Ebû Hanîfe'den meşhur olan görüşün kadın ve erkek için çukur kazılmaması olduğunu zikretmiştir; ancak zâhir olan, Hanefîler nezdinde meşhur olan görüşün erkek için değil sadece kadın için çukur kazılması olduğudur ve şayet her ikisi için çukur kazılması terk edilirse bunda bir sakınca yoktur. Hanefî fıkhına dair Kenzü'd-Dekāik müellifi şöyle demiştir: 'Recimde kadın için çukur kazılır, erkek için kazılmaz.' Tebyînü'l-Hakāik'taki şârihi ise şöyle demiştir: 'İkisi için de çukur kazmayı terk etmekte bir sakınca yoktur; zira o aleyhisselâm bunu emretmemiştir.' [Alıntı] bitti. İbn Kudâme Hanbelî fıkhına dair el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Zina eden erkek ise ayakta tutulur, hiçbir şeye bağlanmaz ve onun için çukur kazılmaz; zinası ister beyyine ister ikrar ile sabit olsun bu konuda bir ihtilaf bilmiyoruz; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mâiz için çukur kazdırmamıştır.'

قَالَ أَبُو سَعِيدٍ: لَمَّا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِرَجْمِ مَاعِزٍ، خَرَجْنَا بِهِ إِلَى الْبَقِيعِ فَوَاللَّهِ مَا حَفَرْنَا لَهُ، وَلَا أَوْثَقْنَاهُ، وَلَكِنَّهُ قَامَ لَنَا، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ ; وَلِأَنَّ الْحَفْرَ لَهُ، وَدَفْنُ بَعْضِهِ عُقُوبَةٌ لَمْ يَرِدْ بِهَا الشَّرْعُ فِي حَقِّهِ، فَوَجَبَ أَلَّا تَثْبُتَ، وَإِنْ كَانَ امْرَأَةً فَظَاهِرُ كَلَامِ أَحْمَدَ أَنَّهَا لَا يُحْفَرُ لَهَا أَيْضًا، وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَاضِي فِي الْخِلَافِ، وَذَكَرَ فِي الْمُحَرَّرِ أَنَّهُ إِنْ ثَبَتَ الْحَدُّ بِالْإِقْرَارِ لَمْ يُحْفَرْ لَهَا، وَإِنْ ثَبَتَ بِالْبَيِّنَةِ حُفِرَ لَهَا إِلَى الصَّدْرِ.

Ebû Saîd dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize Mâiz'i recmetmemizi emrettiğinde onu Bakî'e çıkardık; vallahi onun için ne bir çukur kazdık ne de onu bağladık, fakat o bizim için ayakta durdu.' Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir; bir de onun için çukur kazmak ve bir kısmını gömmek onun hakkında şeriatın bildirmediği bir cezalandırmadır, dolayısıyla sabit olmaması vaciptir. Zina eden kadın olursa, Ahmed'in zâhir olan kavline göre onun için de çukur kazılmaz; Kādî'nin el-Hılâf'ta zikrettiği de budur. el-Muharrer'de ise şöyle zikredilmiştir: Şayet had cezası ikrar ile sabit olmuşsa onun için çukur kazılmaz; beyyine ile sabit olmuşsa göğsüne kadar çukur kazılır.

قَالَ أَبُو الْخَطَّابِ: وَهَذَا أَصَحُّ عِنْدِي، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ لِمَا رَوَى أَبُو بَكْرٍ، وَبُرَيْدَةُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَجَمَ امْرَأَةً فَحَفَرَ لَهَا إِلَى الثَّنْدُوَةِ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَلِأَنَّهُ أَسْتَرُ لَهَا، وَلَا حَاجَةَ لِتَمْكِينِهَا مِنَ الْهَرَبِ لِكَوْنِ الْحَدِّ ثَبَتَ بِالْبَيِّنَةِ، فَلَا يَسْقُطُ بِفِعْلٍ مِنْ جِهَتِهَا بِخِلَافِ الثَّابِتِ بِالْإِقْرَارِ، فَإِنَّهَا تُتْرَكُ عَلَى حَالٍ، لَوْ أَرَادَتِ الْهَرَبَ تَمَكَّنَتْ مِنْهُ ; لِأَنَّ رُجُوعَهَا عَنْ إِقْرَارِهَا مَقْبُولٌ، وَلَنَا أَنَّ أَكْثَرَ الْأَحَادِيثِ عَلَى تَرْكِ الْحَفْرِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَحْفِرْ لِلْجُهَنِيَّةِ وَلَا لِمَاعِزٍ، وَلَا لِلْيَهُودِيَّيْنِ، وَالْحَدِيثُ الَّذِي احْتَجُّوا بِهِ غَيْرُ مَعْمُولٍ بِهِ، وَلَا يَقُولُونَ بِهِ، فَإِنَّ الَّتِي نُقِلَ عَنْهُ الْحَفْرُ لَهَا ثَبَتَ حَدُّهَا بِإِقْرَارِهَا، وَلَا خِلَافَ بَيْنَنَا فِيهَا، فَلَا يَسُوغُ لَهُمْ الِاحْتِجَاجُ بِهِ مَعَ مُخَالَفَتِهِمْ لَهُ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَإِنَّ ثِيَابَ الْمَرْأَةِ تُشَدُّ عَلَيْهَا كَيْلَا تَنْكَشِفَ، وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ: فَأَمَرَ بِهَا النَّبِيُّ ﷺ فَشُدَّتْ عَلَيْهَا ثِيَابُهَا، وَلِأَنَّ ذَلِكَ أَسْتَرُ لَهَا، اهـ مِنْ «الْمُغْنِي» .

Ebü'l-Hattâb dedi ki: 'Bana göre en sahih olanı budur ve Şâfiî ashabının görüşü de böyledir; zira Ebû Bekir ve Büreyde şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir kadını recmetti ve onun için göğsüne kadar çukur kazdırdı. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Ayrıca bu onun daha iyi örtünmesini sağlar; had cezası beyyine ile sabit olduğu için kaçmasına imkân vermeye de gerek yoktur; zira onun tarafından gelecek bir fiille bu ceza düşmez. İkrar ile sabit olan ise böyle değildir; kaçmak isterse buna imkân bulabileceği bir hâl üzere bırakılır, çünkü ikrarından dönmesi kabul edilir. Bizim delilimiz ise hadislerin çoğunun çukur kazmamak üzere oluşudur; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cüheyneli kadın, Mâiz ve iki Yahudi için çukur kazdırmamıştır. Delil getirdikleri hadisle ise amel edilmemiştir ve onlar da onunla hükmetmemektedir; zira kendisi için çukur kazıldığı nakledilen kadının had cezası ikrarıyla sabit olmuştur ve bu kadında aramızda bir ihtilaf yoktur; binaenaleyh ona muhalefet etmelerine rağmen onunla delil getirmeleri caiz olmaz. Bu sabit olduğuna göre kadının elbiseleri açılmasın diye üzerine sıkıca bağlanır. Ebû Dâvûd isnadıyla İmrân b. Husayn'dan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında emretti ve elbiseleri üzerine sıkıca bağlandı. Bir de bu durum onun daha iyi örtünmesini sağlar.' el-Muğnî'den bitti.

وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَأَدِلَّتَهُمْ فِي مَسْأَلَةِ الْحَفْرِ لِلْمَرْجُومِ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ.

Zikrettiğimiz hususlardan, erkek ve kadınlardan recmedilecek kimse için çukur kazılması meselesinde ilim ehlinin görüşlerini ve delillerini öğrenmiş oldun.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَقْوَى الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ دَلِيلًا بِحَسَبِ صِنَاعَةِ أُصُولِ الْفِقْهِ، وَعِلْمِ الْحَدِيثِ: أَنَّ الْمَرْجُومَ يُحْفَرُ لَهُ مُطْلَقًا ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى، ثَبَتَ زِنَاهُ بِبَيِّنَةٍ أَوْ بِإِقْرَارٍ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَ أَبِي سَعِيدٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: فَمَا أَوْثَقْنَاهُ وَلَا حَفَرْنَا لَهُ، يُقَدَّمُ عَلَيْهِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ، بِلَفْظِ: فَلَمَّا كَانَ الرَّابِعَةُ حَفَرَ لَهُ حُفْرَةً، ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ، اهـ، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَاعِزًا حُفِرَ لَهُ.

Bu satırları kaleme alan [müellif] -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- dedi ki: Zikredilen görüşlerin fıkıh usulü ve hadis ilmi kaidelerine göre delil bakımından en güçlüsü: Zinası ister beyyine ile ister ikrar ile sabit olsun, erkek olsun kadın olsun recmedilecek kimse için mutlak surette çukur kazılacağıdır. Bunun izahı şudur: Ebû Saîd'in Sahîh-i Müslim'deki: «Biz onu ne bağladık ne de onun için çukur kazdık» sözü üzerine, Müslim'in kendi Sahîh'inde Büreyde hadisinden tahriç ettiği: «Dördüncü [ikrarı] olunca onun için bir çukur kazdı, sonra emretti ve recmedildi» lafzı takdim edilir [tercih olunur]. Bu, Mâiz için çukur kazıldığına dair sarih ve sahih bir nasstır.

وَظَاهِرُ الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ هُوَ الْحَافِرُ لَهُ، أَيْ بِأَمْرِهِ بِذَلِكَ فَبُرَيْدَةُ مُثْبِتٌ لِلْحَفْرِ، وَأَبُو سَعِيدٍ نَافٍ لَهُ، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ وَعِلْمِ الْحَدِيثِ: أَنَّ الْمُثْبِتَ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي، وَتَعْتَضِدُ رِوَايَةُ بُرَيْدَةَ هَذِهِ بِالْحَفْرِ لِمَاعِزٍ بِرِوَايَتِهِ أَيْضًا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ بِنَفْسِ الْإِسْنَادِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِالْحَفْرِ لِلْغَامِدِيَّةِ إِلَى صَدْرِهَا، وَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي الْحَفْرِ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مَعًا، أَمَّا الْأُنْثَى فَلَمْ يَرِدْ مَا يُعَارِضُ هَذِهِ الرِّوَايَةَ الصَّحِيحَةَ بِالْحَفْرِ لَهَا إِلَى صَدْرِهَا، وَأَمَّا الرَّجُلُ فَرِوَايَةُ الْحَفْرِ لَهُ الثَّابِتَةُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ بِعَدَمِ الْحَفْرِ ; لِأَنَّ الْمُثْبِتَ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي.

Hadisin zâhiri, çukuru kazanın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu, yani bunu onun emrettiği yönündedir. Büreyde çukurun kazıldığını ispat etmekte, Ebû Saîd ise nefyetmektedir. Usulde ve hadis ilminde yerleşik kural şudur: İspat eden (müspit), nefyedene (nâfî) takdim edilir. Büreyde'nin Mâiz için çukur kazıldığına dair bu rivayeti, yine onun Sahîh-i Müslim'de aynı isnatla naklettiği: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Gāmidli kadın için göğsüne kadar çukur kazılmasını emrettiği rivayetiyle de desteklenmektedir. Bu, hem erkek hem kadın için çukur kazılacağına dair sarih ve sahih bir nasstır. Kadına gelince; onun için göğsüne kadar çukur kazılacağına dair bu sahih rivayetle çelişen bir delil varit olmamıştır. Erkeğe gelince; onun için çukur kazıldığına dair Sahîh-i Müslim'de sabit olan rivayet, yine Sahîh-i Müslim'deki çukur kazılmadığını bildiren diğer rivayete takdim edilir; zira ispat eden nefyedene takdim edilir.

وَقَوْلُ ابْنِ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَالْحَدِيثُ الَّذِي احْتَجُّوا بِهِ غَيْرُ مَعْمُولٍ بِهِ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّهُ حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَلَيْسَ بِمَنْسُوخٍ، فَلَا وَجْهَ لِتَرْكِ الْعَمَلِ بِهِ مَعَ ثُبُوتِهِ عَنْهُ ﷺ كَمَا تَرَى، وَبِالرِّوَايَةِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ: أَنَّهُ ﷺ حَفَرَ لِلْغَامِدِيَّةِ، وَزِنَاهَا ثَبَتَ بِإِقْرَارِهَا، لَا بِبَيِّنَةٍ تُعْلَمُ أَنَّ الَّذِينَ نَفَوُا الْحَفْرَ لِمَنْ ثَبَتَ زِنَاهَا بِإِقْرَارِهَا مُخَالِفُونَ لِصَرِيحِ النَّصِّ الصَّحِيحِ بِلَا مُسْتَنَدٍ كَمَا تَرَى، وَالْعَلَمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İbn Kudâme'nin el-Muğnî'deki: «Delil getirdikleri hadis ile amel edilmemiştir» sözünün sakıt olduğu açıktır; zira o sahih bir hadistir ve mensuh da değildir. Gördüğün üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olmasına rağmen onunla ameli terk etmenin hiçbir tutar tarafı yoktur. Sahîh-i Müslim'de Büreyde hadisinden gelen sahih rivayette onun sallallâhu aleyhi ve sellem Gāmidli kadın için çukur kazdırdığı ve kadının zinasının beyyine ile değil ikrarı ile sabit olduğu bilgisiyle anlaşılır ki; zinası ikrar ile sabit olan kimse için çukur kazılmasını nefyedenler, gördüğün üzere hiçbir dayanak olmaksızın sarih ve sahih nassa muhalefet etmektedirler. İlim Yüce Allah katındadır.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِيمَنْ يَبْدَأُ بِالرَّجْمِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنْ كَانَ الزِّنَا ثَابِتًا بِبَيِّنَةٍ، فَالسُّنَّةُ أَنْ يَبْدَأَ الشُّهُودُ بِالرَّجْمِ، وَإِنْ كَانَ ثَبَتَ بِإِقْرَارٍ بَدَأَ بِهِ الْإِمَامُ أَوِ الْحَاكِمُ، إِنْ كَانَ ثَبَتَ عِنْدَهُ، ثُمَّ يَرْجُمُ النَّاسُ بَعْدَهُ، وَهَذَا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدَ، وَمَنْ وَافَقَهُمَا، وَاسْتَدَلُّوا لِبَدَاءَةِ الشُّهُودِ، وَبَدَاءَةِ الْإِمَامِ بِمَا ذَكَرَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْفِقْهِ الْحَنْبَلِيِّ، وَصَاحِبُ تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ.

Dördüncü fer': Bil ki ilim ehli, recme ilk kimin başlayacağı hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Şayet zina beyyine (şahitler) ile sabit olmuşsa sünnet olan recme şahitlerin başlamasıdır; şayet ikrar ile sabit olmuşsa yanında sabit olduğu takdirde devlet başkanı veya hâkim başlar, sonra onun ardından insanlar recmeder. Bu; Ebû Hanîfe, Ahmed ve onlara muvafakat edenlerin mezhebidir. Şahitlerin ve devlet başkanının başlamasına dair, İbn Kudâme'nin Hanbelî fıkhında ve Tebyînü'l-Hakāik müellifinin Hanefî fıkhında zikrettiği delillere dayanmışlardır.

قَالَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» : وَرَوَى سَعِيدٌ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، أَنَّهُ قَالَ:

el-Muğnî müellifi dedi ki: Saîd kendi isnadıyla Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

الرَّجْمُ رَجْمَانِ، فَمَا كَانَ مِنْهُ بِإِقْرَارٍ فَأَوَّلُ مَنْ يَرْجُمُ الْإِمَامُ ثُمَّ النَّاسُ، وَمَا كَانَ بِبَيِّنَةٍ، فَأَوَّلُ مَنْ يَرْجُمُ الْبَيِّنَةُ ثُمَّ النَّاسُ ; وَلِأَنَّ فِعْلَ ذَلِكَ أَبْعَدُ لَهُمْ مِنَ التُّهْمَةِ فِي الْكَذِبِ عَلَيْهِ، اهـ مِنْهُ.

«Recim iki türlüdür: İkrar ile olanında ilk recmedecek kişi devlet başkanıdır, sonra insanlardır; beyyine ile olanında ise ilk recmedecek kişi şahitlerdir, sonra insanlardır.» Bir de bunu bizzat yapmaları, ona iftira etme töhmetinden onları daha uzak tutar. [el-Muğnî'den nakil] bitti.

وَحَاصِلُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ: أَثَرٌ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيٍّ، وَكَوْنُ مُبَاشَرَتِهِمُ الرَّمْيَ بِالْفِعْلِ أَبْعَدَ لَهُمْ مِنَ التُّهْمَةِ فِي الْكَذِبِ عَلَيْهِ، وَهَذَا كَأَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ عَقْلِيٌّ لَا نَقْلِيٌّ، اهـ.

Bu istidlalin özeti şudur: Ali'den rivayet edilen bir eser ve şahitlerin taş atmayı bizzat icra etmelerinin onları sanığa iftira töhmetinden daha uzak tutmasıdır. Bu ise naklî değil, sanki aklî bir istidlaldir.

وَقَالَ صَاحِبُ «تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ» فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ صَاحِبِ «كَنْزِ الدَّقَائِقِ» : يَبْدَأُ الشُّهُودُ بِهِ فَإِنْ أَبَوْا سَقَطَ ثُمَّ الْإِمَامُ ثُمَّ النَّاسُ، وَيَبْدَأُ الْإِمَامُ وَلَوْ مُقِرًّا ثُمَّ النَّاسُ.

Tebyînü'l-Hakāik müellifi, Kenzü'd-Dekāik sahibinin: «Ona şahitler başlar; şayet kaçınırlarsa [had] düşer, sonra devlet başkanı, sonra insanlar [atar]; ikrar eden olsa bile devlet başkanı başlar, sonra insanlar [atar]» sözünün şerhinde şöyle demiştir:

مَا نَصُّهُ: أَيْ يَبْدَأُ الشُّهُودُ بِالرَّجْمِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا تُشْتَرَطُ بَدَاءَتُهُمُ اعْتِبَارًا بِالْجَلْدِ، وَلَنَا مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ حِينَ رَجَمَ شُرَاحَةَ الْهَمْدَانِيَّةَ: إِنَّ الرَّجْمَ سُنَّةٌ سَنَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَلَوْ كَانَ شَهِدَ عَلَى هَذِهِ أَحَدٌ لَكَانَ أَوَّلُ مَنْ يَرْمِي الشَّاهِدَ يَشْهَدُ، ثُمَّ يُتْبِعُ شَهَادَتَهُ حَجَرَهُ وَلَكِنَّهَا أَقَرَّتْ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ رَمَاهَا بِحَجَرٍ، قَالَ الرَّاوِي: ثُمَّ رَمَى النَّاسُ وَأَنَا فِيهِمْ، وَلِأَنَّ الشَّاهِدَ رُبَّمَا يَتَجَاسَرُ عَلَى الشَّهَادَةِ ثُمَّ يَسْتَعْظِمُ الْمُبَاشَرَةَ فَيَأْبَى أَوْ يَرْجِعُ، فَكَانَ فِي بَدَاءَتِهِ احْتِيَالٌ لِلدَّرْءِ بِخِلَافِ الْجَلْدِ، فَإِنَّ كُلَّ أَحَدٍ لَا يُحْسِنُهُ، فَيَخَافُ أَنْ يَقَعَ مُهْلِكًا أَوْ مُتْلِفًا لِعُضْوٍ، وَهُوَ غَيْرُ مُسْتَحَقٍّ وَلَا كَذَلِكَ الرَّجْمُ ; لِأَنَّ الْإِتْلَافَ فِيهِ مُتَعَيِّنٌ.

Aynen şöyledir: Yani recme şahitler başlar. Şâfiî ise: 'Celdeye kıyasla onların başlaması şart koşulmaz' demiştir. Bizim delilimiz ise Ali radıyallâhu anh'tan, Şürâha el-Hemdâniyye'yi recmettiğinde şöyle söylediğine dair yapılan rivayettir: «Recim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vazettiği bir sünnettir. Şayet bu kadının aleyhine biri şahitlik etseydi, ilk taş atacak kimse şahit olur, şahitlik eder sonra şahitliğini taşıyla takip ettirirdi; fakat o ikrarda bulundu, bu yüzden ona ilk taş atan ben oldum.» Ravi dedi ki: 'Sonra insanlar taş attı, ben de onların arasındaydım.' Bir de şahit bazen şahitlik etmeye cesaret eder de sonra bizzat [cezayı] icra etmeyi gözünde büyüterek [taş atmaktan] kaçınır yahut döner; dolayısıyla onun başlamasında cezayı düşürmeye yönelik bir imkân vardır. Bu durum celdenin aksinedir; çünkü herkes onu güzelce vuramaz, dolayısıyla helak edici veya bir uzvu telef edici şekilde vurulmasından korkulur ki bu hak edilmemiştir; recim ise böyle değildir, zira onda helak etmek zaten hedeflenendir.

قَالَ ﵀: فَإِنْ أَبَوْا سَقَطَ، أَيْ: إِنْ أَبَى الشُّهُودُ مِنَ الْبَدَاءَةِ سَقَطَ الْحَدُّ لِأَنَّهُ دَلَالَةُ الرُّجُوعِ، وَكَذَلِكَ إِنِ امْتَنَعَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ، أَوْ جَنَوْا، أَوْ فَسَقُوا، أَوْ قَذَفُوا فَحُدُّوا أَوْ أَحَدُهُمْ، أَوْ عَمِيَ، أَوْ خَرِسَ، أَوِ ارْتَدَّ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ تَعَالَى ; لِأَنَّ الطَّارِئَ عَلَى الْحَدِّ قَبْلَ الِاسْتِيفَاءِ كَالْمَوْجُودِ فِي الِابْتِدَاءِ، وَكَذَا إِذَا غَابُوا أَوْ بَعْضُهُمْ، أَوْ مَاتُوا أَوْ بَعْضُهُمْ لِمَا ذَكَرْنَا، وَهَذَا عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٍ - رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى -، وَإِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَبِي يُوسُفَ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُمْ إِذَا امْتَنَعُوا أَوْ مَاتُوا أَوْ غَابُوا، رَجَمَ الْإِمَامُ، ثُمَّ النَّاسُ، وَإِنْ كَانَ الشُّهُودُ مَرْضَى لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَرْمُوا أَوْ مَقْطُوعِي الْأَيْدِي رُجِمَ بِحَضْرَتِهِمْ بِخِلَافِ مَا إِذَا قُطِعَتْ أَيْدِيهِمْ بَعْدَ الشَّهَادَةِ، ذَكَرَهُ فِي النِّهَايَةِ.

[Müellif] rahimehullâh dedi ki: 'Şayet kaçınırlarsa düşer' yani şahitler başlamaktan imtina ederlerse had cezası düşer; çünkü bu, dönmenin bir göstergesidir. Aynı şekilde onlardan biri imtina ederse veya cinayet işlerlerse veya fıska düşerlerse yahut kazf yapıp had cezasına çarptırılırlarsa ya da içlerinden biri buna maruz kalırsa yahut kör olur, dilsiz olur veya -Allah Teâlâ'ya sığınırız- dinden dönerse böyledir; zira haddin infazından önce arız olan durum, başlangıçta var olan gibidir. Aynı şekilde zikrettiğimiz gerekçelerden dolayı hepsi veya bir kısmı kaybolursa yahut hepsi veya bir kısmı ölürse de böyledir. Bu, Ebû Hanîfe ve Muhammed -Allah Teâlâ ikisine de rahmet eylesin- nezdindedir; Ebû Yûsuf'tan gelen iki rivayetten biri de böyledir. Ondan rivayet edildiğine göre onlar imtina eder, ölür veya kaybolursa önce devlet başkanı, sonra insanlar recmeder. Şayet şahitler taş atamayacak derecede hasta veya elleri kesilmiş kimseler iseler, şahitlikten sonra ellerinin kesilmiş olması halinin aksine onların huzurunda recmedilir; bunu en-Nihâye'de zikretmiştir.

قَالَ ﵀: ثُمَّ الْإِمَامُ ثُمَّ النَّاسُ لِمَا رُوِّينَا مِنْ أَثَرِ عَلِيٍّ ﵁، وَيَقْصِدُونَ بِذَلِكَ مَقْتَلَهُ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ مِنْهُ، فَإِنَّهُ لَا يَقْصِدُ مَقْتَلَهُ ; لِأَنَّ بِغَيْرِهِ كِفَايَةً.

[Müellif] rahimehullâh dedi ki: 'Sonra devlet başkanı, sonra insanlar' Ali radıyallâhu anh'ın rivayet ettiğimiz eseri sebebiyledir. Bununla onun öldürücü yerine vurmayı hedeflerler; ancak içlerinden ona mahrem bir akrabalığı olan kimse öldürücü yerine kastetmez, zira onun dışındakiler yeterlidir.

وَرُوِيَ أَنَّ حَنْظَلَةَ اسْتَأْذَنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي قَتْلِ أَبِيهِ، وَكَانَ كَافِرًا فَمَنَعَهُ مِنْ ذَلِكَ، وَقَالَ «: دَعْهُ يَكْفِيكَ غَيْرُكَ» ; وَلِأَنَّهُ مَأْمُورٌ بِصِلَةِ الرَّحِمِ، فَلَا يَجُوزُ الْقَطْعُ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ.

Rivayet edildiğine göre Hanzala, kâfir olan babasını öldürmek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemiş, o da bunu yasaklayıp: «Onu bırak, senin yerine başkası yeter» buyurmuştur; çünkü o akrabalık bağını gözetmekle emrolunmuştur, dolayısıyla bir ihtiyaç olmaksızın [bağın] koparılması caiz değildir.

قَالَ ﵀: وَيَبْدَأُ الْإِمَامُ، وَلَوْ مُقِرًّا ثُمَّ النَّاسُ، أَيْ: يَبْدَأُ الْإِمَامُ بِالرَّجْمِ إِنْ كَانَ الزَّانِي مُقِرًّا لِمَا رُوِّينَا مِنْ أَثَرِ عَلِيٍّ ﵁ ; وَرَمَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْغَامِدِيَّةِ بِحَصَاةٍ مِثْلِ الْحِمَّصَةِ، ثُمَّ قَالَ لِلنَّاسِ «: ارْمُوا» ، وَكَانَتْ أَقَرَّتْ بِالزِّنَا، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ «تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ» مَمْزُوجًا بِنَصِّ «كَنْزِ الدَّقَائِقِ» .

[Müellif] rahimehullâh dedi ki: 'İkrar eden olsa bile devlet başkanı başlar, sonra insanlar' yani zina eden kimse ikrarda bulunmuşsa Ali radıyallâhu anh'ın rivayet ettiğimiz eseri sebebiyle recme devlet başkanı başlar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Gāmidli kadına nohut büyüklüğünde bir çakıl taşı atmış, sonra insanlara: «Atın» buyurmuştur; o kadın da zinayı ikrar etmişti. Kenzü'd-Dekāik metniyle mezcedilmiş hâliyle Tebyînü'l-Hakāik'tan kastedilen kısım bitti.

هَذَا حَاصِلُ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ مَنْ قَالَ بِبَدَاءَةِ الشُّهُودِ أَوِ الْإِمَامِ.

Şahitlerin veya devlet başkanının başlayacağını söyleyen kimsenin getirdiği delillerin özeti budur.

وَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ وَمَنْ وَافَقَهُمْ، إِلَى أَنَّهُ لَا تَعْيِينَ لِمَنْ يَبْدَأُ مِنْ شُهُودٍ وَلَا إِمَامٍ، وَلَا غَيْرِهِمْ، وَاحْتَجَّ مَالِكٌ لِهَذَا بِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ أَحَدًا مِنَ الْأَئِمَّةِ تَوَلَّى ذَلِكَ بِنَفْسِهِ، وَلَا أَلْزَمَ بِهِ الْبَيِّنَةَ.

Mâlik, arkadaşları ve onlara muvafakat edenler ise şahitlerden, devlet başkanından veya başkalarından kimin başlayacağının belirli olmadığı görüşüne varmışlardır. Mâlik buna, önderlerden hiçbirinin bunu bizzat üstlendiğini ve şahitlere de bunu zorunlu kıldığını bilmediği gerekçesiyle delil getirmiştir.

قَالَ الشَّيْخُ الْمَوَّاقُ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ الْمَالِكِيِّ: وَلَمْ يَعْرِفْ بَدَاءَةَ الْبَيِّنَةِ، وَلَا الْإِمَامِ، مَا نَصُّهُ: قَالَ مَالِكٌ: مُذْ أَقَامَتِ الْأَئِمَّةُ الْحُدُودَ، فَلَمْ نَعْلَمْ أَحَدًا مِنْهُمْ تَوَلَّى ذَلِكَ بِنَفْسِهِ، وَلَا أَلْزَمَ ذَلِكَ الْبَيِّنَةَ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ الْقَائِلِ: إِنْ ثَبَتَ الزِّنَا بِبَيِّنَةٍ بَدَأَ الشُّهُودُ ثُمَّ الْإِمَامُ ثُمَّ النَّاسُ، اهـ مِنْهُ، وَاسْتَدَلَّ لَهُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَبْدَأْ بِرَجْمِ مَاعِزٍ، وَأَنَّهُ قَالَ لِأُنَيْسٍ «: فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا» ، وَلَمْ يَحْضُرْ ﷺ لِيَبْدَأَ بِرَجْمِهَا، وَقَوْلُ مَالِكٍ ﵀ إِنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ أَحَدًا تَوَلَّى ذَلِكَ بِنَفْسِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ، وَلَا أَلْزَمَ بِهِ الْبَيِّنَةَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ أَثَرُ عَلِيٍّ أَوْ بَلَغَهُ وَلَمْ يَصِحَّ عِنْدَهُ. وَكَذَلِكَ الْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ الَّذِي اسْتَدَلَّ بِهِ الْقَائِلُونَ بِبَدَاءَةِ الشُّهُودِ وَالْإِمَامِ، وَهُوَ أَنَّهُ ﷺ رَمَى الْغَامِدِيَّةَ بِحَصَاةٍ كَالْحِمَّصَةِ، ثُمَّ قَالَ لِلنَّاسِ «: ارْمُوا» .

Şeyh el-Mevvâk, Halîl'in Mâlikî fıkhına dair el-Muhtasar'ındaki «Şahitlerin ve devlet başkanının [recme] başlayacağını bilmemiştir» sözünün şerhinde aynen şöyle demiştir: «Mâlik dedi ki: Devlet başkanları hadleri uyguladığından beri, onlardan hiçbirinin bunu bizzat üstlendiğini ve şahitlere de bunu zorunlu kıldığını bilmedik. Bu durum; zina şahitle sabit olursa önce şahitler, sonra devlet başkanı, sonra da insanlar başlar diyen Ebû Hanîfe'nin hilafınadır.» Ondan [nakil] bitti. Buna delil olarak Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mâiz'in recmine başlamadığı ve Üneys'e: «Şayet itiraf ederse onu recmet» buyurduğu, kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem onun recmine başlamak üzere bizzat bulunmadığı getirilmiştir. Mâlik'in rahimehullâh devlet başkanlarından hiçbirinin bunu bizzat üstlendiğini ve şahitlere de bunu zorunlu kıldığını bilmediğini söylemesi, Ali'nin eserinin kendisine ulaşmadığına veya ulaşıp da nezdinde sahih olmadığına delalet eder. Aynı şekilde şahitlerin ve devlet başkanının başlayacağını söyleyenlerin delil getirdiği; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Gāmidli kadına nohut gibi bir taş atıp ardından insanlara: «Atın» buyurduğu merfu hadis de böyledir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَمَّا هَذَا الْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ، فَلَيْسَ بِثَابِتٍ، وَلَا يَصْلُحُ لِلِاحْتِجَاجِ ; لِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ رَاوِيًا مُبْهَمًا.

[Kitabın] müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bu merfu hadise gelince, o sabit değildir ve delil getirilmeye elverişli de değildir; çünkü isnadında mübhem bir ravi vardır.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ ﵀ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ، عَنْ زَكَرِيَّا أَبِي عِمْرَانَ، قَالَ: سَمِعْتُ شَيْخًا يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَجَمَ امْرَأَةً فَحَفَرَ لَهَا إِلَى الثَّنْدُوَةِ، ثُمَّ قَالَ أَبُو دَاوُدَ: حُدِّثْتُ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالَ: حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ سُلَيْمٍ بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ زَادَ:

Ebû Dâvûd rahimehullâh Sünen'inde dedi ki: Bize Osman b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Vekî' b. el-Cerrâh, Zekeriyyâ Ebû İmrân'dan rivayet etti, o dedi ki: Bir şeyhin İbn Ebî Bekre'den, onun da babasından şöyle rivayet ettiğini işittim: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bir kadını recmetti de onun için göğsüne kadar çukur kazdırdı.» Sonra Ebû Dâvûd dedi ki: Bana Abdüssamed b. Abdilvâris'ten rivayet edildi, o dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Süleym kendi isnadıyla benzerini rivayet etti ve şunu ekledi:

ثُمَّ رَمَاهَا بِحَصَاةٍ مِثْلِ الْحِمَّصَةِ، ثُمَّ قَالَ «: ارْمُوا وَاتَّقُوا الْوَجْهَ» الْحَدِيثَ، وَهَذَا الْإِسْنَادُ الَّذِي فِيهِ زِيَادَةٌ، ثُمَّ رَمَاهَا بِحَصَاةٍ مِثْلِ الْحِمَّصَةِ، هُوَ بِعَيْنِهِ الْإِسْنَادُ الَّذِي فِيهِ قَالَ: سَمِعْتُ شَيْخًا يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ أَبِي بَكْرَةَ، وَهَذَا الشَّيْخُ الَّذِي حَدَّثَ عَنِ ابْنِ أَبِي بَكْرَةَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَنْ هُوَ، فَهُوَ مُبْهَمٌ، وَالْمُبْهَمُ

«Sonra ona nohut büyüklüğünde bir taş attı, ardından da: 'Atın ve yüze vurmaktan sakının' buyurdu.» Hadis [böyledir]. «Sonra ona nohut büyüklüğünde bir taş attı» ziyadesinin bulunduğu bu isnad, içinde «İbn Ebî Bekre'den rivayet eden bir şeyh işittim» denilen isnadın ta kendisidir. İbn Ebî Bekre'den rivayette bulunan bu şeyhin kim olduğunu hiç kimse bilmemektedir; dolayısıyla o mübhemdir. Mübhem olan ise,

مَجْهُولُ الْعَيْنِ وَالْعَدَالَةِ، فَلَا يُحْتَجُّ بِهِ، كَمَا تَرَى. وَقَالَ صَاحِبُ «نَصْبِ الرَّايَةِ» فِي هَذَا الْحَدِيثِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ رِوَايَةَ أَبِي دَاوُدَ الَّتِي سُقْنَاهَا آنِفًا: رَوَاهُ النَّسَائِيُّ فِي الرَّجْمِ.

şahsı ve adaleti meçhul kimsedir; gördüğün üzere kendisiyle delil getirilmez. Nasbu'r-Râye sahibi, az önce aktardığımız Ebû Dâvûd'un rivayetini zikrettikten sonra bu hadis hakkında şöyle demiştir: Bunu en-Nesâî recm bahsinde rivayet etmiştir.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ عَنْ حِبَّانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ زَكَرِيَّا أَبِي عِمْرَانَ الْبَصْرِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ شَيْخًا يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ بِتَمَامِهِ، وَرَوَاهُ الْبَزَّارُ فِي مُسْنَدِهِ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ.

Bize Muhammed b. Hâtim, Hibbân b. Mûsâ'dan, o Abdullah'tan, o Zekeriyyâ Ebû İmrân el-Basrî'den rivayet etti, o dedi ki: Bir şeyhin Abdurrahman b. Ebî Bekre'den bu hadisi tam olarak rivayet ettiğini işittim. Bunu el-Bezzâr Müsned'inde, et-Taberânî de Mu'cem'inde rivayet etmiştir.

قَالَ الْبَزَّارُ: وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا سَمَّى هَذَا الشَّيْخَ وَتُرَاجَعُ أَلْفَاظُهُمْ، وَذَكَرَهُ عَبْدُ الْحَقِّ فِي أَحْكَامِهِ مِنْ جِهَةِ النَّسَائِيِّ، وَلَمْ يُعِلَّهُ بِغَيْرِ الِانْقِطَاعِ، اهـ مِنْهُ، وَأَيُّ عِلَّةِ أَعْظَمُ مِنَ الِانْقِطَاعِ بِإِبْهَامِ الشَّيْخِ الْمَذْكُورِ.

el-Bezzâr dedi ki: 'Bu şeyhin adını veren hiç kimseyi bilmiyoruz ve lafızları tekrar gözden geçirilir.' Abdülhak da Ahkâm'ında bunu Nesâî tarikiyle zikretmiş ve munkatılık dışında başka bir illet göstermemiştir. Ondan [nakil] bitti. Sözü edilen şeyhin mübhem olması sebebiyle meydana gelen munkatılıktan daha büyük hangi illet olabilir ki?

فَتَحَصَّلَ أَنَّ الْحَدِيثَ الْمَرْفُوعَ ضَعِيفٌ لَيْسَ بِصَالِحٍ لِلِاحْتِجَاجِ.

Böylece merfu hadisin zayıf olduğu ve delil getirilmeye elverişli olmadığı ortaya çıkmış oldu.

أَمَّا الْأَثَرُ الْمَرْوِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، فَقَدْ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ الْكُبْرَى فِي بَابِ مَنِ اعْتَبَرَ حُضُورَ الْإِمَامِ وَالشُّهُودِ، وَبَدَاءَةَ الْإِمَامِ بِالرَّجْمِ، مَا نَصُّهُ: أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّغَانِيُّ، ثَنَا أَبُو الْجَوَّابِ، ثَنَا عَمَّارٌ هُوَ ابْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ: أُتِيَ عَلِيٌّ ﵁ بِشُرَاحَةَ الْهَمْدَانِيَّةِ قَدْ فَجَرَتْ فَرَدَّهَا حَتَّى وَلَدَتْ، فَلَمَّا وَلَدَتْ قَالَ: ائْتُونِي بِأَقْرَبِ النِّسَاءِ مِنْهَا، فَأَعْطَاهَا وَلَدَهَا ثُمَّ جَلَدَهَا وَرَجَمَهَا، ثُمَّ قَالَ: جَلَدْتُهَا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَرَجَمْتُهَا بِالسُّنَّةِ، ثُمَّ قَالَ: أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُعِيَ عَلَيْهَا وَلَدُهَا أَوْ كَانَ اعْتِرَافٌ، فَالْإِمَامُ أَوَّلُ مَنْ يَرْجُمُ، ثُمَّ النَّاسُ، فَإِنْ نَعَاهَا الشُّهُودُ فَالشُّهُودُ أَوَّلُ مَنْ يَرْجُمُ، ثُمَّ الْإِمَامُ، ثُمَّ النَّاسُ. وَأَخْبَرَنَا أَبُو زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ الْمُزَكِّي، أَنْبَأَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الشَّيْبَانِيُّ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، أَنْبَأَ جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَنْبَأَ الْأَجْلَحُ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ: جِيءَ بِشُرَاحَةَ الْهَمْدَانِيَّةِ إِلَى عَلِيٍّ ﵁، فَقَالَ لَهَا: وَيْلَكِ لَعَلَّ رَجُلًا وَقَعَ عَلَيْكِ وَأَنْتِ نَائِمَةٌ؟ قَالَتْ: لَا، قَالَ لَعَلَّكِ اسْتُكْرِهْتِ؟ قَالَتْ: لَا، قَالَ: لَعَلَّ زَوْجَكِ مِنْ عَدُوِّنَا هَذَا أَتَاكِ فَأَنْتِ تَكْرَهِينَ أَنْ تَدُلِّي عَلَيْهِ، يُلَقِّنُهَا لَعَلَّهَا تَقُولُ نَعَمْ، قَالَ: فَأَمَرَ بِهَا فَحُبِسَتْ، فَلَمَّا وَضَعَتْ مَا فِي بَطْنِهَا أَخْرَجَهَا يَوْمَ الْخَمِيسِ فَضَرَبَهَا مِائَةً، وَحَفَرَ لَهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي الرَّحْبَةِ فَأَحَاطَ النَّاسُ بِهَا، وَأَخَذُوا الْحِجَارَةَ، فَقَالَ: لَيْسَ هَكَذَا الرَّجْمُ، إِنَّمَا يُصِيبُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، صُفُّوا كَصَفِّ الصَّلَاةِ صَفًّا خَلْفَ صَفٍّ ; ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ أَيُّمَا امْرَأَةٍ جِيءَ بِهَا وَبِهَا حَبَلٌ، يَعْنِي: أَوِ اعْتَرَفَتْ، فَالْإِمَامُ أَوَّلُ مَنْ يَرْجُمُ، ثُمَّ النَّاسُ، وَأَيُّمَا امْرَأَةٍ جِيءَ بِهَا أَوْ رَجُلٍ زَانٍ فَشَهِدَ عَلَيْهِ أَرْبَعَةٌ بِالزِّنَا

Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edilen esere gelince; el-Beyhakī, es-Sünenü'l-Kübrâ'sında 'Devlet başkanının ve şahitlerin hazır bulunmasını ve devlet başkanının recme başlamasını dikkate alan kimse' babında aynen şöyle demiştir: Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kūb rivayet etti, bize Muhammed b. İshâk es-Sağānî rivayet etti, bize Ebü'l-Cevvâb rivayet etti, bize Ammâr -ki o İbn Rüzeyk'tir- Ebû Hasîn'den, o da eş-Şa'bî'den rivayet etti, o dedi ki: Ali radıyallâhu anh'a zina etmiş olan Şürâha el-Hemdâniyye getirildi; o da doğum yapıncaya kadar kadını [infazdan] geri bıraktı. Kadın doğum yapınca: «Bana onun kadın akrabalarından en yakın olanını getirin» dedi ve çocuğunu ona verdi. Sonra kadına celde vurdu ve onu recmetti. Ardından da: «Ona Allah'ın Kitabı ile celde vurdum, Sünnet ile de onu recmettim» dedi. Sonra şöyle buyurdu: «Hangi kadının zina ettiği çocuğuyla teşhir edilmişse veya bir itiraf bulunuyorsa, ilk recmeden devlet başkanı, sonra da insanlardır. Şayet onu şahitler teşhir etmişse ilk recmeden şahitler, sonra devlet başkanı, sonra da insanlardır.» Bize Ebû Zekeriyyâ b. Ebî İshâk el-Müzekkî haber verdi, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ya'kūb eş-Şeybânî bildirdi, bize Muhammed b. Abdilvehhâb rivayet etti, Ca'fer b. Avn bildirdi, el-Eclah, eş-Şa'bî'den bildirdi, o dedi ki: Şürâha el-Hemdâniyye, Ali radıyallâhu anh'a getirildi. [Ali] kadına: «Yazıklar olsun sana! Belki de sen uyurken bir adam senin üzerine çıkmıştır?» dedi. Kadın: «Hayır» dedi. [Ali]: «Belki de zorlanmışsındır?» dedi. Kadın: «Hayır» dedi. [Ali]: «Belki de şu düşmanımızdan olan kocan sana gelmiştir de sen onu ele vermekten hoşlanmıyorsundur?» dedi. Kadın belki «evet» der diye ona telkinde bulunuyordu. [Şa'bî] dedi ki: Kadın hakkında emir verdi ve hapsedildi. Karnındakini doğurunca perşembe günü onu çıkardı ve yüz celde vurdu. Cuma günü Rahbe mevkiinde onun için bir çukur kazdırdı. İnsanlar kadının etrafını sarıp taşları aldılar. Bunun üzerine [Ali]: «Recm böyle olmaz, siz ancak birbirinizi yaralarsınız. Namaz safı gibi birbiri ardınca saf tutun» dedi. Sonra da şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Hangi kadın hamile olarak getirilirse -yani yahut itiraf ederse- ilk recmedecek olan devlet başkanıdır, sonra insanlardır. Hangi kadın getirilirse veya hangi zina eden erkek [getirilirse] de aleyhine dört kişi zinaya şahitlik ederse,

فَالشُّهُودُ أَوَّلُ مَنْ يَرْجُمُ، ثُمَّ الْإِمَامُ ثُمَّ النَّاسُ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ فَرَجَمَ صَفٌّ ثُمَّ صَفٌّ، ثُمَّ قَالَ: افْعَلُوا بِهَا مَا تَفْعَلُونَ بِمَوْتَاكُمْ.

ilk recmedecek olan şahitlerdir, sonra devlet başkanı, sonra da insanlardır.» Sonra onlara emretti; sırasıyla bir saf sonra diğer saf recmetti. Ardından: «Ölülerinize yaptığınızı ona da yapın» dedi.

قَالَ الشَّيْخُ ﵀: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ جَلْدَ الثَّيِّبِ صَارَ مَنْسُوخًا، وَأَنَّ الْأَمْرَ صَارَ إِلَى الرَّجْمِ فَقَطْ، اهـ، مِنَ السُّنَنِ الْكُبْرَى بِلَفْظِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَرْجُومَ يُغْسَلُ وَيُكَفَّنُ وَيُصَلَّى عَلَيْهِ، وَهُوَ كَذَلِكَ، وَقَدْ جَاءَتِ النُّصُوصُ بِالصَّلَاةِ عَلَى الْمَرْجُومِ ; كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

Şeyh [el-Beyhakī] rahimehullâh dedi ki: Dul kimseye celde vurmanın mensuh olduğunu ve işin sadece recme kaldığını zikretmiştik. es-Sünenü'l-Kübrâ'dan lafzıyla [nakil] bitti. Bu [ifade], recmedilen kimsenin yıkanacağına, kefenleneceğine ve üzerine cenaze namazı kılınacağına delalet eder; durum da böyledir. Bilindiği üzere recmedilen kimsenin üzerine namaz kılınacağına dair nasslar gelmiştir.

وَقَالَ صَاحِبُ «نَصْبِ الرَّايَةِ» فِي أَثَرِ عَلِيٍّ هَذَا، مَا نَصُّهُ: قُلْتُ: أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ الْأَجْلَحِ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ: جِيءَ بِشُرَاحَةَ الْهَمْدَانِيَّةِ إِلَى عَلِيٍّ ﵁ إِلَى آخِرِ مَا ذَكَرْنَا، عَنِ الْبَيْهَقِيِّ بِاللَّفْظِ الَّذِي سُقْنَاهُ بِهِ، وَالْعَجَبُ مِنْ صَاحِبِ نَصْبِ الرَّايَةِ، حَيْثُ اقْتَصَرَ عَلَى رِوَايَةِ الْبَيْهَقِيِّ لِلْأَثَرِ الْمَذْكُورِ مِنْ طَرِيقِ الْأَجْلَحِ عَنِ الشَّعْبِيِّ، وَلَمْ يُشِرْ إِلَى الرِّوَايَةِ الْأُولَى الَّتِي سُقْنَاهَا الَّتِي الرَّاوِي فِيهَا عَنِ الشَّعْبِيِّ أَبُو حَصِينٍ فَاقْتِصَارُهُ عَلَى رِوَايَةِ الْأَجْلَحِ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَتَرْكُهُ لِلرِّوَايَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا أَوَّلًا لَا وَجْهَ لَهُ.

Nasbu'r-Râye sahibi, Ali'nin bu eseri hakkında aynen şöyle demiştir: Derim ki: Bunu el-Beyhakī Sünen'inde el-Eclah'tan, o eş-Şa'bî'den rivayet etti, o dedi ki: Şürâha el-Hemdâniyye, Ali radıyallâhu anh'a getirildi... [hadis] aktardığımız lafızla el-Beyhakī'den zikrettiğimiz kısmın sonuna kadardır. Nasbu'r-Râye sahibine şaşılır ki söz konusu eserin el-Beyhakī'deki rivayetini sadece eş-Şa'bî'den gelen el-Eclah tarikiyle yetinerek aktarmış, eş-Şa'bî'den rivayet eden ravinin Ebû Hasîn olduğu ve ilk aktardığımız rivayete hiç işaret etmemiştir. Onun eş-Şa'bî'den el-Eclah rivayetiyle yetinmesi ve ilk zikrettiğimiz rivayeti terk etmesi tutarlı bir davranış değildir.

وَالْأَجْلَحُ الْمَذْكُورُ فِي الْإِسْنَادِ الْمَذْكُورِ، هُوَ: ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُجَيَّةَ بِالْمُهْمَلَةِ وَالْجِيمِ مُصَغَّرًا، وَيُقَالُ: ابْنُ مُعَاوِيَةَ، يُكَنَّى أَبَا حُجَيَّةَ الْكِنْدِيَّ، وَيُقَالُ: اسْمُهُ يَحْيَى، قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ شِيعِيٌّ، وَقَالَ عَنْهُ فِي «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» : قَالَ الْقَطَّانُ: فِي نَفْسِي مِنْهُ شَيْءٌ، وَقَالَ أَيْضًا: مَا كَانَ يَفْصِلُ بَيْنَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ. وَقَالَ أَحْمَدُ: أَجْلَحُ وَمُجَالِدٌ مُتَقَارِبَانِ فِي الْحَدِيثِ، وَقَدْ رَوَى الْأَجْلَحُ غَيْرَ حَدِيثٍ مُنْكَرٍ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ أَبِيهِ: مَا أَقْرَبَ الْأَجْلَحَ مِنْ فِطْرِ بْنِ خَلِيفَةَ، وَقَالَ ابْنُ مَعِينٍ: صَالِحٌ، وَقَالَ مَرَّةً: ثِقَةٌ، وَقَالَ مَرَّةً: لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ، وَقَالَ الْعِجْلِيُّ: كُوفِيٌّ ثِقَةٌ، وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَيْسَ بِالْقَوِيِّ يُكْتَبُ حَدِيثُهُ وَلَا يُحْتَجُّ بِهِ، وَقَالَ النَّسَائِيُّ: ضَعِيفٌ لَيْسَ بِذَاكَ، وَكَانَ لَهُ رَأْيُ سُوءٍ، وَقَالَ الْجُوزَجَانِيُّ: مُفْتَرٍ، وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: لَهُ أَحَادِيثُ صَالِحَةٌ، وَيَرْوِي عَنْهُ الْكُوفِيُّونَ وَغَيْرُهُمْ، وَلَمْ أَرَ لَهُ حَدِيثًا مُنْكَرًا مُجَاوِزًا لِلْحَدِّ لَا إِسْنَادًا وَلَا مَتْنًا إِلَّا أَنَّهُ يُعَدُّ فِي شِيعَةِ الْكُوفَةِ، وَهُوَ عِنْدِي مُسْتَقِيمُ الْحَدِيثِ صَدُوقٌ. وَقَالَ شَرِيكٌ عَنِ الْأَجْلَحِ: سَمِعْنَا أَنَّهُ مَا يَسُبُّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ أَحَدٌ إِلَّا مَاتَ قَتْلًا أَوْ فَقِيرًا، وَقَالَ عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ: مَاتَ سَنَةَ مِائَةٍ وَخَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فِي أَوَّلِ السَّنَةِ، وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ بَجِيلَةَ مُسْتَقِيمُ الْحَدِيثِ صَدُوقٌ.

Bahsi geçen isnaddaki el-Eclah ise; noktasız hâ ve cîm ile ism-i tasgīr olarak [okunan] İbn Abdillâh b. Huceyye'dir. İbn Muâviye de denilir; künyesi Ebû Huceyye el-Kindî'dir. İsminin Yahyâ olduğu da söylenir. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: «Sadûktur, Şiîdir» demiştir. Tehzîbü't-Tehzîb'de ise onun hakkında şöyle demiştir: el-Kattân: 'Ondan yana içimde bir şüphe var' dedi ve yine: 'Hüseyin b. Ali ile Ali b. el-Hüseyin'i birbirinden ayıramazdı' dedi. Ahmed dedi ki: 'Eclah ile Mücâlid hadiste birbirine yakındır; Eclah birden fazla münker hadis rivayet etmiştir.' Abdullah b. Ahmed babasından nakletti: 'Eclah, Fıtr b. Halîfe'ye ne kadar da yakındır!' İbn Maîn: 'Sâlihtir' dedi, bir defasında 'Sikadır' dedi, bir defasında da 'Bir beis yoktur' dedi. el-İclî: 'Kûfelidir, sikadır' dedi. Ebû Hâtim: 'Kuvvetli değildir, hadisi yazılır fakat onunla delil getirilmez' dedi. en-Nesâî: 'Zayıftır, pek öyle [sağlam] değildir; kötü bir mezhebi vardı' dedi. el-Cûzecânî: 'İftiracıdır' dedi. İbn Adiy: 'Onun salih hadisleri vardır; Kûfeliler ve başkaları ondan rivayette bulunur. İsnadında veya metninde haddi aşan münker bir hadisine rastlamadım; ancak Kûfe Şiasından sayılır; bence o hadisi düzgün, sadûk bir kimsedir' dedi. Şerîk, el-Eclah'tan nakletti: 'İşittik ki Ebû Bekir ve Ömer'e söven hiç kimse yoktur ki öldürülerek veya fakir olarak ölmesin.' Amr b. Ali dedi ki: 'Yüz kırk beş senesinin başında vefat etti. O, Becîle kabilesinden, hadisi düzgün, sadûk bir adamdır.'

قُلْتُ: لَيْسَ هُوَ مِنْ بَجِيلَةَ، وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ: ضَعِيفٌ، وَقَالَ مَرَّةً: زَكَرِيَّا أَرْفَعُ مِنْهُ بِمِائَةِ دَرَجَةٍ، وَقَالَ ابْنُ سَعْدٍ: كَانَ ضَعِيفًا جِدًّا، وَقَالَ الْعُقَيْلِيُّ: رَوَى عَنِ الشَّعْبِيِّ أَحَادِيثَ

Derim ki: O, Becîle'den değildir. Ebû Dâvûd: «Zayıftır» dedi; bir defasında da: «Zekeriyyâ ondan yüz derece daha üstündür» dedi. İbn Sa'd: «Çok zayıftı» dedi. el-Ukaylî: «eş-Şa'bî'den rivayet ettiği hadisler

مُضْطَرِبَةً لَا يُتَابَعُ عَلَيْهَا، وَقَالَ يَعْقُوبُ بْنُ سُفْيَانَ: ثِقَةٌ، حَدِيثُهُ لَيِّنٌ، وَقَالَ ابْنُ حِبَّانَ: كَانَ لَا يَدْرِي مَا يَقُولُ جَعَلَ أَبَا سُفْيَانَ أَبَا الزُّبَيْرِ، انْتَهَى مِنْهُ.

muzdariptir, bunlarda kendisine tâbi olunmaz» dedi. Ya'kūb b. Süfyân: «Sikadır, hadisi gevşektir» dedi. İbn Hibbân: «Ne dediğini bilmezdi; Ebû Süfyân'ı Ebü'z-Zübeyr yapardı» dedi. Ondan [nakil] bitti.

وَقَدْ رَأَيْتُ كَثْرَةَ الِاخْتِلَافِ فِي الْأَجْلَحِ الْمَذْكُورِ إِلَّا أَنَّ رِوَايَتَهُ لِهَذَا الْأَثَرِ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلِيٍّ تَعْتَضِدُ بِرِوَايَةِ أَبِي الْحَصِينِ لَهُ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، وَأَبُو حَصِينٍ الْمَذْكُورُ، هُوَ بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَهُوَ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمِ بْنِ حَصِينٍ الْأَسَدِيُّ الْكُوفِيُّ أَخْرَجَ لَهُ الْجَمِيعُ، وَقَالَ فِيهِ فِي «التَّقْرِيبِ» : ثِقَةٌ ثَبْتٌ سُنِّيٌّ وَرُبَّمَا دَلَّسَ، اهـ.

Bahsi geçen el-Eclah hakkındaki ihtilafın çokluğunu gördün; ne var ki onun bu eseri eş-Şa'bî'den, onun da Ali'den yaptığı rivayet, Ebü'l-Hasîn'in bunu eş-Şa'bî'den, onun da Ali'den rivayetiyle desteklenmektedir. Adı geçen Ebû Hasîn -hâ harfinin fethasıyla- Osmân b. Âsım b. Hasîn el-Esedî el-Kûfî'dir; [Kütüb-i Sitte müelliflerinin] tamamı ondan rivayet çıkarmıştır. et-Takrîb'de onun hakkında: «Sika, sebt ve Sünnîdir; bazen tedlîs yapardı» demiştir.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي بَدَاءَةِ الشُّهُودِ وَالْإِمَامِ بِالرَّجْمِ وَمَا احْتَجَّ بِهِ كُلٌّ مِنْهُمْ.

İlim ehlinin recme şahitlerin ve devlet başkanının başlaması hakkındaki görüşlerini ve her birinin getirdiği delilleri öğrendiğine göre,

فَاعْلَمْ: أَنْ أَظْهَرَ الْقَوْلَيْنِ هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ بِبَدَاءَةِ الشُّهُودِ أَوِ الْإِمَامِ، كَمَا ذَكَرْنَا، وَقَوْلُ الْإِمَامِ مَالِكٍ ﵀: إِنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ أَحَدًا مِنَ الْأَئِمَّةِ فَعَلَهُ، يَقْتَضِي أَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ أَثَرُ عَلِيٍّ ﵁ الْمَذْكُورُ، وَلَوْ بَلَغَهُ لَعَمِلَ بِهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ لَهُ حُكْمَ الرَّفْعِ ; لِأَنَّهُ لَا يَظْهَرُ أَنَّهُ يُقَالُ مِنْ جِهَةِ الرَّأْيِ، وَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ الَّذِي قَدَّمْنَا عَنْ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» ، وَصَاحِبِ «تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ» يَقْتَضِي أَنَّ مِثْلَهُ يُقَالُ بِطَرِيقِ الرَّأْيِ لِلتَّعْلِيلِ الَّذِي عَلَّلُوا بِهِ الْقَوْلَ بِهِ، وَقَالَ صَاحِبُ «نَصْبِ الرَّايَةِ» بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ رِوَايَةَ الْبَيْهَقِيِّ لِلْأَثَرِ الْمَذْكُورِ عَنْ عَلِيٍّ مِنْ طَرِيقِ الْأَجْلَحِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ مَا نَصُّهُ: وَرَوَاهُ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، ثُمَّ سَاقَ مَتْنَ رِوَايَةِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ بِنَحْوِ مَا قَدَّمْنَا، ثُمَّ قَالَ: وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي مُصَنَّفِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّ عَلِيًّا ﵁، ثُمَّ سَاقَ الْأَثَرَ بِنَحْوِ مَا قَدَّمْنَا، ثُمَّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الْأَحْمَرُ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَلِيٍّ، ثُمَّ سَاقَ الْأَثَرَ الْمَذْكُورَ بِنَحْوِ مَا قَدَّمْنَا، اهـ.

bil ki: İki görüşten en kuvvetli olanı, zikrettiğimiz üzere şahitlerin veya devlet başkanının başlayacağını söyleyen kimsenin görüşüdür. İmam Mâlik'in rahimehullâh 'Önderlerden hiçbirinin bunu yaptığını bilmediği' yönündeki sözü, Ali radıyallâhu anh'ın bahsi geçen eserinin kendisine ulaşmadığını iktiza eder; şayet ulaşsaydı onunla amel ederdi. Zahir olan odur ki bunun merfu hükmü vardır; zira bunun re'y (şahsi ictihad) yoluyla söylendiği açık değildir. Gerçi el-Mugnî sahibinden ve Tebyînü'l-Hakāik sahibinden daha önce aktardığımız sözler, bunun gibi bir meselenin re'y yoluyla söylenebileceğini iktiza etmektedir; çünkü bu görüşü gerekçelendirdikleri ta'lîl buna işaret etmektedir. Nasbu'r-Râye sahibi, Ali'den gelen söz konusu eserin el-Beyhakī rivayetini el-Eclah tarikiyle eş-Şa'bî'den zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: Bunu Ahmed Müsned'inde Yahyâ b. Saîd'den, o Mücâlid'den, o eş-Şa'bî'den rivayet etmiştir; sonra İmam Ahmed'in rivayet metnini daha önce sunduğumuza benzer şekilde aktarmıştır. Sonra şöyle demiştir: Bunu İbn Ebî Şeybe Musannef'inde rivayet etmiştir: Bize Abdullah b. İdrîs, Yezîd'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan rivayet etti ki Ali radıyallâhu anh... sonra eseri daha önce sunduğumuza benzer şekilde aktarmıştır. Sonra şöyle demiştir: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Haccâc'dan, o el-Hasan b. Saîd'den, o Abdurrahman b. Abdillâh b. Mes'ûd'dan, o da Ali'den rivayet etti... sonra mezkûr eseri daha önce sunduğumuza benzer şekilde aktarmıştır. [Alıntı] bitti.

وَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ يُعَضِّدُ بَعْضُهَا بَعْضًا وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَلِيًّا كَانَ يَقُولُ بِبَدَاءَةِ الْإِمَامِ فِي الْإِقْرَارِ وَبَدَاءَةِ الشُّهُودِ فِي الْبَيِّنَةِ، وَإِنْ كَانَ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَإِنْ كَانَ لَهُ حُكْمُ الْوَقْفِ فَهِيَ فَتْوَى وَفِعْلٌ مِنْ خَلِيفَةٍ رَاشِدٍ، وَلَمْ يُعْلَمْ أَنَّ أَحَدًا أَنْكَرَ عَلَيْهِ، وَلِهَذَا اسْتَظْهَرْنَا بَدَاءَةَ الْبَيِّنَةِ وَالْإِمَامِ فِي الرَّجْمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu rivayetler birbirini desteklemektedir ve Ali'nin, ikrarda devlet başkanının başlamasını, beyyinede (şahitlikte) ise şahitlerin başlamasını savunduğuna delalet etmektedir. Şayet bunun merfu hükmü varsa mesele açıktır; eğer mevkuf hükmü varsa bu, Hulefâ-yi Râşidîn'den birinin fetvası ve uygulamasıdır ve hiç kimsenin buna itiraz ettiği bilinmemektedir. İşte bu sebeple biz recmde şahitlerin ve devlet başkanının başlaması görüşünü kuvvetli bulduk. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمَرْجُومَ إِذَا هَرَبَ فِي أَثْنَاءِ الرَّجْمِ عِنْدَمَا وَجَدَ أَلَمَ الضَّرْبِ بِالْحِجَارَةِ، فَإِنْ كَانَ زِنَاهُ ثَابِتًا بِبَيِّنَةٍ، فَلَا خِلَافَ فِي أَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَهُ حَتَّى يُدْرِكُوهُ، فَيَرْجُمُوهُ

Beşinci Mesele: Bil ki recmedilen kimse taşlama acısını hissettiğinde recm esnasında kaçarsa; şayet zinası beyyine ile sabit olmuşsa, ona yetişip recmedinceye kadar peşine düşeceklerinde hiçbir ihtilaf yoktur;

لِوُجُوبِ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ الَّذِي هُوَ الرَّجْمُ بِالْبَيِّنَةِ، وَإِنْ كَانَ زِنَاهُ ثَابِتًا بِإِقْرَارٍ، فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ.

çünkü beyyine ile sabit olan had cezasını -ki o recmdir- infaz etmek vaciptir. Şayet zinası ikrar ile sabit olmuşsa, ilim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُحْصَنِ: إِذَا أَقَرَّ بِالزِّنَا فَشَرَعُوا فِي رَجْمِهِ، ثُمَّ هَرَبَ هَلْ يُتْرَكُ أَمْ يُتْبَعُ لِيُقَامَ عَلَيْهِ الْحَدُّ؟ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَغَيْرُهُمَا: يُتْرَكُ، وَلَا يُتْبَعُ لِكَيْ يُقَالَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِنْ رَجَعَ عَنِ الْإِقْرَارِ تُرِكَ، وَإِنْ أَعَادَ رُجِمَ.

en-Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: Âlimler, evli kimse zinayı ikrar edip de recmine başladıklarında kaçarsa, kendi haline mi bırakılır yoksa had cezasını infaz etmek için peşine mi düşülür konusunda ihtilaf etmişlerdir. eş-Şâfiî, Ahmed ve başkaları şöyle demiştir: Kendi haline bırakılır, arkasından gidilmez; tâ ki bundan sonra kendisine [durum] sorulsun: Şayet ikrarından dönerse bırakılır, tekrar ederse recmedilir.

وَقَالَ مَالِكٌ فِي رِوَايَةٍ وَغَيْرُهُ: إِنَّهُ يُتْبَعُ وَيُرْجَمُ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ وَمُوَافِقُوهُ بِمَا جَاءَ فِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ «: أَلَا تَرَكْتُمُوهُ حَتَّى أَنْظُرَ فِي شَأْنِهِ» ؟ وَفِي رِوَايَةٍ «: هَلَّا تَرَكْتُمُوهُ فَلَعَلَّهُ يَتُوبُ فَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِ» ، وَاحْتَجَّ الْآخَرُونَ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُلْزِمْهُمْ ذَنْبَهُ، مَعَ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ بَعْدَ هَرَبِهِ، وَأَجَابَ الشَّافِعِيُّ وَمُوَافِقُوهُ عَنْ هَذَا بِأَنَّهُ لَمْ يُصَرِّحْ بِالرُّجُوعِ، وَقَدْ ثَبَتَ إِقْرَارُهُ فَلَا يُتْرَكُ حَتَّى يُصَرِّحَ بِالرُّجُوعِ، قَالُوا: وَإِنَّمَا قُلْنَا لَا يُتْبَعُ فِي هَرَبِهِ لَعَلَّهُ يُرِيدُ الرُّجُوعَ، وَلَمْ نَقُلْ إِنَّهُ سَقَطَ الرَّجْمُ بِمُجَرَّدِ الْهَرَبِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى مِنْهُ.

Mâlik bir rivayette ve başkaları ise şöyle demiştir: Peşine düşülür ve recmedilir. eş-Şâfiî ve ona muvafakat edenler Ebû Dâvûd'un rivayetinde gelen şu hususla delil getirmişlerdir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onu bıraksaydınız da durumuna baksaydım olmaz mıydı?» buyurmuştur. Bir rivayette de: «Onu bıraksaydınız da belki tövbe eder, Allah da tövbesini kabul ederdi» [buyurmuştur]. Diğerleri ise kaçtıktan sonra onu öldürmelerine rağmen Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun günahını [diyeti] onlara yüklememesiyle delil getirmişlerdir. eş-Şâfiî ve ona muvafakat edenler buna şöyle cevap vermişlerdir: O, ikrarından döndüğünü açıkça söylememişti; ikrarı sabit olduğuna göre dönmeyi açıkça belirtmedikçe bırakılmaz. Onlar dediler ki: Biz kaçtığında peşine düşülmez derken belki dönmek istiyordur [diye dedik]; sırf kaçmakla recmin düştüğünü söylemedik. En doğrusunu Allah bilir. Ondan [nakil] bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي أَنَّهُ إِنْ هَرَبَ فِي أَثْنَاءِ الرَّجْمِ لَا يُتْبَعُ بَلْ يُمْهَلُ حَتَّى يُنْظَرَ فِي أَمْرِهِ، فَإِنْ صَرَّحَ بِالرُّجُوعِ تُرِكَ، وَإِنْ تَمَادَى عَلَى إِقْرَارِهِ رُجِمَ، وَيَدُلُّ لِهَذَا مَا فِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ الَّتِي أَشَارَ لَهَا النَّوَوِيُّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

[Kitabın] müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bence iki görüşten en kuvvetli olanı; recm esnasında kaçarsa peşine düşülmeyip durumuna bakılıncaya kadar kendisine mühlet verilmesidir; şayet ikrarından döndüğünü açıkça ifade ederse serbest bırakılır, ikrarında ısrar ederse recmedilir. en-Nevevî'nin işaret ettiği Ebû Dâvûd rivayetindeki husus da buna delalet etmektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْبِكْرَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، إِذَا زَنَا وَجَبَ جَلْدُهُ مِائَةَ جَلْدَةٍ كَمَا هُوَ نَصُّ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَلَا خِلَافَ فِيهِ، وَلَكِنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا هَلْ يُغَرَّبُ سَنَةً مَعَ جَلْدِهِ مِائَةً أَوْ لَا يُغَرَّبُ؟ فَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الْبِكْرَ يُغَرَّبُ سَنَةً مَعَ الْجَلْدِ. قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ، وَبِهِ قَالَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عُمَرَ ﵃، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ عَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ: يُغَرَّبُ الرَّجُلُ دُونَ الْمَرْأَةِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٌ: لَا يَجِبُ التَّغْرِيبُ عَلَى ذَكَرٍ وَلَا أُنْثَى، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْجَمَاهِيرُ: يُنْفَى سَنَةً رَجُلًا كَانَ أَوِ امْرَأَةً. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَا يَجِبُ النَّفْيُ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالْأَوَزْاعِيُّ: لَا نَفْيَ عَلَى النِّسَاءِ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ إِلَى أَنْ قَالَ: وَأَمَّا الْعَبْدُ وَالْأَمَةُ فَفِيهِمَا ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ لِلشَّافِعِيِّ:

Beşinci Mesele: Bil ki bekâr erkek ve kadın zina ettiğinde yüce ayetin açık nassı gereğince yüz celde vurulması vaciptir ve bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Ancak âlimler, yüz celde ile birlikte bir yıl sürgün edilip edilmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinin cumhuru, bekâr kimsenin celde ile birlikte bir yıl sürgün edileceği görüşüne varmıştır. İbn Kudâme el-Mugnî'de şöyle demiştir: Bu, ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür; bu [hüküm] Hulefâ-yi Râşidîn'den rivayet edilmiştir. Übeyy, İbn Mes'ûd ve İbn Ömer radıyallâhu anhüm de bunu söylemiştir. Atâ, Tâvûs, es-Sevrî, İbn Ebî Leylâ, eş-Şâfiî, İshâk ve Ebû Sevr bu görüşe varmıştır. Mâlik ve el-Evzâî ise: 'Kadın değil, sadece erkek sürgün edilir' demiştir. Ebû Hanîfe ve Muhammed de: 'Ne erkeğe ne de kadına sürgün vacip değildir' demişlerdir. en-Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: eş-Şâfiî ve çoğunluk: 'İster erkek olsun ister kadın, bir yıl sürgün edilir' demiştir. el-Hasan: 'Sürgün vacip değildir' demiştir. Mâlik ve el-Evzâî: 'Kadınlara sürgün yoktur' demiştir; benzeri Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir. [Nevevî] sözüne devamla şöyle demiştir: Erkek ve kadın köleye gelince, onlar hakkında eş-Şâfiî'nin üç görüşü vardır:

أَحَدُهَا: يُغَرَّبُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَنَةً لِظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَبِهَذَا قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَدَاوُدُ، وَابْنُ جَرِيرٍ.

Birincisi: Hadisin zahiri sebebiyle her ikisi de bir yıl sürgün edilir. Süfyân es-Sevrî, Ebû Sevr, Dâvûd ve İbn Cerîr bu görüşü savunmuştur.

وَالثَّانِي: يُغَرَّبُ نِصْفَ سَنَةٍ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ [٤ \ ٢٥] ، وَهَذَا أَصَحُّ الْأَقْوَالِ عِنْدَ أَصْحَابِنَا، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُخَصِّصَةٌ لِعُمُومِ الْحَدِيثِ، وَالصَّحِيحُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ: جَوَازُ تَخْصِيصِ السُّنَّةِ بِالْكِتَابِ ; لِأَنَّهُ إِذَا جَازَ تَخْصِيصُ الْكِتَابِ بِالْكِتَابِ فَتَخْصِيصُ السُّنَّةِ بِهِ أَوْلَى.

İkincisi: Yarım yıl sürgün edilir; çünkü Allah Teâlâ: { فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ } “Evlendiklerinde bir hayasızlık (zina) yaparlarsa onlara, hür kadınlara verilen cezanın yarısı uygulanır.” [en-Nisâ, 4/25] buyurmuştur. Bu, mezhepdaşlarımıza göre görüşlerin en sahih olanıdır. Bu ayet, hadisin umumunu tahsis etmektedir. Usûlcülere göre sahih olan; Sünnet'in Kitap ile tahsis edilmesinin caiz olduğudur; çünkü Kitab'ın Kitap ile tahsisi caiz olduğuna göre Sünnet'in onunla tahsisi öncelikle [caizdir].

وَالثَّالِثُ: لَا يُغَرَّبُ الْمَمْلُوكُ أَصْلًا، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَحَمَّادٌ، وَمَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ ; لِقَوْلِهِ ﷺ فِي الْأَمَةِ إِذَا زَنَتْ «: فَلْيَجْلِدْهَا» ، وَلَمْ يَذْكُرِ النَّفْيَ، وَلِأَنَّ نَفْيَهُ يَضُرُّ سَيِّدَهُ مَعَ أَنَّهُ لَا جِنَايَةَ مِنْ سَيِّدِهِ، وَأَجَابَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ عَنْ حَدِيثِ الْأَمَةِ إِذَا زَنَتْ أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ تَعَرُّضٌ لِلنَّفْيِ، وَالْآيَةُ ظَاهِرَةٌ فِي وُجُوبِ النَّفْيِ، فَوَجَبَ الْعَمَلُ بِهَا، وَحُمِلَ الْحَدِيثُ عَلَى مُوَافَقَتِهَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، اهـ كَلَامُ النَّوَوِيِّ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ الْآيَةَ ظَاهِرَةٌ فِي وُجُوبِ النَّفْيِ لَيْسَ بِظَاهِرٍ، فَانْظُرْهُ.

Üçüncüsü: Köle kesinlikle sürgün edilmez. Hasan-ı Basrî, Hammâd, Mâlik, Ahmed ve İshâk bu görüşü savunmuştur; zira Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem zina eden cariye hakkında: «Ona celde vursun» buyurmuş, sürgünü zikretmemiştir. Bir de onun sürgün edilmesi, efendisinin hiçbir suçu olmadığı halde efendisine zarar verir. Şâfiî'nin mezhepdaşları, cariyenin zinası hakkındaki hadise şöyle cevap vermişlerdir: Hadiste sürgünden hiç bahsedilmemiştir; ayet ise sürgünün vücubiyeti hususunda açıktır, binaenaleyh onunla amel etmek vaciptir ve hadis de ayete uygunluğa hamledilmiştir. En doğrusunu Allah bilir. en-Nevevî'nin sözü bitti. Onun 'Ayet sürgünün vücubiyeti hususunda açıktır' sözü açık değildir, bunu incele.

وَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَأَنَّ الْأَئِمَّةَ الثَّلَاثَةَ: مَالِكًا، وَالشَّافِعِيَّ، وَأَحْمَدَ، مُتَّفِقُونَ عَلَى تَغْرِيبِ الزَّانِي الْبِكْرِ الْحُرِّ الذَّكَرِ، وَإِنْ وَقَعَ بَيْنَهُمْ خِلَافٌ فِي تَغْرِيبِ الْإِنَاثِ وَالْعَبِيدِ، وَعَلِمْتَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ، وَمَنْ ذَكَرْنَا مَعَهُ يَقُولُونَ: بِأَنَّهُ لَا يَجِبُ التَّغْرِيبُ عَلَى الزَّانِي مُطْلَقًا ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى، حُرًّا أَوْ عَبْدًا، فَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَدِلَّتِهِمْ.

Bu meselede ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğinde, kadınların ve kölelerin sürgünü konusunda aralarında ihtilaf çıksa da üç imamın -Mâlik, Şâfiî ve Ahmed- hür bekâr erkeğin sürgün edileceği üzerinde ittifak ettiklerini ve Ebû Hanîfe ile beraberinde andığımız kimselerin ise ister erkek ister kadın, ister hür ister köle olsun zina edene sürgünün hiçbir şekilde vacip olmadığını söylediklerini anladığında; işte onların delillerinin ayrıntıları şunlardır:

أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: يُغَرَّبُ الْبِكْرُ الزَّانِي سَنَةً، فَاحْتَجُّوا بِأَنَّ ذَلِكَ ثَابِتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحِيهِمَا وَبَاقِي الْجَمَاعَةِ فِي حَدِيثِ الْعَسِيفِ الَّذِي زَنَى بِامْرَأَةِ الرَّجُلِ الَّذِي كَانَ أَجِيرًا عِنْدَهُ، وَفِيهِ: فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ: الْوَلِيدَةُ وَالْغَنَمُ رَدٌّ عَلَيْكَ، وَعَلَى ابْنِكَ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ» الْحَدِيثَ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بِرِوَايَةِ صَحَابِيَّيْنِ جَلِيلَيْنِ أَنَّهُ أَقْسَمَ لَيَقْضِيَنَّ بَيْنَهُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ، ثُمَّ صَرَّحَ بِأَنَّ مِنْ ذَلِكَ الْقَضَاءِ بِكِتَابِ اللَّهِ جَلْدَ ذَلِكَ الزَّانِي الْبِكْرَ مِائَةً وَتَغْرِيبَهُ عَامًا، وَهَذَا أَصَحُّ نَصٍّ وَأَصْرَحُهُ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ. وَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ وَغَيْرِهِ وَهُوَ حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ، وَفِيهِ «: الْبِكْرُ بِالْبِكْرِ جَلْدُ مِائَةٍ وَنَفْيُ سَنَةٍ» ، وَهُوَ أَيْضًا نَصٌّ صَحِيحٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ صَرِيحٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، وَاحْتَجَّ الْحَنَفِيَّةُ وَمَنْ وَافَقَهُمْ مِنَ الْكُوفِيِّينَ عَلَى عَدَمِ التَّغْرِيبِ بِأَدِلَّةٍ:

Bekâr zânînin bir yıl sürgün edileceğini söyleyenlere gelince; onlar bunun Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir itiraza yer bırakmayacak kesinlikte sabit olmasıyla delil getirmişlerdir. Bunlardan biri, Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde ve cemaatin geri kalanının, yanında ücretle çalıştığı adamın hanımıyla zina eden işçi (asîf) hadisinde rivayet ettikleri şu rivayettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki aranızda mutlaka Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğim: Cariye ve koyunlar sana geri verilecek; oğluna ise yüz celde ve bir yıl sürgün cezası vardır.» Hadis [böyledir]. Bunda iki yüce sahabînin rivayetiyle Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğine dair yemin ettiği ve ardından Allah'ın Kitabı ile olan bu hükümden birinin de o bekâr zânîye yüz celde vurulması ve bir yıl sürgün edilmesi olduğunu açıkça ifade ettiği yer almaktadır; bu da ihtilaf konusundaki en sahih ve en açık nasstır. Bunlardan bir diğeri de Müslim'in Sahîh'inde ve başkalarında tahric ettiği, daha önce aktardığımız Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh hadisidir; onda: «Bekâr bekârla [zina ederse cezası] yüz celde ve bir yıl sürgündür» buyrulmaktadır. Bu da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih bir nass olup ihtilaf mahallinde gayet açıktır. Hanefîler ve onlara muvafakat eden Kûfeliler sürgünün bulunmadığına dair birtakım deliller ileri sürmüşlerdir:

مِنْهَا: أَنَّ التَّغْرِيبَ سَنَةً زِيَادَةٌ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ، وَالْمُقَرَّرُ فِي أُصُولِ الْحَنَفِيَّةِ هُوَ أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ لَهُ، وَإِذَا كَانَتْ زِيَادَةُ التَّغْرِيبِ عَلَى الْجَلْدِ فِي الْآيَةِ تُعْتَبَرُ نَسْخًا لِلْآيَةِ فَهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ الْآيَةَ مُتَوَاتِرَةٌ، وَأَحَادِيثُ التَّغْرِيبِ أَخْبَارُ آحَادٍ، وَالْمُتَوَاتِرُ عِنْدَهُمْ لَا يَنْسَخُ بِالْآحَادِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ لَيْسَ بِمُسْلِمٍ، أَمَّا الْأَوَّلُ مِنْهُمَا وَهُوَ أَنَّ كُلَّ زِيَادَةٍ عَلَى النَّصِّ، فَهِيَ نَاسِخَةٌ لَهُ لَيْسَ بِصَحِيحٍ ; لِأَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ لَا تَكُونُ نَاسِخَةً لَهُ عَلَى التَّحْقِيقِ، إِلَّا إِنْ كَانَتْ مُثْبِتَةً شَيْئًا قَدْ نَفَاهُ النَّصُّ أَوْ نَافِيَةً شَيْئًا أَثْبَتَهُ النَّصُّ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ زِيَادَةُ شَيْءٍ سَكَتَ عَنْهُ النَّصُّ السَّابِقُ، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِنَفْيِهِ، وَلَا لِإِثْبَاتِهِ فَالزِّيَادَةُ حِينَئِذٍ إِنَّمَا هِيَ رَافِعَةٌ لِلْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ الْمَعْرُوفَةِ فِي الْأُصُولِ بِالْإِبَاحَةِ الْعَقْلِيَّةِ، وَهِيَ بِعَيْنِهَا اسْتِصْحَابُ الْعَدَمِ الْأَصْلِيِّ، حَتَّى يَرِدَ دَلِيلٌ نَاقِلٌ عَنْهُ، وَرَفْعُ الْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ لَيْسَ بِنَسْخٍ، وَإِنَّمَا النَّسْخُ رَفْعُ حُكْمٍ شَرْعِيٍّ كَانَ ثَابِتًا بِدَلِيلٍ شَرْعِيٍّ.

Bunlardan biri şudur: Bir yıl sürgün etmek, Allah Teâlâ'nın: { فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Onların her birine yüzer celde vurun” sözüne ziyadedir. Hanefî usûlünde yerleşmiş kural ise nassa yapılan ziyadenin onu nesh ettiğidir. Ayetteki celde üzerine sürgün ziyadesi ayeti nesh sayılınca onlar şöyle demektedir: Ayet mütevatirdir, sürgün hadisleri ise âhâd haberlerdir; mütevatir olan ise onlara göre âhâd ile nesh olunamaz. Biz bu mübarek kitabın birçok yerinde her iki hususun da kabul edilemez olduğunu önceden açıklamıştık. Bunlardan birincisine gelince; nassa yapılan her ziyadenin onu nesh ettiği görüşü doğru değildir; zira nassa yapılan ziyade tahkike göre ancak nassın nefyettiği bir şeyi ispat ediyorsa veya nassın ispat ettiği bir şeyi nefyediyorsa nesh edici olur. Fakat önceki nassın hakkında sustuğu, nefyine de ispatına da değinmediği bir şeyin ziyadesi söz konusu olduğunda bu ziyade; ancak usûlde 'aklî ibâha' olarak bilinen berâet-i asliyyeyi ortadan kaldırır. Bu da onu değiştiren bir delil gelinceye kadar aslî yokluğun istıshâb edilmesinin ta kendisidir. Berâet-i asliyyenin kaldırılması ise nesh değildir; nesh ancak şer'î bir delille sabit olmuş şer'î bir hükmün kaldırılmasıdır.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا الْمَبْحَثَ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا [٦ \ ١٤٥] .

Biz bu konuyu En'âm sûresinde, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda leş veya akıtılmış kan olmasından başka haram kılınmış bir şey bulamıyorum” [el-En'âm, 6/145] ayeti üzerindeki kelamda açıkladık.

وَفِي سُورَةِ «الْحَجِّ» فِي مَبْحَثِ اشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ لِلطَّوَافِ فِي كَلَامِنَا الطَّوِيلِ عَلَى آيَاتِ «الْحَجِّ» وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ مَوَاضِعِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.

Hac sûresinde tavaf için taharetin şart koşulması bahsinde, Hac ayetleri üzerindeki uzun kelamımızda ve bu mübarek kitabın diğer yerlerinde de [açıkladık].

وَأَمَّا الْأَمْرُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمُتَوَاتِرَ لَا يُنْسَخُ بِأَخْبَارِ الْآحَادِ ; فَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ «الْأَنْعَامِ» الْمَذْكُورَةِ آنِفًا، أَنَّهُ غَلَطَ فِيهِ جُمْهُورُ الْأُصُولِيِّينَ غَلَطًا لَا شَكَّ فِيهِ، وَأَنَّ التَّحْقِيقَ هُوَ جَوَازُ نَسْخِ الْمُتَوَاتِرِ بِالْآحَادِ ; إِذَا ثَبَتَ تَأَخُّرُهَا عَنْهُ، وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَهُمَا أَصْلًا، حَتَّى يُرَجَّحَ الْمُتَوَاتِرُ عَلَى الْآحَادِ، لِأَنَّهُ لَا تَنَاقُضَ مَعَ اخْتِلَافِ زَمَنِ الدَّلِيلَيْنِ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا حَقٌّ فِي وَقْتِهِ، فَلَوْ قَالَتْ لَكَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُدُولِ: إِنَّ أَخَاكَ الْمُسَافِرَ لَمْ يَصِلْ بَيْتَهُ إِلَى الْآنَ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ بِقَلِيلٍ مِنَ الزَّمَنِ أَخْبَرَكَ إِنْسَانٌ وَاحِدٌ أَنَّ أَخَاكَ وَصَلَ بَيْتَهُ، فَإِنَّ خَبَرَ هَذَا الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ أَحَقُّ بِالتَّصْدِيقِ مِنْ خَبَرِ جَمَاعَةِ الْعُدُولِ الْمَذْكُورَةِ ; لِأَنَّ أَخَاكَ وَقْتَ كَوْنِهِمْ فِي بَيْتِهِ لَمْ يَقْدَمْ، وَبَعْدَ ذَهَابِهِمْ بِزَمَنٍ قَلِيلٍ قَدِمَ أَخُوكَ فَأَخْبَرَكَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ بِقُدُومِهِ وَهُوَ صَادِقٌ، وَخَبَرُهُ لَمْ يُعَارِضْ خَبَرَ الْجَمَاعَةِ الْآخَرِينَ لِاخْتِلَافِ زَمَنِهِمَا كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي الْمَحَلِّ الْمَذْكُورِ ; فَالْمُتَوَاتِرُ فِي وَقْتِهِ قَطْعِيٌّ، وَلَكِنَّ اسْتِمْرَارَ حُكْمِهِ إِلَى الْأَبَدِ لَيْسَ بِقَطْعِيٍّ،

İkinci hususa gelince: O da mütevatirin âhâd haberlerle nesh olunamayacağıdır; En'âm sûresinde az önce zikredilen En'âm ayeti üzerindeki kelamda usûlcülerin cumhurunun bu konuda şüphe götürmez bir hataya düştüklerini ve tahkike göre mütevatirin âhâd ile nesh edilmesinin -şayet onun ardından geldiği sabit olursa- caiz olduğunu daha önce açıklamıştık. İkisi arasında mütevatiri âhâda tercih ettirecek hiçbir zıtlık yoktur; zira iki delilin zamanı farklı olduğunda tenakuz bulunmaz; çünkü her biri kendi vaktinde haktır. Şayet adil kimselerden oluşan bir topluluk sana: 'Yolcu olan kardeşin şu ana kadar evine ulaşmadı' dese, sonra bundan az bir süre sonra tek bir insan sana kardeşinin evine ulaştığını haber verse; o tek insanın haberi bahsi geçen adil topluluğun haberinden tasdik edilmeye daha layıktır; zira onlar evindeyken kardeşin gelmemişti, onlar gittikten az bir zaman sonra ise kardeşin geldi ve o insan da sana onun gelişini haber verdi; o doğrudur ve mezkûr yerde açıkladığımız üzere zamanları farklı olduğu için onun haberi diğer topluluğun haberiyle çelişmemiştir. Mütevatir kendi vaktinde kat'îdir; ancak hükmünün ebediyen devam etmesi kat'î değildir.

فَنَسْخُهُ بِالْآحَادِ إِنَّمَا نَفَى اسْتِمْرَارَ حُكْمِهِ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّهُ لَيْسَ بِقَطْعِيٍّ، كَمَا تَرَى.

Onun âhâd ile neshi sadece hükmünün devamlılığını nefyetmiştir; gördüğün üzere bunun kat'î olmadığını zaten anlamıştın.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى عَدَمِ التَّغْرِيبِ: حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ: أَنَّ رَجُلًا أَقَرَّ عِنْدَهُ ﷺ أَنَّهُ زَنَى بِامْرَأَةٍ سَمَّاهَا فَأَنْكَرَتْ أَنْ تَكُونَ زَنَتْ، فَجَلَدَهُ الْحَدَّ، وَتَرَكَهَا، وَمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَكْرِ بْنِ لَيْثٍ أَقَرَّ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ زَنَى بِامْرَأَةٍ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، وَكَانَ بِكْرًا فَجَلَدَهُ النَّبِيُّ ﷺ مِائَةً، وَسَأَلَهُ ﷺ الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمَرْأَةِ إِذْ كَذَّبَتْهُ، فَلَمْ يَأْتِ بِهَا ; فَجَلَدَهُ حَدَّ الْفِرْيَةِ ثَمَانِينَ جَلْدَةً، قَالُوا: وَلَوْ كَانَ التَّغْرِيبُ وَاجِبًا لَمَا أَخَلَّ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ.

Sürgünün olmadığına dair delillerinden biri de Ebû Dâvûd nezdinde bulunan ve daha önce aktardığımız Sehl b. Sa'd es-Sâidî hadisidir: Bir adam Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda adını verdiği bir kadınla zina ettiğini ikrar etti, kadın ise zina ettiğini inkâr etti. Bunun üzerine adama had cezasını uyguladı, kadını ise bıraktı. Yine Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadistir: Bekr b. Leys oğullarından bir adam Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bir kadınla dört defa zina ettiğini ikrar etti -kendisi de bekârdı-; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona yüz celde vurdu. Kadın kendisini yalanlayınca Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem adamdan kadının aleyhine delil (şahit) istedi; delil getiremeyince ona iftira (kazf) haddi olarak seksen celde vurdu. Dediler ki: Şayet sürgün vacip olsaydı Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onu ihmal etmezdi.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا: الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ «إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا» الْحَدِيثَ، وَهُوَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ التَّغْرِيبَ مَعَ الْجَلْدِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ التَّغْرِيبَ مَنْسُوخٌ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ لَا يَنْهَضُ لِمُعَارَضَةِ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ الصَّرِيحَةِ الَّتِي فِيهَا إِقْسَامُهُ ﷺ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ جَلْدِ الْبِكْرِ، وَنَفْيِهِ سَنَةً قَضَاءٌ مِنْهُ ﷺ بِكِتَابِ اللَّهِ.

Delillerinden biri de ittifak edilmiş olan: «Birinizin cariyesi zina ederse ona celde vursun» sahih hadisidir. Bu hadiste celde ile birlikte sürgün zikredilmemiştir; bu da sürgünün mensuh olduğuna delalet etmiştir. Bu delil getirme; bekârın celdesi ile bir yıl sürgününün bir arada uygulanmasının Allah'ın Kitabı ile verilmiş bir hüküm olduğuna dair Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yemin ettiği sahih ve açık nasslarla çelişmeye güç yetiremez.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَقْسَمَ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْجَلْدِ وَالتَّغْرِيبِ قَضَاءٌ بِكِتَابِ اللَّهِ، وَهَذَا النَّصُّ الصَّحِيحُ بَالِغٌ مِنَ الصَّرَاحَةِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، مَا لَمْ يَبْلُغْهُ شَيْءٌ آخَرُ يُعَارَضُ بِهِ.

Bunun açıklaması şudur: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem celde ile sürgünü birleştirmenin Allah'ın Kitabı ile hüküm vermek olduğuna yemin etmiştir. Bu sahih nass, ihtilaf mahallinde o derece açıktır ki, kendisine karşı konulabilecek başka hiçbir şey o açıklık derecesine ulaşamaz.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ هُوَ الْمُبَيِّنُ، وَقَدْ أَقْسَمَ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْجَلْدِ وَالتَّغْرِيبِ قَضَاءٌ بِكِتَابِ اللَّهِ، قَالَ: وَخَطَبَ بِذَلِكَ عُمَرُ ﵁ عَلَى رُءُوسِ الْمَنَابِرِ، وَعَمِلَ بِهِ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ، وَلَمْ يُنْكِرْهُ أَحَدٌ فَكَانَ إِجْمَاعًا، اهـ مِنْهُ.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem [hükmü] açıklayandır; celde ile sürgünü birleştirmenin Allah'ın Kitabı ile hüküm vermek olduğuna yemin etmiştir. [Şevkânî] dedi ki: Ömer radıyallâhu anh minberlerin başında bunu hutbede okumuş, Hulefâ-yi Râşidîn bununla amel etmiş ve hiç kimse buna itiraz etmemiştir; dolayısıyla bu bir icma olmuştur. Ondan [nakil] bitti.

وَذَكَرَ مُرَجِّحَاتٍ أُخْرَى مُتَعَدِّدَةً لِوُجُوبِ التَّغْرِيبِ.

Sürgünün vücubiyeti için başka pek çok tercih sebebi de zikretmiştir.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ الَّذِي اسْتَدَلُّوا بِهِ مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ لَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ التَّغْرِيبِ، وَلَا التَّصْرِيحُ بِعَدَمِهِ، وَلَمْ يُعْلَمْ هَلْ هُوَ قَبْلَ حَدِيثِ الْإِقْسَامِ، بِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا قَضَاءٌ بِكِتَابِ اللَّهِ أَوْ بَعْدَهُ؟ فَعَلَى أَنَّ الْمُتَأَخِّرَ الْإِقْسَامُ الْمَذْكُورُ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَعَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ الْإِقْسَامَ هُوَ الْمُتَقَدِّمُ، فَذَلِكَ التَّصْرِيحُ، بِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا قَضَاءٌ بِكِتَابِ اللَّهِ مَعَ الْإِقْسَامِ عَلَى ذَلِكَ لَا يَصِحُّ رَفْعُهُ بِمُحْتَمَلٍ ; وَلَوْ تَكَرَّرَتِ الرِّوَايَاتُ بِهِ تَكَرُّرًا كَثِيرًا، وَعَلَى أَنَّهُ لَا يُعْرَفُ الْمُتَقَدِّمُ مِنْهُمَا كَمَا هُوَ الْحَقُّ، فَالْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ عَنْ صَحَابِيَّيْنِ جَلِيلَيْنِ هُمَا: أَبُو هُرَيْرَةَ، وَزَيْدُ بْنُ خَالِدٍ الْجُهَنِيُّ الَّذِي فِيهِ الْإِقْسَامُ بِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا قَضَاءٌ بِكِتَابِ اللَّهِ، لَا شَكَّ فِي تَقْدِيمِهِ عَلَى حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ الَّذِي هُوَ دُونَهُ فِي السَّنَدِ وَالْمَتْنِ. أَمَّا

Hülasa şudur: Sehl b. Sa'd ve İbn Abbâs hadisinden delil getirdikleri Ebû Dâvûd hadisinde ne sürgünün zikri vardır ne de sürgünün bulunmadığına dair açık bir ifade vardır; ayrıca bunun ikisini birleştirmenin Allah'ın Kitabı ile hüküm olduğuna dair yemin hadisinden önce mi yoksa sonra mı olduğu bilinmemektedir. Şayet sonra olan bahsi geçen yemin ise durum açıktır. Yeminin önce olduğu farz edilse bile, bunun üzerine yemin edilerek ikisini birleştirmenin Allah'ın Kitabı ile hüküm olduğunun açıkça ifade edilmiş olması, ihtimalli bir rivayetle -rivayetleri çokça tekrar etse bile- hükümsüz kılınamaz. Doğru olan üzere ikisinden hangisinin önce olduğu bilinmediği takdirde ise, iki yüce sahabîden -Ebû Hüreyre ve Zeyd b. Hâlid el-Cühenî- gelen ve ikisini birleştirmenin Allah'ın Kitabı ile hüküm olduğuna dair yemin bulunan müttefekun aleyh hadis; isnad ve metin bakımından kendisinden aşağıda olan Ebû Dâvûd hadisine şüphesiz takdim edilir. İsnad

كَوْنُهُ فِي السَّنَدِ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا كَوْنُهُ فِي الْمَتْنِ فَلِأَنَّ حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ لَيْسَ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِنَفْيِ التَّغْرِيبِ، وَالصَّرِيحُ مُقَدَّمٌ عَلَى غَيْرِ الصَّرِيحِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْأَصَحَّ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ جَمْعُ الْجَلْدِ وَالتَّغْرِيبِ.

bakımından üstünlüğü açıktır; metin bakımından üstünlüğü ise Ebû Dâvûd hadisinde sürgünün nefyedildiğine dair sarih bir ifadenin bulunmayışındandır. Usûlde bilindiği üzere sarih olan, gayr-i sarih olana takdim edilir. Bundan anlarsın ki kendisinden dönülmemesi gereken en sahih görüş; celde ile sürgünün bir arada uygulanmasıdır.

وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِحَدِيثِ الْأَمَةِ فَلَيْسَ بِوَجِيهٍ لِاخْتِلَافِ الْأَمَةِ وَالْأَحْرَارِ فِي أَحْكَامِ الْحَدِّ، فَهِيَ تُجْلَدُ خَمْسِينَ، وَلَوْ مُحْصَنَةً، وَلَا تُرْجَمُ، وَالْأَحْرَارُ بِخِلَافٍ ذَلِكَ، فَأَحْكَامُ الْأَحْرَارِ وَالْعَبِيدِ فِي الْحُدُودِ قَدْ تَخْتَلِفُ.

Cariye hadisiyle delil getirmeye gelince; had cezası hükümlerinde cariye ile hürlerin farklı olması sebebiyle bu tutarlı değildir. Zira cariye evli bile olsa elli celde vurulur ve recmedilmez; hürler ise böyle değildir. Dolayısıyla hadlerde hürlerin ve kölelerin hükümleri farklılık gösterebilir.

وَقَدْ بَيَّنَتْ آيَةُ «النِّسَاءِ» اخْتِلَافَ الْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ فِي حُكْمِ حَدِّ الزِّنَا مِنْ جِهَتَيْنِ:

Nisâ sûresindeki ayet, hür kadın ile cariyenin zina haddi hükmündeki farklılığını iki yönden açıklamıştır:

إِحْدَاهُمَا: أَنَّهَا صَرَّحَتْ بِأَنَّهَا إِنْ كَانَتْ مُحْصَنَةً، فَعَلَيْهَا الْجَلْدُ لَا الرَّجْمُ.

Birincisi: Cariye evli bile olsa ona recm değil, celde uygulanacağını açıkça belirtmiştir.

وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ عَلَيْهَا نِصْفَهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ [٤ \ ٢٥] ، فَتَأَمَّلْ قَوْلَهُ: فَإِذَا أُحْصِنَّ، وَقَوْلَهُ: فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ، يَظْهَرُ لَكَ مَا ذَكَرْنَا.

İkincisi: Ona cezanın yarısının uygulanacağıdır. Bu da Allah'ın şu buyruğundadır: { فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ } “Evlendiklerinde bir hayasızlık (zina) yaparlarsa onlara, hür kadınlara verilen cezanın yarısı uygulanır.” [en-Nisâ, 4/25]. { فَإِذَا أُحْصِنَّ } “Evlendiklerinde” sözünü ve { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ } “onlara, hür kadınlara verilen cezanın yarısı uygulanır” sözünü iyice düşün; zikrettiğimiz husus sana açıkça görünecektir.

وَمِمَّا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ الْأَصَحَّ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ هُوَ وُجُوبُ تَغْرِيبِ الْبِكْرِ سَنَةً مَعَ جَلْدِهِ مِائَةً لِصَرَاحَةِ الْأَدِلَّةِ الصَّحِيحَةِ فِي ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Zikrettiğimiz hususlardan anlarsın ki kendisinden vazgeçilmemesi gereken en sahih görüş; bu husustaki sahih delillerin sarahati sebebiyle bekâra yüz celde ile birlikte bir yıl sürgün cezasının vacip olduğudur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

Bu Meseleyle İlgili Tali Hükümler

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا بِالتَّغْرِيبِ، وَهُمُ الْجُمْهُورُ، اخْتَلَفُوا فِي تَغْرِيبِ الْمَرْأَةِ، فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: تُغَرَّبُ الْمَرْأَةُ سَنَةً لِعُمُومِ أَدِلَّةِ التَّغْرِيبِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا تَغْرِيبَ عَلَى النِّسَاءِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁.

Birinci Mesele: Bil ki sürgünü savunanlar -ki onlar cumhurdur- kadının sürgün edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir topluluk: 'Sürgün delillerinin umumiliği sebebiyle kadın da bir yıl sürgün edilir' demiştir; bunu söyleyenler arasında eş-Şâfiî ve Ahmed de vardır. İlim ehlinden bazıları ise: 'Kadınlara sürgün yoktur' demiştir; bunu savunanlar arasında Mâlik ve el-Evzâî yer alır; benzeri Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir.

أَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ بِتَغْرِيبِ النِّسَاءِ فَهِيَ عُمُومُ أَدِلَّةِ التَّغْرِيبِ، وَظَاهِرُهَا شُمُولُ الْأُنْثَى، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: لَا تَغْرِيبَ عَلَى النِّسَاءِ، فَقَدِ احْتَجُّوا بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْوَارِدَةِ بِنَهْيِ الْمَرْأَةِ عَنِ السَّفَرِ، إِلَّا مَعَ مَحْرَمٍ أَوْ زَوْجٍ.

Kadınların sürgün edileceğini söyleyenlerin delili sürgün delillerinin umumiliğidir ve bu delillerin zahiri kadını da kapsamaktadır. Kadınlara sürgün olmadığını söyleyenler ise kadının bir mahremi veya kocası olmaksızın yolculuğa çıkmasını yasaklayan sahih hadislerle delil getirmişlerdir.