Binûn

Zuhruf — 7. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَوَجْهُ إِهْمَالِ (لَا) فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: لَا خَوْفٌ [٤٦ \ ١٣]- أَنَّ (لَا) الثَّانِيَةَ الَّتِي هِيَ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٤٦ \ ١٣] بَعْدَهَا مَعْرِفَةٌ، وَهِيَ الضَّمِيرُ، وَهِيَ لَا تَعْمَلُ فِي الْمَعَارِفِ، بَلْ فِي النَّكِرَاتِ، فَلَمَّا وَجَبَ إِهْمَالُ الثَّانِيَةِ أُهْمِلَتِ الْأُولَى لِيَنْسَجِمَ الْحَرْفَانِ بَعْضُهُمَا مَعَ بَعْضٍ فِي إِهْمَالِهِمَا مَعًا.

Bu ayette, Yüce Allah'ın: { لَا خَوْفٌ } “Korku yoktur” [Ahkâf 46/13] buyruğundaki (لَا / lâ) edatının amelden düşürülmesinin (ihmal edilmesinin) sebebi şudur: { وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlar üzülmeyecekler de” [Ahkâf 46/13] şeklindeki ikinci (لَا / lâ) edatından sonra marife (belirli) bir kelime, yani zamir gelmiştir. Oysa bu edat marifelerde değil, nekrelerde (belirsiz isimlerde) amel eder. İkincisinin amelden düşürülmesi zorunlu olunca, her iki edatın birlikte amel dışı kalmasında birbiriyle uyum sağlaması için birincisi de amelden düşürülmüştür.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ.

Yüce Allah'ın: { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ } “Siz ve eşleriniz ağırlanıp sevindirilmiş olarak cennete girin!” [Zuhruf 43/70] buyruğu.

قَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَأَزْوَاجُكُمْ فِيهِ لِعُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا، أَنَّ الْمُرَادَ بِأَزْوَاجِهِمْ نُظَرَاؤُهُمْ وَأَشْبَاهُهُمْ فِي الطَّاعَةِ وَتَقْوَى اللَّهِ، وَاقْتَصَرَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ ابْنُ كَثِيرٍ.

Yüce Allah'ın bu ayetteki: { وَأَزْوَاجُكُمْ } “ve eşleriniz” buyruğu hakkında tefsir âlimlerinin iki görüşü vardır: Birincisi, onların eşlerinden maksadın itaatte ve Allah korkusunda kendilerinin emsalleri ve benzerleri olduğudur; İbn Kesîr sadece bu görüşle yetinmiştir.

وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِأَزْوَاجِهِمْ نِسَاؤُهُمْ فِي الْجَنَّةِ; لِأَنَّ هَذَا الْأَخِيرَ أَبْلَغُ فِي التَّنَعُّمِ وَالتَّلَذُّذِ مِنَ الْأَوَّلِ.

İkincisi ise, onların eşlerinden maksadın cennetteki kadınları/hanımları olduğudur; zira bu ikincisi, nimetlenme ve lezzet alma bakımından birincisinden daha etkilidir (beliğdir).

وَلِذَا يَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ إِكْرَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِكَوْنِهِمْ مَعَ نِسَائِهِمْ دُونَ الِامْتِنَانِ عَلَيْهِمْ، بِكَوْنِهِمْ مَعَ نُظَرَائِهِمْ وَأَشْبَاهِهِمْ فِي الطَّاعَةِ.

Bundan dolayı Kur'an'da cennet ehlinin, itaatteki benzerleri ve emsalleriyle birlikte olmaları suretiyle minnet edilmeksizin, hanımlarıyla birlikte olmaları ikramından çokça bahsedilir.

قَالَ - تَعَالَى -: إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ [٣٦ \ ٥٥] .

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ } “Şüphesiz cennetlikler o gün bir meşguliyet içinde zevk ve eğlencededirler. Kendileri ve eşleri gölgeler altında, tahtlar üzerine kurulmuşlardır” [Yâsîn 36/55-56].

وَقَالَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالشَّغُلِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ، هُوَ افْتِضَاضُ الْأَبْكَارِ. وَقَالَ - تَعَالَى -: وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ [٥٢ \ ٢٠] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَحُورٌ عِينٌ كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ [٥٦ \ ٢٢ - ٢٣] . وَقَالَ - تَعَالَى -: فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ إِلَى قَوْلِهِ: حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ [٥٥ \ ٢٢ - ٢٣] . وَقَالَ: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ [٣٧ \ ٤٨] .

İlim ehlinden birçoğu şöyle demiştir: Ayette zikredilen meşguliyetten maksat, bakirelerle beraber olmaktır. Yüce Allah: { وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ } “Onları iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir” [Tûr 52/20]; Yüce Allah: { وَحُورٌ عِينٌ كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ } “Saklı inciler gibi iri gözlü huriler de” [Vâkı'a 56/22-23]; Yüce Allah: { فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ } “Orada huyları güzel, yüzleri güzel kadınlar vardır” buyruğundan { حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ } “Çadırlara kapanmış huriler vardır” [Rahmân 55/70-72] buyruğuna kadar; ve: { وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ } “Yanlarında gözlerini yalnız eşlerine dikmiş iri gözlü dilberler vardır” [Sâffât 37/48] buyurmuştur.

وَقَالَ - تَعَالَى -: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ [٣٨ \ ٥٢] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah ayrıca: { وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ } “Yanlarında gözlerini yalnız eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır” [Sâd 38/52] buyurmuştur ve bunlardan başka daha birçok ayet mevcuttur.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مُفْرَدَ الْأَزْوَاجِ زَوْجٌ بِلَا هَاءٍ، وَأَنَّ الزَّوْجَةَ بِالتَّاءِ لُغَةٌ لَا لَحْنٌ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الزَّوْجَةَ لَحْنٌ مِنْ لَحْنِ الْفُقَهَاءِ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَا أَصَلَ لَهُ فِي اللُّغَةِ.

Daha önce, (ezvâc) kelimesinin tekilinin (hâ) harfi olmaksızın (zevc) olduğunu; (tâ) harfi ile (zevce) denilmesinin ise bir dil galatı (hata) değil, bir Arap lügati olduğunu belirtmiştik; bu durum, (zevce) kelimesinin fukahanın uydurduğu bir galat olduğunu ve dilde hiçbir aslının bulunmadığını iddia edenlerin hilafınadır.

وَالْحَقُّ أَنَّ ذَلِكَ لُغَةٌ عَرَبِيَّةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

Doğrusu bunun Arap diline ait bir kullanım olduğudur. Ferazdak'ın şu sözü de bundandır:

وَإِنَّ الَّذِي يَسْعَى لِيُفْسِدَ زَوْجَتِي ... كَسَاعٍ إِلَى أَسَدِ الشَّرَى يَسْتَبِيلُهَا

“Benim eşimi (zevcetî) ayartmaya çalışan kimse, Şerâ ormanının aslanını ürkütüp kışkırtmaya çalışan kimse gibidir.”

وَقَوْلُ الْحَمَاسِيِّ:

el-Hamâse şairinin şu sözü de bundandır:

فَبَكَى بَنَاتِي شَجُوَهُنَّ وَزَوْجَتِي ... وَالظَّاعِنُونَ إِلَيَّ ثُمَّ تَصَدَّعُوا

“Kızlarım ve eşim (zevcetî) hüzünlerinden ağlaştılar; bana doğru göç edenler ise sonra dağılıp gittiler.”

وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي صَفِيَّةَ: «إِنَّهَا زَوْجَتِي» .

Sahîh-i Müslim'de geçen Enes hadisinde de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Safiyye hakkında: «İnnehâ zevcetî» “O benim eşimdir” buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ: تُحْبَرُونَ أَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِيهِ رَاجِعَةٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّهُمْ يُكْرَمُونَ بِأَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْإِكْرَامِ وَأَتَمِّهَا.

Yüce Allah'ın: { تُحْبَرُونَ } “Ağırlanıp sevindirilirsiniz” buyruğu hakkında âlimlerin sözleri tek bir noktaya racidir; o da kendilerine ikramın en büyük ve en eksiksiz çeşitleriyle ikram olunacağıdır.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ.

Yüce Allah'ın: { يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ } “Onlara altın tepsiler dolaştırılır” [Zuhruf 43/71] buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ، وَجَمِيعُ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا الْأَنْعَامُ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ بِأَوَانِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَالتَّحَلِّي بِهِمَا، وَلُبْسُ الْحَرِيرِ، وَمِنْهُ السُّنْدُسُ وَالْإِسْتَبْرَقُ، وَفِي سُورَةِ «النَّحْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [١٦ \ ١٤] .

Bunu açıklayan ayetleri ve cennet ehline altın ve gümüş kaplarla lütufta bulunulmasını, bunlarla süslenmelerini, sundus ve istebrak kabilinden ipek elbiseler giymelerini konu alan bütün ayetleri Nahl Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } “Ve ondan takınacağınız süs eşyası çıkarırsınız” [Nahl 16/14] buyruğunu açıklarken daha önce geçirmiştik.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ.

Yüce Allah'ın: { وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Orada canların çekeceği ve gözlerin zevk alacağı her şey vardır ve siz orada ebedî kalacaksınız” [Zuhruf 43/71] buyruğu.

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كُلَّ مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ، وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ، أَيْ تَلْتَذُّ بِهِ الْأَعْيُنُ، أَيْ بِرُؤْيَتِهِ لِحُسْنِهِ، كَمَا قَالَ - تَعَالَى -: صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ [٢ \ ٦٩] . وَأَسْنَدَ اللَّذَّةَ إِلَى الْعَيْنِ، وَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ مُسْنَدَةٌ لِصَاحِبِ الْعَيْنِ، كَإِسْنَادِ الْكَذِبِ وَالْخَطِيئَةِ إِلَى النَّاصِيَةِ، وَهِيَ مُقَدَّمُ شَعْرِ الرَّأْسِ، فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ [٩٦ \ ١٦] وَكَإِسْنَادِ الْخُشُوعِ وَالْعَمَلِ وَالنَّصَبِ إِلَى الْوُجُوهِ، فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ الْآيَةَ [٨٨ \ ٢ - ٣] .

Celle ve Alâ bu kerim ayette; canların arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı, yani güzelliğinden ötürü görmesiyle gözlerin zevk duyduğu her şeyin orada olduğunu zikretmiştir. Nitekim Yüce Allah: { صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “Sapsarı, rengi parlak, bakanlara sevinç veren [bir sığır]” [Bakara 2/69] buyurmuştur. Lezzeti göze isnat etmiştir; oysa lezzet hakikatte gözün sahibine isnat edilir; tıpkı Yüce Allah'ın: { نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ } “Yalancı, günahkâr bir alnın” [Alak 96/16] buyruğunda yalanı ve hatayı, başın ön tarafındaki saç olan perçeme isnat etmesi ve Yüce Allah'ın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ } “O gün yüzler vardır, zillet içinde eğilmiştir, yorgun düşmüş, zahmet çekmiştir” [Ğâşiye 88/2-3] ayetinde huşûu, ameli ve yorgunluğu yüzlere isnat etmesi gibi.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْكَذِبَ وَالْخَطِيئَةَ مُسْنَدَانِ فِي الْحَقِيقَةِ لِصَاحِبِ النَّاصِيَةِ، كَمَا أَنَّ الْخُشُوعَ وَالْعَمَلَ وَالنَّصَبَ مُسْنَدَاتٌ إِلَى أَصْحَابِ الْوُجُوهِ.

Malumdur ki yalan ve hata hakikatte perçemin sahibine isnat edilmektedir; nitekim huşû, amel ve yorgunluk da yüzlerin sahiplerine isnat edilmektedir.

وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ الْجَنَّةَ فِيهَا كُلُّ مُشْتَهًى، وَكُلُّ مُسْتَلِذٍّ - جَاءَ مَبْسُوطًا مُوَضَّحَةً أَنْوَاعُهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَجَاءَ مُحَمَّدٌ أَيْضًا إِجْمَالًا شَامِلًا لِكُلِّ شَيْءٍ مِنَ النَّعِيمِ.

Bu kerim ayetin delalet ettiği, cennette arzulanan ve lezzet duyulan her şeyin bulunduğu hususu, Allah'ın Kitabı'ndaki pek çok ayette türleri etraflıca açıklanarak geniş bir şekilde gelmiştir; ayrıca nimetlerden olan her şeyi kapsayan mücmel (özlü) ifadelerle de gelmiştir.

أَمَّا إِجْمَالُ ذَلِكَ فَفِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٣٢ \ ١٧] .

Bunun mücmel oluşu, Yüce Allah'ın şu buyruğunda yer almaktadır: { فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez” [Secde 32/17].

وَأَمَّا بَسْطُ ذَلِكَ وَتَفْصِيلُهُ فَقَدْ بَيَّنَ الْقُرْآنُ أَنَّ مِنْ ذَلِكَ النَّعِيمِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ - الْمَشَارِبَ، وَالْمَآكِلَ وَالْمَنَاكِحَ، وَالْفُرُشَ وَالسُّرُرَ، وَالْأَوَانِيَ، وَأَنْوَاعَ الْحُلِيِّ وَالْمَلَابِسَ، وَالْخَدَمَ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَسَنَذْكُرُ بَعْضَ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ.

Bunun geniş ve tafsilatlı anlatımına gelince, Kur'an ayette zikredilen bu nimetlerin; içecekler, yiyecekler, nikâhlanacak eşler, döşekler ve tahtlar, kaplar, süs ve elbise çeşitleri, hizmetçiler ve diğer şeylerden ibaret olduğunu beyan etmiştir. Bunların her birine delalet eden bazı ayetleri zikredeceğiz.

أَمَّا الْمَآكِلُ فَقَدْ قَالَ - تَعَالَى -: لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ [٤٣ \ ٧٣] . وَقَالَ: وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ [٥٦ \ ٣٢ - ٣٣] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا مَمْنُوعَةٍ [٥٦ \ ٣٢ - ٣٣] . وَقَالَ - تَعَالَى -: كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا الْآيَةَ [٢ \ ٢٥] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yiyeceklere gelince; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ } “Orada sizin için bol bol meyveler vardır, onlardan yersiniz” [Zuhruf 43/73]. Şöyle de buyurmuştur: { وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } “Canlarının çektiği kuş etleri” [Vâkı'a 56/21]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا مَمْنُوعَةٍ } “Ve tükenmeyen, yasak da edilmeyen birçok meyveler içindedirler” [Vâkı'a 56/32-33]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا } “Oradaki meyvelerden kendilerine her rızık verilişinde: 'Bu, daha önce de bize verilen rızıktır' derler. Ve bu rızık onlara benzer şekilde verilmiştir” [Bakara 2/25]. Bunlardan başka daha birçok ayet vardır.

أَمَّا الْمَشَارِبُ، فَقَدْ قَالَ - تَعَالَى -: إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا [٧٦ \ ٥ - ٦] . وَقَالَ - تَعَالَى -: وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا الْآيَةَ [٧٦ \ ١٧ - ١٨] . وَقَوْلُهُ - تَعَالَى -: يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَلَا يُنْزِفُونَ [٥٦ \ ١٧ - ١٩] . وَقَالَ - تَعَالَى -: يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ لَا فِيهَا غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ [٣٧ \ ٤٥ - ٤٧] . وَقَالَ - تَعَالَى -: فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ [٤٧ \ ١٥] . وَقَالَ - تَعَالَى -: كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ [٦٩ \ ٢٤] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

İçeceklere gelince; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا } “Şüphesiz iyiler, karışımı kâfûr olan bir kadehten içerler. Allah'ın kullarının içtiği ve fışkırtarak akıttığı bir pınardır o” [İnsân 76/5-6]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا } “Onlara orada karışımı zencefil olan bir kadehten içirilir; orada Selsebîl diye adlandırılan bir pınardır” [İnsân 76/17-18]. Yüce Allah'ın şu buyruğu: { يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَلَا يُنْزِفُونَ } “Çevrelerinde, baş ağrısı vermeyen ve sarhoş etmeyen pınardan doldurulmuş sürahiler, ibrikler ve kadehlerle ölümsüz gençler dolaşır” [Vâkı'a 56/17-19]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ لَا فِيهَا غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ } “Onlara kaynaktan doldurulmuş kadehler dolaştırılır; bembeyaz, içenlere lezzet veren [bir içecek]. Onda ne bir sersemlik verme özelliği vardır ne de ondan sarhoş olurlar” [Sâffât 37/45-47]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ } “Orada bozulmayan su ırmakları, tadı değişmeyen süt ırmakları, içenlere lezzet veren şarap ırmakları ve süzme bal ırmakları vardır. Onlar için orada her türlü meyve de vardır” [Muhammed 47/15]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ } “Geçmiş günlerde yaptıklarınıza karşılık afiyetle yiyin, için!” [Hâkka 69/24]. Bunlardan başka daha birçok ayet vardır.

وَأَمَّا الْمَلَابِسُ وَالْأَوَانِي وَالْحُلِيُّ، فَقَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَيْهَا مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» .

Elbiselere, kaplara ve süs eşyalarına gelince; bunlara dair açıklamayı Nahl Suresi'nde eksiksiz bir şekilde daha önce sunmuştuk.

وَأَمَّا الْمَنَاكِحُ فَقَدْ قَدَّمَنَا بَعْضَ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَيْهَا قَرِيبًا، وَهِيَ كَثِيرَةٌ كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ الْآيَةَ [٢ \ ٢٥] . وَيَكْفِي مَا قَدَّمْنَا مِنْ ذَلِكَ قَرِيبًا.

Nikâhlanacak eşlere gelince; buna delalet eden bazı ayetleri az önce zikretmiştik. Bu husus, Yüce Allah'ın: { وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Orada onlar için tertemiz eşler vardır” [Bakara 2/25] ayeti gibi çoktur. Az önce zikrettiklerimiz bu konuda yeterlidir.

وَأَمَّا مَا يَتَّكِئُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْفُرُشِ وَالسُّرُرِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَفِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ [٥٥ \ ٤٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ [٣٦ \ ٥٦] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ [٥٦ \ ١٥ - ١٦] .

Üzerine yaslanacakları döşekler, tahtlar ve benzeri şeylere gelince, bunlar pek çok ayette zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “Astarları kalın ipekten olan döşeklere yaslanmışlardır” [Rahmân 55/54]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ } “Kendileri ve eşleri gölgeler altında, tahtlar üzerine kurulmuşlardır” [Yâsîn 36/56]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ } “Mücevherlerle örülmüş tahtlar üzerindedirler, onların üzerinde karşılıklı olarak oturup yaslanırlar” [Vâkı'a 56/15-16].

وَالسُّرُرُ الْمَوْضُونَةُ هِيَ الْمَنْسُوجَةُ بِقُضْبَانِ الذَّهَبِ.

Örülmüş tahtlar (es-sururu'l-mevdûne), altın çubuklarla dokunup işlenmiş tahtlardır.

وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ [١٥ \ ٤٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فِيهَا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ [٨٨ \ ١٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ [٥٥ \ ٧٦] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın: { إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ } “Kardeşler olarak tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar” [Hicr 15/47]; Yüce Allah'ın: { فِيهَا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ } “Orada yükseltilmiş tahtlar vardır” [Ğâşiye 88/13]; ve Yüce Allah'ın: { مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ } “Yeşil yastıklara ve harikulade güzel döşeklere yaslanırlar” [Rahmân 55/76] buyrukları gibi daha pek çok ayet vardır.

وَأَمَّا خَدَمُهُمْ فَقَدْ قَالَ - تَعَالَى - فِي ذَلِكَ: يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ الْآيَةَ [٥٦ \ ١٧] . وَقَالَ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «الْإِنْسَانِ» فِي صِفَةِ هَؤُلَاءِ الْغِلْمَانِ: إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنْثُورًا [٧٦ \ ١٩] وَذَكَرَ نَعِيمَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِأَبْلَغِ صِيغَةٍ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا [٧٦ \ ٢٠] .

Hizmetçilerine gelince; Yüce Allah bu hususta şöyle buyurmuştur: { يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ } “Çevrelerinde ölümsüz gençler dolaşır” [Vâkı'a 56/17]. Yüce Allah, İnsân Suresi'nde bu gençlerin niteliği hakkında şöyle buyurmuştur: { إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنْثُورًا } “Onları gördüğünde saçılmış inciler sanırsın” [İnsân 76/19]. Cennet ehlinin nimetini ise en beliğ ifadeyle Yüce Allah'ın şu buyruğunda zikretmiştir: { وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا } “Oraya baktığın zaman, büyük bir nimet ve muazzam bir mülk görürsün” [İnsân 76/20].

وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنْوَاعِ نَعِيمِ الْجَنَّةِ وَحُسْنِهَا وَكَمَالِهَا كَالظِّلَالِ وَالْعُيُونِ وَالْأَنْهَارِ وَغَيْرِ ذَلِكَ - كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَلْنَكْتَفِ مِنْهَا بِمَا ذَكَرْنَا.

Gölgeler, pınarlar, nehirler ve benzeri gibi cennet nimetlerinin çeşitlerine, güzelliğine ve kemaline delalet eden ayetler pek çoktur; zikrettiğimiz kadarıyla yetinelim.

وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [٤٣ \ ٧١]- قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضَّحَةَ ; لِأَنَّ خُلُودَهُمُ الْمَذْكُورَ لَا انْقِطَاعَ لَهُ الْبَتَّةَ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [١١ \ ١٠٨] أَيْ غَيْرَ مَقْطُوعٍ، وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ [٣٨ \ ٥٤] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ [١٦ \ ٩٦] .

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Ve siz orada ebedî kalacaksınız” [Zuhruf 43/71] buyruğuna gelince; zikredilen bu ebediyetin asla kesintiye uğramayacağını açıklayan ayetleri daha önce geçirmiştik; nitekim Yüce Allah: { عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “Kesintisiz bir bağış olarak” [Hûd 11/108], yani kesilip bitmeyen bir lütuf olduğunu; Yüce Allah: { إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ } “Şüphesiz bu, bizim bitip tükenmeyen rızkımızdır” [Sâd 38/54] ve Yüce Allah: { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ } “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katındaki ise bakidir” [Nahl 16/96] buyurmuştur.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur” [Zuhruf 43/72] buyruğu.

قَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ سَبَبٌ لِدُخُولِ الْجَنَّةِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٧ \ ٤٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا [١٩ \ ٦٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٣٢ \ ١٧] .

Bu kerim ayete ve amelin cennete girmeye bir sebep teşkil ettiğine delalet eden benzeri ayetlere dair açıklamayı daha önce sunmuştuk. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur' diye seslenilir” [A'râf 7/43]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا } “Kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet işte budur” [Meryem 19/63]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez” [Secde 32/17].

وَبَيَّنَّا أَقْرَبَ أَوْجُهِ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَةِ وَمَا بِمَعْنَاهَا مَعَ قَوْلِهِ ﷺ: «لَنْ يُدْخِلَ أَحَدَكُمْ عَمَلُهُ الْجَنَّةَ» . قَالُوا: وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ: «وَلَا أَنَا، إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِيَ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ» .

Bu kerim ayetler ve aynı anlamdaki deliller ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hiçbirinizi ameli cennete girdiremez» hadisi arasındaki en uygun telif şeklini açıklamıştık. Sahabeler: 'Sen de mi [ey amelinle giremeyeceksin] Yâ Resûlallah?' dediler. O da: «Ben de, meğerki Allah beni Kendi katından bir rahmet ve lütufla bürümüş olsun» buyurdu.

وَذَكَرْنَا فِي ذَلِكَ أَنَّ الْعَمَلَ الَّذِي بَيَّنَتِ الْآيَاتُ كَوْنَهُ سَبَبَ دُخُولِ الْجَنَّةِ - هُوَ الْعَمَلُ الَّذِي تَقَبَّلَهُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ، وَأَنَّ الْعَمَلَ الَّذِي لَا يُدْخِلُ الْجَنَّةَ هُوَ الَّذِي لَمْ يَتَقَبَّلْهُ اللَّهُ.

Bu hususta şunu belirtmiştik: Ayetlerin cennete girme sebebi olduğunu beyan ettiği amel, Allah'ın Kendi katından bir rahmet ve lütufla kabul ettiği ameldir; cennete girdiremeyecek amel ise Allah'ın kabul etmediği ameldir.

وَاللَّهُ يَقُولُ: إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [٥ \ ٢٧] .

Nitekim Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” [Mâide 5/27].

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ.

Yüce Allah'ın: { وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ } “Onlar: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitiriversin (bizi öldürsün)!' diye seslenirler. O da: 'Siz [burada ebediyen] kalıcısınız' der” [Zuhruf 43/77] buyruğu.

اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَقْضِ لَامُ الدُّعَاءِ.

{ لِيَقْضِ } buyruğundaki (لـِ / li-) harfi dua lâmıdır.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ مُرَادَهُمْ بِذَلِكَ سُؤَالُ مَالِكٍ خَازِنِ النَّارِ أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ لَهُمْ بِالْمَوْتِ.

Zahir olan mana şudur: Onların bundan maksadı, cehennem bekçisi Mâlik'ten, ölmeleri için Allah'a dua etmesini istemeleridir.

وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَمْرَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَوْ أَرَادُوا دُعَاءَ اللَّهِ بِأَنْفُسِهِمْ أَنْ يُمِيتَهُمْ لَمَا نَادَوْا: يَا مَالِكُ، وَلَمَا خَاطَبُوهُ فِي قَوْلِهِمْ: رَبُّكَ.

Bunun delili iki husustur: Birincisi; şayet bizzat kendileri kendilerini öldürmesi için Allah'a dua etmek isteselerdi, { يَا مَالِكُ } “Ey Mâlik!” diye seslenmezler ve ona hitaben { رَبُّكَ } “Rabbin” demezlerdi.

وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنِ» أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَطْلُبُونَ مِنْ خَزَنَةِ النَّارِ أَنْ يَدْعُوا اللَّهَ لَهُمْ لِيُخَفِّفَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ [٤٠ \ ٤٩] . وَقَوْلِهِ: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ أَيْ لِيُمِتْنَا، فَنَسْتَرِيحَ بِالْمَوْتِ مِنَ الْعَذَابِ.

İkincisi; Allah Teâlâ Mü'min Suresi'nde cehennem ehlinin, azabı kendilerinden hafifletmesi için Allah'a dua etmelerini cehennem bekçilerinden istediklerini beyan etmiştir; bu da Yüce Allah'ın: { وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ } “Ateşte olanlar cehennem bekçilerine: 'Rabbinize dua edin de bir gün olsun bizden azabı hafifletsin' derler” [Mü'min 40/49] buyruğundadır. { لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ } “Rabbin bizim işimizi bitiriversin” sözü ise, ölümle azaptan kurtulup rahatlayalım diye 'bizi öldürsün' demektir.

وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ - تَعَالَى -: فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ [٢٨ \ ١٥] أَيْ أَمَاتَهُ.

Bunun benzeri, Yüce Allah'ın: { فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ } “Musa ona bir yumruk indirdi ve işini bitirdi (onu öldürdü)” [Kasas 28/15] buyruğudur; yani onu öldürdü demektir.

وَقَوْلُهُ - تَعَالَى - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ - دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُجَابُونَ

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ } “O da: 'Siz [burada ebediyen] kalıcısınız' der” buyruğu, onların bu isteklerine icabet edilmeyeceğine,

إِلَى الْمَوْتِ، بَلْ يَمْكُثُونَ فِي النَّارِ مُعَذَّبِينَ إِلَى غَيْرِ نِهَايَةٍ.

ölüm taleplerinin kabul görmeyeceğine, bilakis sonsuza dek ateşte azap çekerek kalacaklarına bir delildir.

وَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَمُوتُونَ فِيهَا فَيَسْتَرِيحُوا بِالْمَوْتِ، وَلَا تُغْنِيَ هِيَ عَنْهُمْ، وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ عَذَابُهَا، وَلَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا.

Yüce Kur'an onların orada ölüp de ölümle rahata kavuşamayacaklarına, ateşin onlara yetip son bulmayacağına, azaplarının hafifletilmeyeceğine ve oradan asla çıkamayacaklarına delalet etmiştir.

أَمَّا كَوْنُهُمْ لَا يَمُوتُونَ فِيهَا الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ هُنَا: قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ - فَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا [٢٠ \ ٧٤] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا [٨٧ \ ١١ - ١٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا الْآيَةَ [٣٥ \ ٣٦] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ الْآيَةَ [١٤ \ ١٧] .

Buradaki: { قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ } “O da: 'Siz [burada ebediyen] kalıcısınız' der” buyruğunun delalet ettiği 'orada ölmeyecekleri' hususuna Allah'ın Kitabı'ndan pek çok ayet delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah: { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا } “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak gelirse, cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de yaşar” [Tâhâ 20/74]; Yüce Allah: { وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا } “Pek bedbaht olan ise ondan kaçınır; o ki en büyük ateşe girecektir; sonra orada ne ölür ne de yaşar” [A'lâ 87/11-13]; Yüce Allah: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا } “İnkâr edenlere ise cehennem ateşi vardır; haklarında ne ölüm hükmü verilir ki ölsünler...” [Fâtır 35/36] ve Yüce Allah: { وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ } “Ona her taraftan ölüm gelir de bir türlü ölmez...” [İbrâhîm 14/17] buyurmuştur.

وَأَمَّا كَوْنُ النَّارِ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ، فَقَدْ بَيَّنَهُ - تَعَالَى - بِقَوْلِهِ: كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا [١٧ \ ٩٧] . فَمَنْ يَدَّعِي أَنَّ لِلنَّارِ خَبْوَةً نِهَائِيَّةً وَفَنَاءً - رُدَّ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.

Ateşin onlar için sönüp yok olmayacağına gelince; Yüce Allah bunu: { كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا } “Ateş dindikçe onlara alev alev yanan ateşi artırırız” [İsrâ 17/97] buyruğuyla açıklamıştır. Ateşin nihai olarak söneceğini ve yok olacağını iddia eden kimseye bu kerim ayetle reddiye verilir.

وَأَمَّا كَوْنُ الْعَذَابِ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُ فَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ جِدًّا، كَقَوْلِهِ: وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا [٣٥ \ ٣٦] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ [١٦ \ ٨٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا [٧٨ \ ٣٠] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ الْآيَةَ [٤٣ \ ٧٥] . وَقَوْلِهِ: إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا [٢٥ \ ٦٥] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا [٢٥ \ ٧٧] عَلَى الْأَصَحِّ فِي الْأَخِيرَيْنِ.

Onlardan azabın hafifletilmeyeceğine gelince; buna pek çok ayet delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا } “Onlardan onun azabı hiç hafifletilmez” [Fâtır 35/36]; Yüce Allah: { فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Artık ne onlardan azap hafifletilir ne de kendilerine mühlet verilir” [Nahl 16/85]; Yüce Allah: { فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا } “Artık tadın! Size azaptan başka bir şey artırmayacağız” [Nebe 78/30]; Yüce Allah: { لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ } “Onlardan [azap] hiç hafifletilmez” [Zuhruf 43/75]; Yüce Allah: { إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا } “Şüphesiz onun azabı süreklidir” [Furkân 25/65] ve son iki ayetteki en sahih görüşe göre Yüce Allah: { فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا } “Artık bu azap kaçınılmaz ve sürekli olacaktır” [Furkân 25/77] buyurmuştur.

وَأَمَّا كَوْنُهُمْ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا فَقَدْ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْبَقَرَةِ» : كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ [٢ \ ١٦٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْمَائِدَةِ» : يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ [٥ \ ٣٧] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْحَجِّ» : كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٢] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «السَّجْدَةِ» : كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا [٣٢ \ ٢٠] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي «الْجَاثِيَةِ» : فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ [٤٥ \ ٣٥] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Onların oradan çıkarılmayacaklarına gelince; bu husus Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerde açıkça belirtilmiştir; nitekim Yüce Allah el-Bakara Suresi'nde: { كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Böylece Allah, onlara yaptıklarını üzerlerine birer hasret [ve pişmanlık] olarak gösterir; onlar ateşten çıkacak da değillerdir” [el-Bakara 2/167]; el-Mâide Suresi'nde: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir ve onlar için sürekli bir azap vardır” [el-Mâide 5/37]; el-Hacc Suresi'nde: { كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا } “Oradaki her gamdan çıkmak istedikçe tekrar oraya iade olunurlar...” [el-Hacc 22/22]; es-Secde Suresi'nde: { كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا } “Oradan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya döndürülürler” [es-Secde 32/20]; el-Câsiye Suresi'nde: { فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “Artık bugün onlar oradan çıkarılmazlar ve özür dilemelerine de fırsat verilmez” [el-Câsiye 45/35] buyurmuştur. Bunlar gibi daha pek çok ayet vardır.

وَقَدْ أَوْضَحَنَا هَذَا الْمَبْحَثَ إِيضَاحًا شَافِيًا فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ

Biz bu meseleyi «Def‘u Îhâmi'l-Iztırâb ‘an Âyâti'l-

الْكِتَابِ» فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ [٦ \ ١٢٨] . وَفِي سُورَةِ «النَّبَإِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا [٧٨ \ ٢٣] وَسَنُوَضِّحُهُ أَيْضًا - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ «النَّبَإِ» الْمَذْكُورَةِ، وَنُوَضِّحُ هُنَاكَ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - إِزَالَةَ إِشْكَالٍ يُورِدُهُ الْمُلْحِدُونَ عَلَى الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا إِيضَاحُ هَذَا الْمَبْحَثِ.

Kitâb» adlı eserimizde, el-En‘âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ } “[Allah] der ki: 'Allah'ın dilediği hariç, içinde ebedî kalacağınız yer ateştir'” [el-En‘âm 6/128] buyruğu ile en-Nebe Suresi'nde Yüce Allah'ın: { لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا } “Orada çağlar boyu kalacaklardır” [en-Nebe 78/23] buyruğunun izahında doyurucu bir şekilde açıklamıştık. İnşallah bu mübarek kitapta da adı geçen en-Nebe ayetinin tefsirinde bunu tekrar açıklayacak ve bu konuyu açıklayan ayetler hakkında mülhidlerin ileri sürdüğü şüphelerin giderilmesini de orada -inşallah- ortaya koyacağız.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ.

Yüce Allah'ın: { لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Andolsun biz size hakkı getirdik, fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız” buyruğu.

قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الشُّورَى» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ [٤٢ \ ١٣] .

Bunu açıklayan ayetleri daha önce eş-Şûrâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } “Kendilerini çağırdığın şey müşriklere ağır geldi” [eş-Şûrâ 42/13] buyruğunu tefsir ederken zikretmiştik.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ.

Yüce Allah'ın: { بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } “Hayır [öyle değil]! Yanlarındaki elçilerimiz yazmaktadırlar” buyruğu.

قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ [٤٣ \ ٩] وَأَكْثَرْنَا مِنَ الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةِ لِذَلِكَ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ الْآيَةَ [١٩ \ ٧٩] .

Bunu açıklayan ayetleri bu kerim surede daha önce Yüce Allah'ın: { سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ } “Onların şahitlikleri yazılacak ve sorguya çekileceklerdir” [ez-Zuhruf 43/19] buyruğunu tefsir ederken zikretmiştik; Meryem Suresi'nde de Yüce Allah'ın: { كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız...” [Meryem 19/79] buyruğunu incelerken bu hususu açıklayan pek çok ayete yer vermiştik.

قَوْلُهُ - تَعَالَى -: قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ.

Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [O'na/çocuğuna] kulluk edenlerin ilki ben olurdum'” buyruğu.

اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى إِنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

İlim ehli bu ayetteki in (إِنْ) edatının anlamı hakkında ihtilaf etmiştir.

فَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهَا شَرْطِيَّةٌ، وَاخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَمِمَّنِ اخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَالَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهَا شَرْطِيَّةٌ، اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ.

İlim ehlinden bir grup onun şart edatı olduğunu söylemiş ve bunu pek çok kimse tercih etmiştir; tercih edenlerden biri de İbn Cerîr et-Taberî'dir. Şart edatı olduğunu söyleyenler ise: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } “[kulluk edenlerin / karşı çıkanların] ilki ben olurdum” buyruğundan ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ بَعْضُهُمْ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِذَلِكَ الْوَلَدِ.

Bazıları: 'O çocuğa kulluk edenlerin ilki ben olurdum' demiştir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِلَّهِ عَلَى فَرْضِ أَنَّ لَهُ وَلَدًا.

Bazıları: 'Çocuğu olduğu faraziyesi üzerine Allah'a kulluk edenlerin ilki ben olurdum' demiştir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِلَّهِ جَازِمِينَ بِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ.

Bazıları ise: 'O'nun bir çocuğu olmasının kesinlikle imkânsız olduğunu bilerek Allah'a kulluk edenlerin ilki ben olurdum' demiştir.

وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ آخَرُونَ: إِنَّ لَفْظَةَ إِنْ فِي الْآيَةِ نَافِيَةٌ.

Diğer bir grup ise ayetteki in (إِنْ) lafzının nefy (olumsuzluk) edatı olduğunu söylemiştir.

وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ لِلَّهِ وَلَدٌ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا نَافِيَةٌ فَفِي مَعْنَى قَوْلِهِ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ - وَهُوَ أَقْرَبُهَا -: أَنَّ الْمَعْنَى: مَا كَانَ لِلَّهِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِلَّهِ الْمُنَزِّهِينَ لَهُ

Bu durumda mana: 'Allah'ın hiçbir çocuğu olmamıştır' şeklinde olur. Nefy edatı olduğu görüşüne göre: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } buyruğunun anlamında üç vecih vardır: Birincisi -ki en makul olanıdır-: Mana, 'Allah'ın çocuğu olmamıştır; ben de Allah'a kulluk eden ve O'nu çocuktan tenzih edenlerin ilkiyim' şeklindedir;

عَنِ الْوَلَدِ، وَعَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ.

çocuktan ve O'nun kemaline ve celaline yakışmayan her türlü şeyden [O'nu tenzih edenlerin ilkiyim].

وَالثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ أَيِ الْآنِفَيْنِ الْمُسْتَنْكِفَيْنِ مِنْ ذَلِكَ، يَعْنِي الْقَوْلَ الْبَاطِلَ الْمُفْتَرَى عَلَى رَبِّنَا الَّذِي هُوَ ادِّعَاءُ الْوَلَدِ لَهُ.

İkincisi: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } buyruğunun anlamı; yani buna, Rabbimize karşı iftira edilen ve O'na çocuk nispet edilmesi demek olan bu batıl söze ilk karşı çıkan, bunu şiddetle reddeden ve bundan kaçınan benim, demektir.

وَالْعَرَبُ تَقُولُ: عَبِدَ - بِكَسْرِ الْبَاءِ - يَعْبَدُ - بِفَتْحِهَا - فَهُوَ عَبِدٌ - بِفَتْحٍ فَكَسْرٍ - عَلَى الْقِيَاسِ، وَعَابِدٌ أَيْضًا سَمَاعًا إِذَا اشْتَدَّتْ أَنَفَتُهُ وَاسْتِنْكَافُهُ وَغَضَبُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

Araplar: Bir kimsenin öfkesi, çekinmesi ve şiddetle reddetmesi arttığı zaman be (ب) harfinin kesresiyle ‘abide (عَبِدَ), fethasıyla ya‘bedu (يَعْبَدُ) derler; kıyasa göre ism-i faili üstün ve esre ile ‘abidün (عَبِدٌ) ve işitmeye dayalı olarak da ‘âbidün (عَابِدٌ) şeklinde gelir. el-Ferazdak'ın şu sözü bundandır:

أُولَئِكَ قَوْمِي إِنْ هَجَوْنِي هَجَوْتُهُمْ ... وَأَعْبِدُ أَنْ أَهْجُوَ كُلَيْبًا بِدَارِمِ

“Onlar benim kavmimdir, beni hicvederlerse ben de onları hicvederim... Kulayb'ı Dârim ile hicvetmekten ise şiddetle imtina ederim.”

فَقَوْلُهُ: وَأَعْبِدُ، يَعْنِي آنَفُ وَأَسْتَنْكِفُ.

Onun: “ve a‘bedu” sözü, 'bunu şiddetle reddeder ve bundan kaçınırım' demektir.

وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ الْآخَرِ: مَتَى مَا يَشَأْ ذُو الْوُدِّ يَصْرُمُ خَلِيلَهُ وَيَعْبَدُ عَلَيْهِ لَا مَحَالَةَ ظَالِمًا

Yine bir başkasının şu sözü de bu kabildendir: “Sevgi sahibi ne zaman dilerse dostuyla ilişkisini keser ve haksız yere ona öfkelenip sırt çevirir.”

وَفِي قِصَّةِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ الْمَشْهُورَةِ، أَنَّهُ جِيءَ بِامْرَأَةٍ مِنْ جُهَيْنَةَ تَزَوَّجَتْ، فَوَلَدَتْ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَبَعَثَ بِهَا عُثْمَانُ لِتُرْجَمَ، اعْتِقَادًا مِنْهُ أَنَّهَا كَانَتْ حَامِلًا قَبْلَ الْعَقْدِ لِوِلَادَتِهَا قَبْلَ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ، فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ ﵄: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا [٤٦ \ ١٥] وَيَقُولُ - جَلَّ وَعَلَا -: وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ [٣١ \ ١٤] فَلَمْ يَبْقَ عَنِ الْفِصَالِ مِنَ الْمُدَّةِ إِلَّا سِتَّةُ أَشْهُرٍ.

Osmân b. Affân'ın (radıyallâhu anh) meşhur kıssasında geçtiğine göre: Cüheyne kabilesinden evlenip altı aylıkken doğum yapan bir kadın getirildi. Osmân, dokuz aydan önce doğurduğu için nikâhtan önce hamile kaldığı zannıyla onun recmedilmesini emretti. Bunun üzerine Ali (radıyallâhu anh) ona: 'Şüphesiz Allah: { وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا } “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” [el-Ahkâf 46/15] buyuruyor ve Yüce Allah: { وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ } “Onun sütten ayrılması iki yıl içindedir” [Lokmân 31/14] buyuruyor; geriye sütten kesilme müddetinden sadece altı ay kalıyor' dedi.

فَمَا عَبِدَ عُثْمَانُ ﵁ أَنْ بَعَثَ إِلَيْهَا لِتُرَدَّ وَلَا تُرْجَمَ.

Bunun üzerine Osmân (radıyallâhu anh), kadının geri getirilip recmedilmemesi için haber göndermekten hiç çekinmedi [ve gocunmadı].

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنَ الْقِصَّةِ، فَوَاللَّهِ: (مَا عَبِدَ عُثْمَانُ) أَيْ مَا أَنِفَ وَلَا اسْتَنْكَفَ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى الْحَقِّ.

Kıssadan delil teşkil eden yer; vallahi: (mâ ‘abide Osmân) yani hakka dönmekten çekinmedi ve imtina etmedi, ifadesidir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَعْنَى فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ أَيِ الْجَاحِدِينَ النَّافِينَ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ وَلَدٌ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا -.

Üçüncü vecih: Mananın; { فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } yani Allah'ın çocuk sahibi olduğunu inkâr edenlerin ve bunu nefyedenlerin ilki benim -Allah bundan yüceler yücesi olarak münezzehtir- şeklinde olmasıdır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَتَعَيَّنُ الْمَصِيرُ إِلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ (إِنْ) نَافِيَةٌ، وَأَنَّ الْقَوْلَ بِكَوْنِهَا شَرْطِيَّةً لَا يُمْكِنُ أَنْ يَصِحَّ لَهُ مَعْنًى بِحَسَبِ وَضْعِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ، وَإِنْ قَالَ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu kerim ayetin manasında bana zahir olan şudur ki; in (إِنْ) edatının nefy edatı olduğu görüşüne yönelmek zorunludur. Onun şart edatı olduğunu söyleyen görüşün ise, Kur'an'ın indirildiği Arap dilinin yapısı gereğince sahih bir anlam taşıması mümkün değildir; gerçi seçkin âlimlerden bir grup bunu söylemiş olsa bile.

وَإِنَّمَا اخْتَرْنَا أَنَّ إِنْ هِيَ النَّافِيَةُ لَا الشَّرْطِيَّةُ، وَقُلْنَا: إِنَّ الْمَصِيرَ إِلَى ذَلِكَ مُتَعَيَّنٌ فِي نَظَرِنَا - لِأَرْبَعَةِ أُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ جَارٍ عَلَى الْأُسْلُوبِ الْعَرَبِيِّ جَرَيَانًا وَاضِحًا، لَا إِشْكَالَ فِيهِ، فَكَوْنُ (إِنْ كَانَ) بِمَعْنَى مَا كَانَ - كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، كَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً [٣٦ \ ٢٩] أَيْ مَا كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً.

İn (إِنْ) edatının şart değil, nefy edatı olduğunu tercih etmemiz ve bize göre buna yönelmenin zorunlu olduğunu söylememiz dört gerekçeden ötürüdür: Birincisi: Bu görüş, Arap üslubuna hiçbir pürüz olmaksızın açık bir biçimde uygundur. Zira (in kâne / إِنْ كَانَ) ifadesinin mâ kâne (مَا كَانَ - olmadı) manasında olması Kur'an'da ve Arap kelamında çokçadır; nitekim Yüce Allah: { إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً } “O sadece tek bir çığlıktan ibaretti” [Yâsîn 36/29] buyurmuştur ki bu, 'O sadece tek bir çığlıktan başka bir şey olmadı' demektir.

فَقَوْلُكَ مَثَلًا مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مَا كَانَ لِلَّهِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ الْخَاضِعِينَ لِلْعَظِيمِ الْأَعْظَمِ، الْمُنَزَّهِ عَنِ الْوَلَدِ، أَوِ الْآنِفَيْنِ الْمُسْتَنْكِفَيْنِ مِنْ أَنْ يُوصَفَ رَبُّنَا بِمَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ مِنْ نِسْبَةِ الْوَلَدِ إِلَيْهِ، أَوِ الْجَاحِدِينَ النَّافِينَ أَنْ يَكُونَ لِرَبِّنَا وَلَدٌ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا - لَا إِشْكَالَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ جَارٍ عَلَى اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ، دَالٌّ عَلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ تَنْزِيهًا تَامًّا عَنِ الْوَلَدِ، مِنْ غَيْرِ إِيهَامٍ الْبَتَّةَ لِخِلَافِ ذَلِكَ.

Örneğin kerim ayetin manasının: 'Allah'ın çocuğu olmamıştır; ben de çocuktan münezzeh olan o en yüce Azîm'e boyun eğip kulluk edenlerin ilkiyim' yahut 'Rabbimizin çocuk nispet edilmesi gibi kemaline ve celaline yakışmayan bir sıfatla nitelenmesini şiddetle reddedenlerin ve bundan kaçınanların ilkiyim' yahut 'Rabbimizin çocuğu olduğunu inkâr ve nefyedenlerin ilkiyim -Allah bundan yüceler yücesi olarak münezzehtir-' şeklinde olduğunu söylemende hiçbir kapalılık yoktur; çünkü bu, Kur'an'ın indirildiği Arap diline uygundur ve aksine hiçbir vehme mahal bırakmaksızın Allah'ı çocuktan tastamam tenzih etmeye delalet etmektedir.

الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ تَنْزِيهَ اللَّهِ عَنِ الْوَلَدِ بِالْعِبَارَاتِ الَّتِي لَا إِيهَامَ فِيهَا - هُوَ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ الْآيَاتُ الْكَثِيرَةُ فِي الْقُرْآنِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا الْآيَةَ [١٨ \ ٤] . وَفِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ - تَعَالَى -: وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا [١٩ \ ٨٨ - ٨٩] . وَالْآيَاتُ الْكَثِيرَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي ذَلِكَ تُبَيِّنُ أَنَّ (إِنْ) نَافِيَةٌ.

İkinci gerekçe: Allah'ın hiçbir kapalılık içermeyen ifadelerle çocuktan tenzih edilmesi, Kur'an'daki pek çok ayetin getirdiği husustur; nitekim bunu el-Kehf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا } “Ve 'Allah çocuk edindi' diyenleri uyarsın diye...” [el-Kehf 18/4] buyruğunu tefsir ederken ve Meryem Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا } “Ve 'Rahmân çocuk edindi' dediler. Andolsun çok çirkin bir şey ortaya attınız” [Meryem 19/88-89] buyruğunu incelerken açıklamıştık. Bu hususta zikrettiğimiz pek çok ayet, in (إِنْ) edatının nefy edatı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

فَالنَّفْيُ الصَّرِيحُ الَّذِي لَا نِزَاعَ فِيهِ يُبَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ - النَّفْيُ الصَّرِيحُ.

Hakkında ihtilaf bulunmayan sarih olumsuzluk, ihtilaflı olan yerdeki muradın da sarih olumsuzluk olduğunu açıklamaktadır.

وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ ; فَكَوْنُ الْمُعَبَّرِ بِهِ فِي الْآيَةِ (مَا كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ) [٤٣ \ ٨١] بِصِيغَةِ النَّفْيِ الصَّرِيحِ - مُطَابِقٌ لِقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» : وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا الْآيَةَ [١٧ \ ١١١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى - فِي أَوَّلِ «الْفُرْقَانِ» : وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ الْآيَةَ [٢٥ \ ٢] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ الْآيَةَ [٢٣ \ ٩١] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ [١١٢ \ ٣] . وَقَوْلِهِ - تَعَالَى -: أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ [٣٧ \ ١٥١ - ١٥٢] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Kur'an'ın kendisiyle tefsir edildiği en hayırlı şey yine Kur'an'dır; dolayısıyla ayetteki ifadenin sarih nefy kalıbıyla: { مَا كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ } “Rahmân'ın çocuğu olmamıştır” [ez-Zuhruf 43/81] şeklinde olması; Yüce Allah'ın Benî İsrâîl [el-İsrâ] Suresi'ndeki: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا } “Ve de ki: 'Çocuk edinmeyen Allah'a hamdolsun...'” [el-İsrâ 17/111] buyruğuna, el-Furkân Suresi'nin başındaki: { وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ } “Ve çocuk edinmemiştir, mülkte de hiçbir ortağı yoktur...” [el-Furkân 25/2] buyruğuna, Yüce Allah'ın: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir...” [el-Mü'minûn 23/91] buyruğuna, Yüce Allah'ın: { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “O, doğurmamış ve doğmamıştır” [el-İhlâs 112/3] buyruğuna ve Yüce Allah'ın: { أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Dikkat edin! Şüphesiz onlar iftiralarından ötürü: 'Allah doğurdu' diyorlar. Onlar elbette yalancıdırlar” [es-Sâffât 37/151-152] buyruğuna ve diğer ayetlere tam olarak mutabıktır.

وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ (إِنْ) شَرْطِيَّةٌ، وَأَنَّ قَوْلَهُ - تَعَالَى -: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ - جَزَاءٌ

İn (إِنْ) edatının şart edatı olduğu ve Yüce Allah'ın: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } buyruğunun ise o şartın cezası (cevabı)

لِذَلِكَ الشَّرْطِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا نَظِيرَ لَهُ الْبَتَّةَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا تُوجَدُ فِيهِ آيَةٌ تَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى.

olduğu görüşüne gelince; bunun Allah'ın Kitabı'nda kesinlikle hiçbir benzeri yoktur ve onda bu manaya delalet eden hiçbir ayet bulunmamaktadır.

الْأَمْرُ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ (إِنْ) شَرْطِيَّةٌ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَصِحَّ لَهُ مَعْنًى فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، إِلَّا مَعْنًى مَحْذُورٌ لَا يَجُوزُ الْقَوْلُ بِهِ بِحَالٍ، وَكِتَابُ اللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - يَجِبُ تَنْزِيهُهُ عَنْ حَمْلِهِ عَلَى مَعَانٍ مَحْذُورَةٍ لَا يَجُوزُ الْقَوْلُ بِهَا.

Üçüncü gerekçe şudur: İn (إِنْ) edatının şart edatı olduğunu söylemenin Arap dilinde hiçbir şekilde geçerli bir manası olamaz; ancak söylenmesi hiçbir surette caiz olmayan mahzurlu bir mana müstesnadır. Yüce Allah'ın Kitabı ise söylenmesi caiz olmayan mahzurlu manalara hamledilmekten tenzih edilmelidir.

وَإِيضَاحُ هَذَا أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ (إِنْ) شَرْطِيَّةٌ، وَقَوْلَهُ: فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ جَزَاءُ الشَّرْطِ - لَا مَعْنَى لِصِدْقِهِ الْبَتَّةَ إِلَّا بِصِحَّةِ الرَّبْطِ بَيْنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ.

Bunun izahı şudur: İn (إِنْ) edatının şart edatı ve: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } buyruğunun da şartın cezası olduğu görüşüne göre; şart ile ceza arasındaki bağın sıhhati olmaksızın bunun doğru olmasının asla hiçbir manası yoktur.

وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ مَدَارَ الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ فِي الشَّرْطِيَّةِ الْمُتَّصِلَةِ - مُنْصَبٌّ عَلَى صِحَّةِ الرَّبْطِ بَيْنَ مُقَدَّمِهَا الَّذِي هُوَ الشَّرْطُ، وَتَالِيهَا الَّذِي هُوَ الْجَزَاءُ، وَالْبُرْهَانُ الْقَاطِعُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا هُوَ كَوْنُ الشَّرْطِيَّةِ الْمُتَّصِلَةِ تَكُونُ فِي غَايَةِ الصِّدْقِ مَعَ كَذِبِ طَرَفَيْهَا مَعًا، أَوْ أَحَدِهِمَا لَوْ أُزِيلَتْ أَدَاةُ الرَّبْطِ بَيْنَ طَرَفَيْهَا، فَمِثَالُ كَذِبِهِمَا مَعًا مَعَ صِدْقِهَا قَوْلُهُ - تَعَالَى -: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا [٢١ \ ٢٢] فَهَذِهِ قَضِيَّةٌ فِي غَايَةِ الصِّدْقِ كَمَا تَرَى، مَعَ أَنَّهَا لَوْ أُزِيلَتْ أَدَاةُ الرَّبْطِ بَيْنَ طَرَفَيْهَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ طَرَفَيْهَا قَضِيَّةً كَاذِبَةً بِلَا شَكٍّ، وَنَعْنِي بِأَدَاةِ الرَّبْطِ لَفْظَةَ (لَوْ) مِنَ الطَّرَفِ الْأَوَّلِ، وَاللَّامَ مِنَ الطَّرَفِ الثَّانِي، فَإِنَّهُمَا لَوْ أُزِيلَا وَحُذِفَا صَارَ الطَّرَفُ الْأَوَّلُ: كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ، وَهَذِهِ قَضِيَّةٌ فِي مُنْتَهَى الْكَذِبِ، وَصَارَ الطَّرَفُ الثَّانِي فَسَدَتَا، أَيِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَهَذِهِ قَضِيَّةٌ فِي غَايَةِ الْكَذِبِ كَمَا تَرَى.

Şüphe götürmeyen tahkik şudur ki: Bitişik şartlı önermede (eş-şartiyyetü'l-muttasıla) doğruluk ve yanlışlığın mihveri, onun şart olan mukaddemi (ön bileşeni) ile ceza olan tâlisi (art bileşeni) arasındaki bağın sıhhatine dayanır. Bunun sıhhatine kesin delil ise; iki taraf arasındaki bağlama edatı kaldırıldığında iki tarafın birlikte veya birinin yanlış olmasına rağmen bitişik şartlı önermenin son derece doğru olabilmesidir. Her iki tarafın yanlış olmasına rağmen şartlı önermenin doğru olmasına örnek, Yüce Allah'ın: { لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا } “Eğer her ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka fesada uğrar [düzeni bozulur]du” [el-Enbiyâ 21/22] buyruğudur. Bu, gördüğün gibi son derece doğru bir önermedir; bununla birlikte iki taraf arasındaki bağlama edatı kaldırılsa, her iki taraf da şüphesiz yalan (yanlış) birer önerme olurdu. Bağlama edatından kastımız, birinci taraftaki lev (لَوْ) lafzı ile ikinci taraftaki lâm (لَ) harfidir. Zira bu ikisi kaldırılıp hazfedilseydi birinci taraf: 'O ikisinde Allah'tan başka ilahlar vardı' olurdu ki bu son derece yalan bir önermedir; ikinci taraf ise: 'O ikisi -yani gökler ve yer- fesada uğradı' olurdu ki bu da gördüğün gibi son derece yalan bir önermedir.

فَاتَّضَحَ بِهَذَا أَنَّ مَدَارَ الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ فِي الشَّرْطِيَّاتِ عَلَى صِحَّةِ الرَّبْطِ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ وَعَدَمِ صِحَّتِهِ.

Bununla anlaşılmıştır ki, şartlı önermelerde doğruluk ve yanlışlığın mihveri iki taraf arasındaki bağın sıhhati veya sıhhatsizliği üzerinedir.

فَإِنْ كَانَ الرَّبْطُ صَحِيحًا فَهِيَ صَادِقَةٌ، وَلَوْ كُذِّبَ طَرَفَاهَا أَوْ أَحَدُهُمَا عِنْدَ إِزَالَةِ الرَّبْطِ.

Şayet bağ sahih ise, bağ kaldırıldığında her iki taraf veya biri yalan olsa bile önerme doğrudur.

وَإِنْ كَانَ الرَّبْطُ بَيْنَهُمَا كَاذِبًا كَانَتْ كَاذِبَةً كَمَا لَوْ قُلْتَ: لَوْ كَانَ هَذَا إِنْسَانًا لَكَانَ حَجَرًا، فَكَذِبُ الرَّبْطِ بَيْنَهُمَا وَكَذِبُ الْقَضِيَّةِ بِسَبَبِهِ كِلَاهُمَا وَاضِحٌ.

Eğer aralarındaki bağ yanlış ise, tıpkı senin: 'Şayet bu bir insan olsaydı, taş olurdu' demen gibi [önerme] yalandır; nitekim aralarındaki bağın yanlışlığı da bundan dolayı önermenin yalan oluşu da apaçıktır.

وَأَمْثِلَةُ صِدْقِ الشَّرْطِيَّةِ مَعَ كَذِبِ طَرَفَيْهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، كَالْآيَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَكَقَوْلِكَ: لَوْ كَانَ الْإِنْسَانُ حَجَرًا لَكَانَ جَمَادًا، وَلَوْ كَانَ الْفَرَسُ يَاقُوتًا لَكَانَ حَجَرًا، فَكُلُّ هَذِهِ الْقَضَايَا وَنَحْوُهَا صَادِقَةٌ مَعَ كَذِبِ طَرَفَيْهَا لَوْ أُزِيلَتْ أَدَاةُ الرَّبْطِ.

İki tarafın yanlış olmasına rağmen şartlı önermenin doğru olmasına dair örnekler pek çoktur; zikrettiğimiz ayet ve senin: 'İnsan taş olsaydı cansız varlık olurdu' ve 'At yakut olsaydı taş olurdu' demen gibi. Bütün bu önermeler ve benzerleri, bağlama edatı kaldırıldığında iki tarafın yanlış olmasına rağmen doğrudur.

وَمِثَالُ صِدْقِهَا مَعَ كَذِبِ أَحَدِهِمَا قَوْلُكَ: لَوْ كَانَ زَيْدٌ فِي السَّمَاءِ مَا نَجَا مِنَ الْمَوْتِ ;

Önermenin doğru olup iki taraftan birinin yanlış olmasına örnek ise senin: 'Şayet Zeyd gökte olsaydı, ölümden kurtulamazdı' sözündür;

فَإِنَّهَا شَرْطِيَّةٌ صَادِقَةٌ لِصِدْقِ الرَّبْطِ بَيْنَ طَرَفَيْهَا، مَعَ أَنَّهَا كَاذِبَةٌ فِي أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ دُونَ الْآخَرِ ; لِأَنَّ عَدَمَ النَّجَاةِ مِنَ الْمَوْتِ صِدْقٌ، وَكَوْنُ زَيْدٍ فِي السَّمَاءِ كَذِبٌ، هَكَذَا مَثَّلَ بِهَذَا الْمِثَالِ الْبُنَانِيُّ، وَفِيهِ عِنْدِي أَنَّ هَذِهِ الشَّرْطِيَّةَ الَّتِي مَثَّلَ بِهَا اتِّفَاقِيَّةٌ لَا لُزُومِيَّةٌ، وَلَا دَخْلَ لِلِاتِّفَاقِيَّاتِ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ.

nitekim bu, iki taraf arasındaki bağın doğruluğundan ötürü doğru bir şartlı önermedir; bununla birlikte iki tarafın birinde yanlış, diğerinde ise doğrudur; zira ölümden kurtulamamak doğru, Zeyd'in gökte olması ise yanlıştır. el-Bünânî bu örneği bu şekilde vermiştir; ancak bana göre onun örnek verdiği bu şartlı önerme lüzûmî değil, ittifâkîdir ve ittifâkî şartlı önermelerin bu bahiste yeri yoktur.

وَالْمِثَالُ الصَّحِيحُ: لَوْ كَانَ الْإِنْسَانُ حَجَرًا لَكَانَ جِسْمًا.

Sahih örnek ise şudur: 'Şayet insan taş olsaydı, cisim olurdu.'

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْمًا زَعَمُوا أَنَّ مَدَارَ الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ فِي الشَّرْطِيَّاتِ مُنْصَبٌّ عَلَى خُصُوصِ التَّالِي الَّذِي هُوَ الْجَزَاءُ، وَأَنَّ الْمُقَدَّمَ الَّذِي هُوَ الشَّرْطُ قَيْدٌ فِي ذَلِكَ.

Bil ki bir topluluk, şartlı önermelerde doğruluk ve yanlışlığın mihverinin bizzat ceza olan tâliye dayandığını, şart olan mukaddemin ise bunda bir kayıt olduğunu ileri sürmüştür.

وَزَعَمُوا أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُرَادُ عِنْدَ أَهْلِ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ.

Onlar, Arap dili ehlinin nezdinde kastedilen mananın bu olduğunu iddia etmişlerdir.

وَالتَّحْقِيقُ الْأَوَّلُ.

Tahkik olan ise birinci görüştür.

وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ الْبَتَّةَ بِقَوْلٍ ثَالِثٍ فِي مَدَارِ الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ فِي الشَّرْطِيَّاتِ.

Şartlı önermelerde doğruluk ve yanlışlığın mihveri konusunda hiç kimse kesinlikle üçüncü bir görüş ileri sürmemiştir.

فَإِذَا حَقَقْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ - عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا جُمْلَةُ شَرْطٍ وَجَزَاءٍ - لَا يَصِحُّ الرَّبْطُ بَيْنَ طَرَفَيْهَا الْبَتَّةَ بِحَالٍ عَلَى وَاحِدٍ مِنَ الْقَوْلَيْنِ اللَّذَيْنِ لَا ثَالِثَ لَهُمَا إِلَّا عَلَى وَجْهٍ مَحْذُورٍ لَا يَصِحُّ الْقَوْلُ بِهِ بِحَالٍ.

Bunu tahkik ettiğinde bil ki, kerim ayet -şart ve ceza cümlesi olduğu görüşüne göre- üçüncüsü olmayan bu iki görüşten hiçbirine göre iki tarafı arasındaki bağ kesinlikle sahih olamaz; meğerki söylenmesi hiçbir surette sahih olmayan mahzurlu bir vecih üzere olsun.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ الْأَخِيرِ: أَنَّ مَصَبَّ الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ فِي الشَّرْطِيَّاتِ إِنَّمَا هُوَ التَّالِي الَّذِي هُوَ الْجَزَاءُ، وَأَنَّ الْمُقَدَّمَ الَّذِي هُوَ الشَّرْطُ قَيْدٌ فِي ذَلِكَ - فَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَيْهِ بَاطِلٌ، بَلْ هُوَ كُفْرٌ; لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّ كَوْنَهُ أَوَّلَ الْعَابِدِينَ يُشْتَرَطُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا -.

Bunun izahı şudur: Şartlı önermelerde doğruluk ve yanlışlığın mihverinin yalnızca ceza olan tâli olduğu ve şart olan mukaddemin ise bunda bir kayıt olduğu şeklindeki son görüşe göre; ayetin manası batıldır, hatta küfürdür; çünkü bunun manası, onun kulluk edenlerin ilki olmasının, Rahmân'ın bir çocuğunun olması şartına bağlı olması demektir -Allah bundan pek yüce bir şekilde münezzehtir-.

لِأَنَّ مَفْهُومَ الشَّرْطِ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ لَمْ يَكُنْ أَوَّلَ الْعَابِدِينَ، وَفَسَادُ هَذَا الْمَعْنَى كَمَا تَرَى.

Çünkü şartın mefhumu; şayet O'nun çocuğu olmasaydı, [kendisi de] kulluk edenlerin ilki olmazdı, demektir ki bu mananın bozukluğu gördüğün gibi ortadadır.