Binûn

Muhammed — 10. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَالْمُقَلِّدُونَ التَّقْلِيدَ الْأَعْمَى لَيْسُوا مِمَّنِ اتَّبَعُوهُمُ الْبَتَّةَ، بَلْ هُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ مُخَالَفَةً لَهُمْ، وَأَبْعَدُهُمْ عَنِ اتِّبَاعِهِمْ، فَأَتْبَعُ النَّاسِ لِمَالِكٍ مَثَلًا ابْنُ وَهْبٍ وَنُظَرَاؤُهُ، مِمَّنْ يَعْرِضُونَ أَقْوَالَهُ عَلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ فَيَأْخُذُونَ مِنْهَا مَا وَافَقَهُمَا دُونَ غَيْرِهِ.

Körü körüne taklit eden mukallitler asla onlara tâbi olanlardan değillerdir; bilakis onlar, insanlardan onlara en çok muhalefet edenler ve onlara tâbi olmaktan en uzak bulunanlardır. Örneğin Mâlik'e en çok tâbi olan kimse, onun sözlerini Kitap ve Sünnet'e arz eden ve bu sözlerden başkasını değil yalnız Kitap ve Sünnet'e muvafık olanı alan İbn Vehb ve benzerleridir.

وَأَتْبَعُ النَّاسِ لِأَبِي حَنِيفَةَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ مَعَ كَثْرَةِ مُخَالَفَتِهِمَا لَهُ، لِأَجْلِ الدَّلِيلِ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ.

Ebû Hanîfe'ye en çok tâbi olanlar ise, Kitap veya Sünnet'ten gelen bir delilden dolayı ona çokça muhalefet etmelerine rağmen Ebû Yûsuf ve Muhammed'dir.

وَأَتْبَعُ أَصْحَابِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلَ لَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَالْأَثْرَمُ، لِتَقْدِيمِهِمُ الدَّلِيلَ عَلَى قَوْلِهِ وَقَوْلِ غَيْرِهِ، وَهَكَذَا.

Ahmed b. Hanbel'in ashabı arasında ona en çok tâbi olanlar da delili onun ve başkasının sözünün önüne geçirdikleri için Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve el-Esrem'dir. Bu böylece [devam eder].

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ عَلَى تَقْلِيدِهِمْ، بِحَدِيثِ: «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ» فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا.

Onların taklitlerine: «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ» "Ashabım yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız doğru yolu bulursunuz" hadisini delil getirmelerine gelince; bu da aynı şekilde açıkça tutarsızdır.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الْحَدِيثَ لَا يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ لَا يَصِحُّ الِاحْتِجَاجُ بِهِ، فَجَمِيعُ طُرُقِهِ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ قَائِمٌ، قَالَ فِي إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ:

Öncelikle bil ki bu hadis Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak [rivayet edilmiş] değildir; o, kendisiyle delil getirilmesi sahih olmayan zayıf bir hadistir. Çünkü bütün tarîklerinin içinde tutarlı hiçbir şey yoktur. İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de şöyle denilmiştir:

رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ طَرِيقِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ، وَمِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ.

Bu hadis el-A'meş tarikiyle Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den; yine Saîd b. el-Müseyyeb'in hadisiyle İbn Ömer'den rivayet edilmiştir.

وَمِنْ طَرِيقِ حَمْزَةَ الْجُرَيِّ، عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَلَا يَثْبُتُ شَيْءٌ مِنْهَا.

Ve Hamza el-Cüzerî tarikiyle Nâfi'den, o da İbn Ömer'den [rivayet edilmiştir] ve bunlardan hiçbiri sabit değildir.

قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعِيدٍ ; أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُضَرِّحٍ حَدَّثَهُمْ: ثِنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَيُّوبٍ الصَّمُوتُ قَالَ: قَالَ لَنَا الْبَزَّارُ: وَأَمَّا مَا يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ» فَهَذَا الْكَلَامُ لَا يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. انْتَهَى مِنْهُ.

İbn Abdilberr dedi ki: Bize Muhammed b. İbrâhîm b. Saîd tahdis etti ki: Ebû Abdillâh b. Mudarrah onlara tahdis etmiş [ve demiş ki]: Bize Muhammed b. Eyyûb es-Samût tahdis edip dedi ki: Bazzâr bize şöyle dedi: Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen: «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ» "Ashabım yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız doğru yolu bulursunuz" sözüne gelince; bu söz Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih değildir. [İ'lâmü'l-Muvakkıîn'den yapılan iktibas] burada bitti.

وَضَعْفُ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ مَعْرُوفٌ عَنِ أَهْلِ الْعِلْمِ.

Zikredilen hadisin zayıflığı ilim ehli katında bilinmektedir.

مَعَ أَنَّ الْمُقَلِّدِينَ الْمُحْتَجِّينَ بِهِ يَمْنَعُونَ تَقْلِيدَ الصَّحَابَةِ، وَيُحَرِّمُونَ الِاهْتِدَاءَ بِتِلْكَ النُّجُومِ.

Bununla birlikte onunla delil getiren mukallitler, sahabenin taklit edilmesini yasaklamakta ve o yıldızlarla hidayet bulmayı haram kılmaktadırlar.

وَهُوَ تَنَاقُضٌ عَجِيبٌ لِأَنَّهُمْ تَرَكُوا نَفْسَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْحَدِيثُ وَاسْتَدَلُّوا بِالْحَدِيثِ عَلَى مَا لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ الْحَدِيثُ، وَهُوَ تَقْدِيمُهُمْ تَقْلِيدَ أَئِمَّتِهِمْ عَلَى تَقْلِيدِ الصَّحَابَةِ.

Bu ise şaşılacak bir çelişkidir; çünkü onlar hadisin delalet ettiği şeyin bizzat kendisini terk etmişler ve hadiste hiç değinilmeyen bir şeye, yani imamlarını taklit etmeyi sahabeyi taklit etmenin önüne geçirmeye bu hadisle delil getirmişlerdir.

مَعَ أَنَّ قِيَاسَهُمْ عَلَى الصَّحَابَةِ لَا يَصِحُّ لِعِظَمِ الْفَارِقِ، وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ سُقُوطَ اسْتِدْلَالِهِمْ بِمَا ذَكَرُوا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِنْ قَوْلِهِ: «مَنْ كَانَ مُسْتَنًا مِنْكُمْ فَلْيَسْتَنَّ بِمَنْ قَدْ مَاتَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ» .

Üstelik [imamları] sahabeye kıyaslamaları aradaki farkın büyüklüğünden dolayı sahih de değildir. Zikrettiğimiz şeylerle, İbn Mes'ûd'dan aktardıkları: «مَنْ كَانَ مُسْتَنًا مِنْكُمْ فَلْيَسْتَنَّ بِمَنْ قَدْ مَاتَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ» "Sizden kim bir yola uyacaksa ölmüş olan kimselerin yoluna uysun; onlar Muhammed'in ashabıdır" sözüyle delil getirmelerinin de tutarsız olduğunu anlarsın.

وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَقُولُ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ [٢ \ ٤٤] .

Yüce ve Ulu Allah ise şöyle buyurmaktadır: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” [2/44].

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِقَوْلِهِ ﷺ: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ مِنْ بَعْدِي» .

Onların Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ مِنْ بَعْدِي» "Benim sünnetime ve benden sonraki hidayete erdirilmiş Raşid Halifelerin sünnetine sarılın" kavliyle delil getirmelerine gelince;

وَقَوْلُهُ ﷺ: «اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بِعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ» فَهُوَ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ لَا لَهُمْ ; لِأَنَّ سُنَّةَ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الَّتِي حَثَّ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَقْرُونَةٌ بِسُنَّتِهِ لَيْسَ فِيهَا الْبَتَّةَ تَقْلِيدٌ أَعْمَى، وَلَا الْتِزَامُ قَوْلِ رَجُلٍ بِعَيْنِهِ.

Ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بِعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ» "Benden sonraki şu iki kişiye, Ebû Bekir ve Ömer'e uyun" sözüyle delil getirmeleri, onların lehine değil aleyhine bir delildir; çünkü Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendi sünnetine bitişik olarak teşvik ettiği Raşid Halifelerin sünnetinde asla körü körüne bir taklit ve muayyen bir adamın sözüne bağlanıp kalmak yoktur.

بَلْ سُنَّتُهُمْ هِيَ اتِّبَاعُ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ وَتَقْدِيمُهُمَا عَلَى كُلِّ شَيْءٍ ; لِأَنَّهُمْ هُمْ أَتْبَعُ النَّاسِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَشَدُّهُمْ حِرْصًا عَلَى الْعَمَلِ بِمَا جَاءَ بِهِ.

Bilakis onların sünneti, Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine tâbi olmak ve bu ikisini her şeyin önüne geçirmektir; çünkü onlar insanlar içinde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem en çok tâbi olan ve getirdiği şeyle amel etmeye en çok hırs gösteren kimselerdir.

فَالَّذِي يُقَدِّمُ آرَاءَ الرِّجَالِ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ وَيَسْتَدِلُّ عَلَى ذَلِكَ بِحَدِيثِ: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ» الْحَدِيثَ، هُوَ كَمَا تَرَى.

Dolayısıyla insanların şahsi görüşlerini Allah'ın Kitabı'nın ve Resûlü'nün sünnetinin önüne geçiren ve buna «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ» "Benim sünnetime ve Raşid Halifelerin sünnetine sarılın..." hadisini delil getiren kimsenin [durumu] gördüğün gibidir.

وَأَقْوَالُ الْخُلَفَاءِ ﵃ وَأَفْعَالُهُمْ كُلُّهَا مَعْرُوفَةٌ مُدَوَّنَةٌ إِلَى الْآنِ لَيْسَ فِيهَا تَقْلِيدٌ أَعْمَى، وَلَا جُمُودٌ عَلَى قَوْلِ رَجُلٍ وَاحِدٍ.

Halifelerin radıyallâhu anhüm sözleri ve fiillerinin hepsi günümüze kadar bilinip tedvin edilmiştir; bunların içinde körü körüne bir taklit ve tek bir adamın sözü üzerinde donuklaşıp kalmak yoktur.

وَإِنَّمَا هِيَ عَمَلٌ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ، وَمُشَاوَرَةٌ لِأَصْحَابِهِ فِيمَا نَزَلَ مِنَ النَّوَازِلِ وَاسْتِنْبَاطِ مَا لَمْ يَكُنْ مَنْصُوصًا مِنْ نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَأَتْقَنِهَا، وَأَقْرَبِهَا لِرِضَا اللَّهِ وَالِاحْتِيَاطِ فِي طَاعَتِهِ.

Bunlar ancak Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetiyle amel etmek, başa gelen meselelerde onun ashabı ile istişare etmek ve hakkında nass bulunmayan meseleleri Kitap ve Sünnet nasslarından en güzel, en sağlam, Allah'ın rızasına ve O'na itaatte ihtiyatlı olmaya en yakın vecihlerle istinbat etmekten ibarettir.

وَكَانُوا إِذَا بَلَغَهُمْ شَيْءٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَجَعُوا إِلَيْهِ وَلَوْ كَانَ مُخَالِفًا لِرَأْيِهِمْ.

Onlara Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bir şey ulaştığında kendi görüşlerine aykırı bile olsa ona dönerlerdi.

فَقَدْ رَجَعَ أَبُو بَكْرٍ الصَّدِيقُ ﵁ إِلَى قَوْلِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَرَضَ لِلْجَدَّةِ السُّدْسَ.

Nitekim Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nine için altıda bir pay takdir ettiğine dair Mugîre b. Şu'be ile Muhammed b. Mesleme'nin sözüne dönmüştür.

وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَرَى أَنَّهَا لَا مِيرَاثَ لَهَا، وَقَدْ قَالَ لَهَا لِمَا جَاءَتْهُ: «لَا أَرَى لَكِ شَيْئًا فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا أَعْلَمُ لَكِ شَيْئًا فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ» .

Oysa Ebû Bekir onun bir mirası olmadığı görüşündeydi; nitekim [nine] kendisine geldiğinde ona: «لَا أَرَى لَكِ شَيْئًا فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا أَعْلَمُ لَكِ شَيْئًا فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ» "Allah'ın Kitabı'nda sana ait bir şey göremiyorum, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinde de sana ait bir şey bilmiyorum" demişti.

وَقَدْ رَجَعَ عُمَرُ إِلَى قَوْلِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي دِيَةِ الْجَنِينِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَعَلَ فِيهَا غُرَّةَ عَبْدٍ أَوْ وَلِيدَةٍ.

Ömer de cenin diyeti hususunda, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onda bir köle veya cariye [tazminatı] takdir ettiğine dair adı geçen iki zatın sözüne dönmüştür.

وَرَجَعَ عُمَرُ أَيْضًا إِلَى حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ.

Yine Ömer, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Hecer Mecusilerinden cizye aldığına dair Abdurrahman b. Avf'ın hadisine dönmüştür.

وَرَجَعَ عُمَرُ أَيْضًا إِلَى قَوْلِ الضِّحَاكِ بْنِ سُفْيَانَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَتَبَ إِلَيْهِ أَنْ يُوَرِّثَ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا.

Yine Ömer, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine Eşyem ed-Dıbâbî'nin hanımına kocasının diyetinden miras payı vermesini yazdığına dair Dahhâk b. Süfyân'ın sözüne dönmüştür.

وَرَجَعَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ إِلَى حَدِيثِ فُرَيْعَةَ بِنْتِ مَالِكٍ أُخْتِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَهَا بِالسُّكْنَى فِي الْبَيْتِ الَّذِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَهِيَ فِيهِ حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا.

Osman b. Affân da Ebû Saîd el-Hudrî'nin kız kardeşi Fürey'a bint Mâlik'in, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine iddeti bitinceye kadar kocası vefat ettiği sırada içinde bulunduğu evde ikamet etmesini emrettiğine dair hadisine dönmüştür.

وَكَانَ عُثْمَانُ بَعْدَ ذَلِكَ يُفْتِي بِوُجُوبِ السُّكْنَى لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا.

Osman bundan sonra vefat iddeti bekleyen kadının iddeti bitinceye kadar ikamet etmesinin vacip olduğuna fetva verirdi.

وَأَمْثَالُ هَذَا أَكْثَرُ مِنَ أَنْ تُحْصَى، وَفِي ذَلِكَ بَيَانٌ وَاضِحٌ، لِأَنَّ سُنَّةَ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ هِيَ الْمُتَابَعَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَتَقْدِيمُ سُنَّتِهِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، فَعَلَيْنَا جَمِيعًا أَنْ نَعْمَلَ بِمِثْلِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ لِنَكُونَ مُتَّبِعِينَ لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَسُنَّتِهِمْ.

Bunun benzerleri sayılamayacak kadar çoktur. Bunda açık bir beyan vardır ki; Raşid Halifelerin sünneti Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem tâbi olmak ve onun sünnetini her şeyin önüne geçirmektir. Öyleyse Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine ve onların sünnetine tâbi olabilmemiz için hepimizin onların amel ettiği gibi amel etmesi gerekir.

أَمَّا الْمُقَلِّدُ الْمُعْرِضُ عَنْ سُنَّتِهِمْ، وَعَنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ مُفَضِّلًا عَلَى ذَلِكَ تَقْلِيدَ أَبِي حَنِيفَةَ أَوْ مَالِكٍ أَوِ الشَّافِعِيِّ أَوْ أَحْمَدَ ﵏، فَمَا كَانَ يَحِقُّ لَهُ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِحَدِيثِ: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ» الْحَدِيثَ لِأَنَّهُ مُقِرٌّ بِمُقْتَضَى تَقْلِيدِهِ بِأَنَّهُ أَبْعَدُ النَّاسِ عَنِ الْعَمَلِ بِحَدِيثِ «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ» الْحَدِيثَ.

Onların sünnetinden, Allah'ın Kitabı'ndan ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden yüz çevirip bunlara Ebû Hanîfe'yi, Mâlik'i, Şâfiî'yi veya Ahmed'i -Allah onlara rahmet etsin- taklit etmeyi tercih eden mukallide gelince; onun: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ» "Benim sünnetime ve Raşid Halifelerin sünnetine sarılın..." hadisiyle delil getirmesi hakkı değildir. Çünkü o, taklidinin gereği olarak «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ» "Benim sünnetime ve Raşid Halifelerin sünnetine sarılın..." hadisiyle amel etmekten insanların en uzakta olanı olduğunu bizzat ikrar etmektedir.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ عُمْرَ كَتَبَ إِلَى شُرَيْحٍ: أَنِ اقْضِ بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَبِمَا فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ فَبِمَا قَضَى بِهِ الصَّالِحُونَ فَهُوَ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ أَيْضًا لَا لَهُمْ ; لِأَنَّ فِيهِ تَقْدِيمَ كِتَابِ اللَّهِ، ثُمَّ سُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ ثُمَّ الْعَمَلِ بِمَا قَضَى بِهِ الصَّالِحُونَ، وَخَيْرُهُمْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Onların Ömer'in Şüreyh'e: "Allah'ın Kitabı'nda olanla hükmet; şayet Allah'ın Kitabı'nda yoksa Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinde olanla [hükmet]; şayet Resûlullah'ın sünnetinde de yoksa salihlerin hükmettiği şeyle hükmet" diye yazmış olmasını delil getirmelerine gelince; bu da onların lehine değil aleyhine bir delildir. Çünkü bunda Allah'ın Kitabı'nı, sonra Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetini, sonra da salihlerin hükmettiği şeyle amel etmeyi öne almak vardır ki salihlerin en hayırlısı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıdır.

وَلَوْ كَانَ الْمُقَلِّدُونَ يَمْتَثِلُونَ هَذَا، لَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ أَهْلُ الْعِلْمِ، وَلَكِنَّ الْمُقَلِّدِينَ الْمُحْتَجِّينَ بِهَذَا يَمْنَعُونَ الْعَمَلَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، وَالْعَمَلَ بِفَتَاوَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Şayet mukallitler buna uysalardı ilim ehli onları kınamazdı; fakat bununla delil getiren mukallitler Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün sünneti ile amel etmeyi de Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının fetvalarıyla amel etmeyi de yasaklarlar.

وَيُوجِبُونَ الْجُمُودَ عَلَى قَوْلِ الْإِمَامِ الَّذِي قَلَّدُوهُ وَالْتَزَمُوا بِمَذْهَبِهِ.

Ve taklit ettikleri, mezhebine bağlandıkları imamın sözü üzerinde donuklaşıp kalmayı vacip kılarlar.

وَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ حَالَهُ، فَلَا يَحِقُّ لَهُ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِشَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ.

Hâli böyle olan bir kimsenin bu delillerden herhangi biriyle delil getirmeye hakkı yoktur.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ عُمَرَ ﵁ مَنَعَ بَيْعَ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ فَتَبِعَهُ الصَّحَابَةُ.

Onların Ömer'in radıyallâhu anh ümmüveledlerin (çocuk doğuran cariyelerin) satılmasını yasaklamasını ve sahabenin de ona tâbi olmasını delil getirmelerine;

وَأَلْزَمَ الطَّلَاقَ الثَّلَاثَ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ وَتَبِعَهُ الصَّحَابَةُ، فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا.

Ve tek bir kelimeyle yapılan üç talakı geçerli kılıp sahabenin de ona tâbi olmasını [delil getirmelerine gelince]; bu da açıkça tutarsızdır.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مُتَابَعَةَ بَعْضِ الصَّحَابَةِ لِبَعْضٍ إِنَّمَا هِيَ لِاتِّفَاقِهِمْ فِيمَا رَأَوْهُ، لَا لِأَنَّ بَعْضَهُمْ مُقَلِّدٌ بَعْضًا تَقْلِيدًا أَعْمَى.

Daha önce belirtmiştik ki; sahabenin bazısının diğerine tâbi olması, birinin diğerini körü körüne taklit etmesinden ötürü değil, sadece vardıkları görüşte ittifak etmelerinden dolayıdır.

وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ ذَلِكَ بِمَا يَكْفِي.

Bunun açıklamasını yeteri kadar önceden yapıp geçmiştik.

مَعَ أَنَّ الْمُقَلِّدِينَ الْمُحْتَجِّينَ بِهَذَا يَمْنَعُونَ تَقْلِيدَ عُمَرَ، وَسَائِرِ الصَّحَابَةِ، فَمِنْ عَجَائِبِهِمْ أَنَّهُمْ يَسْتَدِلُّونَ بِمَا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْعَمَلَ بِهِ مَمْنُوعٌ.

Bununla birlikte bununla delil getiren mukallitler Ömer'in ve diğer sahabilerin taklit edilmesini yasaklamaktadırlar; onların tuhaflıklarındandır ki kendisiyle amel etmenin yasak olduğuna inandıkları şeyi delil getirmektedirler.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ قَالَ لِعُمْرَ لَمَّا احْتَلَمَ: خُذْ ثَوْبًا غَيْرَ ثَوْبِكَ، فَقَالَ: لَوْ فَعَلْتُ صَارَتْ سُنَّةً. فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا ; لِأَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ خَافَ أَنْ يَفْعَلَ شَيْئًا فَيَعْتَقِدَ مَنْ لَا عِلْمَ عِنْدِهِ أَنَّهُ إِنَّمَا فَعَلَهُ لِكَوْنِهِ سُنَّةً، فَامْتَنَعَ مِنْ فِعْلِهِ لِأَجْلِ هَذَا الْمَحْذُورِ.

Onların Amr b. el-Âs'ın ihtilam olduğunda Ömer'e: "Elbisenden başka bir elbise al" demesi üzerine Ömer'in: "Eğer böyle yaparsam bu bir sünnet hâline gelir" demesini delil getirmelerine gelince; bu da açıkça tutarsızdır. Çünkü Ömer b. el-Hattâb bir şey yapar da ilmi olmayan kimseler bunu bir sünnet olduğu için yaptığını zannederler diye korkmuş ve bu sakıncadan dolayı onu yapmaktan kaçınmıştır.

مَعَ أَنَّ الْمُقَلِّدَ يَرَى مَنْعَ تَقْلِيدِ عُمَرَ ﵁.

Üstelik mukallit, Ömer'in radıyallâhu anh taklit edilmesini caiz görmemektedir.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِمَا ذَكَرُوهُ عَنْ أُبَيٍّ وَغَيْرِهِ أَنَّهُ قَالَ: مَا اسْتَبَانَ لَكَ فَاعْمَلْ بِهِ، وَمَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ فَكِلْهُ إِلَى عَالِمِهِ، فَهُوَ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ أَيْضًا لَا لَهُمْ.

Übeyy ve başkasından zikrettikleri: "Sana açık ve net olan şeyle amel et, sana müteşabih/kapalı gelen şeyi ise onu bilene havale et" sözünü delil getirmelerine gelince; bu da onların lehine değil aleyhine bir delildir.

لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا اسْتَبَانَ لَكَ فَاعْمَلْ بِهِ، صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَا اسْتَبَانَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، يَجِبُ الْعَمَلُ بِهِ وَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ لِقَوْلِ أَحَدٍ.

Çünkü onun: "Sana açık ve net olan şeyle amel et" sözü, Allah'ın Kitabı'ndan ve Resûlü'nün sünnetinden açık olan şeyle amel etmenin vacip olduğuna ve hiç kimsenin sözü uğruna ondan dönülemeyeceğine dair sarihtir.

وَهَذَا نَقِيضُ مَا عَلَيْهِ الْمُقَلِّدُونَ، فَهُمْ دَائِمًا يَسْتَدِلُّونَ عَلَى مَذْهَبِهِمْ بِمَا يُنَاقِضُهُ.

Bu ise mukallitlerin üzerinde bulunduğu durumun tam zıddıdır. Nitekim onlar kendi mezheplerine daima onu çürüten şeylerle delil getirmektedirler.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ مُرَادَ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ بِقَوْلِهِ: فَكِلْهُ إِلَى عَالِمِهِ، أَيْ فَكِلْ عِلْمَهُ إِلَى اللَّهِ.

Daha zahir olan şudur ki; Übeyy b. Ka'b'ın: "Onu bilene havale et" sözünden muradı; yani "Onun bilgisini Allah'a havale et" demektir.

فَمُرَادُهُ بِمَا اشْتَبَهَ الْمُتَشَابِهُ، وَمُرَادُهُ بِعَالِمِهِ: اللَّهُ.

Yani onun "kapalı gelen şey"den muradı müteşabih; "onun âlimi/bileni"nden muradı ise Allah'tır.

فَهُوَ يُشِيرُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا [٣ \ ٧] .

O, Yüce Allah'ın şu kavline işaret etmektedir: {فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Kalplerinde eğrilik olanlar fitne çıkarmak ve tevilini aramak için onun müteşabih olanının peşine düşerler. Oysa onun tevilini Allah'tan başkası bilmez. İlimde derinleşmiş olanlar ise: 'Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır' derler.” [3/7].

فَالَّذِينَ قَالُوا «آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا» فَقَدْ وَكَلُوا مَا اشْتَبَهَ عَلَيْهِمْ إِلَى عَالِمِهِ وَهُوَ اللَّهُ.

İşte "Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır" diyenler, kendilerine kapalı gelen şeyi onu bilene, yani Allah'a havale etmişlerdir.

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُ أُبَيٍّ بِقَوْلِهِ: فَكِلْهُ إِلَى عَالِمِهِ أَيْ فَكِلْهُ إِلَى مَنْ هُوَ أَعْلَمُ بِهِ مِنْكَ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي فَهِمَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ مِنْ كَلَامِ أُبَيٍّ.

Übeyy'in: "Onu bilene havale et" sözünden muradının; yani "Onu âlimlerden o hususta senden daha bilgili olana havale et" olması da muhtemeldir. İbnü'l-Kayyim'in İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de Übeyy'in sözünden anladığı da budur.

وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ فَلَا حُجَّةَ فِيهِ أَيْضًا لِلْمُقَلِّدِينَ ; لِأَنَّ مَنْ خَفِيَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْعِلْمِ فَوَكَلَهُ إِلَى مَنْ هُوَ أَعْلَمُ بِهِ مِنْهُ، فَقَدْ أَصَابَ.

Bu ihtimale göre de mukallitler için onda yine bir delil yoktur; çünkü ilimden bir şey kendisine kapalı kalan kimse onu kendisinden daha iyi bilene havale ederse doğruyu yapmış olur.

وَلَا يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ الْإِعْرَاضُ عَنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ بَلْ هُوَ عَمَلٌ بِالْقُرْآنِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [١٧ \ ٣٦] .

Bundan Allah'ın Kitabı'ndan ve Resûlü'nün sünnetinden yüz çevirmek gerekmez; bilakis bu, Yüce Allah'ın: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme.” [17/36] kavli gereğince Kur'an ile amel etmektir.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ عَلَى تَقْلِيدِهِمْ بِأَنَّ الصَّحَابَةَ كَانُوا يُفْتُونَ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَوْجُودٌ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ، وَأَنَّ ذَلِكَ تَقْلِيدٌ لَهُمْ فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا ; لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يُفْتُونَهُمْ فِي حَالَةِ وُجُودِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ إِلَّا بِمَا عَلَّمَهُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ كَمَا لَا يَخْفَى.

Onların, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında bulunduğu halde sahâbenin fetva vermiş olmasını ve bunun da onları taklit etmek olduğunu öne sürerek taklitlerine delil getirmeleri de açıkça tutarsızdır; çünkü gizli olmadığı üzere onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında bulunduğu esnada kendilerine ancak Kitap ve Sünnet'ten öğrettiği şeylerle fetva veriyorlardı.

وَمَنْ أَفْتَى مِنْهُمْ وَغَلِطَ فِي فَتْوَاهُ أَنْكَرَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ فَتْوَاهُ الَّتِي لَيْسَتْ مُطَابِقَةً لِلْحَقِّ، وَرَدَّهَا عَلَيْهِ كَإِنْكَارِهِ عَلَى أَبِي السَّنَابِلِ بْنِ بِعَكَكَ قَوْلَهُ لِسُبَيْعَةَ الْأَسْلَمِيَّةِ لَمَّا مَاتَ زَوْجُهَا وَوَضَعَتْ حَمْلَهَا بَعْدَ ذَلِكَ بِأَيَّامٍ: «إِنَّهَا لَا تَنْقَضِي عِدَّتُهَا إِلَّا بَعْدَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرِ لَيَالٍ» .

Onlardan fetva verip de fetvasında yanılan kimsenin hakka uygun olmayan bu fetvasını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem reddedip kınamıştır; nitekim Ebü's-Senâbil b. Ba'kek'in, kocası öldükten birkaç gün sonra doğum yapan Sübey'a el-Eslemiyye'ye: "Dört ay on gün geçmedikçe iddetin bitmez" demesini kınayıp reddettiği gibi.

وَقَدِ اسْتَدَلَّ أَبُو السَّنَابِلِ عَلَى مَا أَفْتَى بِهِ بِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا [٢ \ ٢٣٤] .

Ebü's-Senâbil, verdiği fetvaya Yüce Allah'ın şu kavlinin umumunu delil getirmişti: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların [dul kalan eşleri], kendi kendilerine dört ay on gün beklerler.” [2/234].

وَقَدْ رَدَّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ فَتْوَاهُ مُبَيِّنًا أَنَّ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا [٢ \ ٢٣٤] مُخَصَّصٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [٦٥ \ ٤] .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا} “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar” [2/234] kavlinin umumunun, Yüce Allah'ın: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Gebe olanların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır (doğum yapmalarıdır).” [65/4] kavliyle tahsis edildiğini açıklayarak onun fetvasını reddetmiştir.

وَكَإِنْكَارِهِ ﷺ عَلَى الَّذِينَ أَفْتَوْا صَاحِبَ الشَّجَّةِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَجِدُوا لَهُ رُخْصَةً وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْمَاءِ.

Yine su kullanmaya gücü yettiği gerekçesiyle [başı] yaralı olan kimseye bir ruhsat bulamadıklarına dair fetva verenleri sallallâhu aleyhi ve sellem kınaması gibi.

وَقَدْ قَدَّمْنَا قِصَّتَهُ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِيهِمْ: «قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ» الْحَدِيثَ.

Onun kıssasını ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar hakkında: “Onu öldürdüler, Allah da onları öldürsün!” dediğini -hadisin devamıyla birlikte- daha önce zikretmiştik.

وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمُ اسْتَنَدُوا فِي فَتْوَاهُمْ لِمَا فَهِمُوهُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا [٤ \ ٤٣] ، وَغَفَلُوا عَنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى [٤ \ ٤٣] ، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ.

Zahir olan şudur ki onlar, fetvalarında Yüce Allah'ın: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا} “...su da bulamazsanız temiz bir toprakla teyemmüm edin...” [4/43] kavlinden anladıklarına dayanmışlar ve: {وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى} “Eğer hasta iseniz...” [4/43] kavlinden gafil olmuşlardır. Bunun benzerleri çoktur.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ عَلَى التَّقْلِيدِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ [٩ \ ١٢٢] ، قَائِلِينَ إِنَّ الْآيَةَ أَوْجَبَتْ قَبُولَ إِنْذَارِهِمْ، وَأَنَّ ذَلِكَ تَقْلِيدٌ لَهُمْ، فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا ; لِأَنَّ الْإِنْذَارَ فِي قَوْلِهِ: وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ لَا يَكُونُ بِرَأْيٍّ.

Ayetin onların uyarısını kabul etmeyi vacip kıldığını ve bunun da onları taklit etmek olduğunu söyleyerek Yüce Allah'ın: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “Onların her fırkasından bir topluluk, dinde derinleşmek ve [sefere çıkan] kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarmak için sefere çıkmalı değil miydi? Umulur ki sakınırlar.” [9/122] kavliyle taklide delil getirmelerine gelince; bu da açıkça tutarsızdır; zira {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ} “ve kavimlerini uyarsınlar” kavlindeki uyarı (inzâr), re'y ile (şahsi görüşle) olmaz.

وَإِنَّمَا يَكُونُ بِالْوَحْيِ خَاصَّةً، وَقَدْ حَصَرَ تَعَالَى الْإِنْذَارَ فِي الْوَحْيِ بِأَدَاةِ الْحَصْرِ الَّتِي هِيَ «إِنَّمَا» فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ [٢١ \ ٤٥] .

O ancak ve ancak vahiy ile olur. Nitekim Yüce Allah: {قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ} “De ki: 'Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.'” [21/45] kavlinde "innemâ" (إِنَّمَا) hasr edatıyla uyarmayı sadece vahye hasretmiştir.

وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْإِنْذَارَ لَا يَقُومُ إِلَّا بِالْحُجَّةِ فَمَنْ لَمْ تَقُمْ عَلَيْهِ الْحُجَّةُ، لَمْ يَكُنْ قَدْ أُنْذِرَ، كَمَا

Bununla anlarsın ki uyarı ancak hüccet (delil) ile gerçekleşir. Aleyhine hüccet ikame edilmeyen kimse uyarılmış olmaz; nitekim

أَنَّ النَّذِيرَ مَنْ أَقَامَ الْحُجَّةَ، فَمَنْ لَمْ يَأْتِ بِحُجَّةٍ فَلَيْسَ بِنَذِيرٍ.

Uyarıcı (nezîr) da hücceti ikame eden kimsedir; hüccet getirmeyen kimse ise uyarıcı değildir.

فَمَا لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ هَذَا الْإِنْذَارَ الْمَذْكُورَ فِي قَوْلِهِ: وَلِيُنْذِرُوا، وَالتَّحْذِيرَ مِنْ مُخَالَفَتِهِ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ لَيْسَ بِرَأْيٍ وَلَا اجْتِهَادٍ.

Şüphe yok ki O'nun: {وَلِيُنْذِرُوا} “ve uyarsınlar” kavlinde zikredilen bu uyarı ile: {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “Umulur ki sakınırlar” kavlinde ona muhalefetten sakındırma, ne bir re'y ne de bir içtihattır.

وَإِنَّمَا هُوَ إِنْذَارٌ بِالْوَحْيِ مِمَّنْ تَفَقَّهَ فِي الدِّينِ، وَصَارَ يُنْذِرُ بِمَا عَلِمَهُ مِنَ الدِّينِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى قَبْلَهُ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ [٩ \ ١٢٢] ، فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ أَيْ بِمَا تَفَقَّهُوا فِيهِ مِنَ الدِّينِ.

O ancak dinde derinleşen ve dinden öğrendiği şeylerle uyarıda bulunan kimsenin vahiy ile uyarmasıdır. Nitekim bundan önceki Yüce Allah'ın: {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} “dinde derinleşmek için” [9/122] kavli de buna delalet etmektedir; zira bu, O'nun: {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ} “ve kavimlerini uyarsınlar” kavlinin, yani "dinden iyice kavradıkları şeylerle [uyarsınlar]" anlamına geldiğini gösterir.

وَلَيْسَ التَّفَقُّهُ فِي الدِّينِ إِلَّا عِلْمَ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ.

Dinde derinleşmek (tefakkuh) ise Allah'ın Kitabı'nı ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetini bilmekten başka bir şey değildir.

فَتَبَيَّنَ أَنَّ الْآيَةَ لَا دَلِيلَ فِيهَا الْبَتَّةَ لِطَائِفَةِ التَّقْلِيدِ، الَّذِينَ يُوجِبُونَ تَقْلِيدَ إِمَامٍ بِعَيْنِهِ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يُرَدَّ مِنَ أَقْوَالِهِ شَيْءٌ، وَلَا يُؤْخَذَ مِنَ أَقْوَالِ غَيْرِهِ شَيْءٌ.

Böylece ayette, sözlerinden hiçbir şey reddedilmeksizin ve başkasının sözlerinden de hiçbir şey alınmaksızın belirli bir imamı taklit etmeyi vacip kılan taklit fırkası için kesinlikle hiçbir delil bulunmadığı açığa çıkmıştır.

وَنَجْعَلُ أَقْوَالَهُ عِيَارًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ فَمَا وَافَقَ أَقْوَالَهُ مِنْهُمَا قُبِلَ وَمَا لَمْ يُوَافِقْهَا مِنْهُمَا رُدَّ.

[Onlar] onun sözlerini Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün sünneti için bir miyar (ölçü) kılarlar; bu ikisinden onun sözlerine uyan kabul edilir, uymayan ise reddedilir.

وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ التَّقْلِيدِ لَا شَكَّ فِي بُطْلَانِهِ، وَعَدَمِ جَوَازِهِ.

Taklidin bu türünün batıl ve caiz olmadığında hiçbir şüphe yoktur.

فَالْآيَةُ الْكَرِيمَةُ بَعِيدَةٌ كُلَّ الْبُعْدِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَيْهِ، مَعَ أَنَّ اسْتِدْلَالَ الْمُقَلِّدِينَ بِهَا عَلَى تَقْلِيدِهِمُ اسْتِدْلَالٌ بِشَيْءٍ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهِ مَمْنُوعٌ بَاتًّا، لِأَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ بِقُرْآنٍ.

Dolayısıyla yüce ayet buna delalet etmekten son derece uzaktır; kaldı ki mukallitlerin kendi taklitlerine onunla delil getirmeleri, delil getirilmesinin kesinlikle yasak olduğuna inandıkları bir şeyle delil getirmektir, çünkü bu Kur'an ile delil getirmektir.

وَأَمَّا قَبُولُ إِنْذَارِهِمْ فَهُوَ مِنَ الِاتِّبَاعِ لَا مِنَ التَّقْلِيدِ، كَمَا سَيَأْتِي إِيضَاحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

Onların uyarısını kabul etmeye gelince; bu taklitten değil ittibadandır, nitekim inşâallah açıklaması gelecektir.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ، قَالَ مَا يَدُلُّ عَلَى تَقْلِيدِهِ لِأَبِي بَكْرِ الصَّدِيقِ ﵁ فِي أَنَّ الْجَدَّ يَحْجِبُ الْإِخْوَةَ، فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا.

İbnü'z-Zübeyr'in, dedenin kardeşleri miras dışı bırakacağı (hacbedeceği) hususunda Ebû Bekir es-Sıddîk'ı radıyallâhu anh taklit ettiğine delalet eden bir söz söylediğini öne sürerek delil getirmeleri de açıkça tutarsızdır.

وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا فِي رَدِّ اسْتِدْلَالِهِمْ بِتَقْلِيدِ الصَّحَابَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا مَا يَكْفِي، فَأَغْنَى عَنِ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Sahâbenin birbirini taklit etmesiyle delil getirmelerini reddetme konusunda daha önce defalarca yeterli açıklamayı yapmıştık; bu sebeple burada tekrar etmeye hacet kalmamıştır.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِقَبُولِ شَهَادَةِ الشَّاهِدِ فِي الْحُقُوقِ. قَائِلِينَ: إِنَّ قَبُولَ شَهَادَتِهِ فِيمَا شَهِدَ بِهِ تَقْلِيدٌ لَهُ، فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ لِظُهُورِ الْفَرْقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا اسْتَدَلُّوا عَلَيْهِ بِهِ. مِنْ تَقْلِيدِ رَجُلٍ وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ، بِحَيْثُ لَا يُتْرَكُ مِنَ أَقْوَالِهِ شَيْءٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِمَّا خَالَفَهَا شَيْءٌ، وَلَوْ كَانَ كِتَابًا أَوْ سُنَّةً.

Haklar hususunda şahidin şahitliğinin kabul edilmesini delil gösterip: "Şahitlik ettiği şeyde onun şahitliğini kabul etmek onu taklit etmektir" demelerine gelince; bu da açıkça tutarsızdır. Çünkü bununla, kendisine delil getirdikleri şey -yani sözlerinden hiçbir şey terk edilmeyecek ve bunlara muhalif olan hiçbir şey Kitap veya Sünnet dahi olsa alınmayacak şekilde bizzat tek bir şahsı taklit etmek- arasındaki fark gayet açıktır.

وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Bu iki vecihtendir:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْعَمَلَ بِشَهَادَةِ الشَّاهِدِ أَخْذٌ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [٦٥ \ ٢] ، وَيَقُولُ: وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ [٢ \ ٢٨٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Birincisi: Şahidin şahitliğiyle amel etmek, Allah'ın Kitabı'nı ve Resûlü'nün sünnetini alıp uygulamaktır; çünkü Allah: {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun...” [65/2] buyurmakta, yine: {وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ} “Erkeklerinizden iki de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa rıza göstereceğiniz şahitlerden bir erkek ve iki kadın [şahit olsun]...” [2/282] buyurmaktadır ve benzeri diğer ayetler mevcuttur.

وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ الْقَضَاءَ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ فِي الْأَمْوَالِ، وَفِي الْحَدِيثِ: «شَاهِدَاكَ أَوْ يَمِينُهُ» وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mallar hususunda tek şahit ve yemin ile hükmettiği sahih olarak sabittir. Hadiste de: “Ya iki şahidin ya da onun yemini” buyrulmuştur ve bu sahih bir hadistir.

فَالْأَخْذُ بِشَهَادَةِ الشَّاهِدِ إِذًا مِنَ الْعَمَلِ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ لَا مِنَ التَّقْلِيدِ لِرَجُلٍ وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ تَقْلِيدًا أَعْمَى.

O halde şahidin şahitliğini almak, bizzat tek bir adamı körü körüne taklit etmekten değil, Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün sünnetiyle amel etmekten ibarettir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الشَّاهِدَ إِنَّمَا يُخْبِرُ عَمَّا أَدْرَكَهُ بِإِحْدَى حَوَاسِّهِ، وَالْمُدْرَكُ بِالْحَاسَّةِ يَحْصُلُ بِهِ الْقَطْعُ لِمَنْ أَدْرَكَهُ بِخِلَافِ الرَّأْيِ، فَإِنَّ صَاحِبَهُ لَا يَقْطَعُ بِصِحَّةِ مَا ظَهَرَ لَهُ مِنَ الرَّأْيِ.

İkinci vecih: Şahit ancak duyularından biriyle algıladığı şeyi haber verir; duyuyla algılanan şey ise onu algılayan kimse için kesinlik (kat'iyet) ifade eder. Re'y (görüş) ise böyle değildir; çünkü re'y sahibi, kendisine beliren görüşün doğruluğuna kesin olarak hükmedemez.

وَلِذَا أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ خَبَرِ التَّوَاتُرِ الْمُسْتَنِدِ إِلَى حِسٍّ، وَبَيْنَ خَبَرِ التَّوَاتُرِ الْمُسْتَنِدِ إِلَى عَقْلٍ.

Bu yüzdendir ki âlimler, hisse (duyuya) dayanan mütevâtir haber ile akla dayanan mütevâtir haber arasındaki fark üzerinde icmâ etmişlerdir.

فَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأَوَّلَ يُوجِبُ الْعِلْمَ الْمُفِيدَ لِلْقَطْعِ لِاسْتِنَادِهِ إِلَى الْحِسِّ.

Nitekim birincisinin, hisse dayanması sebebiyle kesinlik bildiren ilmi gerektirdiği üzerinde icmâ etmişlerdir.

وَأَنَّ الثَّانِيَ لَا يُوجِبُهُ، وَلَوْ كَانَ خَبَرُ التَّوَاتُرِ يُفِيدُ الْعِلْمَ فِي الْمَعْقُولَاتِ لَكَانَ قِدَمُ الْعَالَمِ مَقْطُوعًا بِهِ ; لِأَنَّهُ تَوَاتَرَ عَلَيْهِ مِنَ الْفَلَاسِفَةِ خَلْقٌ لَا يُحْصِيهِمْ إِلَّا اللَّهُ.

İkincisinin ise bunu gerektirmediği üzerinde [icmâ etmişlerdir]. Şayet mütevâtir haber akli konularda ilim ifade etseydi, âlemin kıdemi (ezeli oluşu) kesin olarak bilinirdi; zira filozoflardan sayılarını ancak Allah'ın bileceği kadar çok kimse bu görüş üzerinde tevatür oluşturmuştur.

مَعَ أَنَّ حُدُوثَ الْعَالَمِ أَمْرٌ قَطْعِيٌّ لَا شَكَّ فِيهِ، فَالَّذِينَ تَوَاتَرُوا مِنَ الْفَلَاسِفَةِ عَلَى قِدَمِ الْعَالَمِ الَّذِي هُوَ مِنَ الْمَعْقُولَاتِ لَا مِنَ الْمَحْسُوسَاتِ لَوْ تَوَاتَرَ عُشْرُهُمْ عَلَى أَمْرٍ مَحْسُوسٍ لَأَفَادَ الْعِلْمَ الْيَقِينِيَّ فِيهِ.

Oysa âlemin sonradan yaratılmış (hâdis) olduğu şüphe götürmez kesin bir husustur. Dolayısıyla filozoflardan, mahsûsâttan (duyulur şeylerden) değil ma'kûlâttan (akli şeylerden) olan âlemin kıdemi üzerinde tevatür oluşturan kimselerin onda biri bile duyulur bir hususta tevatür oluştursaydı, o hususta kesin bir ilim ifade ederdi.

فَالشَّاهِدُ إِنْ أَخْبَرَ عَنْ مَحْسُوسٍ، وَكَانَ عَدْلًا، فَهُوَ عَدْلٌ مُخْبِرٌ عَمَّا قُطِعَ بِهِ قَطْعًا لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ الشَّكُّ، بِخِلَافِ الْمُجْتَهِدِ، فَإِنَّهُ عَدْلٌ أَخْبَرَ عَمَّا ظَنَّهُ، فَوُضُوحُ الْفَرْقِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ كَمَا تَرَى.

Dolayısıyla şahit duyulur bir şeyden haber verir ve adil olursa, o, içine şüphe girmeyecek derecede kesin olan bir şeyi haber veren adil bir kimsedir. Müctehid ise böyle değildir; çünkü o, zannettiği şeyi haber veren adil bir kimsedir. Gördüğün gibi iki durum arasındaki fark gayet açıktır.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ عَلَى تَقْلِيدِهِمْ بِقَبُولِ قَوْلِ الْقَائِفِ وَالْخَارِصِ وَالْمُقَوِّمِ وَالْحَاكِمَيْنِ بِالْمِثْلِ فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ.

Kendi taklitlerine kāif (nesep uzmanı), hâris (meyve/tahıl takdir edicisi), mukavvim (kıymet biçici) ile av cezasında misline hükmeden iki hakemin sözünün kabul edilmesini,

وَتَقْلِيدِ الْأَعْمَى فِي الْقِبْلَةِ.

âmânın kıble hususunda [başkasına] uymasını,

وَتَقْلِيدِ الْمُؤَذِّنِينَ فِي الْوَقْبِ وَالْمُتَرْجِمِينَ وَالْمُعَرِّفِينَ، وَالْمُعَدِّلِينَ، وَالْمُجَرِّحِينَ.

vakit hususunda müezzinlere, tercümanlara, muarriflere (tanıtıcılara), muaddillere (tezkiye edenlere) ve mücerrihlere (cerhedenlere) uyulmasını,

وَتَقْلِيدِهِ الْمَرْأَةَ فِي طُهْرِهَا، فَهُوَ كُلُّهُ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا.

ve kadının temizliği hususunda kadına uyulmasını delil getirmelerine gelince; bunların tamamı da açıkça tutarsızdır.

لِأَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ لَا يُقْبَلُ مِنْهُ إِلَّا مَا قَامَ عَلَيْهِ دَلِيلٌ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، فَالْعَمَلُ بِهِ مِنَ الْعَمَلِ بِالدَّلِيلِ الشَّرْعِيِّ لَا مِنَ التَّقْلِيدِ الْأَعْمَى.

Çünkü bütün bunlardan ancak Kitap veya Sünnet'ten hakkında delil bulunanlar kabul edilir; dolayısıyla bununla amel etmek körü körüne taklitten değil, şer'î delille amel etmekten ibarettir.

وَذَلِكَ كُلُّهُ مِنْ قَبِيلِ الشَّهَادَةِ، وَالْإِخْبَارِ بِمَا عَرَفَهُ الْقَائِفُ وَالْخَارِصُ إِلَى آخِرِهِ، لَا مِنْ قَبِيلِ الْفَتْوَى فِي الدِّينِ.

Hem bütün bunlar dinde fetva kabilinden değil, şahitlik ve kāif ile hârisin -sonuna kadar- bildiği şeyi haber vermesi kabilindendir.

وَقَدِ اسْتَدَلَّ الْعُلَمَاءُ عَلَى قَبُولِ قَوْلِ الْقَائِفِ بِسُرُورِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ قَوْلِ مُجَزِّزِ بْنِ الْأَعْوَرِ الْمُدْلِجِيِّ فِي أُسَامَةَ وَزَيْدٍ: «هَذِهِ الْأَقْدَامُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ» .

Âlimler, Mücezziz b. el-A'ver el-Müdlicî'nin Üsâme ve Zeyd hakkındaki: "Bu ayaklar birbirindendir" sözünden dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sevinç duymasıyla kāifin sözünün kabul edileceğine delil getirmişlerdir.

فَلَوْ كَانَ قَوْلُ الْقَائِفِ لَا يُقْبَلُ؛ لَمَا أَقَرَّهُ النَّبِيُّ ﷺ، وَلَمَا بَرَقَتْ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ سُرُورًا بِهِ.

Şayet kāifin sözü kabul edilmeyecek olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu ikrar etmez ve sevinçten yüz hatları parıldamazdı.

فَقَبُولُهُ لِذَلِكَ، فَهُوَ اتِّبَاعٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Dolayısıyla onun bunu kabul etmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ittibadır.

وَقَدْ قَدَّمَنَا الْأَحَادِيثَ النَّبَوِيَّةَ الدَّالَّةَ عَلَى قَبُولِ قَوْلِ الْخَارِصِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ بَعْضَهَا ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ، وَرَدَ قَوْلُ مَنْ مَنَعَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ [٦ \ ١٤١] ، فَهَذَا مِثَالُ مَا ثَبَتَ بِالسُّنَّةِ مِنْ قَبُولِ قَوْلِ الْمَذْكُورِينَ.

Hârisin sözünün kabul edileceğine delalet eden nebevî hadisleri daha önce zikretmiştik; En'âm sûresinde Yüce Allah'ın: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “...hasat günü de hakkını verin...” [6/141] kavlinin tefsirinde bunların bazısının Sahîh'te sabit olduğunu açıklamış ve buna engel olanların sözünü reddetmiştik. İşte bu, anılan kimselerin sözünün kabul edilmesine dair Sünnet ile sabit olanın örneğidir.

وَمِثَالُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنْ ذَلِكَ قَبُولُ قَوْلِ الْحَكَمَيْنِ فِي الْمِثْلِ فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ ; لِأَنَّ اللَّهَ نَصَّ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ [٥ \ ٩٥] .

Bundan Kur'an'ın delalet ettiğinin örneği ise av cezasında misil hususunda iki hakemin sözünün kabul edilmesidir; zira Allah, Yüce kavlinde bunu açıkça belirtmiştir: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “...içinizden adalet sahibi iki kişinin hükmedeceği, öldürdüğü o hayvana denk bir kurbanlıktır.” [5/95].

وَهَكَذَا كُلُّ مَنْ ذَكَرُوا، فَإِنَّ قَبُولَ قَوْلِهِمْ إِنَّمَا صَحَّ بِدَلِيلٍ شَرْعِيٍّ يَدُلُّ عَلَى قَبُولِهِ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ أَوْ إِجْمَاعٍ.

Zikrettikleri diğer kimseler de böyledir; zira onların sözünün kabul edilmesi, ancak Kitap, Sünnet veya icmâdan onun kabulüne delalet eden şer'î bir delil ile sahih olmuştur.

مَعَ أَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ جَمِيعِ مَا ذُكِرَ إِخْبَارٌ عَنْ مَحْسُوسٍ، وَالتَّقْلِيدُ الَّذِي اسْتَدَلُّوا بِهِ عَلَيْهِ إِخْبَارٌ عَنْ مَعْقُولٍ مَظْنُونٍ.

Bununla birlikte zikredilenlerin tamamından verilen haber, duyulur bir şeyden haber vermektir; buna delil getirdikleri taklit ise zanna dayalı akli bir şeyden haber vermektir.

وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا، فَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ تَقْلِيدًا أَعْمَى بِدُونِ حُجَّةٍ.

İki mesele arasındaki farkı az önce zikretmiştik; dolayısıyla bunlardan hiçbiri delilsiz körü körüne bir taklit değildir.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ عَلَى التَّقْلِيدِ الْمَذْكُورِ بِجَوَازِ شِرَاءِ اللُّحُومِ وَالثِّيَابِ وَالْأَطْعِمَةِ وَغَيْرِهَا مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ عَنِ أَسْبَابِ حِلِّهَا اكْتِفَاءً بِتَقْلِيدِ أَرْبَابِهَا، فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ أَيْضًا ; لِأَنَّ الِاكْتِفَاءَ بِقَوْلِ الذَّابِحِ وَالْبَائِعِ لَيْسَ بِتَقْلِيدٍ أَعْمَى فِي حُكْمٍ دِينِيٍّ لَهُمَا.

Söz konusu taklide, sahiplerinin sözüne güvenmekle yetinip helallik sebeplerini sormaksızın et, elbise, yiyecek ve benzeri şeyleri satın almanın caiz oluşunu delil getirmelerine gelince; bu da açıkça tutarsızdır; çünkü kesenin ve satıcının sözüyle yetinmek, dinî bir hükümde bu ikisini körü körüne taklit etmek demek değildir.

وَإِنَّمَا هُوَ عَمَلٌ بِالْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ ; لِأَنَّهَا دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَا فِي أَسْوَاقِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ اللُّحُومِ وَالسِّلَعِ مَحْمُولٌ عَلَى الْجَوَازِ وَالصِّحَّةِ، حَتَّى يَظْهَرَ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ.

Bu ancak şer'î delillerle amel etmektir; zira o deliller, Müslümanların çarşı-pazarlarında bulunan et ve malların, aksini gösteren bir durum ortaya çıkıncaya kadar caizlik ve sıhhat üzere hamledileceğine delalet etmiştir.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، مَا صَحَّ عَنْهُ ﷺ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: «إِنَّ قَوْمًا قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ قَوْمًا يَأْتُونَنَا بِاللَّحْمِ لَا نَدْرِي أَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ: سَمُّوا عَلَيْهِ أَنْتُمْ وَكُلُوا، قَالَ: وَكَانُوا حَدِيثِي عَهْدٍ بِالْكُفْرِ» .

Buna delalet eden hususlardan biri de Âişe'den radıyallâhu anhâ sahih olarak rivayet edilen şu hadistir: “Bir topluluk: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bir kavim bize et getiriyor, üzerine Allah'ın ismini anıp anmadıklarını bilmiyoruz' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: 'Siz üzerine besmele çekin ve yiyin' buyurdu. [Râvi] dedi ki: 'Onlar küfürden yeni kurtulmuş (yeni Müslüman olmuş) kimselerdi.'”

قَالَ الْمَجْدُ فِي الْمُنْتَقَى بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ: رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَالنِّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّصَرُّفَاتِ وَالْأَفْعَالَ تُحْمَلُ عَلَى حَالِ الصِّحَّةِ وَالسَّلَامَةِ إِلَى أَنْ يَقُومَ دَلِيلُ الْفَسَادِ. انْتَهَى مِنْهُ.

el-Mecd, el-Müntekâ'da hadisi zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Bunu Buhârî, Nesâî ve İbn Mâce rivayet etmiştir. Bu [hadis], tasarrufların ve fiillerin fesat delili ortaya çıkıncaya kadar sıhhat ve selamet haline hamledileceğine delildir.' [Mecd'in sözü] burada bitti.