وَمِنْهَا مَا هُوَ بِغَيْرِ ذَلِكَ، وَلَيْسَ غَرَضُنَا هُنَا بَسْطُ الْحُجَجِ وَمُنَاقَشَتُهَا، وَإِنَّمَا غَرَضُنَا الْمِثَالُ ; لِأَنَّ الْإِمَامَ قَدْ يَتْرُكُ نَصًّا بَلَغَهُ لِاعْتِقَادِ أَنَّ مَا تُرِكَ مِنْ أَجْلِهِ النَّصُّ أَرْجَحُ مِنْ نَفْسِ النَّصِّ، وَأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِ مُرَاعَاةُ الْمَخْرَجِ وَالنَّجَاةِ لِنَفْسِهِ فَيَنْظُرُ فِي الْأَدِلَّةِ، وَيَعْمَلُ بِأَقْوَاهَا وَأَقْرَبِهَا إِلَى رَضَا اللَّهِ.
Bunlardan bir kısmı da bunun dışındaki hususlardadır. Bizim buradaki gayemiz delilleri uzun uzadıya serdetmek ve onları tartışmak değildir; bilakis maksadımız [yalnızca] örnek vermektir. Zira imam, kendisine ulaşan bir nassı, o nassın kendisi sebebiyle terk edildiği şeyin bizzat nasstan daha racih olduğuna inandığı için terk edebilir. Müslümanın üzerine düşen ise kendi nefsi için bir çıkış yolu ve kurtuluş gözetip delilleri incelemek, delillerin en kuvvetlisi ve Allah'ın rızasına en yakın olanıyla amel etmektir.
كَمَا حَلَفَ عَبْدُ الْحَمِيدِ الصَّائِغُ بِالْمَشْيِ إِلَى مَكَّةَ، لَا يُفْتِي بِقَوْلِ مَالِكٍ فِي هَذَا.
Nitekim Abdülhamîd es-Sâiğ, bu konuda Mâlik'in kavliyle fetva vermeyeceğine dair Mekke'ye [yaya] yürümek üzere yemin etmiştir.
مَعَ أَنَّهُ عَالِمٌ مَالِكِيٌّ، لِأَنَّهُ رَأَى الْأَدِلَّةَ وَاضِحَةً وُضُوحًا لَا لَبْسَ فِيهِ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّفَرُّقِ التَّفَرُّقُ بِالْأَبْدَانِ.
Kendisi Mâlikî bir âlim olmasına rağmen, teferruk ile kastedilenin bedenlerin ayrılması olduğuna dair delilleri hiçbir şüpheye yer bırakmayacak derecede açık gördüğü için [böyle yapmıştır].
وَقَدْ صَرَّحَ بِذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ رَاوِي الْحَدِيثِ، وَلَمْ يُعْلَمْ لَهُمْ مُخَالِفٌ مِنَ الصَّحَابَةِ.
Hadisi rivayet eden İbn Ömer'in de aralarında bulunduğu bir grup sahabî bunu açıkça ifade etmiş ve sahabeden onlara muhalif bir kimse bilinmemiştir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُنْصِفَ إِذَا تَأَمَّلَ تَأَمُّلًا صَادِقًا خَالِيًا مِنَ التَّعَصُّبِ عَرَفَ أَنَّ الْحَقَّ هُوَ ثُبُوتُ خِيَارِ الْمَجْلِسِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّفَرُّقِ التَّفَرُّقُ فِي الْأَبْدَانِ لَا بِالْكَلَامِ ; لِأَنَّ مَعْنَى التَّفَرُّقِ بِالْكَلَامِ هُوَ حُصُولُ الْإِيجَابِ مِنَ الْبَائِعِ وَالْقَبُولِ مِنَ الْمُشْتَرِي.
Şüphe yok ki insaf sahibi bir kimse, taassuptan uzak, dürüst bir teemmülle düşündüğünde, hakkın meclis muhayyerliğinin sabit olması olduğunu ve teferruk ile kastedilenin sözle değil bedenlerle ayrılma olduğunu anlar; zira sözle ayrılmanın anlamı, satıcıdan icabın, alıcıdan ise kabulün gerçekleşmesidir.
وَكُلُّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ أَنَّ الْخِيَارَ حَاصِلٌ لِكُلٍّ مِنَ الْبَائِعِ وَالْمُشْتَرِي ضَرُورَةً قَبْلَ حُصُولِ الْإِيجَابِ وَالْقَبُولِ، فَحَمْلُ كَلَامِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى هَذَا حَمْلٌ لَهُ عَلَى تَحْصِيلِ حَاصِلٍ، وَهُوَ كَمَا تَرَى.
Her akıl sahibi bilir ki icap ve kabul gerçekleşmeden önce hem satıcı hem de alıcı için muhayyerlik zaten zorunlu olarak vardır. Dolayısıyla Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözünü bu anlama hamletmek, onu tahsil-i hâsıla (zaten var olan bir şeyi elde etmeye) hamletmek olur ki bu da gördüğün gibi [isabetsizdir].
مَعَ أَنَّ حَمْلَ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى يَسْتَلْزِمُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُتَبَايِعَيْنِ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَسَاوِمَانِ ; لِأَنَّهُ لَا يَصْدُقُ عَلَيْهِمَا اسْمُ الْمُتَبَايِعَيْنِ حَقِيقَةً إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ الْإِيجَابِ وَالْقَبُولِ.
Bununla birlikte sözü bu manaya hamletmek, hadisteki mütebâyiân (alışveriş yapan iki taraf) ifadesinden maksadın pazarlık yapan kimseler olmasını gerektirir; zira onların üzerine hakiki anlamda mütebâyiân ismi ancak icap ve kabul gerçekleştikten sonra doğru olur.
وَحَمْلُ الْمُتَبَايِعَيْنِ فِي كَلَامِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْمُتَسَاوِمَيْنِ اللَّذَيْنِ لَمْ يَنْعَقِدْ بَيْنَهُمَا بَيْعٌ خِلَافُ الظَّاهِرِ أَيْضًا كَمَا تَرَى.
Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözündeki mütebâyiân ifadesini, aralarında akit henüz kurulmamış olan pazarlık eden iki kişiye hamletmek de gördüğün gibi zahire aykırıdır.
وَأَمَّا كَوْنُ الْقَمْحِ وَالشَّعِيرِ جِنْسًا وَاحِدًا، فَقَدِ اسْتَدَلَّ لَهُ مَالِكٌ بِبَعْضِ الْآثَارِ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ مَرْفُوعٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ.
Buğday ile arpanın tek bir cins olmasına gelince; Mâlik buna, içinde Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû hiçbir şey bulunmayan birtakım eserlerle delil getirmiştir.
قَالَ فِي الْمُوَطَّأِ: إِنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ قَالَ: فَنِيَ عَلَفُ حِمَارِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ فَقَالَ لِغُلَامِهِ: خُذْ مِنْ حِنْطَةِ أَهْلِكَ فَابْتَعْ بِهَا شَعِيرًا، وَلَا تَأْخُذْ إِلَّا مِثْلَهُ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
el-Muvatta'da şöyle demiştir: Kendisine ulaştığına göre Süleyman b. Yesâr şöyle demiştir: Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın eşeğinin yemi bitti, bunun üzerine kölesine: "Ailenden buğday al, onunla arpa satın al ve ancak misliyle [aynı miktarda] al" dedi. Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.
وَفِي الْمُوَطَّأِ أَيْضًا عَنْ نَافِعٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْأَسْوَدَ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ فَنِيَ عَلَفُ دَابَّتِهِ، فَقَالَ لِغُلَامِهِ: خُذْ مِنْ حِنْطَةِ أَهْلَكَ فَابْتَعْ بِهَا شَعِيرًا وَلَا تَأْخُذْ إِلَّا مِثْلَهُ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Yine el-Muvatta'da Nâfi'den, o da Süleyman b. Yesâr'dan rivayet edildiğine göre o, Abdurrahman b. el-Esved b. Abdiyegûs'un binek hayvanının yeminin bittiğini, bunun üzerine kölesine: "Ailenden buğday al, onunla arpa satın al ve ancak misliyle [aynı miktarda] al" dediğini haber vermiştir. Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.
وَفِي الْمُوَطَّأِ أَيْضًا: أَنَّ مَالِكًا بَلَغَهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مُعَيْقِيبٍ الدَّوْسِيِّ مِثْلَ
Yine el-Muvatta'da: Mâlik'e, Kâsım b. Muhammed'den, o da İbn Muaykîb ed-Devsî'den bunun bir benzerinin
ذَلِكَ. قَالَ مَالِكٌ: وَهُوَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
ulaştığı [yer almaktadır]. Mâlik şöyle demiştir: Bizim yanımızdaki uygulama da böyledir. Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.
فَهَذِهِ الْآثَارُ هِيَ عُمْدَةُ مَالِكٍ ﵀ فِي كَوْنِ الْقَمْحِ وَالشَّعِيرِ جِنْسًا وَاحِدًا، وَعَضَّدَ ذَلِكَ بِتَقَارُبِ مَنْفَعَتِهِمَا.
İşte bu eserler, Mâlik'in (rahimehullâh) buğday ile arpanın tek bir cins olması hususundaki dayanağıdır ve bunu ikisinin menfaatinin birbirine yakın olmasıyla da desteklemiştir.
وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ الْقَمْحَ وَالشَّعِيرَ جِنْسَانِ، كَمَا جَاءَتْ بِذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا تَصِحُّ مُعَارَضَتُهَا الْبَتَّةَ بِمِثْلِ هَذِهِ الْآثَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَمَّنْ ذَكَرَ.
Şüphe götürmeyen tahkik ise Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen sahih hadislerin beyan ettiği üzere buğday ve arpanın iki ayrı cins olduğudur. Zikredilen kimselerden rivayet edilen bu tür eserlerle o [hadislere] karşı çıkılması kesinlikle sahih olmaz.
وَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «التَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْحِنْطَةُ بِالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلًا بِمِثْلٍ يَدًا بِيَدٍ فَمَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى إِلَّا مَا اخْتَلَفَتْ أَلْوَانُهُ» انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Müslim Sahih'inde Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir ki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Hurma hurmayla, buğday buğdayla, arpa arpayla ve tuz tuzla misli misline, peşin peşinedir. Kim artırır veya artırılmasını isterse şüphesiz faiz yapmış olur; renkleri (türleri) farklı olanlar müstesnadır.» Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.
وَهُوَ صَرِيحٌ بِأَنَّ الْقَمْحَ وَالشَّعِيرَ جِنْسَانِ مُخْتَلِفَانِ، كَاخْتِلَافِهِمَا مَعَ التَّمْرِ وَالْمِلْحِ، وَأَنَّ التَّفَاضُلَ جَائِزٌ مَعَ اخْتِلَافِ الْجِنْسِ إِنْ كَانَ يَدًا بِيَدِ، وَرَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ، يَدًا بِيَدٍ» انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Bu [hadis], buğday ile arpanın, hurma ile tuzun birbirinden farklı oluşu gibi iki farklı cins olduğuna ve cins farklı olduğunda peşin olması kaydıyla fazlalığın caiz olduğuna açık bir nastır. Müslim Sahih'inde ve İmam Ahmed, Ubâde b. es-Sâmit'ten, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Altın altınla, gümüş gümüşle, buğday buğdayla, arpa arpayla, hurma hurmayla, tuz tuzla misli misline, birbirine eşit ve peşin peşinedir.» Lafzıyla ondan [aktarılan kısım] sona erdi.
وَلِلنَّسَائِيِّ وَابْنِ مَاجَهْ وَأَبِي دَاوُدَ نَحْوُهُ، وَفِي آخِرِهِ: وَأَمَرَنَا أَنْ نَبِيعَ الْبُرَّ بِالشَّعِيرِ وَالشَّعِيرَ بِالْبُرِّ يَدًا بِيَدٍ كَيْفَ شِئْنَا.
Nesâî, İbn Mâce ve Ebû Dâvûd'da da bunun bir benzeri yer almış olup sonunda: «Bize, buğdayı arpayla, arpayı da buğdayla peşin olmak şartıyla dilediğimiz gibi satmamızı emretti» [ifadesi vardır].
قَالَ الْمَجْدُ فِي الْمُنْتَقَى لَمَّا سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ - مَا نَصُّهُ: وَهُوَ صَرِيحٌ فِي كَوْنِ الْبُرِّ وَالشَّعِيرِ جِنْسَيْنِ، وَمَا قَالَهُ صَحِيحٌ كَمَا تَرَى.
Mecd [İbn Teymiyye], el-Müntekâ'da bu hadisi naklettiğinde -bizzat kendi lafzıyla- şöyle demiştir: "Bu, buğday ile arpanın iki ayrı cins olduğuna dair açıktır." Onun söylediği de gördüğün gibi doğrudur.
وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَالْمَقْصُودُ هُنَا بَيَانُ صَرَاحَةِ الْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي أَنَّ الْقَمْحَ وَالشَّعِيرَ جِنْسَانِ لَا جِنْسٌ وَاحِدٌ، وَأَنَّهُمَا لَا يَجُوزُ تَرْكُ الْعَمَلِ بِهَا مَعَ صِحَّتِهَا وَوُضُوحِهَا، وَلَا أَنْ يُقَدَّمَ عَلَيْهَا أَثَرٌ مَوْقُوفٌ عَلَى سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَلَا أَثَرٌ مَوْقُوفٌ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ، وَلَا أَثَرٌ مَوْقُوفٌ عَلَى ابْنِ مُعَيْقِيبٍ.
Bu minvaldeki hadisler çoktur ve bunların bir kısmını Bakara Suresi'nde önceden takdim etmiştik. Buradaki maksat, Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olan hadislerin, buğday ile arpanın tek bir cins değil iki ayrı cins olduğu hususundaki açıklığını ve sıhhatleri ile açıklıklarına rağmen onlarla amel etmenin terk edilmesinin, Sa'd b. Ebî Vakkâs'a mevkuf bir eserin veya Abdurrahman b. el-Esved b. Abdiyegûs'a mevkuf bir eserin veyahut İbn Muaykîb'e mevkuf bir eserin onlara takdim edilmesinin caiz olmadığını beyan etmektir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ الِاسْتِدْلَالُ لِكَوْنِ الْقَمْحِ وَالشَّعِيرِ جِنْسًا وَاحِدًا بِحَدِيثِ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الثَّابِتِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، قَالَ: كُنْتُ أَسْمَعُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ» الْحَدِيثَ، وَذَلِكَ لِأَمْرَيْنِ:
Bil ki, Müslim'in Sahih'inde ve diğer kaynaklarda sabit olan Ma'mer b. Abdillâh hadisiyle buğday ile arpanın tek bir cins olduğuna delil getirmek iki sebepten ötürü sahih olmaz; o şöyle demiştir: Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Yiyecek yiyecekle misli mislinedir» buyurduğunu işitirdim...
أَحَدُهُمَا أَنَّ مَعْمَرًا الْمَذْكُورَ قَالَ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ: وَكَانَ طَعَامُهُمْ يَوْمَئِذٍ الشَّعِيرَ، فَقَدْ عَيَّنَ أَنَّ عُرْفَهُمُ الْمُقَارِنَ لِلْخِطَابِ يُخَصِّصُ الطَّعَامَ الْمَذْكُورَ بِالشَّعِيرِ.
Birincisi: Adı geçen Ma'mer, hadisin sonunda: "O gün onların yiyeceği arpaydı" demiş ve hitaba mukarin (eşlik eden) örflerinin, zikredilen taamı arpa ile tahsis ettiğini bizzat belirlemiştir.
وَالْمُقَرَّرُ فِي أُصُولِ مَالِكٍ: أَنَّ الْعُرْفَ الْمُقَارِنَ لِلْخِطَابِ مِنَ الْمُخَصِّصَاتِ الْمُنْفَصِلَةِ الَّتِي يُخَصَّصُ بِهَا الْعَامُ قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ فِي ذَلِكَ:
Mâlik'in usulünde yerleşmiş olan kural şudur: Hitaba mukarin olan örf, kendisiyle umumun tahsis edildiği munfasıl muhassıslardandır. Merâkı's-Suûd'da bu hususta şöyle demiştir:
وَالْعُرْفُ حَيْثُ قَارَنَ الْخِطَابَا ... وَدَعْ ضَمِيرَ الْبَعْضِ وَالْأَسْبَابَا
Örf hitaba mukarin olduğu yerde... bir kısmın zamirini ve sebepleri bırak.
الْأَمْرُ الثَّانِي: إِنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ عَلَى فَرْضِ اعْتِبَارِ عُمُومِهِ، وَعَدَمِ تَخْصِيصِهِ بِالْعُرْفِ الْمَذْكُورِ، يَقْتَضِي أَنَّ الطَّعَامَ كُلَّهُ جِنْسٌ وَاحِدٌ فَيَدْخُلُ التَّمْرُ وَالْمِلْحُ لِصِدْقِ الطَّعَامِ عَلَيْهِمَا، وَهَذَا لَا قَائِلَ بِهِ كَمَا تَرَى.
İkinci mesele: Zikredilen hadisle -umumunun muteber olduğu ve mezkûr örfle tahsis edilmediği farz edilse bile- delil getirmek, bütün yiyeceklerin tek bir cins olmasını iktiza eder; dolayısıyla üzerlerine taam (yiyecek) ismi doğru olduğu için hurma ve tuz da buna dâhil olur ki gördüğün gibi bunu hiçbir kimse söylememiştir.
فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِمَامَ مَالِكًا ﵀ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، لَمْ تَبْلُغْهُمْ هَذِهِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْمُصَرِّحَةُ، بِأَنَّ الْقَمْحَ وَالشَّعِيرَ وَالتَّمْرَ وَالْمِلْحَ أَجْنَاسٌ.
Aşikâr olan şudur ki, İmam Mâlik'e (rahimehullâh) ve ilim ehlinden ona muvafakat edenlere; buğday, arpa, hurma ve tuzun [farklı] cinsler olduğunu açıkça belirten bu sahih hadisler ulaşmamıştır.
وَأَنَّ الْقَمْحَ يُبَاعُ بِالشَّعِيرِ كَيْفَ شَاءَ الْمُتَبَايِعَانِ إِنْ كَانَ يَدًا بِيَدٍ.
Ve peşin olması durumunda, alışveriş yapan iki tarafın dilediği gibi buğdayı arpa karşılığında satabileceği [hükmü onlara ulaşmamıştır].
وَأَمَّا التَّدْمِيَةُ الْبَيْضَاءُ فَقَوْلُ مَالِكٍ فِيهَا يُظْهِرُ لَنَا قُوَّتَهُ وَاتِّجَاهَهُ، وَإِنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ بَعْضَ أَصْحَابِهِ وَأَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Beyaz tedmiyeye gelince; Mâlik'in bu konudaki sözü, her ne kadar bu hususta ashabından bazılarına ve ilim ehlinin çoğuna muhalif kalmış olsa da, bize göre kuvvetini ve tutarlılığını göstermektedir.
وَقَدْ بَيَّنَ وَجْهَ قَوْلِ مَالِكٍ فِيهَا ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ وَغَيْرُهُمَا.
Mâlik'in bu konudaki kavlinin yönünü İbn Abdilberr, İbnü'l-Arabî ve diğerleri açıklamışlardır.
وَالْمَسَائِلُ الَّتِي قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ مَالِكًا خَالَفَ فِيهَا السُّنَّةَ الْمَعْرُوفَةَ مِنْهَا مَا ذَكَرْنَا.
İlim ehlinden bazılarının Mâlik'in bilinen sünnete muhalefet ettiğini söylediği meselelerden bir kısmı zikrettiklerimizdir.
وَمِنْهَا مَسْأَلَةُ سُجُودِ الشُّكْرِ وَسَجَدَاتُ التِّلَاوَةِ فِي الْمُفَصَّلِ، وَعَدَمُ الْجَهْرِ بِآمِينَ، وَعَدَمُ رَفْعِ الْيَدَيْنِ عِنْدَ الرُّكُوعِ وَالرَّفْعِ مِنْهُ، وَعَدَمُ قَوْلِ الْإِمَامِ: رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ، وَعَدَمُ ضَفْرِ رَأْسِ الْمَرْأَةِ الْمَيِّتَةِ ثَلَاثَ ضَفَائِرَ، وَتَرْكُ السَّجْدَةِ الثَّانِيَةِ فِي الْحَجِّ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْمَسَائِلِ.
Bunlardan bazıları da; şükür secdesi, mufassal [surelerdeki] tilavet secdeleri, âmin kelimesini cehren söylememek, rükûya giderken ve rükûdan kalkarken elleri kaldırmamak, imamın "Rabbena ve leke'l-hamd" dememesi, ölen kadının saçının üç örgü yapılmaması, Hac [suresindeki] ikinci secdenin terk edilmesi ve bu meselelerin dışındaki diğer hususlardır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ بَعْضَ مَا تَرَكَ مَالِكٌ مِنَ النُّصُوصِ قَدْ بَلَغَتْهُ فِيهِ السُّنَّةُ وَلَكِنَّهُ رَأَى غَيْرَهَا أَرْجَحَ مِنْهَا، وَأَنَّ بَعْضَهَا لَمْ يَبْلُغْهُ، وَأَنَّ الْحَقَّ قَدْ يَكُونُ مَعَهُ فِي بَعْضِ الْمَسَائِلِ الَّتِي أُخِذَتْ عَلَيْهِ، وَقَدْ يَكُونُ مَعَ غَيْرِهِ، كَمَا قَالَ مَالِكٌ نَفْسُهُ ﵀: كُلُّ كَلَامٍ فِيهِ مَقْبُولٌ وَمَرْدُودٌ، إِلَّا كَلَامَ صَاحِبِ هَذَا الْقَبْرِ.
Mâlik'in terk ettiği nassların bir kısmında sünnetin kendisine ulaştığını ancak başkasını ondan daha racih gördüğünü, bir kısmının ise kendisine ulaşmadığını ve aleyhine delil getirilen bazı meselelerde hakkın onunla beraber olabileceğini, bazen de başkasıyla olabileceğini daha önce takdim etmiştik; nitekim Mâlik'in kendisi de (rahimehullâh) şöyle demiştir: "Şu kabrin sahibi hariç, herkesin sözü kabul de edilir, reddedilir de."
وَهُوَ تَارَةٌ يُقَدِّمُ دَلِيلَ الْقُرْآنِ الْمُطْلِقَ أَوِ الْعَامَّ عَلَى السُّنَّةِ الَّتِي هِيَ أَخْبَارُ آحَادٍ ; لِأَنَّ
O, bazen Kur'an'ın mutlak veya âm olan delilini, ahad haberler olan sünnetin önüne geçirir; zira
الْقُرْآنَ أَقْوَى سَنَدًا وَإِنْ كَانَتِ السُّنَّةُ أَظْهَرُ دَلَالَةً، وَلِأَجْلِ هَذَا لَمْ يُبِحْ مَيْتَةَ الْجَرَادِ بِدُونِ ذَكَاةٍ ; لِأَنَّهُ يُقَدِّمُ عُمُومَ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [٥ \ ٣] . عَلَى حَدِيثِ: «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ وَدَمَانِ» الْحَدِيثَ، وَقَدَّمَ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً [٧ \ ٥٥] ، عَلَى الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِالْجَهْرِ بِآمِينَ لِأَنَّ التَّأْمِينَ دُعَاءٌ، وَالدُّعَاءُ مَأْمُورٌ بِإِخْفَائِهِ فِي الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ.
sünnet delalet bakımından daha açık olsa da Kur'an senet bakımından daha kuvvetlidir. İşte bu sebeple çekirge ölüsünü boğazlama olmaksızın helal kılmamıştır; zira o, {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Ölmüş hayvan eti size haram kılındı” [5/3] ayetinin umumunu, «Bize iki ölü ve iki kan helal kılındı» hadisine takdim etmektedir. Yine Allah Teâlâ'nın: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” [7/55] kavlinin umumunu âmin kelimesini cehren söylemeye dair varid olan hadislere takdim etmiştir; çünkü âmin demek bir duadır ve adı geçen ayette duanın gizli yapılması emredilmiştir.
فَالْآيَةُ أَقْوَى سَنَدًا وَأَحَادِيثُ الْجَهْرِ بِالتَّأْمِينِ أَظْهَرُ دَلَالَةً فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ يُقَدِّمُونَ السُّنَّةَ فِي نَحْوِ هَذَا.
Ayet senetçe daha kuvvetli, âmin'i cehren söyleme hadisleri ise ihtilaf mahallinde delaletçe daha açıktır. Bilinmektedir ki ilim ehlinin çoğu bu gibi durumlarda sünneti öne geçirir.
وَقَدْ قَدَّمَ مَالِكٌ ﵀ دَلِيلَ الْقُرْآنِ فِيمَا ذَكَرْنَا كَمَا قَدَّمَهُ أَيْضًا فِي الثَّانِيَةِ مِنْ سَجْدَتَيِ الْحَجِّ لِأَنَّ نَصَّ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِيهَا كَالصَّرِيحِ فِي أَنَّ الْمُرَادَ سُجُودُ الصَّلَاةِ، لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِيهَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ [٢٢ \ ٧٧] ، فَذِكْرُ الرُّكُوعِ مَعَ السُّجُودِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ سُجُودُ الصَّلَاةِ.
Mâlik (rahimehullâh) zikrettiğimiz konularda Kur'an'ın delilini öne geçirdiği gibi, Hac [suresinin] iki secdesinden ikincisinde de öne geçirmiştir; zira o konudaki kerim ayetin nassı, kastedilenin namaz secdesi olduğu hususunda adeta sarihtir. Çünkü Allah orada şöyle buyurmaktadır: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ} “Ey iman edenler! Rükû edin, secdeye varın ve Rabbinize kulluk edin” [22/77]. Rükûnun secde ile birlikte zikredilmesi, maksadın namaz secdesi olduğuna delalet eder.
وَالْأَمْرُ بِالصَّلَاةِ فِي الْقُرْآنِ لَا يَسْتَلْزِمُ سُجُودَ التِّلَاوَةِ كَقَوْلِهِ: فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ [١٠٨ \ ٢] .
Kur'an'da namazın emredilmesi ise tilavet secdesini gerektirmez; nitekim O'nun: {فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ} “Öyleyse Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” [108/2] kavlinde olduğu gibidir.
وَلِذَلِكَ لَا يَسْجُدُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ الْحِجْرِ: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ [١٥ \ ٩٨] .
Bundan dolayı Hicr'in sonundaki Allah Teâlâ'nın: {فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ} “Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol” [15/98] kavlinde secde yapılmaz.
قَالُوا: لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ أَيْ: صَلِّ لِرَبِّكَ مُتَلَبِّسًا بِحَمْدِهِ، وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ فِي صَلَاتِكَ.
Şöyle demişlerdir: Zira O'nun: {فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} kavlinin anlamı; "O'nun hamdiyle hemhal olarak Rabbin için namaz kıl ve namazında secde edenlerden ol" demektir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي ثَانِيَةِ الْحَجِّ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا الْآيَةَ [٢٢ \ ٧٧] أَصْرَحُ فِي إِرَادَةِ سُجُودِ الصَّلَاةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ.
Şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın Hac'cın ikinci [secde] yerindeki: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا} “Ey iman edenler! Rükû edin...” [22/77] ayeti, namaz secdesinin kastedildiği hususunda, Allah Teâlâ'nın: {فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ} “Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol” kavlinden daha sarihtir.
ثُمَّ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ فَإِنَّنَا نُكَرِّرُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ ﵏ لَا يَلْحَقُهُمْ نَقْصٌ وَلَا عَيْبٌ فِيمَا أُخِذَ عَلَيْهِمْ ; لِأَنَّهُمْ ﵏ بَذَلُوا وُسْعَهُمْ فِي تَعَلُّمِ مَا جَاءَ عَنِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ ثُمَّ اجْتَهَدُوا بِحَسَبِ طَاقَتِهِمْ، فَالْمُصِيبُ مِنْهُمْ لَهُ أَجْرُ اجْتِهَادِهِ وَإِصَابَتِهِ، وَالْمُخْطِئُ مِنْهُمْ مَأْجُورٌ فِي اجْتِهَادِهِ مَعْذُورٌ فِي خَطَئِهِ، وَلَا يَسَعُنَا هُنَا مُنَاقَشَةُ الْأَدِلَّةِ فِيمَا أُخِذَ عَلَيْهِمْ ﵏، وَإِنَّمَا قَصَدْنَا مَعَ الِاعْتِرَافِ بِعِظَمِ مَنْزِلَتِهِمْ أَنْ نُبَيِّنَ أَنَّ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ
Bütün bunlardan sonra tekrar ifade ederiz ki; aleyhlerine tenkit getirilen hususlarda imamlara (rahimehumullâh) hiçbir eksiklik ve kusur terettüp etmez; zira onlar (rahimehumullâh) Allah'tan Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) diliyle geleni öğrenmek için var güçlerini sarf etmiş, sonra da güçleri nispetinde içtihat etmişlerdir. Onlardan isabet eden kimse için hem içtihadının hem de isabetinin ecri vardır; hata eden ise içtihadında ecir almış, hatasında da mazur görülmüştür. Burada onların (rahimehumullâh) aleyhine dile getirilen hususlardaki delilleri tartışmaya imkânımız yoktur; bizim maksadımız, onların yüce mertebelerini itiraf etmekle birlikte Allah'ın Kitabı'nın ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem)
رَسُولِهِ ﷺ يَجِبُ تَقْدِيمُهُمَا عَلَى أَقْوَالِهِمْ، لِأَنَّهُمْ غَيْرُ مَعْصُومِينَ مِنَ الْخَطَأِ، وَأَنَّ مَذَاهِبَهُمُ الْمُدَوَّنَةَ لَا يَصِحُّ وَلَا يَجُوزُ الِاسْتِغْنَاءُ بِهَا عَنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ وَأَنَّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ قَادِرٍ عَلَى التَّعْلِيمِ أَنْ يَتَعَلَّمَ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ، وَمَعْرِفَةُ مَذَاهِبِ الْأَئِمَّةِ تُعِينُهُ عَلَى ذَلِكَ، وَالنَّظَرُ فِيمَا اسْتَدَلَّ بِهِ كُلٌّ مِنْهُمْ يُعِينُهُ عَلَى مَعْرِفَةِ أَرْجَحِ الْأَقْوَالِ وَأَقْرَبِهَا إِلَى رِضَا اللَّهِ.
sünnetinin onların görüşlerine takdim edilmesinin vacip olduğunu, zira onların hatadan masum olmadıklarını; tedvin edilmiş mezheplerinin, Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetine ihtiyaç bırakmayacak şekilde tutulmasının sahih ve caiz olmadığını ve öğrenmeye gücü yeten her Müslümana Kitap ve Sünnet'i öğrenmenin gerekli olduğunu açıklamaktır. İmamların mezheplerini bilmek kişiye bu konuda yardımcı olur; her birinin neyle delil getirdiğine bakmak ise en racih ve Allah'ın rızasına en yakın görüşleri bilmesinde ona yardımcı olur.
وَكَذَلِكَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ رَحِمَهُمَا اللَّهُ، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَا يَخْلُو مِنْ شَيْءٍ قَدْ أُخِذَ عَلَيْهِ، وَمُرَادُنَا هُنَا التَّمْثِيلُ لِذَلِكَ، وَأَنَّ الْوَحْيَ مُقَدَّمٌ عَلَى أَقْوَالِهِمْ جَمِيعًا، وَلَيْسَ قَصْدُنَا الْإِكْثَارُ مِنْ ذَلِكَ.
Aynı şekilde Şâfiî ve Ahmed de (rahimehumallâh) böyledir; zira onların her birinde de aleyhine tenkit getirilen bir husus bulunur. Bizim buradaki maksadımız buna örnek vermek ve vahyin hepsinin sözünden önce geldiğini belirtmektir, yoksa gayemiz bunları çoğaltmak değildir.
وَهَذِهِ أَمْثِلَةٌ بِالْمَطْلُوبِ وَكَانَ الشَّيْخُ ﵀ أَرْجَأَ إِيرَادَهَا فَنَذْكُرُهَا عَلَى مَا هُوَ ظَاهِرٌ مِنَ الْمَذْهَبَيْنِ وَنَرْجُو أَنْ تَكُونَ مُوَافِقَةً لِمَا أَرَادَ. وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
İstenen hususa dair örnekler bunlardır. Şeyh (rahimehullâh) bunları aktarmayı ertelemişti; biz de iki mezhepte zahir olana göre bunları zikrediyoruz ve onun muradına uygun olmasını umuyoruz. Muvaffakiyet Allah'tandır.
فَمِمَّا هُوَ فِي مَذْهَبِ أَحْمَدَ ﵀ صَوْمُ يَوْمِ الشَّكِّ وَهُوَ يَوْمُ الثَّلَاثِينَ مِنَ الشَّعْبَانِ حِينَمَا يُشَكُّ فِيهِ هَلْ هُوَ تَمَامُ شَعْبَانَ أَوْ أَوَّلُ رَمَضَانَ. وَذَلِكَ حِينَمَا تَكُونُ السَّمَاءُ مُغَيِّمَةً خَشْيَةَ أَنْ يَظْهَرَ الْهِلَالُ خَلْفَ الْغَيْمِ أَوِ الْقَتَرِ.
Ahmed'in (rahimehullâh) mezhebinde yer alan hususlardan biri, şabanın tamamlanması mı yoksa ramazanın ilki mi olduğunda şüpheye düşüldüğü vakit şüphe günü olan şabanın otuzuncu gününün orucudur. Bu da bulutun veya tozun arkasında hilalin belirmiş olmasından korkulduğu için gökyüzünün bulutlu olduğu zamandır.
وَلَا يَكُونُ يَوْمَ شَكٍّ إِذَا كَانَتِ السَّمَاءُ صَحْوًا لِأَنَّهُ إِذَا رُئِيَ الْهِلَالُ فَهُوَ مِنْ رَمَضَانَ وَإِلَّا فَهُوَ مِنْ شَعْبَانَ.
Gökyüzü açık olduğunda şüphe günü olmaz; çünkü hilal görülürse ramazandandır, aksi takdirde şabandandır.
فَمَذْهَبُ أَحْمَدَ هُوَ صَوْمُ هَذَا الْيَوْمِ الْمَشْكُوكِ فِيهِ احْتِيَاطًا لِرَمَضَانَ، وَهُوَ نَصُّ الْمَعْنَى إِلَّا أَنَّهُ ذُكِرَ عَنْ أَحْمَدَ رِوَايَاتٌ أُخَرُ. وَلَكِنَّ صَوْمَهُ هُوَ الْمُقَدَّمُ فِي الْمَذْهَبِ. وَلَكِنَّهُ مُخَالِفٌ لِصَرِيحِ النَّصِّ فِي قَوْلِهِ ﷺ فِي ذَلِكَ: «مَنْ صَامَ الْيَوْمَ الَّذِي يَشُكُّ فِيهِ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ» ﷺ.
Ahmed'in mezhebi, ramazan için ihtiyat olsun diye şüphe edilen bu günün oruç tutulmasıdır ve mananın nassı da budur; ancak Ahmed'den başka rivayetler de zikredilmiştir. Fakat mezhepte öne çıkan görüş onun tutulmasıdır. Ne var ki bu, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu husustaki: «Kim şüphe ettiği günü oruç tutarsa Ebü'l-Kâsım'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) isyan etmiştir» şeklindeki sarih nassına muhaliftir.
قَالَ فِي بُلُوغِ الْمَرَامِ: ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا وَوَصَلَهُ، قَالَ فِي سُبُلِ السَّلَامِ: وَاعْلَمْ أَنَّ يَوْمَ الشَّكِّ هُوَ يَوْمُ الثَّلَاثِينَ مِنْ شَعْبَانَ إِذَا لَمْ يُرَ الْهِلَالُ فِي لَيْلَةٍ بِغَيْمٍ سَاتِرٍ، أَوْ نَحْوِهِ فَيَجُوزُ كَوْنُهُ مِنْ رَمَضَانَ وَكَوْنُهُ مِنْ شَعْبَانَ، وَالْحَدِيثُ وَمَا فِي مَعْنَاهُ يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ صَوْمِهِ. اهـ.
Bulûğu'l-Merâm'da şöyle demiştir: Buhârî bunu ta'likan zikretmiş ve mevsul olarak aktarmıştır. Sübülü's-Selâm'da şöyle demiştir: Bil ki şüphe günü, kapatıcı bir bulut veya benzeri sebebiyle gecesinde hilal görülmediğinde şabanın otuzuncu günüdür; dolayısıyla ramazandan olması da şabandan olması da muhtemeldir. Hadis ve onun manasındaki rivayetler, onun orucunun haram olduğuna delalet eder. (İntihâ).
يَعْنِي بِمَا فِي مَعْنَاهُ قَوْلَهُ ﷺ: «صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدِرُوا لَهُ ثَلَاثِينَ» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَلِمُسْلِمٍ «فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدِرُوا لَهُ ثَلَاثِينَ» وَلِلْبُخَارِيِّ: «فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلَاثِينَ» .
Onun manasındaki rivayetlerle Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Hilali görünce oruç tutun, onu görünce iftar edin (bayram yapın); eğer hava size kapalı olursa onu otuza takdir edin» hadisini kastetmektedir. Müttefekun aleyhtir; Müslim'in rivayetinde «eğer hava size kapalı olursa onu otuza takdir edin», Buhârî'nin rivayetinde ise «sayıyı otuza tamamlayın» [şeklindedir].
وَشُبْهَةُ أَحْمَدَ فِي قَوْلِهِ ﷺ: «فَاقْدِرُوا لَهُ» بِمَعْنَى فَضَيِّقُوا عَلَيْهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ
Ahmed'in [dayandığı] şüphe, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ona takdir edin» kavlindeki [ifadenin], tıpkı Allah Teâlâ'nın kavlinde geçtiği gibi "ona daraltın" manasında olmasıdır...
تَعَالَى: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ [٦٥ \ ٧] ، وَلَكِنَّ هَذَا مُعَارِضٌ لِلنَّصِّ الصَّرِيحِ فِي مَعْنَى «فَاقْدِرُوا لَهُ ثَلَاثِينَ» وَقَوْلِهِ: «فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلَاثِينَ» أَيْ سَوَاءٌ فِي شَعْبَانَ أَوْ فِي تَمَامِ رَمَضَانَ عِنْدَ الْفِطْرِ، وَلَمْ يَقُلْ بِصَوْمِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ إِلَّا أَحْمَدُ ﵀.
... buyruğunda: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ } “Rızkı daraltılmış olan da Allah'ın ona verdiğinden infak etsin” [şeklinde geçtiği gibidir]. Fakat bu, «Onu otuza takdir edin» manasındaki sarih nassa ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Sayıyı otuza tamamlayın» kavline muarızdır; yani gerek şabanda gerekse ramazanın tamamlanmasında bayram vaktinde [aynıdır]. İmamlar arasından onun oruç tutulacağını Ahmed'den (rahimehullâh) başkası söylememiştir.
وَمِمَّا هُوَ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ قَوْلُهُ بِنَقْضِ الْوُضُوءِ مِنْ مُجَرَّدِ لَمْسِ الْمَرْأَةِ الْأَجْنَبِيَّةِ بِدُونِ حَائِلٍ مَعَ مَا جَاءَ عَنْهُ ﷺ فِي أَحَادِيثِ عَائِشَةَ ﵂: «كُنْتُ أَنَامُ مُعْتَرِضَةً فِي الْقِبْلَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَائِمٌ يُصَلِّي فَإِذَا سَجَدَ غَمَزَنِي فِي رِجْلِي فَأَقْبِضُهَا فَإِذَا قَامَ مَدَدْتُهَا» .
Şâfiî'nin benimsediği görüşlerden biri de, Âişe'den (radıyallâhu anhâ) Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında rivayet edilen şu hadislere rağmen yabancı bir kadına engelsizce sadece dokunmanın abdesti bozacağı yönündeki görüşüdür: «Ben kıble istikametinde enlemesine yatardım, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) da ayakta namaz kılardı. Secde edeceği vakit ayağıma dürterdi, ben de onu çekerdim; ayağa kalkınca da uzatırdım.»
وَقَدْ أَجَابُوا عَنْ ذَلِكَ بِاحْتِمَالِ سَتْرِهَا بِحَائِلٍ فَجَاءَ قَوْلُهَا «افْتَقَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقُمْتُ أَطْلُبُهُ وَالْحُجُرَاتُ لَيْسَ فِيهِ آنَذَاكَ السُّرُجُ حَتَّى وَقَعَتْ كَفِّي عَلَى بَطْنِ قَدَمِهِ وَهُوَ سَاجِدٌ يَقُولُ: سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّوحِ، فَقُلْتُ: وَاللَّهِ إِنَّكِ لَفِي وَادٍ وَأَنَا فِي وَادٍ» .
Buna, [Âişe'nin] bir örtü ile örtünmüş olma ihtimaliyle cevap vermişlerdir. Ancak Âişe'nin şu sözü gelmiştir: «Bir gece Resûlullah'ı kaybettim; kalkıp onu aramaya başladım. O vakitler odalarda kandil yoktu. Nihayet elim, secde halindeyken ve: 'Sübbûhun Kuddûsun Rabbü'l-melâiketi ve'r-rûh' (Meleklerin ve Ruh'un Rabbi, bütün noksan sıfatlardan münezzeh ve pek mukaddestir) derken ayağının altına değdi. Ben de: 'Vallahi sen bir vadidesin, ben ise başka bir vadideyim' dedim.»
فَلَمَّا قَامَ لِلرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ ظَنَّتْهُ ذَهَبَ عِنْدَ بَعْضِ نِسَائِهِ فَاغْتَسَلَ ثُمَّ جَاءَ يُصَلِّي عِنْدَهَا فَقَامَتْ وَأَدْخَلَتْ يَدَهَا فِي شَعْرِ رَأْسِهِ تَتَحَسَّسُ هَلِ اغْتَسَلَ أَمْ لَا. إِلَخْ.
İkinci rekâta kalkınca, [Âişe] onun hanımlarından birinin yanına gidip yıkandığını, sonra da gelip kendi yanında namaz kıldığını zannetti. Bunun üzerine kalkıp yıkanıp yıkanmadığını yoklamak için elini saçının arasına soktu... ilâ âhir.
وَلَهُمْ أَجْوِبَةٌ عَلَى كُلِّ ذَلِكَ وَلَكِنَّهَا لَا تَنْهَضُ مَعَ هَذِهِ النُّصُوصِ الصَّرِيحَةِ.
Bütün bunlara karşı onların verdikleri cevaplar vardır; fakat bu sarih nasslar karşısında tutunamazlar.
وَشُبْهَةُ الشَّافِعِيِّ فِي ذَلِكَ فِي مَعْنَى: لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا [٤ \ ٤٣] ، وَلَمْ يَقُلْ بِنَقْضِ الْوُضُوءِ بِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ إِلَّا الشَّافِعِيُّ ﵀.
Şâfiî'nin bu husustaki şüphesi, Allah Teâlâ'nın: { أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } “Yahut biriniz ayakyolundan gelmişse veya kadınlara dokunmuş da su bulamamışsanız teyemmüm edin” kavlindeki «kadınlara dokunmuşsanız» ifadesinin manasındadır. İmamlar arasından bununla abdestin bozulacağını Şâfiî'den (rahimehullâh) başkası söylememiştir.
وَمِمَّا يَنْبَغِي التَّنْبِيهُ عَلَيْهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ أَنَّهُ لَا يَتَأَتَّى مِنْ أَحَدِ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يُخَالِفَ نَصًّا صَرِيحًا مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، بِدُونِ أَنْ تَكُونَ لَدَيْهِ شُبْهَةُ مُعَارَضَةٍ بِنَصٍّ آخَرَ، أَوْ عَدَمِ بُلُوغِ النَّصِّ إِلَيْهِ، أَوْ عَدَمِ صِحَّتِهِ عِنْدَهُ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي هَذَا الْمَقَامِ.
Bu makamda dikkat çekilmesi gereken hususlardan biri şudur: Müslümanların imamlarından hiçbirinin, başka bir nassla muârız olma şüphesi, nassın kendisine ulaşmamış olması, kendi nezdinde sahih olmaması yahut bu makamda bilinen diğer sebepler bulunmaksızın Kitap veya Sünnet'ten sarih bir nassa muhalefet etmesi mümkün değildir.
وَإِنَّمَا أَوْرَدْنَا هَذَيْنَ الْمِثَالَيْنِ تَتِمَّةً لِلْبَحْثِ وَلِمُجَرَّدِ الْمَثَّالِ.
Biz bu iki misali yalnızca bahsi tamamlamak ve sırf örnek kabilinden zikrettik.
التَّنْبِيهُ التَّاسِعُ
DOKUZUNCU UYARI
اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ يَرَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَقْلِيدِ الْإِمَامِ فِي كُلِّ شَيْءٍ بِدَعْوَى أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ بِكِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، وَلَا قَوْلِ أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَلَا التَّابِعَيْنِ، وَلَا أَحَدٍ غَيْرَ ذَلِكَ الْإِمَامِ
Bil ki, Kitap ile, Sünnet ile, sahâbeden veya tâbiînden birinin sözüyle yahut o imamdan başkasıyla delil getirmeye gücünün yetmediği iddiasıyla her şeyde imama taklit etmenin kendisine zorunlu olduğunu düşünen herkesin;
يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَتَنَبَّهَ تَنَبُّهًا تَامًّا لِلْفَرْقِ بَيْنَ أَقْوَالِ ذَلِكَ الْإِمَامِ الَّتِي خَالَهَا حَقًّا، وَبَيْنَ مَا أُلْحِقَ بَعْدَهُ عَلَى قَوَاعِدِ مَذْهَبِهِ، وَمَا زَادَهُ الْمُتَأَخِّرُونَ وَقْتًا بَعْدَ وَقْتٍ مِنْ أَنْوَاعِ الِاسْتِحْسَانِ الَّتِي لَا أَسَاسَ لَهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا فِي سُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ.
o imamın hak zannettiği kendi sözleri ile, onun vefatından sonra mezhebinin kurallarına göre [hükümlere] mülhak kılınan ve müteahhirînin zaman içinde Allah'ın Kitabı'nda ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetinde hiçbir dayanağı olmayan istihsan çeşitlerinden ekledikleri arasındaki farka tam anlamıyla dikkat etmesi vaciptir.
وَلَوْ عَلِمَ الْإِمَامُ بِإِلْحَاقِهِمْ بِمَذْهَبِهِ، لَتَبَرَّأَ مِنْهَا، وَأَنْكَرَ عَلَى مُلْحِقِهَا، فَنِسْبَةُ جَمِيعِ ذَلِكَ لِلْإِمَامِ مِنَ الْبَاطِلِ الْوَاضِحِ.
Şayet imam, onların kendi mezhebine bunları mülhak kıldıklarını bilseydi, kesinlikle bunlardan teberrî eder (uzak durur) ve bunları mülhak kılanları inkâr ederdi. Dolayısıyla bütün bunların imama nispet edilmesi apaçık bir bâtıldır.
وَيَزِيدُهُ بُطْلَانًا نِسْبَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، بِدَعْوَى أَنَّهُ شَرَعَ ذَلِكَ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ، وَنَحْوُ هَذَا كَثِيرٌ فِي الْمُخْتَصَرَاتِ فِي الْمَذَاهِبِ وَكُتُبِ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْهُمْ.
Bunun, Allah'ın bunu Resûlü'nün diliyle meşru kıldığı iddiasıyla Allah'a ve Resûlü'ne nispet edilmesi ise bâtıllığı daha da artırmaktadır. Mezheplerdeki muhtasarlarda ve müteahhirîn ulemanın kitaplarında bunun benzeri pek çoktur.
وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ قَوْلُ خَلِيلٍ الْمَالِكِيِّ فِي مُخْتَصَرِهِ الَّذِي قَالَ فِيهِ مُبَيِّنًا لِمَا بِهِ الْفَتْوَى: كَأَقَلِّ الطُّهْرِ، يَعْنِي أَنَّ أَقَلَّ الطُّهْرِ بَيْنَ الْحَيْضَتَيْنِ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا.
Mâlikî mezhebindeki örneklerinden biri, Mâlikî fakihi Halîl'in fetvaya esas olan hususları açıklarken Muhtasar'ında söylediği: «Temizliğin en azı gibi» sözüdür; yani iki hayız arasındaki en az temizlik süresi on beş gündür.
وَالَّذِينَ يَعْتَقِدُونَ مَذْهَبَ مَالِكٍ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ مَالِكًا يَقُولُ: بِأَنَّ أَقَلَّ الطُّهْرِ بَيْنَ الْحَيْضَتَيْنِ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، وَهَذَا لَمْ يُقِلْهُ مَالِكٌ أَبَدًا وَلَمْ يُفْتِ بِهِ وَلَمْ يَرْوِهِ عَنْهُ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ.
Mâlik mezhebine itikat edenler, Mâlik'in: 'İki hayız arasındaki en az temizlik süresi on beş gündür' dediğine inanırlar. Oysa bunu Mâlik asla söylememiş, bununla fetva vermemiş ve talebelerinden hiçbiri bunu ondan rivayet etmemiştir.
وَالَّذِي كَانَ يَقُولُهُ مَالِكٌ: أَنَّ أَقَلَّ الطُّهْرِ ثَمَانِيَةُ أَيَّامٍ أَوْ عَشَرَةُ أَيَّامٍ، وَهُوَ الَّذِي نَقَلَهُ عَنْهُ أَجِلَّاءُ أَهْلِ مَذْهَبِهِ كَأَبِي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي زَيْدٍ فِي رِسَالَتِهِ ﵀.
Mâlik'in söylediği ise en az temizlik süresinin sekiz gün veya on gün olduğudur. Mezhebinin Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd gibi (rahimehullâh) Risâle'sinde aktaran büyük ulemasının ondan naklettiği de budur.
وَالْقَوْلُ بِأَنَّ أَقَلَّ الطُّهْرِ خَمْسَةَ عَشَرَ هُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْلَمَةَ وَاعْتَمَدَهُ صَاحِبُ التَّلْقِينِ، وَجَعَلَهُ ابْنُ شَاشٍ الْمَشْهُورَ، أَيْ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ.
En az temizliğin on beş gün olduğu görüşü İbn Mesleme'nin görüşüdür; et-Telkîn müellifi bunu esas almış, İbn Şâs da bunu meşhur [görüş], yani Mâlik mezhebinin meşhur görüşü kılmıştır.
مَعَ أَنَّ مَالِكًا لَمْ يَقُلْهُ وَلَمْ يَعْلَمْ بِهِ، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ.
Halbuki Mâlik bunu ne söylemiş ne de bundan haberdar olmuştur. Mâlik mezhebinde ve diğerlerinde bunun gibi örnekler pek çoktur.
وَمِثَالُ اسْتِحْسَانِ الْمُتَأَخِّرِينَ مَا لَمْ يَقُلْهُ الْإِمَامُ مِمَّا لَا شَكَّ أَنَّهُ لَوْ بَلَغَ الْإِمَامَ لَمْ يَقْبَلْهُ قَوْلُ الْحَطَّابِ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ فِي الصَّوْمِ: وَعَاشُورَاءَ وَتَاسُوعَاءَ - مَا نَصُّهُ: قَالَ الشَّيْخُ زَرُّوقٌ فِي شَرْحِ الْقُرْطُبِيَّةِ: صِيَامُ الْمَوْلِدِ كَرِهَهُ بَعْضُ مَنْ قَرُبَ عَصْرُهُ مِمَّنْ صَلُحَ عِلْمُهُ وَوَرَعُهُ.
Müteahhirînin, imama ulaşsaydı kabul etmeyeceğinde şüphe bulunmayan ve imamın söylemediği şeyleri istihsan etmelerine misal, Hattâb'ın, Halîl'in Muhtasar'ındaki oruç bahsinde yer alan: «Âşûrâ ve Tâsûâ» sözünü şerhederken zikrettiği şu ibaredir: Şeyh Zerrûk Şerhu'l-Kurtubiyye'de şöyle demiştir: 'Mevlit günü oruç tutmayı, ilmi ve takvası düzgün olan yakın dönemdeki bazı âlimler mekruh görmüştür.'
قَالَ: إِنَّهُ مِنْ أَعْيَادِ الْمُسْلِمِينَ فَيَنْبَغِي أَلَّا يُصَامَ فِيهِ، وَكَانَ شَيْخُنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُورِيُّ يَذْكُرُ ذَلِكَ كَثِيرًا وَيَسْتَحْسِنُهُ. انْتَهَى.
Demiştir ki: 'O, Müslümanların bayramlarındandır; binaenaleyh onda oruç tutulmamalıdır. Şeyhimiz Ebû Abdillâh el-Kûrî bunu çokça zikreder ve güzel görürdü (istihsan ederdi).' (İntihâ).
قُلْتُ: لَعَلَّهُ يَعْنِي ابْنَ عِبَادٍ. فَقَدْ قَالَ فِي رَسَائِلِهِ الْكُبْرَى مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا الْمَوْلِدُ فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ عِيدٌ مِنْ أَعْيَادِ الْمُسْلِمِينَ وَمَوْسِمٌ مِنْ مَوَاسِمِهِمْ، وَكُلُّ مَا يُفْعَلُ فِيهِ مِمَّا
Derim ki: Muhtemelen İbn Abbâd'ı kastetmektedir. Nitekim o, Resâilü'l-Kübrâ'sında aynen şöyle demiştir: 'Mevlide gelince, bana zahir olan şudur ki o, Müslümanların bayramlarından bir bayram ve mevsimlerinden bir mevsimdir. Onda yapılan ve
يَقْتَضِيهِ وُجُودُ الْفَرَحِ وَالسُّرُورِ بِذَلِكَ الْمَوْلِدِ الْمُبَارَكِ مِنْ إِيقَادِ الشَّمْعِ وَإِمْتَاعِ الْبَصَرِ وَالسَّمْعِ وَالتَّزَيُّنِ بِلُبْسِ فَاخِرِ الثِّيَابِ وَرُكُوبِ فَارِهِ الدَّوَابِّ - أَمْرٌ مُبَاحٌ لَا يُنْكَرُ عَلَى أَحَدٍ قِيَاسًا عَلَى غَيْرِهِ مِنْ أَوْقَاتِ الْفَرَحِ.
o mübarek doğum sebebiyle sevinç ve sürurun bulunmasını iktiza eden; mum yakmak, gözü ve kulağı lezzetlendirmek, gösterişli elbiseler giyinerek süslenmek ve cins binek hayvanlarına binmek gibi şeylerin hepsi -diğer sevinç vakitlerine kıyasla- mübah bir iştir, bundan dolayı kimse kınanamaz.
وَالْحُكْمُ بِكَوْنِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِدْعَةً فِي هَذَا الْوَقْتِ الَّذِي ظَهَرَ فِيهِ سِرُّ الْوُجُودِ وَارْتَفَعَ فِيهِ عِلْمُ الشُّهُودِ وَانْقَشَعَ فِيهِ ظَلَامُ الْكُفْرِ وَالْجُحُودِ، وَادِّعَاءُ أَنَّ هَذَا الزَّمَانَ لَيْسَ مِنَ الْمَوَاسِمِ الْمَشْرُوعَةِ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ، وَمُقَارَنَةُ ذَلِكَ بِالنَّيْرُوزِ وَالْمِهْرَجَانُ - أَمْرٌ مُسْتَثْقَلٌ تَشْمَئِزُّ مِنْهُ الْقُلُوبُ السَّلِيمَةُ وَتَدْفَعُهُ الْآرَاءُ الْمُسْتَقِيمَةُ.
Varlığın sırrının ortaya çıktığı, şuhûd sancağının yükseldiği, küfür ve inkâr karanlığının dağıldığı bu vakitte bu şeylerin bidat olduğuna hükmetmek, bu zamanın iman ehli için meşru mevsimlerden olmadığını iddia etmek ve bunu Nevruz ile Mihrican'a benzetmek; selim kalplerin tiksineceği ve istikamet sahibi görüşlerin reddedeceği ağır bir tutumdur.
وَلِقَدْ كُنْتُ فِيمَا خَلَا مِنَ الزَّمَانِ خَرَجْتُ فِي يَوْمِ مَوْلِدٍ إِلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَاتَّفَقَ أَنْ وَجَدْتُ هُنَاكَ سَيِّدِي الْحَاجَّ ابْنَ عَاشِرٍ ﵀ وَجَمَاعَةً مِنْ أَصْحَابِهِ وَقَدْ أَخْرَجَ بَعْضُهُمْ طَعَامًا مُخْتَلِفًا لِيَأْكُلُوهُ هُنَالِكَ.
Geçmiş zamanda bir mevlit günü deniz sahiline çıkmıştım. Orada Seyyidim Hacı İbn Âşir (rahimehullâh) ve ashabından bir cemaate tesadüf ettim. Bazıları orada yemek üzere yanlarında çeşitli yiyecekler getirmişlerdi.
فَلَمَّا قَدَّمُوهُ لِذَلِكَ أَرَادُوا مِنِّي مُشَارَكَتَهُمْ فِي الْأَكْلِ، وَكُنْتُ إِذْ ذَاكَ صَائِمًا فَقُلْتُ لَهُمْ: إِنِّي صَائِمٌ، فَنَظَرَ إِلَيَّ سَيِّدِي الْحَاجُّ نَظْرَةً مُنْكَرَةً، وَقَالَ لِي مَا مَعْنَاهُ: إِنَّ هَذَا الْيَوْمَ يَوْمُ فَرَحٍ وَسُرُورٍ يُسْتَقْبَحُ فِي مَثَلِهِ الصِّيَامُ بِمَنْزِلَةِ الْعِيدِ، فَتَأَمَّلْتُ كَلَامَهُ فَوَجَدْتُهُ حَقًّا، وَكَأَنَّنِي كُنْتُ نَائِمًا فَأَيْقَظَنِي. انْتَهَى بِلَفْظِهِ.
Yemeği koyduklarında benim de kendileriyle birlikte yememi istediler. O sırada oruçluydum; kendilerine: 'Ben oruçluyum' dedim. Seyyidim Hacı bana hoşnutsuz bir bakışla baktı ve bana mealen şöyle dedi: 'Bugün sevinç ve sürur günüdür; bayram mesabesinde olup böylesi bir günde oruç tutmak çirkin görülür.' Sözünü düşündüm ve onu hak buldum; sanki uykudaydım da beni uyandırdı.' Aynen böyle sona erdi.
فَهَذَا الْكَلَامُ الَّذِي يَقْتَضِي قُبْحَ صَوْمِ يَوْمِ الْمَوْلِدِ وَجَعْلَهُ كَيَوْمِ الْعِيدِ مِنْ غَيْرِ اسْتِنَادٍ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَلَا سُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ وَلَا قَوْلِ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ وَلَا مِنْ تَابِعِيهِ.
İşte mevlit günü oruç tutmanın çirkin görülmesini ve Allah'ın Kitabı'na, Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetine, ashâbından veya tâbiînden birinin sözüne dayanmaksızın onun bayram günü gibi kılınmasını iktiza eden bu söz;
وَلَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَلَا مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ الْمَعْرُوفِينَ الَّذِي أَدْخَلَهُ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَمَالِكٌ بَرِيءٌ مِنْهُ بَرَاءَةَ الشَّمْسِ مِنَ اللَّمْسِ، وَلَمْ يَجْرِ عَلَى أُصُولِ مَذْهَبِهِ، لِأَنَّ عِلَّةَ تَحْرِيمِ صَوْمِ يَوْمِ الْعِيدِ وَالْفِطْرِ عِنْدَهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُكَلِّفُ عِبَادَهُ فِي كُلِّ سَنَةٍ عِبَادَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ وَالْأَمْرُ بِهِمَا عَامٌّ لِكُلِّ مَنْ يَسْتَطِيعُهُمَا، وَإِحْدَاهُمَا تَجِبُ فِي الْعُمْرِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَهِيَ الْحَجُّ. وَالثَّانِيَةُ تَجِبُ كُلَّ سَنَةٍ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ مِنْهَا، وَهِيَ الصَّوْمُ، فَإِذَا انْتَهَتْ عِبَادَةُ الْحَجِّ أَوْ عِبَادَةُ الصَّوْمِ أَلْزَمَ اللَّهُ النَّاسَ كُلَّهُمْ أَنْ يَكُونُوا فِي ضِيَافَتِهِ يَوْمَ النَّحْرِ وَيَوْمَ عِيدِ الْفِطْرِ.
dört imamdan hiçbirinin ve meşhur belde fakihlerinden hiçbirinin söylemediği bir söz olup, müteahhirînden bazıları bunu Mâlik mezhebine sokmuştur. Oysa Mâlik bundan, güneşin dokunulmaktan uzak olduğu gibi uzaktır ve bu onun mezhebinin usulüne de uygun değildir. Zira ona göre bayram ve fıtır (Ramazan bayramı) gününde oruç tutmanın haram kılınmasının illeti; Allah Teâlâ'nın her yıl kullarına iki büyük ibadeti teklif etmesi ve bunlarla ilgili emrin gücü yeten herkes için umumi olmasıdır. Bunlardan biri ömürde bir defa vacip olan hac, ikincisi ise her yıl Ramazan ayında vacip olan oruçtur. Hac ibadeti veya oruç ibadeti sona erdiğinde, Allah bütün insanlara kurban bayramı ve ramazan bayramı günlerinde kendi ziyafetinde bulunmalarını lüzumlu kılmıştır.
فَمَنْ صَامَ فِي أَحَدِ الْيَوْمَيْنِ أَعْرَضَ عَنْ ضِيَافَةِ اللَّهِ، وَالْإِعْرَاضُ عَنْ ضِيَافَتِهِ تَعَالَى لَا يَجُوزُ.
Binaenaleyh bu iki günden birinde oruç tutan kimse Allah'ın ziyafetinden yüz çevirmiş olur; Allah Teâlâ'nın ziyafetinden yüz çevirmek ise caiz değildir.
فَإِلْحَاقُ يَوْمِ الْمَوْلِدِ بِيَوْمِ الْعِيدِ إِلْحَاقٌ لَا أَسَاسَ لَهُ، لِأَنَّهُ إِلْحَاقٌ لَيْسَ بِجَامِعٍ بَيْنَهُمَا وَلَا نَفْيِ فَارِقٍ، وَلَا إِلْحَاقَ الْبَتَّةَ إِلَّا بِجَامِعٍ أَوْ نَفْيِ فَارِقٍ.
Dolayısıyla mevlit gününün bayram gününe ilhak edilmesi temelsiz bir ilhaktır; çünkü bu, ne ikisi arasında ortak bir illet (câmi') bulunan ne de aradaki farkın nefyedildiği (nefy-i fârık) bir ilhaktır. Oysa hiçbir ilhak, ortak bir illet veya farkın nefyi olmaksızın asla [geçerli] olamaz.
وَكُلُّ مَنْ لَمْ يَطْمِسِ اللَّهُ بَصِيرَتَهُ يَعْلَمُ أَنَّ الْحَقَّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ هُوَ اتِّبَاعُ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ.
Allah'ın basiretini köreltmediği herkes bilir ki, şüphe götürmeyen hak, Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashâbına tâbi olmaktır.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ جَعْلَ يَوْمِ الْمَوْلِدِ كَيَوْمِ الْعِيدِ فِي مَنْعِ الصَّوْمِ لَمْ يَقُلْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَا أَصْحَابُهُ وَلَا أَحَدٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، فَهُوَ تَشْرِيعٌ لِاسْتِقْبَاحِ قُرْبَةِ الصَّوْمِ وَمَنْعِهَا فِي يَوْمِ الْمَوْلِدِ مِنْ غَيْرِ اسْتِنَادٍ إِلَى وَحْيٍ وَلَا قِيَاسٍ صَحِيحٍ، وَلَا قَوْلِ أَحَدٍ مِمَّنْ يُقْتَدَى بِهِ.
Malumdur ki mevlit gününü orucun menedilmesi hususunda bayram günü gibi kılmayı ne Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), ne ashâbı ne de dört imamdan hiçbiri söylemiştir. Dolayısıyla bu, bir vahye, sahih bir kıyasa veya kendisine uyulan kimselerden birinin sözüne dayanmaksızın mevlit gününde oruç ibadetini çirkin görmek ve onu menetmek hususunda [ortaya konmuş] bir teşrîdir (hüküm koymadır).
وَمِمَّا لَا نِزَاعَ فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَرْسَلَهُ اللَّهُ رَحْمَةً لِلْعَالِمِينَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ [٢١ \ ١٠٧] ، وَرِسَالَتُهُ ﷺ هِيَ أَعْظَمُ نِعْمَةٍ عَلَى الْخَلْقِ، كَمَا بَيَّنَهُ عُلَمَاءُ التَّفْسِيرِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا [١٤ \ ٢٨] ، وَالْخَيْرُ كُلُّ الْخَيْرِ فِي اتِّبَاعِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، وَالشَّرُّ كُلُّ الشَّرِّ فِي تَشْرِيعِ مَا لَمْ يَشْرَعْهُ، وَالتَّقَوُّلِ عَلَيْهِ بِمَا لَمْ يَقُلْهُ.
Tartışmasız bir gerçektir ki Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” [şeklinde] buyurduğu gibi, Nebî'yi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah âlemlere rahmet olarak göndermiştir. Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) risaleti, tefsir ulemasının Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا } “Allah'ın nimetini küfre değişenleri görmedin mi?” kavlini açıklarken beyan ettikleri üzere mahlûkata en büyük nimettir. Hayrın tamamı ona -salât ve selâm onun üzerine olsun- tâbi olmaktadır; şerrin tamamı ise onun meşru kılmadığı şeyi meşru kılmakta ve söylemediği sözü ona isnat etmektedir.
فَالْمُقَلِّدُونَ لِمَالِكٍ مِثْلَ هَذَا التَّقْلِيدِ الْأَعْمَى يَعْتَقِدُونَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْحَطَّابُ عَنْ زَرْوَقٍ وَابْنِ عَبَّادٍ وَابْنِ عَاشِرٍ، أَنَّهُ هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَنَّهُ مِنْ شَرْعِ اللَّهِ وَدِينِهِ، وَأَنَّهُ مَا دَامَ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ، فَاللَّازِمُ تَقْدِيمُهُ عَلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ لِأَنَّهُمَا لَا يَجُوزُ الْعَمَلُ إِلَّا لِلْمُجْتَهِدِ الْمُطْلَقِ.
Mâlik'i böylesine körü körüne taklit edenler; Hattâb'ın Zerrûk, İbn Abbâd ve İbn Âşir'den naklettiği bu sözün bizzat Mâlik'in mezhebi olduğuna, Allah'ın şeriatından ve dininden olduğuna, mademki Mâlik'in mezhebindendir o halde Kitap ve Sünnet'e takdim edilmesinin lazım geldiğine inanmaktadırlar; zira onlara göre Kitap ve Sünnet ile amel etmek ancak mutlak müçtehid için caizdir.
وَهَذَا مِثَالٌ مِنْ بَلَايَا التَّقْلِيدِ الْأَعْمَى وَعَظَائِمِهِ.
İşte bu, kör taklidin belalarından ve büyük felaketlerindendir.
وَلَا يَخْفَى أَنَّ ادِّعَاءَ أَنَّ وُجُودَ نِعَمِ اللَّهِ كَمَوْلِدِ النَّبِيِّ ﷺ يَدُلُّ عَلَى اسْتِقْبَاحِ طَاعَةِ اللَّهِ بِالصَّوْمِ فِي أَوْقَاتِ وُجُودِ تِلْكَ النِّعَمِ - ظَاهِرُ الْفَسَادِ، لِأَنَّ الْمُنَاسِبَ لِنِعَمِ اللَّهِ هُوَ طَاعَتُهُ بِأَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ كَالصَّوْمِ.
Gizli değildir ki, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğumu gibi Allah'ın nimetlerinin varlığının, bu nimetlerin vuku bulduğu vakitlerde oruç tutarak Allah'a itaat etmeyi çirkin görmeyi gerektirdiğini iddia etmek açık bir bozukluktur. Zira Allah'ın nimetlerine uygun olan, oruç gibi çeşitli taatlerle O'na itaat etmektir.
وَلِذَا تَجِدُ النَّاسَ يَنْذُرُونَ لِلَّهِ صَوْمَ الْيَوْمِ الَّذِي يُنْعِمُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِيهِ بِشِفَاءِ الْمَرِيضِ أَوْ إِتْيَانِ الْغَائِبِ، وَهَذَا أَمْرٌ مَعْرُوفٌ وَهُوَ الْمَعْقُولُ لَا عَكْسُهُ.
Bu sebeple insanların, hastanın şifa bulması veya gaibin gelmesi suretiyle Allah'ın kendilerine nimet verdiği günü Allah için oruç tutmayı adadıklarını görürsün; bu bilinen bir husustur ve akla uygun olan da budur, aksi değil.
وَمِمَّا يُوَضِّحُ هَذَا أَنَّ إِنْزَالَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ هُوَ أَعْظَمُ نِعْمَةٍ عَلَى الْبَشَرِ ; وَلِأَجْلِ ذَلِكَ عَلَّمَهُمُ اللَّهُ حَمْدَهُ تَعَالَى عَلَى هَذِهِ النِّعْمَةِ الْعُظْمَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْكَهْفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bunu açıklayan hususlardan biri de şudur: Yüce Kur'an'ın indirilmesi insanlığa en büyük nimettir. Bundan dolayı Allah, Kehf sûresinin başında Allah Teâlâ'nın şu kavlinde bu büyük nimete hamdetmeyi onlara öğretmiştir:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ [١٨ \ ١] .
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ } “Hamd, kuluna Kitab'ı indiren Allah'a mahsustur.”
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ أَنْزَلَ هَذِهِ النِّعْمَةَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، فَكَانَ نُزُولُ هَذِهِ النِّعْمَةِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ مُقْتَضِيًا لِصَوْمِهِ لَا لِجَعْلِ أَيَّامِهِ أَعْيَادًا يُسْتَقْبَحُ صَوْمُهَا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ [٢ \ ١٨٥] .
Allah Teâlâ bu nimeti Ramazan ayında indirdiğini beyan etmiştir. Dolayısıyla bu nimetin Ramazan ayında inmesi, onun günlerinin oruç tutulması çirkin görülen bayramlar kılınmasını değil, oruç tutulmasını iktiza etmiştir; zira Allah Teâlâ: { شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ } “Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun ve hakkı batıldan ayıranın apaçık delilleri olarak Kur'an'ın indirildiği aydır” buyurmuştur.
وَهَذَا هُوَ أَعْظَمُ النِّعَمِ، وَقَدْ رَتَّبَ عَلَى هَذَا بِالْفَاءِ قَوْلَهُ بَعْدَهُ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [٢ \ ١٨٥] ، فَافْهَمْ.
İşte en büyük nimet budur; nitekim bunun ardından gelen: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “Öyleyse sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavlini 'fâ' harfi ile buna bağlamıştır; iyi anla!
وَالْمَقْصُودُ بِهَذَا الْمِثَالِ النَّصِيحَةُ لِلَّذِينِ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى غَيْرِ هَذَا التَّقْلِيدِ الْأَعْمَى لِيَبْحَثُوا فِي كُتُبِ الْمَذْهَبِ وَأُمَّهَاتِهِ عَنْ أَقْوَالِ الْإِمَامِ وَكِبَارِ أَصْحَابِهِ لِيُفَرِّقُوا بَيْنَهَا وَبَيْنَ أَنْوَاعِ الِاسْتِحْسَانِ الَّتِي لَا مُسْتَنَدَ لَهَا، الَّتِي يُدْخِلُهَا الْمُتَأَخِّرُونَ وَقْتًا بَعْدَ وَقْتٍ وَهِيَ ظَاهِرَةُ الْفَسَادِ عِنْدَ مَنْ رَزَقَهُ اللَّهُ عَلِمًا بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ.
Bu misalden maksat, bu kör taklitten başkasına güç yetiremeyen kimselere bir nasihattir; ta ki imamın ve büyük talebelerinin sözlerini mezhep kitaplarından ve ana kaynaklarından araştırıp, bunlarla müteahhirînin zaman zaman eklediği ve Allah'ın kendisine Kitap ve Sünnet ilmi nasip ettiği kimselerin nezdinde bozukluğu apaçık olan dayanaksız istihsan çeşitlerini birbirinden ayırt etsinler.
وَمِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ أَقْوَالَ مَالِكٍ وَكُبَرَاءَ أَصْحَابِهِ مَثَلًا أَحْرَى بِالصَّوَابِ فِي الْجُمْلَةِ مِنِ اسْتِحْسَانِ ابْنِ عَبَّادٍ وَابْنِ عَاشِرٍ وَأَمْثَالِهِمَا.
Şüphe yok ki mesela Mâlik'in ve büyük talebelerinin sözleri, genel olarak İbn Abbâd, İbn Âşir ve benzerlerinin istihsanından doğruya daha yakındır.
التَّنْبِيهُ الْعَاشِرُ
ONUNCU UYARI
اعْلَمْ أَنَّ الدَّعْوَى الَّتِي اتَّفَقَ عَلَيْهَا مُتَأَخِّرُو الْأُصُولِيِّينَ الَّتِي تَتَضَمَّنُ حُكْمَهُمْ عَلَى خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ - جَلَّ وَعَلَا - لَا يَجُوزُ لِمُسْلِمٍ يُرِيدُ الْحَقَّ وَالْإِنْصَافَ أَنْ يَعْتَقِدَهَا، وَلَا أَنْ يُصَدِّقَهُمْ فِيهَا لِظُهُورِ عَدَمِ صِحَّتِهَا وَمُخَالَفَتِهَا لِلنَّصِّ، وَالْحُكْمِ فِيهَا عَلَى اللَّهِ بِلَا مُسْتَنَدٍ، وَهُوَ - جَلَّ وَعَلَا - الَّذِي يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ، وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ.
Bil ki, müteahhir usulcülerin üzerinde ittifak ettikleri ve göklerin ve yerin Yaratıcısı -celle ve alâ- hakkında hüküm vermeyi içeren iddiaya; hakkı ve insafı arayan hiçbir Müslümanın inanması ve bu hususta onları tasdik etmesi caiz değildir. Zira bunun sıhhatsizliği ve nassa muhalefeti açıktır; bu hususta hiçbir dayanak olmaksızın Allah hakkında hüküm verilmektedir. Oysa hüküm veren, hükmünü denetleyecek/bozacak hiçbir merci bulunmayan ve hesabı pek çabuk gören bizzat O'dur -celle ve alâ-.
وَهَذِهِ الدَّعْوَى الْمَذْكُورَةُ هِيَ الْمُتَرَكِّبَةُ مِمَّا يَأْتِي، وَهُوَ أَنَّ الِاجْتِهَادَ قَدِ انْقَرَضَ فِي الدُّنْيَا وَانْسَدَّ بَابُهُ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِأَنْ لَا يَخْلُقَ مُجْتَهِدًا وَلَا يُعَلِّمَ أَحَدًا مِنْ خَلْقِهِ عِلْمًا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ بِهِ مُجْتَهِدًا إِلَى ظُهُورِ الْمَهْدِيِّ الْمُنْتَظَرِ.
Zikredilen bu iddia şu unsurlardan meydana gelmektedir: Dünyada ictihad son bulmuş ve kapısı kapanmıştır; beklenen Mehdi'nin zuhuruna kadar Allah Teâlâ'nın bir müçtehid yaratmamasına ve mahlûkatından hiçbirine kendisiyle müçtehid olabileceği bir ilim öğretmemesine hükmedilmiştir.
وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَعْمَلَ بِكِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ وَلَا أَنْ يُقَلِّدَ أَحَدًا كَائِنًا مَنْ كَانَ غَيْرَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ أَصْحَابِ الْمَذَاهِبِ الْمُدَوَّنَةِ، كَمَا نَصَّ عَلَى هَذِهِ الدَّعْوَى حَاكِيًا إِجْمَاعَهُمْ عَلَيْهَا صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ فِي قَوْلِهِ:
Ayrıca hiç kimsenin Kitap ve Sünnet ile amel etmesi caiz değildir; tedvin edilmiş mezheplerin sahibi olan dört imamdan başka, kim olursa olsun başka birini taklit etmek de caiz değildir. Nitekim Merâkı's-Su'ûd sahibi onların bu husustaki icmaını naklederek şu sözüyle bu iddiayı nass olarak ifade etmiştir:
وَالْمُجْمَعُ الْيَوْمَ عَلَيْهِ الْأَرْبَعَهْ ... وَقَفْوُ غَيْرِهَا الْجَمِيعُ مَنَعَهْ
«Bugün üzerinde icma edilen dörttür... / Hepsi bunların dışındakilere uymayı menetti,
حَتَّى يَجِيءَ الْفَاطِمُ الْمُجَدِّدُ
Tâ ki yenileyen Fâtımî gelinceye dek
دِينَ الْهُدَى لِأَنَّهُ مُجْتَهِدُ
Hidayet dinini; zira o bir müçtehiddir.»
وَمُرَادُهُ بِالْفَاطِمِيِّ الْمَهْدِيُّ الْمُنْتَظَرُ ; لِأَنَّهُ شَرِيفٌ.
Fâtımî ile kastettiği, beklenen Mehdi'dir; çünkü o şeriftir (Ehl-i Beyt'tendir).