Binûn

Muhammed — 13. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلِكَثْرَةِ الْمَسَائِلِ الَّتِي حَصَلَ فِيهَا الْقِيلُ وَالْقَالُ مِنْ ذَلِكَ لَا نَحْتَاجُ إِلَى بَسْطِ تَفْصِيلِهَا.

Bu kabil dedikoduların yapıldığı meselelerin çokluğundan dolayı bunların ayrıntılarını uzun uzadıya açıklamaya ihtiyacımız yoktur.

وَبَعْضُ الْمَسَائِلِ الَّتِي قِيلَ فِيهَا ذَلِكَ يَظْهَرُ أَنَّهُ لَمْ تَبْلُغْهُ السُّنَّةُ فِيهَا، وَبَعْضُهَا قَدْ بَلَغَتْهُ السُّنَّةُ فِيهَا، وَلَكِنَّهُ تَرَكَهَا لِشَيْءٍ آخَرَ ظَنَّهُ أَرْجَحَ مِنْهَا، كَتَرْكِهِ الْعَمَلَ لِحَدِيثِ الْقَضَاءِ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ فِي الْأَمْوَالِ.

Hakkında bu tür sözler söylenen meselelerin bazısında sünnetin ona ulaşmadığı anlaşılmaktadır; bazısında ise sünnet ona ulaşmış fakat o, sünnetten daha racih zannettiği başka bir gerekçeyle onunla amel etmeyi terk etmiştir; nitekim mali davalarda bir şahit ve yeminle hüküm verme hadisiyle amel etmeyi terk etmesi böyledir.

وَحَدِيثِ تَغْرِيبِ الزَّانِي الْبِكْرِ ; لِأَنَّهُ تَرَكَ الْعَمَلَ بِذَلِكَ وَنَحْوِهِ احْتِرَامًا لِلنُّصُوصِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي ظَنِّهِ ; لِأَنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ وَأَنَّ الْقَضَاءَ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ نَسْخٌ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ [٢ \ ٢٨٢] .

Bekâr zânînin sürgün edilmesi hadisi de böyledir; zira o, kendi zannınca Kur'an nasslarına olan hürmetinden dolayı bununla ve benzerleriyle amel etmeyi terk etmiştir. Çünkü o, nassa yapılan ilavenin nesh olduğuna ve bir şahit ile yeminle hükmetmenin, Yüce Allah'ın: { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ } [٢ \ ٢٨٢] “Erkeklerinizden iki de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, rıza göstereceğiniz şahitlerden bir erkek ile iki kadın [olsun].” buyruğuna nesh getirdiğine inanmaktadır.

فَاحْتَرَمَ النَّصَّ الْقُرْآنِيَّ الْمُتَوَاتِرَ، فَلَمْ يَرْضَ نَسْخَهُ بِخَبَرٍ آحَادٍ سَنَدُهُ دُونَ سَنَدِهِ ; لِأَنَّ نَسْخَ الْمُتَوَاتِرِ بِالْآحَادِ عِنْدَهُ رَفْعٌ لِلْأَقْوَى بِالْأَضْعَفِ، وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ.

O, mütevatir Kur'an nassına hürmet etmiş ve onun senedi kendisinden daha aşağı olan ahad bir haberle neshedilmesine razı olmamıştır; zira ona göre mütevatirin ahad haberle neshedilmesi, daha kuvvetli olanın daha zayıf olanla yürürlükten kaldırılmasıdır ve bu da caiz değildir.

وَكَذَلِكَ حَدِيثُ تَغْرِيبِ الزَّانِي الْبِكْرِ فَهُوَ عِنْدُهُ زِيَادَةٌ نَاسِخَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ [٢٤ \ ٢] ، وَالْمُتَوَاتِرُ لَا يُنْسَخُ بِالْآحَادِ.

Aynı şekilde bekâr zânînin sürgün edilmesi hadisi de ona göre Yüce Allah'ın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ } [٢٤ \ ٢] “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer değnek vurun.” buyruğunu nesheden bir ziyadedir; mütevatir ise ahad haberle neshedilmez.

فَتَرْكُهُ الْعَمَلَ بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْأَحَادِيثِ بَنَاهُ عَلَى مُقَدِّمَتَيْنِ:

Onun bu tür hadislerle amel etmeyi terk etmesi şu iki öncüle dayanmaktadır:

إِحْدَاهُمَا: أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ.

Birincisi: Nassa yapılan ilave neshtir.

وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ الْمُتَوَاتِرَ لَا يُنْسَخُ بِالْآحَادِ.

İkincisi: Mütevatir, ahad haberle neshedilmez.

وَخَالَفَهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَوَافَقُوهُ فِي الثَّانِيَةِ.

Âlimlerin cumhuru birinci öncülde ona muhalefet etmiş, ikinci öncülde ise ona muvafakat etmişlerdir.

وَالَّذِي يَظْهَرُ لَنَا وَنَعْتَقِدُهُ اعْتِقَادًا جَازِمًا أَنَّ كِلْتَا الْمُقَدِّمَتَيْنِ لَيْسَتْ بِصَحِيحَةٍ.

Bize zahir olan ve kesin olarak inandığımız husus şudur ki, bu iki öncülün ikisi de doğru değildir.

أَمَّا الزِّيَادَةُ فَيَجِبُ فِيهَا التَّفْصِيلُ، فَإِنْ كَانَتْ أَثْبَتَتْ حُكْمًا نَفَاهُ النَّصُّ أَوْ نَفَتْ حُكْمًا أَثْبَتَهُ النَّصُّ فَهِيَ نَسْخٌ.

Ziyadeye gelince, onda tafsilata gitmek gerekir: Şayet nassın nefyettiği bir hükmü ispat etmişse yahut nassın ispat ettiği bir hükmü nefyetmişse o neshtir.

وَإِنْ كَانَتْ لَمْ تَتَعَرَّضْ لِلنَّصِّ بِنَفْيٍ وَلَا إِثْبَاتٍ بَلْ زَادَتْ شَيْئًا سَكَتَ عَنْهُ النَّصُّ فَلَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ نَسْخًا لِأَنَّهَا إِنَّمَا رَفَعَتِ الْإِبَاحَةَ الْعَقْلِيَّةَ الَّتِي هِيَ الْبَرَاءَةُ الْأَصْلِيَّةُ، وَرَفْعُهَا لَيْسَ نَسْخًا إِجْمَاعًا.

Şayet nassa nefy veya ispat yönünden hiç dokunmamış, aksine nassın hakkında sustuğu bir şeyi ziyade etmişse, nesh olması mümkün değildir; zira o ancak beraet-i asliyye olan akli mübahlığı kaldırmıştır ve bunun kaldırılması ise icma ile nesh değildir.

وَأَمَّا نَسْخُ الْمُتَوَاتِرِ بِالْآحَادِ، فَالتَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْهُ وَلَا مَحْذُورَ فِيهِ، وَلَا وَجْهَ لِمَنْعِهِ الْبَتَّةَ، وَإِنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْأُصُولِ ; لِأَنَّ أَخْبَارَ الْآحَادِ الصَّحِيحَةَ الثَّابِتَ تَأَخُّرُهَا عَنِ الْمُتَوَاتِرِ لَا وَجْهَ لِرَدِّهَا، وَلَا تَعَارُضَ الْبَتَّةَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْمُتَوَاتِرِ إِذْ لَا تَنَاقُضَ بَيْنَ خَبَرَيْنِ اخْتَلَفَ زَمَنُهُمَا، لِجَوَازِ صِدْقِ كُلٍّ مِنْهُمَا فِي وَقْتِهِ.

Mütevatirin ahad haberle neshine gelince; kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan tahkik şudur ki, buna hiçbir engel ve bunda hiçbir sakınca yoktur, usulcülerin cumhuru buna muhalefet etse bile bunu menetmenin asla bir gerekçesi olamaz. Çünkü mütevatirden sonra olduğu sabit olan sahih ahad haberleri reddetmenin hiçbir tutar tarafı yoktur ve onlarla mütevatir arasında asla bir tezat bulunmamaktadır; zira zamanları farklı olan iki haber arasında çelişki olmaz, çünkü her birinin kendi vaktinde doğru olması caizdir.

فَلَوْ أَخْبَرَكَ مَثَلًا عَدَدٌ يَسْتَحِيلُ تَوَاطُؤُهُمْ عَلَى الْكَذِبِ، بِأَنَّ أَخَاكَ الْغَائِبَ لَمْ يَزَلْ غَائِبًا وَلَمْ يَأْتِ مَنْزِلَهُ ; لِأَنَّهُمْ كَانُوا بِمَنْزِلِهِ وَلَيْسَ بِمَوْجُودٍ، ثُمَّ أَخْبَرَكَ بَعْدَ ذَلِكَ رَجُلٌ وَاحِدٌ بِأَنَّ أَخَاكَ مَوْجُودٌ فِي مَنْزِلِهِ الْآنَ، فَهَلْ يَسُوغُ لَكَ أَنْ تَقُولَ لَهُ كَذَبْتَ، لِأَنِّي أَخْبَرَنِي عَدَدٌ كَثِيرٌ قَبْلَكَ أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ؟

Mesela, yalan üzerine birleşmeleri imkânsız olan bir topluluk, uzakta bulunan kardeşinin hâlâ gelmediğini ve evine varmadığını haber verse —çünkü onlar onun evindeydiler ve o orada mevcut değildi—, sonra bundan sonra bir tek adam sana kardeşinin şu an evinde bulunduğunu haber verse, ona: "Yalan söyledin; çünkü senden önce kalabalık bir topluluk bana onun gelmediğini haber verdi" demen uygun olur mu?

وَلَوْ قُلْتَ لَهُ ذَلِكَ لَقَالَ لَكَ هُمْ فِي وَقْتِ إِخْبَارِهِمْ لَكَ صَادِقُونَ، وَلَكِنَّ أَخَاكَ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ.

Şayet ona böyle diyecek olsan, o sana: "Onlar sana haber verdikleri vakitte doğru söylüyorlardı; fakat kardeşin bundan sonra geldi" diyecektir.

فَالْمُتَوَاتِرُ فِي وَقْتِ نُزُولِهِ صَادِقٌ، وَخَبَرُ الْآحَادِ الْوَارِدُ بَعْدَهُ صَادِقٌ أَيْضًا ; لِأَنَّهُ أَفَادَ تَجَدُّدَ شَيْءٍ لَمْ يَكُنْ، فَحَصْرُ الْمُحَرَّمَاتِ مَثَلًا فِي الْأَرْبَعِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] صَادِقٌ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، لَا يُوجَدُ مُحَرَّمٌ عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا تِلْكَ الْمُحَرَّمَاتِ الْأَرْبَعَ.

Dolayısıyla mütevatir nüzulü vaktinde doğrudur, ondan sonra gelen ahad haber de aynı şekilde doğrudur; çünkü o, daha önce olmayan yeni bir durumu bildirmiştir. Mesela Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً الْآيَةَ } [٦ \ ١٤٥] “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler hususunda ölü eti hariç haram kılınmış bir şey bulamıyorum... [ayet sonuna kadar]” buyruğunda haramların zikredilen dört şeyle sınırlandırılması o vakit için doğrudur; yiyen bir kimseye o dört haramdan başka haram kılınmış bir şey bulunmamaktadır.

فَلَا تَحْرُمُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الْحُمُرُ الْأَهْلِيَّةُ، وَلَا ذُو النَّابِ مِنَ السِّبَاعِ، وَلَا الْخَمْرُ، وَلَا غَيْرُ ذَلِكَ.

O vakitte ne ehil eşekler, ne yırtıcı hayvanlardan azı dişi olanlar, ne içki, ne de başkası haram kılınmıştı.

فَإِذَا جَاءَ بَعْدُ خَبَرٌ آحَادٌ صَحِيحٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَرَّمَ لُحُومَ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ بِخَيْبَرَ، فَهَلْ يَسُوغُ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ:

Daha sonra Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- Hayber'de ehil eşeklerin etlerini haram kıldığına dair sahih bir ahad haber gelince, bir kimsenin şöyle demesi caiz olur mu:

هَذَا الْخَبَرُ الصَّحِيحُ مَرْدُودٌ لِأَنَّهُ يُعَارِضُ حَصْرَ الْمُحَرَّمَاتِ فِي الْأَرْبَعِ الْمَذْكُورَةِ فِي آيَةِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا [٦ \ ١٤٥] ؟

“Bu sahih haber merduttur; çünkü { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا } [٦ \ ١٤٥] “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ayetinde haramların zikredilen dört şeyle sınırlandırılmasına aykırıdır”?

وَلَوْ قَالَ ذَلِكَ لَقِيلَ لَهُ: هَذَا الْخَبَرُ الصَّحِيحُ لَا تُنَاقِضُهُ الْآيَةُ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا أَفَادَ حُكْمًا

Eğer bunu söyleseydi, ona şöyle denilirdi: Bu sahih habere ayet tezat teşkil etmez; çünkü o haber ancak

جَدِيدًا طَارِئًا لَمْ يَكُنْ مَشْرُوعًا مِنْ قَبْلُ، وَأَحْكَامُ الشَّرِيعَةِ تَتَجَدَّدُ شَيْئًا فَشَيْئًا، وَالْآيَةُ لَمْ تَدُلَّ عَلَى اسْتِمْرَارِ الْحَصْرِ الْمَذْكُورِ فِيهَا.

daha önce meşru kılınmamış yeni ve sonradan ortaya çıkan bir hükmü bildirmiştir. Şeriatın hükümleri peyderpey yenilenir; ayet ise kendisinde zikredilen hasrın (sınırlandırmanın) devamlılığına delalet etmemiştir.

فَتَبَيَّنَ أَنَّ زِيَادَةَ حُكْمٍ طَارِئٍ لَا تَنَاقُضَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا كَانَ قَبْلَهَا.

Böylece sonradan gelen bir hükmün ziyade kılınması ile ondan önceki hüküm arasında bir çelişki olmadığı ortaya çıkmış oldu.

وَإِيضَاحُ هَذَا أَنَّ نَسْخَ الْمُتَوَاتِرِ بِالْآحَادِ إِنَّمَا رَفَعَ اسْتِمْرَارَ حُكْمِ الْمُتَوَاتِرِ وَدَلَالَةُ الْمُتَوَاتِرِ عَلَى اسْتِمْرَارِ حُكْمِهِ لَيْسَتْ قَطْعِيَّةً حَتَّى يُمْنَعَ نَسْخُهَا بِأَخْبَارِ الْآحَادِ الصَّحِيحَةِ.

Bunun açıklaması şudur: Mütevatirin ahad haberle neshedilmesi sadece mütevatirin hükmünün devamlılığını kaldırmıştır; mütevatirin hükmünün devamlılığına delaleti ise, sahih ahad haberlerle neshedilmesine mani olacak derecede kat'î değildir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَقَصْدُنَا مُطْلَقُ الْمِثَالِ لِمَا يُقَالُ: إِنَّ الْإِمَامَ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ خَالَفَ فِيهِ السُّنَّةَ بِرَأْيِهِ.

Biz bu hususun açıklamasını el-En‘âm Sûresi'nde takdim etmiştik; amacımız, İmam Ebû Hanîfe'nin -rahimehullâh- rey ile sünnete muhalefet ettiği söylenen hususlara mutlak bir misal vermektir.

وَغَرَضُنَا أَنْ نُبَيِّنَ أَنَّهُ ﵀ لَمْ يُخَالِفْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، إِلَّا لِشَيْءٍ اعْتَقَدَهُ مُسَوِّغًا لِذَلِكَ، وَأَنَّهُ لَا يَتْرُكُ السُّنَّةَ إِلَّا لِشَيْءٍ يَرَاهُ مُسْتَوْجِبًا لِذَلِكَ شَرْعًا.

Maksadımız, onun -rahimehullâh- bunu meşru kıldığını düşündüğü bir gerekçe olmaksızın bunlardan hiçbirine muhalefet etmediğini ve şer'an bunu gerektirdiğini gördüğü bir husus bulunmadıkça sünneti terk etmeyeceğini açıklamaktır.

وَمِمَّا يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ يُقَدِّمُ ضَعِيفَ الْحَدِيثِ عَلَى الرَّأْيِ.

Bunu açıklayan hususlardan biri de, onun zayıf hadisi reye takdim etmesidir.

قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀ فِي إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ مَا نَصُّهُ: وَأَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ ضَعِيفَ الْحَدِيثِ عِنْدَهُ أَوْلَى مِنَ الْقِيَاسِ وَالرَّأْيِ.

İbnü'l-Kayyim -rahimehullâh- İ‘lâmü'l-Muvakkı‘în'de aynen şöyle demiştir: "Ebû Hanîfe'nin -rahimehullâh- talebeleri, Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre zayıf hadisin kıyas ve reyden evla olduğu hususunda icma etmişlerdir.

وَعَلَى ذَلِكَ بَنَى مَذْهَبَهُ كَمَا قَدَّمَ حَدِيثَ الْقَهْقَهَةِ مَعَ ضَعْفِهِ عَلَى الْقِيَاسِ وَالرَّأْيِ.

Mezhebini bunun üzerine kurmuştur; nitekim [namazda] kahkaha hadisini, zayıflığına rağmen kıyas ve reye takdim etmiştir.

وَقَدَّمَ حَدِيثَ الْوُضُوءِ بِنَبِيذِ التَّمْرِ فِي السَّفَرِ مَعَ ضَعْفِهِ عَلَى الرَّأْيِ وَالْقِيَاسِ.

Seferde hurma nebizi ile abdest alma hadisini, zayıflığına rağmen rey ve kıyasa takdim etmiştir.

وَمَنَعَ قَطْعَ يَدِ السَّارِقِ لِسَرِقَةٍ أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ، وَالْحَدِيثُ فِيهِ ضَعِيفٌ.

Hakkındaki hadis zayıf olmasına rağmen, on dirhemden daha azı için hırsızın elinin kesilmesini menetmiştir.

وَجَعَلَ أَكْثَرَ الْحَيْضِ عَشَرَةَ أَيَّامٍ وَالْحَدِيثُ فِيهِ ضَعِيفٌ.

Hakkındaki hadis zayıf olmasına rağmen, hayzın en çok süresini on gün olarak belirlemiştir.

وَشَرَطَ فِي إِقَامَةِ الْجُمُعَةِ الْمِصْرَ، وَالْحَدِيثُ فِيهِ كَذَلِكَ.

Hakkındaki hadis aynı şekilde olmasına rağmen, cuma namazının kılınması için şehir (mısr) şartını koşmuştur.

وَتَرَكَ الْقِيَاسَ الْمَحْضَ فِي مَسَائِلِ الْآبَارِ لِآثَارٍ فِيهَا غَيْرِ مَرْفُوعَةٍ.

Kuyularla ilgili meselelerde, bu konuda merfu olmayan rivayetlerden dolayı sırf kıyası terk etmiştir.

فَتَقْدِيمُ الْحَدِيثِ الضَّعِيفِ وَآثَارِ الصَّحَابَةِ قَوْلُهُ، وَقَوْلُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْحَدِيثِ الضَّعِيفِ فِي اصْطِلَاحِ السَّلَفِ هُوَ الضَّعْفُ فِي اصْطِلَاحِ الْمُتَأَخِّرِينَ ; بَلْ مَا يُسَمِّيهِ الْمُتَأَخِّرُونَ حَسَنًا قَدْ يُسَمِّيهِ الْمُتَقَدِّمُونَ ضَعِيفًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Zayıf hadisi ve sahabe rivayetlerini takdim etmek onun ve İmam Ahmed'in görüşüdür. Selef ıstılahındaki zayıf hadisten kasıt ise müteahhirînin ıstılahındaki zayıflık değildir; bilakis müteahhirînin hasen olarak isimlendirdiğini mütekaddimûn bazen zayıf olarak isimlendirebilmektedir." Kendisinden aktarılmak istenen kısım sona erdi.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ مَا ذُكِرَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ خَالَفَ فِيهَا السُّنَّةَ لُزُومُ الطُّمَأْنِينَةِ فِي الصَّلَاةِ، وَتَعَيُّنُ تَكْبِيرَةِ الْإِحْرَامِ فِي الدُّخُولِ فِيهَا، وَالسَّلَامُ لِلْخُرُوجِ مِنْهَا،

Ebû Hanîfe'nin -rahimehullâh- sünnete muhalefet ettiği zikredilen misallerden bazıları şunlardır: Namazda ta'dîl-i erkânın gerekliliği, namaza başlarken iftitah tekbirinin muayyen olması, namazdan çıkmak için selam verilmesi,

وَقِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ فِيهَا، وَالنِّيَّةُ فِي الْوُضُوءِ، وَالْغُسْلُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ مَسَائِلَ كَثِيرَةٍ.

namazda Fâtiha'nın okunması, abdestte niyet ve gusül ile daha pek çok mesele.

وَلَا يَتَّسِعُ الْمَقَامُ هُنَا لِذِكْرِ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ لِذَلِكَ وَمُنَاقَشَةِ الْأَدِلَّةِ.

Ebû Hanîfe'nin bu hususlardaki delillerini zikretmeye ve delilleri tartışmaya buradaki makam elvermez.

بَلِ الْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ لَا يَخْلُو أَحَدٌ مِنْهُمْ مَنْ أَنْ يُؤْخَذَ عَلَيْهِ شَيْءٌ خَالَفَ فِيهِ سُنَّةً وَأَنَّهُمْ لَمْ يُخَالِفُوهَا إِلَّا لِشَيْءٍ سَوَّغَ لَهُمْ ذَلِكَ.

Aksine maksat; imamlardan hiçbirinin sünnete muhalefet ettiği bir hususta eleştirilmekten uzak olmadığını ve bunu ancak kendilerine bunu meşru kılan bir gerekçeden ötürü yaptıklarını açıklamaktır.

وَعِنْدَ الْمُنَاقَشَةِ الدَّقِيقَةِ قَدْ يَظْهَرُ أَنَّ الْحَقَّ قَدْ يَكُونُ مَعَهُمْ وَقَدْ يَكُونُ الْأَمْرُ بِخِلَافِ ذَلِكَ.

İnce bir münakaşa yapıldığında, hakkın onlarla birlikte olabileceği gibi durumun bunun aksine olması da muhtemeldir.

وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَهُمْ مَأْجُورُونَ وَمَعْذُورُونَ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

Her hâlükârda, daha önce açıklandığı üzere onlar ecir almış ve mazur görülmüşlerdir.

وَقَدْ أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَالِكٍ ﵀ أَشْيَاءَ قَالَ: إِنَّهُ خَالَفَ فِيهَا السُّنَّةَ قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ ﵀ فِي جَامِعِهِ: وَقَدْ ذَكَرَ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ غَانِمٍ فِي مَجْلِسِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْأَغْلَبِ يُحَدِّثُ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّهُ قَالَ: أَحْصَيْتُ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ سَبْعِينَ مَسْأَلَةً، كُلُّهَا مُخَالِفَةٌ لِسُنَّةِ النَّبِيِّ ﷺ مِمَّا قَالَ مَالِكٌ فِيهَا بِرَأْيِهِ، قَالَ: وَلَقَدْ كَتَبْتُ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Bazı âlimler, Mâlik'in -rahimehullâh- sünnete muhalefet ettiğini söyledikleri bazı hususları eleştirmişlerdir. Ebû Ömer İbn Abdilberr -rahimehullâh- Câmi‘inde şöyle demiştir: Yahyâ b. Sellâm zikredip dedi ki: İbrâhim b. el-Ağleb'in meclisinde Abdullah b. Gānim'in, Leys b. Sa'd'dan rivayetle şöyle dediğini işittim: "Mâlik b. Enes'in rey ile hüküm verdiği ve tamamı Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- sünnetine muhalif olan yetmiş meseleyi saydım." Dedi ki: "Bu hususta kendisine bir mektup da yazdım." Kendisinden aktarılmak istenen kısım sona erdi.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِثْلَ كَلَامِ اللَّيْثِ هَذَا عَنْ مَالِكٍ لَا أَثَرَ لَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يُعَيِّنِ الْمَسَائِلَ الْمَذْكُورَةَ وَلَا أَدِلَّتَهَا.

Malumdur ki Leys'in Mâlik hakkındaki bu sözünün bir değeri yoktur; çünkü o, zikredilen meseleleri ve delillerini tayin etmemiştir.

فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الصَّوَابُ فِيهَا مَعَ مَالِكٍ لِأَدِلَّةٍ خَفِيَتْ عَلَى اللَّيْثِ، فَلَيْسَ خَفَاؤُهَا عَلَى مَالِكٍ بِأَوْلَى مِنْ خَفَائِهَا عَلَى اللَّيْثِ.

Leys'e gizli kalan delillerden dolayı bu meselelerde doğrunun Mâlik ile beraber olması caizdir; zira bu delillerin Mâlik'e gizli kalması, Leys'e gizli kalmasından daha öncelikli değildir.

وَلَا شَكَّ أَنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ الْمُدَوَّنَ فِيهِ فُرُوعٌ تُخَالِفُ بَعْضَ نُصُوصِ الْوَحْيِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ بَعْضَهَا لَمْ يَبْلُغْهُ ﵀ وَلَوْ بَلَغَهُ لِعَمِلَ بِهِ.

Şüphe yok ki Mâlik'in tedvin edilmiş mezhebinde vahyin bazı nasslarına muhalif furû meseleler vardır. Zahir olan odur ki, bunlardan bazısı ona -rahimehullâh- ulaşmamıştır; şayet ulaşsaydı onunla amel ederdi.

وَأَنَّ بَعْضَهَا بَلَغَهُ وَتَرَكَ الْعَمَلَ بِهِ لِشَيْءٍ آخَرَ يَعْتَقِدُهُ دَلِيلًا أَقْوَى مِنْهُ.

Bazısı ise ona ulaşmış fakat ondan daha kuvvetli bir delil olduğuna inandığı başka bir gerekçeyle onunla amel etmeyi terk etmiştir.

وَمِنَ أَمْثِلَةِ مَا لَمْ يَبْلُغْهُ النَّصُّ فِيهِ - صِيَامُ سِتٍّ مِنْ شَوَّالَ بَعْدَ صَوْمِ رَمَضَانَ.

Kendisine nassın ulaşmadığı hususların misallerinden biri, Ramazan orucundan sonra tutulan altı günlük Şevval orucudur.

قَالَ ﵀ فِي الْمُوَطَّأِ مَا نَصُّهُ: إِنِّي لَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ يَصُومُهَا وَلَمْ يَبْلُغْنِي ذَلِكَ عَنْ أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ.

O -rahimehullâh- el-Muvatta'da lafzı aynen şöyle demiştir: "İlim ve fıkıh ehlinden hiçbirinin onu tuttuğunu görmedim ve seleften hiç kimseden de bu bana ulaşmadı.

وَإِنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ ذَلِكَ وَيَخَافُونَ بِدْعَتَهُ،

İlim ehli bunu mekruh görmekte ve bidat olmasından endişe etmektedirler;

وَأَنْ يُلْحِقَ بِرَمَضَانَ مَا لَيْسَ مِنْهُ أَهْلُ الْجَهَالَةِ وَالْجَفَاءِ، وَلَوْ رَأَوْا فِي ذَلِكَ رُخْصَةً عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَرَأَوْهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

cahil ve kaba kimselerin, ilim ehli nezdinde buna bir ruhsat görüp onların bunu uyguladıklarını gördükleri takdirde Ramazan'dan olmayanı ona katmalarından [korkmaktadırlar]." Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.

وَفِيهِ تَصْرِيحُ مَالِكٍ ﵀ بِأَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ صِيَامُ سِتٍّ مِنْ شَوَّالَ عَنْ أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

Bunda Mâlik'in -rahimehullâh- seleften hiç kimseden Şevval ayının altı orucunun kendisine ulaşmadığına dair açık beyanı vardır; bu da Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- kendisine ulaşmadığı hususunda sarîhtir.

وَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَوْ بَلَغَهُ التَّرْغِيبُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَكَانَ يَصُومُهَا وَيَأْمُرُ بِصَوْمِهَا، فَضْلًا عَنْ أَنْ يَقُولَ بِكَرَاهَتِهَا.

Şüphe yok ki Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- buna yönelik teşvik ona ulaşmış olsaydı, mekruh olduğunu söylemek şöyle dursun, [bizzat] onu tutar ve tutulmasını emrederdi.

وَهُوَ لَا يَشُكُّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَرْأَفُ وَأَرْحَمُ بِالْأُمَّةِ مِنْهُ ; لِأَنَّ اللَّهَ وَصَفَهُ ﷺ فِي الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ رَءُوفٌ رَحِيمٌ [٩ \ ١٢٨] .

O, Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- ümmete karşı kendisinden daha şefkatli ve daha merhametli olduğundan şüphe etmez; çünkü Allah onu Kur'an'da pek şefkatli ve pek merhametli [olarak] nitelemiştir [9/128].

فَلَوْ كَانَ صَوْمُ السُّنَّةِ يَلْزَمُهُ الْمَحْذُورُ الَّذِي كَرِهَهَا مَالِكٌ مِنْ أَجْلِهِ لَمَا رَغَّبَ فِيهَا النَّبِيُّ ﷺ وَلَرَاعَى الْمَحْذُورَ الَّذِي رَاعَاهُ مَالِكٌ.

Şayet bu sünnet orucunda Mâlik'in kendisinden dolayı onu mekruh gördüğü sakınca bulunsaydı, Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- ona teşvik etmez ve Mâlik'in gözettiği sakıncayı [bizzat kendisi] gözetirdi.

وَلَكِنَّهُ ﷺ أَلْغَى الْمَحْذُورَ الْمَذْكُورَ وَأَهْدَرَهُ، لِعِلْمِهِ بِأَنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ أَشْهَرُ مِنْ أَنْ يَلْتَبِسَ بِشَيْءٍ مِنْ شَوَّالَ.

Fakat o -sallallâhu aleyhi ve sellem-, Ramazan ayının Şevval'den herhangi bir şeyle karışmayacak kadar meşhur olduğunu bildiği için zikredilen sakıncayı geçersiz saymış ve dikkate almamıştır.

كَمَا أَنَّ النَّوَافِلَ الْمُرَغَّبَ فِيهَا قَبْلَ الصَّلَوَاتِ الْمَكْتُوبَةِ وَبَعْدَهَا لَمْ يَكْرَهْهَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ خَشْيَةَ أَنْ يُلْحِقَهَا الْجَهَلَةُ بِالْمَكْتُوبَاتِ لِشُهْرَةِ الْمَكْتُوبَاتِ الْخَمْسِ وَعَدَمِ الْتِبَاسِهَا بِغَيْرِهَا.

Nitekim farz kılınan beş vakit namazın meşhur olması ve başkasıyla karışmaması sebebiyle, cahiller onları farzlara katar endişesiyle farz namazlardan önce ve sonra teşvik edilen nafileleri de ilim ehlinden hiç kimse mekruh görmemiştir.

وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَإِنَّهُ لَيْسَ لِإِمَامٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ أَنْ يَقُولَ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِي شَرَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكْرُوهٌ لِخَشْيَةِ أَنْ يَظُنَّهُ الْجُهَّالُ مِنْ جِنْسِ الْوَاجِبِ.

Her halükarda hiçbir imamın, "Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- meşru kıldığı bu husus, cahiller onu vacip cinsinden zanneder korkusuyla mekruhtur" deme hakkı yoktur.

وَصِيَامُ السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ، وَتَرْغِيبُ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ ثَابِتٌ عَنْهُ.

Zikredilen bu altı [gün] orucu ve Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- buna teşviki kendisinden sabittir.

قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ جَمِيعًا عَنِ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ ابْنُ أَيُّوبٍ: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنِي سَعْدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ ثَابِتِ بْنِ الْحَارِثِ الْخَزْرَجِيِّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ ﵁ ; أَنَّهُ حَدَّثَهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ سِتًّا مِنْ شَوَّالٍ كَانَ كَصِيَامِ الدَّهْرِ» انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Müslim b. el-Haccâc -rahimehullâh- Sahîh'inde demiştir ki: Bize Yahyâ b. Eyyûb, Kuteybe b. Saîd ve Ali b. Hucr; hepsi birden İsmâil'den rivayet ettiler. İbn Eyyûb dedi ki: Bize İsmâil b. Ca'fer rivayet etti, bana Sa'd b. Saîd b. Kays, Ömer b. Sâbit b. el-Hâris el-Hazrecî'den, o da Ebû Eyyûb el-Ensârî'den -radıyallâhu anh- bildirdi; o kendisine Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kim Ramazan'ı tutar, sonra peşinden Şevval'den altı [gün] eklerse bütün seneyi oruç tutmuş gibi olur." Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.

وَفِيهِ التَّصْرِيحُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بِالتَّرْغِيبِ فِي صَوْمِ السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ فَالْقَوْلُ بِكَرَاهَتِهَا مِنْ

Bunda Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- zikredilen altı [gün] orucuna açıkça teşviki vardır. Dolayısıyla cahillerin onu Ramazan'a katması endişesiyle

غَيْرِ مُسْتَنَدٍ مِنَ أَدِلَّةِ الْوَحْيِ خَشْيَةَ إِلْحَاقِ الْجُهَّالِ لَهَا بِرَمَضَانَ، لَا يَلِيقُ بِجَلَالَةِ مَالِكٍ وَعِلْمِهِ وَوَرَعِهِ، لَكِنَّ الْحَدِيثَ لَمْ يَبْلُغْهُ كَمَا هُوَ صَرِيحُ كَلَامِهِ نَفْسِهِ ﵀ فِي قَوْلِهِ: لَمْ يَبْلُغْنِي ذَلِكَ عَنْ أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ، وَلَوْ بَلَغَهُ الْحَدِيثُ لِعَمِلَ بِهِ ; لِأَنَّهُ ﵀ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ اتِّبَاعًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَحْرَصِهِمْ عَلَى الْعَمَلِ بِسُنَّتِهِ.

vahiy delillerinden hiçbir dayanak olmaksızın onun mekruh olduğunu söylemek, Mâlik'in celâletine, ilmine ve takvasına yakışmaz. Fakat o -rahimehullâh- bizzat kendi sözünde sarîh olarak "Seleften hiç kimseden bu bana ulaşmadı" dediği gibi, hadis ona ulaşmamıştır. Şayet hadis ona ulaşmış olsaydı onunla amel ederdi; çünkü o -rahimehullâh- insanların Resûlullah'a -sallallâhu aleyhi ve sellem- en çok uyanlarından ve sünnetiyle amel etmeye en düşkün olanlarındandı.

وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ إِلَّا النِّسَائِيَّ، وَصَوْمُ السُّنَّةِ الْمَذْكُورُ رَوَاهُ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، مِنْهُمْ ثَوْبَانُ، وَجَابِرٌ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ كَمَا بَيَّنَهُ صَاحِبُ نَيْلِ الْأَوْطَارِ.

Zikredilen hadisi Ahmed ve Nesâî hariç Sünen sahipleri rivayet etmiştir. Zikredilen bu sünnet orucunu Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- ashabından bir topluluk da rivayet etmiştir ki, Neylü'l-Evtâr sahibinin açıkladığı üzere bunlardan bazıları Sevbân, Câbir, İbn Abbâs, Ebû Hüreyre ve el-Berâ b. Âzib'dir.

وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْحَدِيثُ صَحِيحٌ وَيَكْفِي فِي ذَلِكَ إِسْنَادُ مُسْلِمٍ الْمَذْكُورُ، وَلَا عِبْرَةَ بِكَلَامِ مَنْ تَكَلَّمَ فِي سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ لِتَوْثِيقِ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَهُ وَاعْتِمَادِ مُسْلِمٍ عَلَيْهِ فِي صَحِيحِهِ.

Her halükarda hadis sahihtir ve bunda Müslim'in zikredilen isnadı yeterlidir. Bazı ilim ehlinin Sa'd b. Saîd'i sika (güvenilir) kabul etmesi ve Müslim'in de Sahîh'inde ona dayanmış olması sebebiyle, onun hakkında ileri geri konuşanların sözünün bir değeri yoktur.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ مَا لَمْ تَبْلُغْ مَالِكًا ﵀ فِيهِ السُّنَّةُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِفْرَادُ صَوْمِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَقَدْ قَالَ ﵀ فِي الْمُوَطَّأِ مَا نَصُّهُ: لَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ، وَمَنْ يُقْتَدَى بِهِ يَنْهَى عَنْ صِيَامِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَصِيَامُهُ حَسَنٌ، وَقَدْ رَأَيْتُ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَصُومُهُ، وَأَرَاهُ كَانَ يَتَحَرَّاهُ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Sünnetin Resûlullah'tan -sallallâhu aleyhi ve sellem- Mâlik'e -rahimehullâh- ulaşmadığı hususların misallerinden biri de cuma gününü tek başına oruçlu geçirmektir. Nitekim o -rahimehullâh- el-Muvatta'da lafzı aynen şöyle demiştir: "İlim ve fıkıh ehlinden ve kendisine uyulan kimselerden cuma gününün orucunu yasaklayan hiç kimseyi işitmedim. Onun orucu güzeldir. İlim ehlinden bazılarının onu tuttuğunu gördüm ve zannedersem onu özellikle arıyordu." Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.

وَفِيهِ تَصْرِيحُهُ ﵀ بِأَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَنْهَى عَنْ صَوْمِ الْجُمُعَةِ.

Bunda onun -rahimehullâh-, ilim ehlinden cuma orucunu yasaklayan hiç kimseyi işitmediğine dair açık beyanı vardır;

وَأَنَّ ذَلِكَ حَسَنٌ عِنْدِهِ، وَأَنَّهُ رَأَى بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَتَحَرَّى يَوْمَ الْجُمُعَةِ لِيَصُومَهُ.

bunun kendi nezdinde güzel olduğunu ve ilim ehlinden bazılarının oruç tutmak için cuma gününü özellikle aradığını gördüğünü [ifade etmiştir].

وَهَذَا تَصْرِيحٌ مِنْهُ ﵀ بِأَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ نَهْيُ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ صَوْمِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَحْدَهُ، وَأَمْرُهُ مَنْ صَامَهُ أَنْ يَصُومَ مَعَهُ يَوْمًا غَيْرَهُ وَإِلَّا أَفْطَرَ إِنِ ابْتَدَأَ صِيَامَهُ نَاوِيًا إِفْرَادَهُ.

Bu, Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- cuma gününü tek başına oruç tutmaktan nehyettiğinin ve onu tutan kimseye onunla beraber başka bir gün daha tutmasını, aksi takdirde tek başına tutmaya niyet ederek oruca başlamışsa orucunu bozmasını emrettiğinin kendisine -rahimehullâh- ulaşmadığına dair sarîh bir açıklamasıdır.

وَلَوْ بَلَغَتْهُ السُّنَّةُ فِي ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَعَمِلَ بِهَا وَتَرَكَ الْعَمَلَ بِغَيْرِهَا ; لِأَنَّ النَّهْيَ عَنْ صَوْمِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَحْدَهُ ثَابِتٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Şayet bu husustaki sünnet Resûlullah'tan -sallallâhu aleyhi ve sellem- kendisine ulaşmış olsaydı, onunla amel eder ve başkasıyla amel etmeyi bırakırdı; çünkü cuma gününü tek başına oruç tutma nehyi Resûlullah'tan -sallallâhu aleyhi ve sellem- sabittir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ شَيْبَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ، قَالَ: سَأَلْتُ جَابِرًا ﵁: أَنَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ صَوْمِ الْجُمُعَةِ؟ قَالَ: نَعَمْ. زَادَ غَيْرُ أَبِي عَاصِمٍ: يَعْنِي أَنْ يَنْفَرِدَ بِصَوْمِهِ.

Buhârî -rahimehullâh- Sahîh'inde demiştir ki: Bize Ebû Âsım, İbn Cüreyc'den, o Abdülhamîd b. Cübeyr b. Şeybe'den, o Muhammed b. Abbâd'dan rivayet etti; dedi ki: Câbir'e -radıyallâhu anh-: "Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- cuma orucunu yasakladı mı?" diye sordum. "Evet" dedi. Ebû Âsım dışındaki ravi: "Yani onu tek başına tutmayı [yasakladı]" ziyadesini yaptı.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ عَنْ

Bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs anlattı, bize babam anlattı, bize el-A'meş anlattı, bize Ebû Sâlih,

أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ «لَا يَصُومُ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِلَّا يَوْمًا قَبْلَهُ أَوْ بَعْدَهُ» .

Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh- anlattı; dedi ki: Resûlullah'ı -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyururken işittim: "Hiçbiriniz, öncesinde veya sonrasında bir gün [daha oruç tutmadıkça] cuma günü oruç tutmasın."

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى عَنْ شُعْبَةَ، ح وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثْنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أُبَيٍّ عَنْ جُوَيْرِيَّةَ بِنْتِ الْحَارِثِ ﵂: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ عَلَيْهَا يَوْمَ الْجُمُعَةَ وَهِيَ صَائِمَةٌ، فَقَالَ: أَصْمُتِ أَمْسِ؟ قَالَتْ: لَا، قَالَ: تُرِيدِينَ أَنْ تَصُومِي غَدًا؟ قَالَتْ: لَا. قَالَ: فَأَفْطِرِي» .

Bize Müsedded anlattı, bize Yahyâ, Şu'be'den anlattı. (H) Bana Muhammed anlattı, bize Gunder anlattı, bize Şu'be, Katâde'den, o Übeyy'den, o da Cüveyriye bint el-Hâris'ten -radıyallâhu anhâ- rivayet etti: "Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- cuma günü o oruçlu iken yanına girdi ve: 'Dün oruç tuttun mu?' diye sordu. 'Hayır' dedi. 'Yarın oruç tutmak istiyor musun?' buyurdu. 'Hayır' dedi. 'Öyleyse orucunu boz' buyurdu."

وَقَالَ حَمَّادُ بْنُ الْجَعْدِ سَمِعَ قَتَادَةَ حَدَّثَنِي أَبُو أَيُّوبٍ: أَنَّ جُوَيْرِيَّةَ حَدَّثَتْهُ فَأَمَرَهَا، فَأَفْطَرَتْ، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ بِلَفْظِهِ.

Hammâd b. el-Ca'd da Katâde'den işittiğini söyledi: Bana Ebû Eyyûb rivayet etti ki; Cüveyriye ona [bunu] anlattı, bunun üzerine o da kendisine emretti ve o da orucunu bozdu. Sahîh-i Buhârî'den lafzıyla [aktarılan kısım] sona erdi.

وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ «سَأَلْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ وَهُوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ أَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ صِيَامِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، وَرَبِّ هَذَا الْبَيْتِ» .

Müslim b. el-Haccâc -rahimehullâh- Sahîh'inde demiştir ki: Bize Amr en-Nâkıd anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Abdülhamîd b. Cübeyr'den, o Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'den anlattı: "Câbir b. Abdillâh'a -radıyallâhu anhümâ- Beyt'i tavaf ederken: 'Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- cuma gününün orucunu yasakladı mı?' diye sordum. O da: 'Evet, şu Beyt'in Rabbine yemin olsun ki [yasakladı]' dedi."

وَقَالَ مُسْلِمٌ أَيْضًا: وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا حَفْصٌ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى وَاللَّفْظُ لَهُ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَصُمْ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِلَّا أَنْ يَصُومَ قَبْلَهُ أَوْ يَصُومَ بَعْدَهُ» .

Müslim yine demiştir ki: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Hafs ve Ebû Muâviye, el-A'meş'ten anlattı. (H) Bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı -lafız onundur-, bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh- haber verdi; dedi ki: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: "Hiçbiriniz, öncesinde oruç tutmadıkça veya sonrasında oruç tutmadıkça cuma günü oruç tutmasın."

وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحٍ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثٍ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا تَخْتَصُّوا لَيْلَةَ الْجُمُعَةَ بِقِيَامٍ مِنْ بَيْنِ اللَّيَالِي وَلَا تَخُصُّوا يَوْمَ الْجُمُعَةِ بِصِيَامٍ مِنْ بَيْنِ الْأَيَّامِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي صَوْمٍ يُصُومُهُ أَحَدُكُمْ» هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ.

Sahîh-i Müslim'deki bir lafızda Ebû Hüreyre'nin hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- buyurdu ki: "Geceler arasından sadece cuma gecesini ibadete tahsis etmeyin, günler arasından da sadece cuma gününü oruca tahsis etmeyin; meğerki sizden birinizin tutageldiği bir oruç içinde olsun." Bu, Müslim'in Sahîh'indeki lafzıdır.

وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَحَادِيثَ لَوْ بَلَغَتْ مَالِكًا مَا خَالَفَهَا، فَهُوَ مَعْذُورٌ فِي كَوْنِهَا لَمْ تَبْلُغْهُ.

Şüphe yok ki bu hadisler Mâlik'e ulaşmış olsaydı onlara muhalefet etmezdi; dolayısıyla onların kendisine ulaşmamış olmasında o mazurdur.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: وَأَمَّا قَوْلُ مَالِكٍ فِي الْمُوَطَّأِ: لَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ وَمَنْ بِهِ يُقْتَدَى نَهَى عَنْ صِيَامِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَصِيَامُهُ حَسَنٌ، وَقَدْ رَأَيْتُ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَصُومُهُ وَأَرَاهُ كَانَ يَتَحَرَّاهُ.

Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: Mâlik'in el-Muvatta'daki şu sözüne gelince: "İlim ve fıkıh ehlinden ve kendisine uyulan kimselerden cuma gününün orucunu yasaklayan hiç kimseyi işitmedim. Onun orucu güzeldir. İlim ehlinden bazılarının onu tuttuğunu gördüm ve zannedersem onu özellikle arıyordu."

فَهَذَا الَّذِي قَالَهُ هُوَ الَّذِي رَآهُ، وَقَدْ رَأَى غَيْرَهُ خِلَافَ مَا رَأَى هُوَ، وَالسُّنَّةُ مُقَدَّمَةٌ عَلَى مَا رَآهُ هُوَ وَغَيْرُهُ.

Onun bu söylediği, kendi gördüğü şeydir. Başkası ise onun gördüğünün aksini görmüştür; sünnet ise onun da başkasının da gördüğünden öncedir.

وَقَدْ ثَبَتَ النَّهْيُ عَنْ صَوْمِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَيَتَعَيَّنُ الْقَوْلُ بِهِ، وَمَالِكٌ مَعْذُورٌ، فَإِنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ.

Cuma günü oruç tutmanın nehyi sabit olmuştur, dolayısıyla bununla hükmetmek gerekir. Mâlik ise mazurdur; zira bu ona ulaşmamıştır.

قَالَ الدَّاوُدِيُّ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ: لَمْ يَبْلُغْ مَالِكًا هَذَا الْحَدِيثَ وَلَوْ بَلَغَهُ لَمْ يُخَالِفْهُ. انْتَهَى مِنْهُ.

Mâlik'in ashabından ed-Dâvûdî şöyle demiştir: "Bu hadis Mâlik'e ulaşmamıştır; şayet ulaşmış olsaydı ona muhalefet etmezdi." Ondan [aktarılan kısım] sona erdi.

وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ ; لِأَنَّ مَالِكًا مِنْ أَوْرَعِ الْعُلَمَاءِ وَأَكْثَرِ النَّاسِ اتِّبَاعًا لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَا يَدَعُهَا وَهُوَ عَالِمٌ بِهَا.

Şüphe götürmeyen hakikat de budur; çünkü Mâlik, âlimlerin en takvalılarından ve insanların Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- sünnetine en çok uyanlarındandı; dolayısıyla onu bildiği halde terk etmezdi.

وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: «إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي صَوْمٍ يَصُومُهُ أَحَدُكُمْ» أَيْ كَأَنْ يَنْذُرَ أَحَدٌ صَوْمَ الْيَوْمِ الَّذِي يَشْفِي اللَّهُ فِيهِ مَرِيضَهُ، فَوَافَقَ ذَلِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةَ ; لِأَنَّ صَوْمَهُ لَهُ لِأَجْلِ النَّذْرِ، الَّذِي لَمْ يَقْصِدْ بِأَصْلِهِ تَعْيِينَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ.

Bu hadisteki: "Meğerki sizden birinizin tutageldiği bir oruç içinde olsun" ifadesi; örneğin bir kimsenin, Allah'ın hastasına şifa verdiği günü oruçlu geçirmeyi adaması ve bunun da cuma gününe denk gelmesi gibidir. Zira onun bu orucu, aslı itibarıyla cuma gününü belirlemeyi kastetmediği bir adaktan ötürüdür.

وَإِنَّمَا النَّهْيُ فِيمَنْ قَصَدَ بِصَوْمِهِ نَفْسَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ دُونَ غَيْرِهِ.

Yasak ancak orucuyla başkasını değil, bizzat cuma gününü hedefleyen kimse hakkındadır.

وَالْغَرَضُ عِنْدَنَا إِنَّمَا هُوَ الْمِثَالُ لِبَعْضِ الْأَحْكَامِ الَّتِي لَمْ تَبْلُغْ مَالِكًا فِيهَا السُّنَّةُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَوْ بَلَغَتْهُ لَعَمِلَ بِهَا.

Bizim gayemiz ise Resûlullah'tan -sallallâhu aleyhi ve sellem- sünnetin Mâlik'e ulaşmadığı ve şayet ulaşsaydı kendisiyle amel edeceği bazı hükümlere misal vermektir.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ هُنَالِكَ بَعْضًا مِنَ النُّصُوصِ تَرَكَ مَالِكٌ الْعَمَلَ بِهِ مَعَ أَنَّهُ بَلَغَهُ ; لِأَنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّ مَا تَرَكَ النَّصَّ مِنْ أَجْلِهِ أَرْجَحُ مِنَ النَّصِّ.

Malumdur ki kendisine ulaştığı halde Mâlik'in amel etmeyi terk ettiği bazı nasslar da vardır; çünkü o, nassı terk etmesine sebep olan şeyin nastan daha râcih olduğuna inanmaktadır.

وَهَذَا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى مُنَاقَشَاتٍ دَقِيقَةٍ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، فَقَدْ يَكُونُ الْحَقُّ فِي ذَلِكَ مَعَ هَذَا الْإِمَامِ تَارَةً وَمَعَ غَيْرِهِ أُخْرَى.

Bu durum ise deliller arasında ince tahlilleri gerektirir; zira bu hususta hak kimi zaman bu imamla, kimi zaman da başkasıyla beraber olabilir.

فَقَدْ تَرَكَ مَالِكٌ الْعَمَلَ بِحَدِيثِ خِيَارِ الْمَجْلِسِ مَعَ أَنَّهُ حَدِيثٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَقَدْ بَلَغَ مَالِكًا.

Nitekim Mâlik, üzerinde ittifak edilen bir hadis olmasına ve kendisine de ulaşmasına rağmen hıyâru'l-meclis (meclis muhayyerliği) hadisiyle amel etmeyi terk etmiştir.

وَقَدْ حَلَفَ عَبْدُ الْحَمِيدِ الصَّائِغُ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ بِالْمَشْيِ إِلَى مَكَّةَ عَلَى أَنَّهُ لَا يُفْتِي بِثَلَاثٍ. قَالَهَا مَالِكٌ.

Mâlikîlerden Abdülhamîd es-Sâiğ, Mâlik'in söylediği üç meselede fetva vermeyeceğine dair Mekke'ye yürüyerek gitmek üzere yemin etmiştir.

وَمُرَادُهُ بِالثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ - عَدَمُ الْقَوْلِ بِخِيَارِ الْمَجْلِسِ هَذَا مَعَ صِحَّةِ الْحَدِيثِ فِيهِ.

Zikredilen bu üç meseleden kastı; bu husustaki hadisin sıhhatine rağmen bu hıyâru'l-meclis'i kabul etmemek,

وَجِنْسِيَّةُ الْقَمْحِ وَالشَّعِيرِ مَعَ صِحَّةِ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُمَا جِنْسَانِ.

buğday ve arpanın iki ayrı cins olduğuna delalet eden hadislerin sıhhatine rağmen bu ikisini tek cins saymak,

وَالتَّدْمِيَةُ الْبَيْضَاءُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَالِكًا بَلَغَهُ حَدِيثُ خِيَارِ الْمَجْلِسِ هَذَا.

ve beyaz lekelenmedir (tedmiye-i beyzâ). Şüphe yok ki bu hıyâru'l-meclis hadisi Mâlik'e ulaşmıştır.

فَقَدْ رَوَى فِي الْمُوَطَّأِ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ; أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الْمُتَبَايِعَانِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْخِيَارِ عَلَى صَاحِبِهِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا إِلَّا بَيْعَ الْخِيَارِ» .

Nitekim o el-Muvatta'da Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet etmiştir ki; Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: "Alışveriş yapan iki taraf, muhayyerlik şartı ile yapılan satış müstesna, birbirlerinden ayrılmadıkça her biri diğeri üzerinde muhayyerdir (cayma hakkına sahiptir)."

قَالَ مَالِكٌ: وَلَيْسَ لِهَذَا عِنْدَنَا حَدٌّ مَعْرُوفٌ، وَلَا أَمْرٌ مَعْمُولٌ بِهِ فِيهِ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Mâlik demiştir ki: "Bunun bizim yanımızda bilinen bir sınırı ve bu hususta amel edilen bir uygulama yoktur." Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.

مَعَ أَنَّ مَالِكًا لَمْ يَعْمَلْ بِهَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: وَأَشَارَ فِي الْمُوَطَّأِ إِلَى بَعْضِ الْأَسْبَابِ الَّتِي مَنَعَتْهُ مِنَ الْعَمَلِ بِهِ فِي قَوْلِهِ: وَلَيْسَ لِهَذَا عِنْدَنَا حَدٌّ مَعْرُوفٌ وَلَا أَمْرٌ مَعْمُولٌ بِهِ فِيهِ، لِأَنَّ خِيَارَ الْمَجْلِسِ لَمْ يُحَدَّدْ بِحَدٍّ مَعْرُوفٍ.

Bununla birlikte Mâlik bu sahih hadisle amel etmemiş ve: "Bunun bizim yanımızda bilinen bir sınırı ve bu hususta amel edilen bir uygulama yoktur" sözünde kendisini onunla amel etmekten alıkoyan bazı sebeplere el-Muvatta'da işaret etmiştir; zira meclis muhayyerliği bilinen bir sınırla sınırlandırılmamıştır.

فَصَارَ الْقَوْلُ بِهِ مَانِعًا مِنِ انْعِقَادِ الْبَيْعِ إِلَى حَدٍّ غَيْرِ مَعْرُوفٍ.

Böylece onu kabul etmek, belirsiz bir sınıra kadar akdin kurulmasına engel olmuştur.

وَقَدْ يَكُونُ الْمُتَعَاقِدَانِ فِي سَفِينَةٍ فِي الْبَحْرِ لَا يُمْكِنُهُمُ التَّفَرُّقُ بِالْأَبْدَانِ، وَقَدْ يَكُونَانِ مَسْجُونَيْنِ فِي مَحَلٍّ لَا يُمْكِنُهُمَا التَّفَرُّقُ فِيهِ.

Zira akit yapan iki taraf denizde bir gemide olup bedenleriyle birbirlerinden ayrılmaları mümkün olmayabilir veya bir mekânda hapsedilmiş olup orada birbirlerinden ayrılmaları mümkün olmayabilir.

وَقَدْ حَمَلَ مَالِكٌ التَّفَرُّقَ الْمَذْكُورَ فِي الْحَدِيثِ عَلَى التَّفَرُّقِ فِي الْكَلَامِ، وَصِيغَةِ الْعَقْدِ، قَالَ: وَقَدْ أُطْلِقَ التَّفَرُّقُ عَلَى التَّفَرُّقِ فِي الْكَلَامِ دُونَ الْأَبْدَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ [٤ \ ١٣٠] ، فَالتَّفَرُّقُ فِي الْآيَةِ إِنَّمَا هُوَ بِالتَّكَلُّمِ بِصِيغَةِ الطَّلَاقِ لَا بِالْأَبْدَانِ.

Mâlik hadiste zikredilen teferruku (ayrılmayı), sözdeki ve akit sîgasındaki ayrılmaya hamletmiştir. [Mâlik] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: "Eğer [karı koca] ayrılırlarsa, Allah her birini genişliğiyle [nimetleriyle] zengin kılar" [4/130] kavlinde teferruk, bedenlerin değil sözün ayrılması anlamında mutlak olarak kullanılmıştır. Zira ayetteki ayrılma bedenlerle değil, ancak talak sîgasını telaffuz etmekle olur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ [٩٨ \ ٤] ، فَالتَّفَرُّقُ فِي الْآيَةِ تَفَرُّقٌ بِالْكَلَامِ وَالِاعْتِقَادِ، فَلَا يُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ بِالْأَبْدَانِ.

Allah Teâlâ'nın: "Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler" [98/4] kavlinde de böyledir. Ayetteki teferruk (ayrılma), söz ve inanç bakımından bir ayrılmadır; dolayısıyla bunun bedenlerle olması şart değildir.

وَحُجَجُ مَنِ احْتَجَّ لِمَالِكٍ فِي عَدَمِ أَخْذِهِ بِحَدِيثِ خِيَارِ الْمَجْلِسِ هَذَا كَثِيرَةٌ مَعْرُوفَةٌ.

Bu meclis muhayyerliği hadisini almaması hususunda Mâlik lehine delil getirenlerin delilleri çok ve meşhurdur.

مِنْهَا مَا هُوَ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ [٢ \ ٢٨٢] ، وَقَوْلِهِ: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [٥ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ [٤ \ ٢٩] .

Bunlardan bir kısmı Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerdedir; Allah Teâlâ'nın: "Alışveriş yaptığınızda şahit tutun" [2/282], "Akitleri yerine getirin" [5/1] ve "Ancak aranızda karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır" [4/29] kavilleri gibi.