وَقَدْ أَنْكَرَ السِّيرَافِيُّ ثُبُوتَ هَذَا الْقَوْلِ عَنِ الْفَرَّاءِ وَقَالَ: لَمْ أَجِدْهُ فِي كِتَابِهِ.
Sîrâfî, bu görüşün Ferrâ'dan sabit olduğunu inkâr etmiş ve: "Bunu onun kitabında bulamadım." demiştir.
وَقَالَ وَلِيُّ الدِّينِ: أَنْكَرَ أَصْحَابُنَا نِسْبَةَ هَذَا الْقَوْلِ إِلَى الشَّافِعِيِّ.
Veliyyüddin de şöyle demiştir: "Ashabımız (arkadaşlarımız), bu görüşün Şâfiî'ye nispet edilmesini kabul etmemiştir (inkâr etmiştir)."
حَكَاهُ عَنْهُ صَاحِبُ الضِّيَاءِ اللَّامِعِ.
Bunu ondan ed-Diyâu'l-Lâmi' sahibi nakletmiştir.
وَقَوْلُهُ ﷺ: " أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " يَعْنِي الصَّفَا - لَا دَلِيلَ فِيهِ عَلَى اقْتِضَائِهَا التَّرْتِيبَ.
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: « أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ » «Allah'ın başladığı ile başlarım» -yani Safâ ile- sözünde, [vav harfinin] tertip gerektirdiğine dair bir delil yoktur.
وَبَيَانُ ذَلِكَ هُوَ مَا قَالَهُ الْفِهْرَيُّ كَمَا ذَكَرَهُ عَنْهُ صَاحِبُ الضِّيَاءِ اللَّامِعِ.
Bunun açıklaması, ed-Diyâu'l-Lâmi' sahibinin kendisinden naklettiği üzere Fihrî'nin söylediği şu sözdür:
وَهُوَ أَنَّهَا كَمَا أَنَّهَا لَا تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ وَلَا الْمَعِيَّةَ، فَكَذَلِكَ لَا تَقْتَضِي الْمَنْعَ مِنْهُمَا.
O da şudur: Vav (وَ), tertip ve maiyyet (birliktelik) gerektirmediği gibi, aynı şekilde bu ikisine engel olmayı da gerektirmez.
فَقَدْ يَكُونُ الْعَطْفُ بِهَا مَعَ قَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِالْأَوَّلِ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ١٥٨] بِدَلِيلِ الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ.
Bazen onunla atıf, geçen hadisin delaletiyle: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir” [el-Bakara 2/158] ayetinde olduğu gibi birinciye önem verme kastıyla olabilir.
وَقَدْ يَكُونُ الْمَعْطُوفُ بِهَا مُرَتَّبًا، كَقَوْلِ حَسَّانَ: هَجَوْتَ مُحَمَّدًا وَأَجَبْتُ عَنْهُ
Bazen de Hassan'ın: "Muhammed'i hicvettin, ben de ona cevap verdim" sözünde olduğu gibi onunla matuf olan tertipli (sıralı) olabilir.
عَلَى رِوَايَةِ الْوَاوِ.
[Bu,] vav rivayetine göredir.
وَقَدْ يُرَادُ بِهَا الْمَعِيَّةُ، كَقَوْلِهِ: فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ [٢٩ \ ١٥] . وَقَوْلِهِ: وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ [٧٥ \ ٩] . وَلَكِنْ لَا تُحْمَلُ عَلَى التَّرْتِيبِ وَلَا عَلَى الْمَعِيَّةِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ.
Bazen de onunla maiyyet (birliktelik) kastedilebilir; Yüce Allah'ın: { فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ } “Bunun üzerine onu ve gemi ehlini kurtardık” [el-Ankebût 29/15] ve: { وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } “Güneş ve ay bir araya getirildiği zaman” [el-Kıyâme 75/9] buyruklarında olduğu gibi. Fakat [vav harfi] müstakil (ayrı) bir delil olmadıkça tertibe de maiyyete de hamledilmez.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى مُتَوَفِّيكَ أَيْ مُنِيمُكَ، (وَرَافِعُكَ إِلَيَّ) أَيْ فِي تِلْكَ النَّوْمَةِ.
İkinci vecih: { مُتَوَفِّيكَ } “seni vefat ettireceğim” ifadesinin anlamı, "seni uyutacağım", (وَرَافِعُكَ إِلَيَّ) ise "o uyku esnasında seni kendime yükselteceğim" demektir.
وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقُ الْوَفَاةِ عَلَى النَّوْمِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ [٦ \ ٦٠] ، وَقَوْلِهِ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا [٣٩ \ ٤٢] ، وَعَزَى ابْنُ كَثِيرٍ هَذَا الْقَوْلَ لِلْأَكْثَرِينَ، وَاسْتَدَلَّ بِالْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ.
Kur'an'da vefatın uyku için kullanılışı Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ } “Geceleyin sizi öldüren (uyutan), gündüzün de ne işlediğinizi bilen O'dur” [el-En'âm 6/60] ve: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا } “Allah, canları ölümleri anında, ölmeyenleri de uykularında alır” [ez-Zümer 39/42] buyruklarında yer almıştır. İbn Kesîr bu görüşü çoğunluğa nispet etmiş ve zikredilen iki ayeti delil getirmiştir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ مُتَوَفِّيَكَ، اسْمُ فَاعِلٍ؛ تَوَفَّاهُ إِذَا قَبَضَهُ وَحَازَهُ إِلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: تَوَفَّى فُلَانٌ دَيْنَهُ إِذَا قَبَضَهُ إِلَيْهِ، فَيَكُونُ مَعْنَى مُتَوَفِّيكَ عَلَى هَذَا: قَابِضَكَ مِنْهُمْ إِلَيَّ حَيًّا، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ جَرِيرٍ.
Üçüncü vecih: { مُتَوَفِّيكَ } lafzı; kabzedip kendi yanına aldığı zaman kullanılan "teveffâhü" (تَوَفَّاهُ) fiilinin ism-i fâilidir. Nitekim bir kimse borcunu kabzettiği zaman Arapların: "Filan kişi borcunu teveffî etti (tamamen aldı)" demeleri bundandır. Buna göre { مُتَوَفِّيكَ } lafzının manası: "Seni canlı olarak onlardan kendime alacağım (kabzedeceğim)" demektir. Bu görüş İbn Cerîr'in tercihidir.
وَأَمَّا الْجَمْعُ بِأَنَّهُ تَوَفَّاهُ سَاعَاتٍ أَوْ أَيَّامًا ثُمَّ أَحْيَاهُ - فَلَا مُعَوِّلَ عَلَيْهِ; إِذْ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ. اهـ. مِنْ دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ.
Onu birkaç saat veya birkaç gün vefat ettirip sonra dirilttiği şeklindeki telife gelince; buna dair hiçbir delil bulunmadığı için buna itimat edilmez. [Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb'dan nakil] bitti.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي هَذَا الْبَحْثِ أَنَّ دَلَالَةَ قَوْلِهِ - تَعَالَى -: مُتَوَفِّيكَ عَلَى مَوْتِ عِيسَى فِعْلًا - مَنْفِيَّةٌ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مِنْهَا ثَلَاثَةً مِنْ غَيْرِ تَنْظِيمٍ:
Bu araştırmada, Yüce Allah'ın: { مُتَوَفِّيكَ } buyruğunun İsa'nın fiilen öldüğüne delaletinin dört vecihle nefyedildiğini (geçersiz kılındığını) daha önce belirtmiştik. Bunlardan üçünü sıraya koymaksızın zikretmiştik:
أَوَّلُهَا: أَنَّ مُتَوَفِّيكَ حَقِيقَةٌ لُغَوِيَّةٌ فِي أَخْذِهِ بِرُوحِهِ وَجِسْمِهِ.
Bunların birincisi: { مُتَوَفِّيكَ } lafzının, onu ruhu ve bedeniyle alması anlamında lügavî bir hakikat olmasıdır.
الثَّانِي: أَنَّ مُتَوَفِّيكَ وَصْفٌ مُحْتَمِلٌ لِلْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ وَالْمَاضِي، وَلَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّوَفِّيَ قَدْ وَقَعَ وَمَضَى، بَلِ السُّنَّةُ الْمُتَوَاتِرَةُ وَالْقُرْآنُ دَالَّانِ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ، كَمَا أَوْضَحْنَا فِي هَذَا الْمَبْحَثِ.
İkincisi: { مُتَوَفِّيكَ } lafzının şimdiki zaman, gelecek zaman ve geçmiş zamana ihtimali olan bir vasıf olmasıdır. Ayette bu vefatın vuku bulup geçmişte kaldığına dair bir delil yoktur; bilakis bu bahiste açıkladığımız üzere mütevatir sünnet ve Kur'an bunun aksine delalet etmektedir.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَوَفِّيَ نَوْمٍ، وَقَدْ ذَكَرْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّ النُّوَّمَ يُطْلَقُ عَلَيْهِ الْوَفَاةُ، فَكُلٌّ مِنَ النَّوْمِ وَالْمَوْتِ يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ التَّوَفِّي، وَهُمَا مُشْتَرِكَانِ فِي الِاسْتِعْمَالِ الْعُرْفِيِّ.
Üçüncüsü: Bunun bir uyku vefatı olmasıdır. Uykunun vefat olarak adlandırıldığına delalet eden ayetleri zikretmiştik. Dolayısıyla hem uykuya hem de ölüme teveffî ismi tam olarak uymaktadır ve bu ikisi örfî kullanımda ortaktır.
فَهَذِهِ الْأَوْجُهُ الثَّلَاثَةُ ذَكَرْنَاهَا كُلَّهَا فِي الْكَلَامِ الَّذِي نَقَلْنَا مِنْ كِتَابِنَا " دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ ".
İşte bu üç vechin hepsini, “Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb” adlı kitabımızdan naklettiğimiz sözde zikrettik.
وَذَكَرْنَا الْأَوَّلَ مِنْهَا بِانْفِرَادِهِ ; لِنُبَيِّنَ مَذَاهِبَ الْأُصُولِيِّينَ فِيهِ.
Usûlcülerin bu konudaki mezheplerini açıklamak için bunlardan birincisini ayrıca zikrettik.
أَمَّا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي الْآيَةَ [٥ \ ١١٧] ، فَدَلَالَتُهُ عَلَى أَنَّ عِيسَى مَاتَ مَنْفِيَّةٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: أَنَّ عِيسَى يَقُولُ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَمُوتُ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَإِخْبَارُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَوْتِهِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ الْآنَ قَدْ مَاتَ كَمَا لَا يَخْفَى.
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي } “Beni vefat ettirdiğinde” [el-Mâide 5/117] ayetine gelince; bunun İsa'nın öldüğüne delalet etmesi iki vecihle nefyedilmiştir: Bunların birincisi: İsa bunu kıyamet günü söyleyecektir; şüphesiz o kıyamet gününden önce ölecektir. Dolayısıyla kıyamet gününde öldüğünü haber vermesi, gizli olmadığı üzere onun şu anda ölmüş olduğuna delalet etmez.
وَالثَّانِي مِنْهُمَا: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَوَفِّيَ رَفْعٍ وَقَبْضٍ لِلرُّوحِ وَالْجَسَدِ، لَا تَوَفِّيَ مَوْتٍ.
İkincisi: Ayetin zahirine göre bu, bir ölüm vefatı değil, [göğe] yükseltme ve ruh ile bedeni kabzetme vefatıdır.
وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ مُقَابَلَتَهُ لِذَلِكَ التَّوَفِّي بِالدَّيْمُومَةِ فِيهِمْ فِي قَوْلِهِ: وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي الْآيَةَ [٥ \ ١١٧]- تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ تَوَفِّي مَوْتٍ، لَقَالَ مَا دُمْتُ حَيًّا، فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي ; لَأَنَّ الَّذِي يُقَابَلُ بِالْمَوْتِ هُوَ الْحَيَاةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا [١٩ \ ٣١] .
Bunun açıklaması şudur: { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي } “Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim. Beni vefat ettirdiğinde ise...” [el-Mâide 5/117] ayetinde bu teveffîyi onların arasında sürekli bulunmakla mukabele etmesi (karşı karşıya getirmesi) buna delalet eder. Çünkü eğer bir ölüm vefatı olsaydı, "hayatta olduğum müddetçe, beni vefat ettirdiğinde ise" derdi; zira Yüce Allah'ın: { وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا } “Yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti” [Meryem 19/31] ayetinde olduğu gibi ölümle mukabele edilen şey hayattır.
أَمَّا التَّوَفِّي الْمُقَابَلُ بِالدَّيْمُومَةِ فِيهِمْ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ تَوَفِّي انْتِقَالٍ عَنْهُمْ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ.
Onların arasında sürekli bulunmakla mukabele edilen teveffîye gelince; zahir olan, onun onların arasından başka bir yere intikal etme teveffîsi (ayrılışı) olduğudur.
وَغَايَةُ مَا فِي ذَلِكَ هُوَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ اللُّغَوِيَّةِ مَعَ قَرِينَةٍ صَارِفَةٍ عَنْ قَصْدِ الْعُرْفِيَّةِ، وَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ.
Bundaki en son nokta, örfî anlamın kastedilmesini engelleyen bir karine ile birlikte lafzı lügavî hakikatine hamletmektir ve bunda hiçbir müşkillik yoktur.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الْأَوْجُهِ الْمَذْكُورَةِ سَابِقًا: أَنَّ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ عِيسَى قَدْ مَاتَ، قَالُوا: إِنَّهُ لَا سَبَبَ لِذَلِكَ الْمَوْتِ إِلَّا أَنَّ الْيَهُودَ قَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ، فَإِذَا تَحَقَّقَ نَفْيُ هَذَا السَّبَبِ
Daha önce zikredilen vecihlerden dördüncüsüne gelince: İsa'nın öldüğünü iddia edenler, bu ölümün Yahudilerin onu öldürüp asmalarından başka hiçbir sebebi olmadığını söylediler. Bu sebebin nefyedildiği tahakkuk edince,
وَقَطْعُهُمْ أَنَّهُ لَمْ يَمُتْ بِسَبَبٍ غَيْرِهِ - تَحَقَّقْنَا أَنَّهُ لَمْ يَمُتْ أَصْلًا، وَذَلِكَ السَّبَبُ الَّذِي زَعَمُوهُ، مَنْفِيٌّ يَقِينًا بِلَا شَكٍّ ; لِأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - قَالَ: وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ [٤ \ ١٥٧] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ [٤ \ ١٥٧ - ١٥٨] .
ve onun bundan başka bir sebeple ölmediğini kesin olarak kabul ettikleri ortaya çıkınca, onun aslında hiç ölmediğini kesin olarak anlarız. Onların iddia ettiği o sebep ise şüphesiz kesin olarak nefyedilmiştir; çünkü Yüce Allah: { وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ } “Halbuki onu ne öldürdüler ne de astılar” [en-Nisâ 4/157] buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Onu kesin olarak öldürmediler. Bilakis Allah onu kendisine yükseltti” [en-Nisâ 4/157-158].
وَضَمِيرُ رَفْعِهِ ظَاهِرٌ فِي رَفْعِ الْجِسْمِ وَالرُّوحِ مَعًا كَمَا لَا يَخْفَى.
Gizli olmadığı üzere, "onu yükseltti" (raf'uhu) ifadesindeki zamir, beden ile ruhun birlikte yükseltilmesinde zahirdir (açıktır).
وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - مُسْتَنَدَ الْيَهُودِ فِي اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ، بِأَنَّ اللَّهَ أَلْقَى شَبَهَهُ عَلَى إِنْسَانٍ آخَرَ فَصَارَ مَنْ يَرَاهُ يَعْتَقِدُ اعْتِقَادًا جَازِمًا أَنَّهُ عِيسَى.
Yüce Allah, Yahudilerin onu öldürdükleri yönündeki inançlarının dayanağını açıklamıştır; zira Allah onun benzerini başka bir insanın üzerine atmış, böylece onu gören kimse onun kesin olarak İsa olduğuna inanmıştır.
فَرَآهُ الْيَهُودُ لَمَّا أَجْمَعُوا عَلَى قَتْلِ عِيسَى فَاعْتَقَدُوا لِأَجْلِ ذَلِكَ الشَّبَهِ الَّذِي أُلْقِيَ عَلَيْهِ اعْتِقَادًا جَازِمًا أَنَّهُ عِيسَى ; فَقَتَلُوهُ.
Yahudiler İsa'yı öldürme konusunda anlaştıklarında onu gördüler ve üzerine atılan o benzerlik sebebiyle kesin olarak İsa olduğuna inanıp onu öldürdüler.
فَهُمْ يَعْتَقِدُونَ صِدْقَهُمْ فِي أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ، وَلَكِنَّ الْعَلِيمَ اللَّطِيفَ الْخَبِيرَ أَوْحَى إِلَى نَبِيِّهِ فِي الْكِتَابِ الَّذِي لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ، أَنَّهُمْ لَمْ يَقْتُلُوهُ وَلَمْ يَصْلُبُوهُ.
Onlar onu öldürdükleri ve astıkları konusunda doğru söylediklerine inanmaktadırlar; fakat Alîm, Latîf ve Habîr olan [Allah], önünden de ardından da batılın yaklaşamayacağı Kitap'ta Peygamberine, onların onu öldürmediklerini ve asmadıklarını vahyetmiştir.
فَمُحَمَّدٌ ﷺ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُ عِنْدَهُمْ عِلْمٌ مِنَ اللَّهِ بِأَمْرِ عِيسَى لَمْ يَكُنْ عِنْدَ الْيَهُودِ وَلَا النَّصَارَى، كَمَا أَوْضَحَهُ - تَعَالَى - بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ [٤ \ ١٥٧ - ١٥٨] .
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona tâbi olanlar, İsa'nın durumu hakkında Allah'tan gelen öyle bir bilgiye sahiptirler ki bu ne Yahudilerde ne de Hristiyanlarda vardı. Nitekim Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Onun hakkında ihtilafa düşenler, bu konuda kesin bir şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka buna dair hiçbir bilgileri yoktur. Onu kesin olarak öldürmediler. Bilakis Allah onu kendisine yükseltti” [en-Nisâ 4/157-158].
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ عَلَى التَّفْسِيرِ الصَّحِيحِ وَالسُّنَّةِ الْمُتَوَاتِرَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كِلَاهُمَا دَالٌّ عَلَى أَنَّ عِيسَى حَيٌّ، وَأَنَّهُ سَيَنْزِلُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَأَنَّ نُزُولَهُ مِنْ عَلَامَاتِ السَّاعَةِ، وَأَنَّ مُعْتَمَدَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ وَمَنْ تَبِعَهُمْ هُوَ إِلْقَاءُ شَبَهِهِ عَلَى غَيْرِهِ، وَاعْتِقَادُهُمُ الْكَاذِبُ أَنَّ ذَلِكَ الْمَقْتُولَ الَّذِي شُبِّهَ بِعِيسَى هُوَ عِيسَى.
Özetle, sahih tefsire göre yüce Kur'an ve Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen mütevatir sünnetin her ikisi de İsa'nın diri olduğuna, ahir zamanda ineceğine, inişinin kıyamet alametlerinden olduğuna ve onu öldürdüklerini iddia edenler ile onlara uyanların dayanağının onun benzerinin bir başkasına atılması ve İsa'ya benzetilen o maktulün İsa olduğu şeklindeki asılsız inançları olduğuna delalet etmektedir.
وَقَدْ عَرَفْتَ دَلَالَةَ الْوَحْيِ عَلَى بُطْلَانِ ذَلِكَ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: مُتَوَفِّيكَ لَا يَدُلُّ عَلَى مَوْتِهِ فِعْلًا.
Sen vahyin bunun batıl olduğuna ve { مُتَوَفِّيكَ } “seni vefat ettireceğim” buyruğunun onun fiilen ölümüne delalet etmediğine dair delilini öğrenmiş oldun.
وَقَدْ رَأَيْتَ تَوْجِيهَ ذَلِكَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ، وَأَنَّهُ عَلَى الْمُقَرَّرِ فِي الْأُصُولِ فِي الْمَذَاهِبِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا عَنْهُمْ، وَلَا إِشْكَالَ فِي أَنَّهُ لَمْ يَمُتْ فِعْلًا.
Bunun dört vecihten açıklamasını ve kendilerinden naklettiğimiz üç mezhepte usûlde yerleşik kurala göre onun fiilen ölmediği hususunda hiçbir müşkillik bulunmadığını gördün.
أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِتَقْدِيمِ الْحَقِيقَةِ اللُّغَوِيَّةِ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ ; لِأَنَّ الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ لَا تَدُلُّ عَلَى الْمَوْتِ.
Lügavî hakikatin takdim edileceği görüşüne göre durum açıktır; çünkü buna göre ayet ölüme delalet etmez.
وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِالْإِجْمَالِ، فَالْمُقَرِّرُ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْمَحْمِلَ لَا يُحْمَلُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْ مَعْنَيَيْهِ، وَلَا مَعَانِيهِ، بَلْ يُطْلَبُ بَيَانُ الْمُرَادِ مِنْهُ بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ.
İcmâl (mücmellik) görüşüne göre ise usûlde yerleşik kural şudur: [Mücmel lafız] iki veya daha fazla anlamından birine hamledilmez, bilakis ondan kastedilenin beyanı müstakil (ayrı) bir delille aranır.
وَقَدْ دَلَّ الْكِتَابُ هُنَا وَالسُّنَّةُ الْمُتَوَاتِرَةُ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَمُتْ وَأَنَّهُ حَيٌّ.
Burada ise Kitap ve mütevatir sünnet, onun ölmediğine ve hayatta olduğuna delalet etmiştir.
وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِتَقْدِيمِ الْحَقِيقَةِ الْعُرْفِيَّةِ عَلَى الْحَقِيقَةِ اللُّغَوِيَّةِ، فَإِنَّهُ يُجَابُ عَنْهُ مِنْ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّوَفِّيَ مَحْمُولٌ عَلَى النَّوْمِ، وَحَمْلُهُ عَلَيْهِ يَدْخُلُ فِي اسْمِ الْحَقِيقَةِ الْعُرْفِيَّةِ.
Örfî hakikatin lügavî hakikate takdim edileceği görüşüne gelince, buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Teveffî uykuya hamledilmiştir ve onun buna hamledilmesi örfî hakikat kapsamına girer.
وَالثَّانِي: أَنَّا وَإِنْ سَلَّمْنَا أَنَّهُ تَوَفِّي مَوْتٍ، فَالصِّيغَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ وَقَعَ فِعْلًا.
İkincisi: Bunun bir ölüm vefatı olduğunu kabul etsek bile, sîga (lafzın kalıbı) onun fiilen gerçekleştiğine delalet etmez.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْقَوْلَ الْمَذْكُورَ بِتَقْدِيمِ الْعُرْفِيَّةِ مَحَلُّهُ فِيمَا إِذَا لَمْ يُوجَدُ دَلِيلٌ صَارِفٌ عَنْ إِرَادَةِ الْعُرْفِيَّةِ اللُّغَوِيَّةِ، فَإِنْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ دَلِيلٌ وَجَبَ تَقْدِيمُ اللُّغَوِيَّةِ قَوْلًا وَاحِدًا.
Üçüncüsü: Örfî hakikatin takdim edileceğine dair zikredilen görüş, örfî [anlamın] kastedilmesinden lügavî [anlama] çeviren bir delil bulunmadığı durumlar içindir. Şayet buna delalet eden bir delil bulunursa ittifakla lügavî hakikatin takdim edilmesi vaciptir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا دَلَالَةَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ الْمُتَوَاتِرَةِ عَلَى إِرَادَةِ اللُّغَوِيَّةِ هَنَا، دُونَ الْعُرْفِيَّةِ.
Kitap ve mütevatir sünnetin burada örfî hakikatin değil, lügavî hakikatin kastedildiğine delalet ettiğini defalarca ortaya koymuştuk.
وَاعْلَمْ بِأَنَّ الْقَوْلَ بِتَقْدِيمِ اللُّغَوِيَّةِ عَلَى الْعُرْفِيَّةِ مَحَلُّهُ فِيمَا إِذَا لَمْ تُتَنَاسَ اللُّغَوِيَّةُ بِالْكُلِّيَّةِ، فَإِنْ أُمِيتَتِ الْحَقِيقَةُ اللُّغَوِيَّةُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى الْعُرْفِيَّةِ إِجْمَاعًا، وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
Bil ki lügavî hakikatin örfî hakikate takdim edileceği görüşü, lügavî hakikatin tamamen unutulmadığı durumlar içindir. Şayet lügavî hakikat tamamen öldürülmüşse (kullanımdan kalkmışsa), icma ile örfî hakikate başvurmak vacip olur. Merâkı's-Su'ûd'da şu beytiyle buna işaret etmiştir:
أَجَمْعٌ إِنْ حَقِيقَةٌ تُمَاتُ ... عَلَى التَّقَدُّمِ لَهُ الْإِثْبَاتُ
"Bir hakikat öldürülmüşse, [örfün] öne geçirilmesi hususunda icma sabit olmuştur."
فَمَنْ حَلِفَ لَيَأْكُلَنَّ مِنْ هَذِهِ النَّخْلَةِ، فَمُقْتَضَى الْحَقِيقَةِ اللُّغَوِيَّةِ أَنَّهُ لَا يَبَرُّ يَمِينَهُ حَتَّى يَأْكُلَ مِنْ نَفْسِ النَّخْلَةِ، لَا مِنْ ثَمَرَتِهَا.
Nitekim kim bu hurma ağacından yiyeceğine yemin ederse, lügavî hakikatin gereği meyvesinden değil bizzat hurma ağacının kendisinden yemedikçe yeminini yerine getirmiş (yemininde sâdık) olmamasıdır.
وَمُقْتَضَى الْحَقِيقَةِ الْعُرْفِيَّةِ أَنَّهُ يَأْكُلُ مِنْ ثَمَرَتِهَا لَا مِنْ نَفْسِ جِذْعِهَا.
Örfî hakikatin gereği ise, gövdesinin kendisinden değil meyvesinden yemesidir.
وَالْمَصِيرُ إِلَى الْعُرْفِيَّةِ هُنَا وَاجِبٌ إِجْمَاعًا ; لِأَنَّ اللُّغَوِيَّةَ فِي مِثْلِ هَذَا أُمِيتَتْ بِالْكُلِّيَّةِ، فَلَا يَقْصِدُ عَاقِلٌ الْبَتَّةَ الْأَكْلَ مِنْ جِذْعِ النَّخْلَةِ.
Burada örfî hakikate başvurmak icma ile vaciptir; çünkü böylesi bir durumda lügavî hakikat tamamen öldürülmüştür (terk edilmiştir). Zira hiçbir akıllı kimse asla hurma ağacının gövdesinden yemeyi kastetmez.
أَمَّا الْحَقِيقَةُ اللُّغَوِيَّةُ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنِّي مُتَوَفِّيكَ فَإِنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْحَقِيقَةِ الْمُمَاتَةِ كَمَا لَا يَخْفَى.
Yüce Allah'ın: { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Şüphesiz seni vefat ettireceğim” buyruğundaki lügavî hakikate gelince; gizli olmadığı üzere o, terk edilmiş (öldürülmüş) bir hakikat değildir.
وَمِنَ الْمَعْلُومِ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْعُرْفِيَّةَ تُسَمَّى حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً وَمَجَازًا لُغَوِيًّا، وَأَنَّ اللُّغَوِيَّةَ تُسَمَّى عِنْدَهُمْ حَقِيقَةً لُغَوِيَّةً، وَمَجَازًا عُرْفِيًّا.
Usûlde bilinen bir husustur ki, örfî mana hem örfî hakikat hem de lügavî mecaz olarak adlandırılır; lügavî mana ise onlara göre hem lügavî hakikat hem de örfî mecaz olarak adlandırılır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّا أَوْضَحْنَا أَنَّ الْقُرْآنَ الْكَرِيمَ لَا مَجَازَ فِيهِ عَلَى التَّحْقِيقِ فِي رِسَالَتِنَا الْمُسَمَّاةِ " مَنْعُ جَوَازِ الْمَجَازِ فِي الْمُنَزَّلِ لِلتَّعَبُّدِ وَالْإِعْجَازِ ".
“Men'u Cevâzi'l-Mecâz fi'l-Münezzeli li't-Te'abbüdi ve'l-İ'câz” adlı risalemizde, tahkike göre Kur'ân-ı Kerîm'de mecaz bulunmadığını açıkladığımızı defalarca belirtmiştik.
فَاتَّضَحَ مِمَّا ذَكَرْنَا كُلَّهُ أَنَّ آيَةَ " الزُّخْرُفِ " هَذِهِ تُبَيِّنُهَا آيَةُ " النِّسَاءِ " الْمَذْكُورَةُ، وَأَنَّ عِيسَى لَمْ يَمُتْ، وَأَنَّهُ يَنْزِلُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ - تَعَالَى - هُنَا: وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ أَيْ عَلَامَةٌ وَدَلِيلٌ عَلَى قُرْبِ مَجِيئِهَا ; لِأَنَّ وَقْتَ مَجِيئِهَا بِالْفِعْلِ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ.
Bütün bu zikrettiklerimizden açıkça anlaşılmıştır ki bu Zuhruf suresi ayetini, [daha önce] zikredilen Nisa suresi ayeti açıklamaktadır; İsa ölmemiştir ve ahir zamanda inecektir. Yüce Allah'ın buradaki: { وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir (alamettir)” buyruğunun, kıyametin kopuşunun yaklaştığına dair bir alamet ve delil anlamına geldiğini söylememizin sebebi şudur; çünkü kıyametin bilfiil kopuş vaktini Allah'tan başkası bilemez.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ مِرَارًا.
Buna delalet eden ayetleri daha önce defalarca zikretmiştik.
وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا أَيْ لَا تَشُكُّنَّ فِي قِيَامِ السَّاعَةِ ; فَإِنَّهُ لَا شَكَّ فِيهِ.
Yüce Allah'ın bu yüce ayetteki: { فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا } “Sakın onda şüpheye düşmeyin” buyruğu; kıyametin kopuşu hakkında asla şüphe etmeyin demektir; zira onda hiçbir şüphe yoktur.
وَقَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ مِرَارًا كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا [٢٢ \ ٧] . وَقَوْلِهِ: وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [٤٢ \ ٧] . وَقَوْلِهِ: لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ [٦ \ ١٢] . وَقَوْلِهِ: فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ [٣ \ ٢٥] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bunu açıklayan ayetleri defalarca zikretmiştik; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا } “Ve şüphesiz kıyamet gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur” [Hac 22/7]. Ve şöyle buyurmaktadır: { وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “Ve kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan toplanma gününü uyarasın; bir topluluk cennette, bir topluluk da çılgın alevli cehennemdedir” [Şûrâ 42/7]. Ve şöyle buyurmaktadır: { لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ } “O, kendisinde hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır” [En'âm 6/12]. Ve şöyle buyurmaktadır: { فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan bir gün için onları topladığımız zaman halleri nice olur?” [Âl-i İmrân 3/25]. Ve daha başka ayetler de böyledir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şeytan sizi sakın alıkoymasın; şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.”
وَقَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ بِكَثْرَةٍ مِرَارًا كَقَوْلِهِ: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا الْآيَةَ [٣٥ \ ٦] . وَقَوْلِهِ: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٠] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bunu açıklayan pek çok ayeti defalarca zikretmiştik; nitekim şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır, siz de onu düşman edinin...” ayeti [Fâtır 35/6]. Ve şöyle buyurmaktadır: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Şimdi siz beni bırakıp da onu ve onun soyunu mu dostlar ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır...” ayeti [Kehf 18/50]. Ve daha başka ayetler de böyledir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Zulmedenlerin, can yakıcı bir günün azabından vay haline!”
قَوْلُهُ هُنَا: ظَلَمُوا أَيْ كَفَرُوا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِي مَرْيَمَ فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ [١٩ \ ٣٧] .
Buradaki { ظَلَمُوا } “Zulmettiler” ifadesi, yani kâfir oldular demektir. Bunun delili, Meryem suresinde bizzat aynı kıssada yer alan şu buyruktur: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “O büyük günün görülüp yaşanacağı andan dolayı kâfirlerin vay haline!” [Meryem 19/37].
وَقَوْلُهُ: مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ هُنَا: مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ.
Oradaki: { مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “O büyük günün görülüp yaşanacağı andan” buyruğunu, buradaki: { مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Can yakıcı bir günün azabından” buyruğu açıklamaktadır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى إِطْلَاقِ الظُّلْمِ عَلَى الْكُفْرِ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٣١ \ ١٣] . وَقَوْلِهِ: وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٢ \ ٢٥٤] . وَقَوْلِهِ: وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ [١٠ \ ١٠٦] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -:
Zulüm kelimesinin küfür anlamında kullanıldığına delalet eden ayetleri defalarca zikretmiştik; nitekim şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” [Lokmân 31/13]. Ve şöyle buyurmaktadır: { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” [Bakara 2/254]. Ve şöyle buyurmaktadır: { وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Allah'ı bırakıp da sana fayda da zarar da vermeyecek şeylere yalvarıp yakarma; eğer böyle yaparsan, muhakkak ki sen o zaman zalimlerden olursun” [Yûnus 10/106]. Ve Yüce Allah'ın buyruğu:
وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أَيْ بِشِرْكٍ، كَمَا فَسَّرَهُ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الثَّابِتِ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.
{ وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İmanlarına zulüm bulaştırmayanlar”; yani Sahîh-i Buhârî'de sabit olan hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in tefsir ettiği üzere şirk [bulaştırmayanlar] demektir.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar, hiç farkında değillerken o saatin ansızın kendilerine gelivermesinden başkasını mı bekliyorlar?”
الِاسْتِفْهَامُ بِهَلْ هُنَا بِمَعْنَى النَّفْيِ، وَ (يَنْظُرُونَ) بِمَعْنَى يَنْتَظِرُونَ، أَيْ مَا يَنْتَظِرُ الْكُفَّارُ إِلَّا السَّاعَةَ، أَيِ الْقِيَامَةَ، (أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً) أَيْ فِي حَالِ كَوْنِهَا مُبَاغِتَةً لَهُمْ، أَيْ مُفَاجِئَةً لَهُمْ، (وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ) أَيْ بِمُفَاجَأَتِهَا فِي حَالِ غَفْلَتِهِمْ وَعَدَمِ شُعُورِهِمْ بِمَجِيئِهَا.
Buradaki { هَلْ } ile yapılan istifham (soru) nefy (olumsuzluk) anlamındadır. (Yenzurûne / يَنْظُرُونَ) ise beklerler manasındadır; yani kâfirler kıyamet saatinin { أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } kendilerini gafil avlayarak, aniden baskın yaparcasına gelmesinden ve { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } kendileri gaflet içindeyken ve onun gelişini hiç hissetmiyorken ansızın gelmesinden başkasını beklemiyorlar.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَصْدَرَ الْمُنْسَبِكَ مِنْ أَنْ وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَأْتِيَهُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ السَّاعَةِ، وَكَوْنَ يَنْظُرُونَ بِمَعْنَى يَنْتَظِرُونَ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Zahir olan şudur ki { أَنْ تَأْتِيَهُمْ } buyruğundaki en ve sılasından meydana gelen müevvel masdar, { السَّاعَةَ } kelimesinden bedel-i iştimal olarak nasb mahallindedir. (Yenzurûne / يَنْظُرُونَ) fiilinin beklerler manasında oluşu ise Arap kelamında bilinmektedir. İmruülkays'ın şu beyti de bundandır:
فَإِنَّكُمَا إِنْ تُنْظِرَانِي سَاعَةً مِنَ ... الدَّهْرِ تَنْفَعُنِي لَدَى أُمِّ جُنْدُبِ
"Eğer siz ikiniz zamandan bir süre bana mühlet verir (bekler)seniz, Ümmü Cündeb'in nezdinde bana fayda sağlarsınız."
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ السَّاعَةَ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْأَعْرَافِ» : ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً [٧ \ ١٨٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْقِتَالِ» : فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا [٤٧ \ ١٨] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً الْآيَةَ [٣٦ \ ٤٩ - ٥٠] .
Bu yüce ayetin içerdiği, kıyamet saatinin onlara ansızın geleceği hususu Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerde açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah A'râf suresinde şöyle buyurmaktadır: { ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } “O, göklerde ve yerde ağır basmıştır; o size ancak ansızın gelecektir” [A'râf 7/187]. Ve Yüce Allah Kıtâl (Muhammed) suresinde şöyle buyurmaktadır: { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا } “Onlar, o saatin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? Oysa onun alametleri gerçekten gelmiştir” [Muhammed 47/18]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } “Onlar birbirleriyle çekişip dururlarken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler. Artık ne bir vasiyette bulunabilirler...” ayeti [Yâsîn 36/49-50].
فَالْمُرَادُ بِالصَّيْحَةِ: الْقِيَامَةُ.
Buradaki Sayha'dan maksat, kıyamettir.
وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَخِصِّمُونَ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً الْآيَةَ - يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا تَأْتِيهِمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَعَدَمِ شُعُورٍ بِإِتْيَانِهَا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ - تَعَالَى -.
{ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } “Onlar birbirleriyle çekişip dururlarken kendilerini yakalayacak... artık ne bir vasiyette bulunabilirler” buyruğu, kıyametin onlar gaflet içindeyken ve gelişini hiç hissetmiyorken geleceğine delalet etmektedir; ve daha başka ayetler de böyledir. İlim Yüce Allah'ın katındadır.
قَوْلُهُ - تَعَالَى -: يَا عِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { يَا عِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ } “Ey kullarım! Bugün size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de. Onlar ki ayetlerimize iman etmişler ve Müslüman olmuşlardı.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَعْضَ صِفَاتِ الَّذِينَ يَنْتَفِي عَنْهُمُ الْخَوْفُ وَالْحَزَنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ; فَذَكَرَ مِنْهَا هُنَا الْإِيمَانَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَالْإِسْلَامِ، وَذَكَرَ بَعْضًا مِنْهَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
Allah -celle ve 'alâ- bu yüce ayette kıyamet gününde kendilerinden korku ve hüznün kalkacağı kimselerin bazı sıfatlarını zikretmiştir; burada o sıfatlardan Allah'ın ayetlerine imanı ve İslam'ı zikretmiş, bazısını da bu yerin dışında zikretmiştir.
فَمِنْ ذَلِكَ الْإِيمَانُ وَالتَّقْوَى، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «يُونُسَ» : أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ [١٠ \ ٦٢ - ٦٣] .
Bunlardan biri iman ve takvadır; bu husus Yûnus suresinde Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir de. Onlar iman edip takvalı davrananlardır” [Yûnus 10/62-63].
وَمِنْ ذَلِكَ الِاسْتِقَامَةُ، وَقَوْلُهُمْ: رَبُّنَا اللَّهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِي «فُصِّلَتْ» : إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا [٤١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْأَحْقَافِ» : إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٤٦ \ ١٣] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bunlardan biri istikamet ve onların «Rabbimiz Allah'tır» demeleridir; bu husus Fussilet suresinde Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin...' [derler]” [Fussilet 41/30]. Ve Ahkâf suresinde Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlara hiçbir korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir de” [Ahkâf 46/13]. Ve daha başka ayetler de böyledir.
وَالْخَوْفُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: الْغَمُّ مِنْ أَمْرٍ مُسْتَقْبَلٍ.
Arap dilinde Havf (خَوْف): Gelecekteki bir durumdan dolayı duyulan kederdir.
وَالْحَزَنُ: الْغَمُّ مِنْ أَمْرٍ مَاضٍ.
Hazen (حَزَن) ise: Geçmişteki bir durumdan dolayı duyulan kederdir.
وَرُبَّمَا اسْتُعْمِلَ كُلٌّ مِنْهُمَا فِي مَوْضِعِ الْآخَرِ.
Bazen her ikisi de diğerinin yerine kullanılabilir.
وَإِطْلَاقُ الْخَوْفِ عَلَى الْغَمِّ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ.
Havf kelimesinin keder ve bilme manasında kullanılması da bilinen bir Arap üslubudur.
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ [٢ \ ٢٢٩] .
Bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır: { إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkmaları (bilmeleri) müstesna” [Bakara 2/229].
قَالَ مَعْنَاهُ: إِلَّا أَنْ يَعْلَمَا.
Dedi ki: Bunun anlamı 'ancak bilirlerse' demektir.
وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي مِحْجَنٍ الثَّقَفِيِّ:
Ebû Mihcen es-Sekafî'nin şu beyti de bundandır:
إِذَا مِتُّ فَادْفِنِّي إِلَى جَنْبِ كَرْمَةٍ ... تُرَوِّي عِظَامِي فِي الْمَمَاتِ عُرُوقُهَا
"Öldüğüm vakit beni bir asmanın yanına gömün ki, ölümümde onun kökleri kemiklerimi suya kandırsın."
وَلَا تَدْفِنَنِّي فِي الْفَلَاةِ فَإِنَّنِي ... أَخَافُ إِذَا مَا مِتُّ أَلَّا أَذُوقَهَا
"Beni sakın ıssız bir çöle gömmeyin; zira ben öldüğüm vakit onu tadamayacağımı bilirim (korkarım)."
فَقَوْلُهُ: أَخَافُ، أَيْ أَعْلَمُ لِأَنَّهُ لَا يَشُكُّ فِي أَنَّهُ لَا يَشْرَبُهَا بَعْدَ مَوْتِهِ.
Şairin: 'Korkarım' sözü 'bilirim' anlamındadır; çünkü o, ölümünden sonra onu içemeyeceğinden şüphe etmemektedir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ ظَاهِرُهُ الْمُغَايِرَةُ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ.
Bu yüce ayetteki: { الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ } “Onlar ki ayetlerimize iman etmişler ve Müslüman olmuşlardı” buyruğunun zahiri, iman ile İslam arasında bir başkalık (farklılık) olduğunu göstermektedir.
وَقَدْ دَلَّتْ بَعْضُ الْآيَاتِ عَلَى اتِّحَادِهِمَا كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ [٥١ \ ٣٥ - ٣٦] .
Bazı ayetler ise ikisinin birliğine delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada Müslümanlardan bir ev halkı dışında kimse bulamadık” [Zâriyât 51/35-36].
وَلَا مُنَافَاةَ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ يُطْلَقُ تَارَةً عَلَى جَمِيعِ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ الْإِسْلَامُ مِنَ الِاعْتِقَادِ وَالْعَمَلِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ فِي حَدِيثِ وَفْدِ عَبْدِ الْقَيْسِ، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Bunda hiçbir çelişki yoktur; zira iman, bazen Abdülkays heyeti hadisinde Sahih'te sabit olduğu üzere, itikat ve amelden ibaret olan İslam'ın kullanıldığı her şey için kullanılır. Bu konudaki hadisler pek çoktur.
وَمِنْ أَصَرَحِهَا فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ: «الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ» .
Bu husustaki en açık naslardan biri Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «İman yetmiş küsur...»
وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ: «وَسِتُّونَ شُعْبَةً أَعْلَاهَا شَهَادَةُ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ» .
Ve Sahih'te sabit olan bazı rivayetlerde ise: «...ve altmış şubedir; en yükseği 'Lâ ilâhe illallâh' şehadeti, en düşüğü ise yoldan eziyet veren şeyi kaldırmaktır.»
فَقَدْ سَمَّى ﷺ «إِمَاطَةَ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ» إِيمَانًا.
Nitekim [Nebî] sallallâhu aleyhi ve sellem «yoldan eziyet veren şeyi kaldırmayı» iman olarak isimlendirmiştir.
وَقَدْ أَطَالَ الْبَيْهَقِيُّ ﵀ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، فِي ذِكْرِ الْأَعْمَالِ الَّتِي جَاءَ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ بِتَسْمِيَتِهَا إِيمَانًا.
Beyhakî rahimehullâh Şu'abü'l-Îmân adlı eserinde, Kitap ve Sünnet'in iman olarak adlandırdığı amellerin zikrini uzun uzadıya anlatmıştır.
فَالْإِيمَانُ الشَّرْعِيُّ التَّامُّ وَالْإِسْلَامُ الشَّرْعِيُّ التَّامُّ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ.
Dolayısıyla tam şer'î iman ile tam şer'î İslam'ın anlamı birdir.
وَقَدْ يُطْلَقُ الْإِيمَانُ إِطْلَاقًا آخَرُ عَلَى خُصُوصِ رُكْنِهِ الْأَكْبَرِ الَّذِي هُوَ الْإِيمَانُ بِالْقَلْبِ، كَمَا فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ.
İman, bazen de Sahih'te sabit olan Cibril hadisinde olduğu gibi, onun en büyük rüknü olan kalbin imanı anlamında özel olarak kullanılır.
وَالْقَلْبُ مُضْغَةٌ فِي الْجَسَدِ إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، فَغَيْرُهُ تَابِعٌ لَهُ، وَعَلَى هَذَا تَحْصُلُ الْمُغَايَرَةُ فِي الْجُمْلَةِ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ.
Kalp ise bedende bir et parçasıdır; o düzgün olursa bütün beden düzgün olur, onun dışındakiler ona tâbidir. Buna göre iman ile İslam arasında genel olarak bir başkalık (fark) hasıl olur.
فَالْإِيمَانُ، عَلَى هَذَا الْإِطْلَاقِ اعْتِقَادٌ، وَالْإِسْلَامُ شَامِلٌ لِلْعَمَلِ.
Bu kullanıma göre iman bir itikattır, İslam ise ameli de kapsamaktadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ مُغَايَرَتَهُ - تَعَالَى - بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ [٤٩ \ ١٤] .
Bil ki Yüce Allah'ın: { قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “Bedeviler 'İman ettik' dediler. De ki: 'İman etmediniz; fakat «Teslim olduk (Müslüman olduk)» deyin; henüz iman kalplerinize girmemiştir'” [Hucurât 49/14] buyruğundaki iman ile İslam arasındaki farklılık hakkında:
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ هُنَا مَعْنَاهُ الشَّرْعِيُّ، وَالْمُرَادُ بِالْإِسْلَامِ مَعْنَاهُ اللُّغَوِيُّ، لِأَنَّ إِذْعَانَ الْجَوَارِحِ وَانْقِيَادَهَا دُونَ إِيمَانِ الْقَلْبِ - إِسْلَامٌ لُغَةً لَا شَرْعًا.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Burada imandan maksat onun şer'î anlamıdır; İslam'dan maksat ise onun lügavî anlamıdır. Çünkü kalbin imanı olmaksızın uzuvların boyun eğip teslim olması, şer'an değil lügaten İslam'dır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِكُلٍّ مِنْهُمَا مَعْنَاهُ الشَّرْعِيُّ، وَلَكِنَّ نَفْيَ الْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ، يُرَادُ بِهِ عِنْدَ مَنْ قَالَ هَذَا نَفْيُ كَمَالِ الْإِيمَانِ، لَا نَفْيُ أَصْلِهِ، وَلَكِنْ ظَاهِرُ الْآيَةِ لَا يُسَاعِدُ عَلَى هَذَا ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَمَّا يَدْخُلِ فِعْلٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَهُوَ صِيغَةُ عُمُومٍ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَإِنْ لَمْ يُؤَكَّدْ بِمَصْدَرٍ، وَوَجْهُهُ وَاضِحٌ جِدًّا كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا.
Bazı âlimler de şöyle demiştir: Her ikisinden de maksat onların şer'î manalarıdır; fakat { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ } “Henüz iman girmemiştir” buyruğundaki imanın nefyi (olumsuzlanması), bu görüşü savunan kimselere göre imanın aslının nefyi değil, kemalinin nefyidir. Ne var ki ayetin zahiri buna elverişli değildir; çünkü { وَلَمَّا يَدْخُلِ } buyruğu nefy bağlamında gelen bir fiildir ve tahkike göre bir masdar ile tekit edilmemiş olsa bile umum (genellik) sîgasıdır. Bunun izahı da defalarca ortaya koyduğumuz üzere gayet açıktır.
وَهُوَ أَنَّ الْفِعْلَ الصِّنَاعِيَّ يَنْحَلُّ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ، وَعَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ وَنِسْبَةٍ عِنْدَ الْبَلَاغِيِّينَ، كَمَا حَرَّرُوهُ فِي مَبْحَثِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ، وَهُوَ أَصْوَبُ.
O da şudur: Istılahî (çekimli) fiil nahivcilere göre masdar ve zamandan ibarettir; belagatçılara göre ise istiare-i tebeiyye bahsinde tahkik ettikleri üzere masdar, zaman ve nispetten ibarettir ki en doğru olan da budur.
فَالْمَصْدَرُ كَامِنٌ فِي مَفْهُومِ الْفِعْلِ الصِّنَاعِيِّ إِجْمَاعًا، وَهُوَ نَكِرَةٌ لَمْ تَتَعَرَّفْ بِشَيْءٍ، فَيَئُولُ إِلَى مَعْنَى النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ.
Buna göre masdar icma ile çekimli fiilin mefhumunda gizlidir ve o, herhangi bir şeyle belirlenmemiş bir nekredir; dolayısıyla nefy bağlamındaki nekre manasına döner.
وَقَدْ أَشَارَ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ إِلَى أَنَّ الْفِعْلَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ أَوِ الشَّرْطِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، بِقَوْلِهِ:
Merâkı's-Su'ûd sahibi de nefy veya şart bağlamındaki fiilin umum sîgalarından olduğuna şu beytiyle işaret etmiştir:
وَنَحْوُ لَا شَرِبْتَ أَوْ وَإِنْ شَرِبَا ... وَاتَّفَقُوا إِنْ مَصْدَرٌ قَدْ جَلَبَا
"'Lâ şeribte' (içmedin) veya 've in şeribâ' (içerlerse) misali... Bir masdar getirdiğinde [umum ifade edeceği hususunda] ittifak ettiler."