Binûn

Muhammed — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَهَلْ قَالَ اللَّهُ: وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي حَالِفٌ سَأَفْعَلُ ذَلِكَ غَدًا؟

Yoksa Allah: [Yemin ederek] 'Bunu kesinlikle yarın yapacağım' deme mi buyurmuştur?

وَمِنْ أَيْنَ جِئْتُمْ بِالْيَمِينِ، حَتَّى قُلْتُمْ: إِنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ هُوَ حَلُّ الْأَيْمَانِ بِالْمَشِيئَةِ الْمُتَأَخِّرَةِ عَنْهَا، وَبَنَيْتُمْ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ مُخَالِفٌ لِمَذَاهِبِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، وَأَنَّ الْعَمَلَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مَنْ أَصُولُ الْكُفْرِ؟

Kur'an'ın zâhirinin, yeminlerin kendisinden sonra gelen meşîet ile bozulması olduğunu söyleyip, bunun üzerine ayetin zâhirinin dört imamın mezhebine aykırı olduğunu ve Kitap ile Sünnet'in zâhirleriyle amel etmenin küfrün asıllarından olduğunu iddia edecek kadar yemini nereden çıkardınız?

وَمِمَّا يَزِيدُ مَا ذَكَرْنَا إِيضَاحًا مَا قَالَهُ الصَّاوِيُّ أَيْضًا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ [٣ \ ٧] ، فَإِنَّهُ قَالَ عَلَى كَلَامِ الْجَلَالِ مَا نَصُّهُ: زَيْغٌ أَيْ مَيْلٌ عَنِ الْحَقِّ لِلْبَاطِلِ، قَوْلُهُ: بِوُقُوعِهِمْ فِي الشُّبُهَاتِ وَاللَّبْسِ، أَيْ كَنَصَارَى نَجْرَانَ، وَمَنْ حَذَا حَذْوَهُمْ مِمَّنْ أَخَذَ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّ الْعُلَمَاءَ ذَكَرُوا أَنَّ مِنْ أُصُولِ الْكُفْرِ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ اهـ.

Zikrettiğimiz hususu daha da açıklığa kavuşturan şeylerden biri de es-Sâvî'nin Âl-i İmrân Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ } “Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve tevilini aramak için onun müteşabih olanına uyarlar. Halbuki onun tevilini [Allah'tan başkası] bilmez” [Âl-i İmrân, 3/7] buyruğu hakkındaki sözlerinde el-Celâl'in sözü üzerine naklettiği şu ifadelerdir: 'Zeyğ; haktan bâtıla meyletmektir. Onun «şüphelere ve karmaşaya düşmeleri sebebiyle» sözü; yani Necrân Hristiyanları ve Kur'an'ın zâhiriyle amel edenlerden onların izinden gidenler gibidir. Zira âlimler, Kitap ve Sünnet'in zâhirlerine yapışmanın küfrün asıllarından olduğunu zikretmişlerdir.'

فَانْظُرْ - رَحِمَكَ اللَّهُ - مَا أَشْنَعَ هَذَا الْكَلَامَ، وَمَا أَبْطَلَهُ، وَمَا أَجْرَأَ قَائِلَهُ عَلَى انْتِهَاكِ حُرُمَاتِ اللَّهِ وَكِتَابِهِ وَنَبِيِّهِ وَسُنَّتِهِ ﷺ وَمَا أَدَلَّهُ عَلَى أَنَّ صَاحِبَهُ لَا يَدْرِي مَا يَتَكَلَّمُ بِهِ. فَإِنَّهُ جَعَلَ مَا قَالَهُ نَصَارَى نَجْرَانَ هُوَ ظَاهِرُ كِتَابِ اللَّهِ، وَلِذَا جَعَلَ مِثْلَهُمْ مَنْ حَذَا حَذْوَهُمْ، فَأَخَذَ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ.

Allah sana merhamet etsin, bak; bu söz ne kadar çirkin, ne kadar bâtıldır! Bunu söyleyen kimse Allah'ın, Kitabı'nın, Peygamberi'nin ve onun Sünneti'nin sallallâhu aleyhi ve sellem dokunulmazlıklarını çiğnemeye ne kadar da cüretkârdır! Bu söz, sahibinin ne konuştuğunu bilmediğine ne kadar da büyük bir delildir! Zira o, Necrân Hristiyanlarının söylediği şeyi Allah'ın Kitabı'nın zâhiri kılmış, bu yüzden onların izinden gidip Kur'an'ın zâhirine yapışanı da onlar gibi saymıştır.

وَذَكَرَ أَنَّ الْعُلَمَاءَ قَالُوا: إِنَّ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ أُصُولِ الْكُفْرِ، مَعَ أَنَّهُ لَا يَدْرِي وَجْهَ ادِّعَاءِ نَصَارَى نَجْرَانَ عَلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ أَنَّهُ كَفَرَ، مَعَ أَنَّهُ مُسْلِمٌ أَنَّ ادِّعَاءَهُمْ عَلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ أَنَّهُ كَفَّرَهُمْ وَمَنْ حَذَا حَذْوَهُمُ ادِّعَاءٌ صَحِيحٌ، إِلَّا أَنَّ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ أُصُولِ الْكُفْرِ.

Âlimlerin 'Kitap ve Sünnet'in zâhirlerine yapışmak küfrün asıllarındandır' dediklerini zikretmiştir; oysa o, Necrân Hristiyanlarının Kur'an'ın zâhirine yönelik iddialarının yönünü bilmemektedir ki bu küfürdür. Bununla birlikte o, onların Kur'an'ın zâhirine yönelik iddialarının kendilerini ve onların izinden gidenleri kâfir yaptığı iddiasını doğru kabul etmekte, ancak Kitap ve Sünnet'in zâhirlerine yapışmanın küfrün asıllarından olduğunu ileri sürmektedir.

وَقَدْ قَالَ قَبْلَ هَذَا: قِيلَ سَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَلَسْتَ تَقُولُ: إِنَّ عِيسَى رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، فَقَالُوا: حَسْبُنَا، أَيْ كَفَانَا ذَلِكَ فِي كَوْنِهِ ابْنَ اللَّهِ. فَنَزَلَتِ الْآيَةُ.

Bundan önce de şöyle demiştir: 'Ayetin iniş sebebinin şu olduğu söylenmiştir: Necrân heyeti Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen İsa'nın Allah'ın ruhu ve O'nun kelimesi olduğunu söylemiyor musun?» dediler. O da: «Evet» dedi. Bunun üzerine: «Bu bize yeter», yani onun Allah'ın oğlu olması hususunda bu bize kâfidir dediler. Bunun üzerine ayet indi.'

فَاتَّضَحَ أَنَّ الصَّاوِيَّ يَعْتَقِدُ أَنَّ ادِّعَاءَ نَصَارَى نَجْرَانَ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ [٤ \ ١٧١] ، هُوَ أَنَّ عِيسَى ابْنُ اللَّهِ ادِّعَاءٌ صَحِيحٌ، وَبَنَى عَلَى ذَلِكَ أَنَّ الْعُلَمَاءَ قَالُوا: إِنَّ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ أُصُولِ الْكُفْرِ.

Böylece anlaşılmıştır ki es-Sâvî, Necrân Hristiyanlarının, Allah Teâlâ'nın: { وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ } “...ve Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve Kendisinden bir ruhtur” [Nisâ, 4/171] buyruğunun zâhirinin 'İsa'nın Allah'ın oğlu olduğu' yönündeki iddiasını doğru bir iddia olarak kabul etmiş ve bunun üzerine âlimlerin 'Kitap ve Sünnet'in zâhirlerine yapışmak küfrün asıllarındandır' dediklerini bina etmiştir.

وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ أَشْنَعِ الْبَاطِلِ وَأَعْظَمِهِ، فَالْآيَةٌ لَا يُفْهَمُ مَنْ ظَاهِرِهَا الْبَتَّةَ، بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلَا بِدَلَالَةٍ مِنَ الدَّلَالَاتِ، أَنَّ عِيسَى ابْنُ اللَّهِ، وَادِّعَاءُ نَصَارَى نَجْرَانَ ذَلِكَ كَذِبٌ بَحْتٌ.

Bütün bunlar en çirkin ve en büyük bâtıllardandır. Çünkü ayetin zâhirinden hiçbir şekilde, hiçbir vecihle ve hiçbir delalet türüyle İsa'nın Allah'ın oğlu olduğu anlaşılmaz. Necrân Hristiyanlarının bu iddiası ise katıksız bir yalandır.

فَقَوْلُ الصَّاوِيِّ كَنَصَارَى نَجْرَانَ، وَمَنْ حَذَا حَذْوَهُمْ مِمَّنْ أَخَذَ بِظَوَاهِرِ الْقُرْآنِ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّ مَا ادَّعَاهُ وَفْدُ نَجْرَانَ مِنْ كَوْنِ عِيسَى ابْنَ اللَّهِ هُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ اعْتِقَادٌ بَاطِلٌ بَاطِلٌ بَاطِلٌ، حَاشَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ مِنْ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكُفْرُ الْبَوَاحُ ظَاهِرَهُ، بَلْ هُوَ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْبَتَّةَ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ ظَاهِرَهُ، وَقَوْلُهُ: وَرُوحٌ مِنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ [٤٥ \ ١٣] ، أَيْ كُلُّ ذَلِكَ مِنْ عِيسَى وَمِنْ تَسْخِيرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَبْدَؤُهُ وَمَنْشَؤُهُ - جَلَّ وَعَلَا.

es-Sâvî'nin: 'Necrân Hristiyanları ve Kur'an'ın zâhirine yapışıp onların izinden gidenler gibidir' sözü; Necrân heyetinin İsa'nın Allah'ın oğlu olduğuna dair iddialarının Kur'an'ın zâhiri olduğuna inandığı hususunda açıktır ki bu tamamen bâtıl bir inançtır. Yüce Kur'an, bu apaçık küfrün kendi zâhiri olmasından münezzehtir; aksine zâhiri olmak bir yana, buna kesinlikle delalet bile etmez. Ayetteki: 'Kendisinden bir ruh' ifadesi, Allah Teâlâ'nın: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ } “Göklerde ve yerde olanların hepsini Kendisinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi” [Câsiye, 45/13] buyruğu gibidir. Yani İsa da göklerin ve yerin boyun eğdirilmesi de bütünüyle başlangıcı ve yaratılışı O'ndan -celle ve alâ- olandır.

فَلَفْظَةُ «مِنْ» فِي الْآيَتَيْنِ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَذَلِكَ هُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَهُوَ الْحَقُّ خِلَافًا لِمَا زَعَمَهُ الصَّاوِيُّ وَحَكَاهُ عَنْ نَصَارَى نَجْرَانَ.

Her iki ayette geçen 'min' (مِنْ) lafzı ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir. Kur'an'ın zâhiri ve hak olan budur; es-Sâvî'nin iddia ettiğinin ve Necrân Hristiyanlarından naklettiğinin aksinedir.

وَقَدِ اتَّضَحَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الَّذِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ أُصُولِ الْكُفْرِ لَا يَعْلَمُونَ مَا هِيَ الظَّوَاهِرُ، وَأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ شَيْئًا ظَاهِرَ النَّصِّ، وَالْوَاقِعُ أَنَّ النَّصَّ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ ظَاهِرَهُ.

Zikrettiğimiz hususla açıklığa kavuşmuştur ki 'Kitap ve Sünnet'in zâhirlerine yapışmak küfrün asıllarındandır' diyenler, zâhirlerin ne olduğunu bilmemektedirler. Onlar nassın zâhiri zannettikleri bir şeye inanmaktadırlar; oysa gerçekte nass hiçbir surette buna delalet etmemektedir, nerede kaldı ki onun zâhiri olsun!

فَبَنَوْا بَاطِلًا عَلَى بَاطِلٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْبَاطِلَ لَا يُبْنَى عَلَيْهِ إِلَّا الْبَاطِلُ.

Böylece bâtıl üzerine bâtıl bina etmişlerdir; şüphe yok ki bâtıl üzerine ancak bâtıl bina edilir.

وَلَوْ تَصَوَّرُوا مَعَانِيَ ظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى حَقِيقَتِهَا لِمَنَعَهُمْ ذَلِكَ مِنْ أَنْ يَقُولُوا مَا قَالُوا.

Eğer Kitap ve Sünnet'in zâhirlerinin manalarını hakikati üzere kavrasalardı, bu durum onları söyledikleri bu sözleri söylemekten alıkoyardı.

فَتَصَوُّرُ الصَّاوِيِّ أَنَّ ظَاهِرَ آيَةِ الْكَهْفِ الْمُتَقَدِّمَةِ هُوَ حَلُّ الْأَيْمَانِ، بِالتَّعْلِيقِ بِالْمَشِيئَةِ

es-Sâvî'nin, yukarıda geçen Kehf ayetinin zâhirinin meşîete bağlamak suretiyle yeminleri çözmek olduğunu sanması,

الْمُتَأَخِّرِ زَمَنُهَا عَنِ الْيَمِينِ، وَبِنَاؤُهُ عَلَى ذَلِكَ مُخَالَفَةَ ظَاهِرِ الْآيَةِ لِمَذَاهِبِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، وَأَنَّ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ أُصُولِ الْكُفْرِ، مَعَ أَنَّ الْآيَةَ لَا تُشِيرُ أَصْلًا إِلَى مَا اعْتَقَدَ أَنَّهُ ظَاهِرُهَا.

meşîetin yeminden sonraki bir zamanda olması durumunu buna bağlayarak ayetin zâhirinin dört imamın mezhebine aykırı düştüğünü ve Kitap ile Sünnet'in zâhirleriyle amel etmenin küfrün asıllarından olduğunu iddia etmesi -oysa ayet onun zâhiri sandığı şeye asla işaret etmemektedir- böyledir.

وَكَذَلِكَ اعْتِقَادُهُ أَنَّ ظَاهِرَ آيَةِ آلِ عِمْرَانَ الْمَذْكُورَةِ هُوَ مَا زَعَمَهُ نَصَارَى نَجْرَانَ، مِنْ أَنَّ عِيسَى ابْنُ اللَّهِ فَإِنَّهُ كُلُّهُ بَاطِلٌ وَلَيْسَ شَيْءٌ مِمَّا زَعَمَ - ظَاهِرَ الْقُرْآنِ مُطْلَقًا، كَمَا لَا يَخْفَى عَلَى عَاقِلٍ.

Aynı şekilde söz konusu Âl-i İmrân ayetinin zâhirinin, Necrân Hristiyanlarının 'İsa Allah'ın oğludur' şeklindeki iddiaları olduğuna inanması da tamamen bâtıldır. Akıl sahibi kimseye gizli kalmayacağı üzere, onun iddia ettiği şeylerin hiçbiri asla Kur'an'ın zâhiri değildir.

وَقَوْلُ الصَّاوِيِّ فِي كَلَامِهِ الْمَذْكُورِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ: إِنَّ الْعُلَمَاءَ قَالُوا: إِنَّ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ أَصُولُ الْكُفْرِ، قَوْلٌ بَاطِلٌ لَا يَشُكُّ فِي بُطْلَانِهِ مِنْ عِنْدِهِ أَدْنَى مَعْرِفَةٍ.

es-Sâvî'nin Âl-i İmrân Suresi'ndeki mezkûr sözlerinde geçen: 'Âlimler, Kitap ve Sünnet'in zâhirlerine yapışmanın küfrün asıllarından olduğunu söylemişlerdir' şeklindeki sözü bâtıl bir sözdür; en az bilgiye sahip olan kimse bile bunun bâtıl olduğunda şüphe etmez.

وَمَنْ هُمُ الْعُلَمَاءُ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مَنْ أَصُولُ الْكُفْرِ؟

'Kitap ve Sünnet'in zâhirlerine yapışmak küfrün asıllarındandır' diyen bu âlimler kimlerdir?

سَمُّوهُمْ لَنَا، وَبَيِّنُوا لَنَا مَنْ هُمْ؟

Onların isimlerini bize verin ve kim olduklarını bize açıklayın!

وَالْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَا يَقُولُهُ عَالِمٌ، وَلَا مُتَعَلِّمٌ ; لِأَنَّ ظَوَاهِرَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ هِيَ نُورُ اللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَهُ عَلَى رَسُولِهِ لِيُسْتَضَاءَ بِهِ فِي أَرْضِهِ وَتُقَامَ بِهِ حُدُودُهُ، وَتُنَفَّذَ بِهِ أَوَامِرُهُ، وَيُنْصَفَ بِهِ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي أَرْضِهِ.

Şüphe götürmeyen hakikat şudur ki: Bu sözü ne bir âlim ne de bir ilim talebesi söyler. Çünkü Kitap ve Sünnet'in zâhirleri, yeryüzünde kendisiyle aydınlanılsın, hadleri (şer'i cezaları) onunla ikame edilsin, emirleri onunla uygulansın ve yeryüzünde kulları arasında onunla adalet sağlansın diye Allah'ın Peygamberine indirdiği nurdur.

وَالنُّصُوصُ الْقَطْعِيَّةُ الَّتِي لَا احْتِمَالَ فِيهَا قَلِيلَةٌ جِدًّا لَا يَكَادُ يُوجَدُ مِنْهَا إِلَّا أَمْثِلَةٌ قَلِيلَةٌ جِدًّا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ [٢ \ ١٩٦] .

Kendisinde [başka mana] ihtimali bulunmayan kat'î nasslar pek azdır; Allah Teâlâ'nın: { فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ } “Hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün olmak üzere -ki bu tam on gündür- oruç tutsun” [Bakara, 2/196] buyruğu gibi pek az örnek dışında neredeyse bulunmaz.

وَالْغَالِبُ الَّذِي هُوَ الْأَكْثَرُ هُوَ كَوْنُ نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ ظَوَاهِرُ.

Çoğunluk ve ağırlıkta olan ise Kitap ve Sünnet nasslarının zâhirler kabilinden olmasıdır.

وَقَدْ أَجْمَعَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ بِالظَّاهِرِ وَاجِبٌ حَتَّى يَرِدَ دَلِيلٌ شَرْعِيٌّ صَارِفٌ عَنْهُ إِلَى الْمُحْتَمَلِ الْمَرْجُوحِ، وَعَلَى هَذَا كُلُّ مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْأُصُولِ.

Bütün Müslümanlar, onu mercuh olan ihtimale çeviren şer'î bir delil gelmedikçe zâhirle amel etmenin vacip olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Usul hakkında konuşan herkes bu görüştedir.

فَتَنْفِيرُ النَّاسِ وَإِبْعَادُهَا عَنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، بِدَعْوَى أَنَّ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِهِمَا مِنْ

Her ikisinin zâhirine yapışmanın küfrün asıllarından olduğu iddiasıyla insanları Allah'ın Kitabı'ndan ve Resûlü'nün Sünneti'nden nefret ettirip uzaklaştırmak,

أُصُولِ الْكُفْرِ هُوَ مِنْ أَشْنَعِ الْبَاطِلِ وَأَعْظَمِهِ كَمَا تَرَى.

gördüğün gibi en çirkin ve en büyük bâtıllardandır.

وَأُصُولُ الْكُفْرِ يَجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَحْذَرَ مِنْهَا كُلَّ الْحَذَرِ، وَيَتَبَاعَدَ مِنْهَا كُلَّ التَّبَاعُدِ وَيَتَجَنَّبَ أَسْبَابَهَا كُلَّ الِاجْتِنَابِ فَيَلْزَمُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْمُنْكَرِ الشَّنِيعِ وُجُوبُ التَّبَاعُدِ مِنَ الْأَخْذِ بِظَوَاهِرَ الْوَحْيِ.

Her Müslümanın küfrün asıllarından son derece sakınması, onlardan alabildiğine uzak durması ve sebeplerinden bütünüyle kaçınması vaciptir. Dolayısıyla bu çirkin ve münker söze göre vahyin zâhirlerini almaktan uzak durmanın vacip olması gerekir.

وَهَذَا كَمَا تَرَى، وَبِمَا ذَكَرْنَا يَتَبَيَّنُ أَنَّ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ الضَّلَالِ ادِّعَاءَ أَنَّ ظَوَاهِرَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ دَالَّةٌ عَلَى مَعَانٍ قَبِيحَةٍ، لَيْسَتْ بِلَائِقَةٍ.

Bu da gördüğün gibidir. Zikrettiğimiz hususlardan anlaşılmaktadır ki sapıklığın en büyük sebeplerinden biri, Kitap ve Sünnet'in zâhirlerinin layık olmayan çirkin manalara delalet ettiğini iddia etmektir.

وَالْوَاقِعُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ بُعْدُهَا وَبَرَاءَتُهَا مِنْ ذَلِكَ.

İşin aslında ise [Kitap ve Sünnet] bundan son derece uzaktır ve berîdir.

وَسَبَبُ تِلْكَ الدَّعْوَى الشَّنِيعَةِ عَلَى ظَوَاهِرِ كِتَابِ اللَّهِ، وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، هُوَ عَدَمُ مَعْرِفَةِ مُدَّعِيهَا.

Allah'ın Kitabı'nın ve Resûlü'nün Sünneti'nin zâhirlerine yönelik bu çirkin iddianın sebebi, iddia sahibinin bilgisizliğidir.

وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْبَلِيَّةِ الْعُظْمَى، وَالطَّامَّةِ الْكُبْرَى، زَعَمَ كَثِيرٌ مِنَ النُّظَّارِ الَّذِينَ عِنْدَهُمْ فَهْمٌ، أَنَّ ظَوَاهِرَ آيَاتِ الصِّفَاتِ وَأَحَادِيثَهَا غَيْرُ لَائِقَةٍ بِاللَّهِ، لِأَنَّ ظَوَاهِرَهَا الْمُتَبَادِرَةَ مِنْهَا هُوَ تَشْبِيهُ صِفَاتِ اللَّهِ بِصِفَاتِ خَلْقِهِ، وَعَقَدَ ذَلِكَ الْمُقْرِئُ فِي إِضَاءَتِهِ فِي قَوْلِهِ:

Bu büyük musibet ve dehşetli bela sebebiyle, anlayış sahibi kimi nazar ehli (kelamcılar); sıfat ayetleri ve hadislerinin zâhirlerinin Allah'a layık olmadığını, zira bunlardan ilk akla gelen zâhirlerin Allah'ın sıfatlarını yaratılmışların sıfatlarına benzetmek (teşbih) olduğunu zannetmişlerdir. el-Mukrî de el-İdâ'e adlı eserindeki şu sözleriyle bunu manzum hale getirmiştir:

وَالنَّصُّ إِنْ أَوْهَمَ غَيْرَ اللَّائِقِ بِاللَّهِ كَالتَّشْبِيهِ بِالْخَلَائِقِ فَاصْرِفْهُ عَنْ ظَاهِرِهِ إِجْمَاعَا وَاقْطَعْ عَنِ الْمُمْتَنِعِ الْأَطْمَاعَا وَهَذِهِ الدَّعْوَى الْبَاطِلَةُ مَنْ أَعْظَمِ الِافْتِرَاءِ عَلَى آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَحَادِيثِ رَسُولِهِ ﷺ.

'Nass, yaratılmışlara benzetmek gibi Allah'a layık olmayan bir vehim verirse, icmâ ile onu zâhirinden çevir ve imkânsız olan şeyden tamahı kes.' Bu bâtıl iddia, Allah Teâlâ'nın ayetlerine ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hadislerine atılmış en büyük iftiralardandır.

وَالْوَاقِعُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ أَنَّ ظَوَاهِرَ آيَاتِ الصِّفَاتِ وَأَحَادِيثِهَا الْمُتَبَادِرَةِ مِنْهَا، لِكُلِّ مُسْلِمٍ رَاجِعَ عَقْلَهُ، هِيَ مُخَالَفَةُ صِفَاتِ اللَّهِ لِصِفَاتِ خَلْقِهِ. وَلَا بُدَّ أَنْ نَتَسَاءَلَ هُنَا، فَنَقُولُ:

İşin aslı şudur ki: Aklını işleten her Müslüman için sıfat ayetleri ve hadislerinin zâhirlerinden ilk akla gelen mana, Allah'ın sıfatlarının yaratılmışların sıfatlarına benzemediğidir. Burada şu soruyu sormamız gerekir ve deriz ki:

أَلَيْسَ الظَّاهِرُ الْمُتَبَادِرُ مُخَالَفَةَ الْخَالِقِ لِلْمَخْلُوقِ فِي الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ؟

İlk akla gelen zâhir mana, Yaratıcı'nın zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde yaratılana aykırı (farklı) olması değil midir?

وَالْجَوَابُ الَّذِي لَا جَوَابَ غَيْرُهُ: بَلَى.

Başka hiçbir cevabı olmayan cevap şudur: Evet [öyledir].

وَهَلْ تَشَابَهَتْ صِفَاتُ اللَّهِ مَعَ صِفَاتِ خَلْقِهِ حَتَّى يُقَالَ إِنَّ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى صِفَتِهِ

Allah'ın sıfatları yaratılmışların sıfatlarına hiç benzemiş midir ki O'nun sıfatına delalet eden lafzın,

تَعَالَى ظَاهِرُهُ الْمُتَبَادِرُ مِنْهُ تَشْبِيهُهُ بِصِفَةِ الْخَلْقِ؟

ondan ilk akla gelen zâhirinin yaratılmışın sıfatına benzetme olduğu söylensin?

وَالْجَوَابُ الَّذِي لَا جَوَابَ غَيْرُهُ: لَا.

Başka hiçbir cevabı olmayan cevap şudur: Hayır [benzememiştir].

فَبِأَيِّ وَجْهٍ يَتَصَوَّرُ عَاقِلٌ أَنَّ لَفْظًا أَنْزَلَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ مَثَلًا دَالًّا عَلَى صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ أَثْنَى بِهَا تَعَالَى عَلَى نَفْسِهِ يَكُونُ ظَاهِرُهُ الْمُتَبَادِرُ مِنْهُ مُشَابَهَتَهُ لِصِفَةِ الْخَلْقِ؟ سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ.

Akıl sahibi bir kimse; örneğin Allah'ın Kitabı'nda indirdiği, Allah'ın sıfatlarından bir sıfata delalet eden ve Allah Teâlâ'nın Kendisini onunla övdüğü bir lafzın, zâhirinden ilk akla gelen manasının yaratılmışın sıfatına benzemek olacağını hangi akılla düşünebilir? Hâşâ, Sen münezzehsin; bu büyük bir iftiradır!

فَالْخَالِقُ وَالْمَخْلُوقُ مُتَخَالِفَانِ كُلَّ التَّخَالُفِ وَصِفَاتُهُمَا مُتَخَالِفَةٌ كُلَّ التَّخَالُفِ.

Yaratıcı ile yaratılan birbirinden bütünüyle farklıdır; sıfatları da birbirinden tamamen farklıdır.

فَبِأَيِّ وَجْهٍ يُعْقَلُ دُخُولُ صِفَةِ الْمَخْلُوقِ فِي اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى صِفَةِ الْخَالِقِ؟ أَوْ دُخُولُ صِفَةِ الْخَالِقِ فِي اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى صِفَةِ الْمَخْلُوقِ مَعَ كَمَالِ الْمُنَافَاةِ بَيْنَ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ؟

Yaratıcı ile yaratılan arasında tam bir zıtlık varken, yaratılmışın sıfatının Yaratıcı'nın sıfatına delalet eden lafza girmesi veya Yaratıcı'nın sıfatının yaratılmışın sıfatına delalet eden lafza girmesi hangi cihetle akla uygun olabilir?

فَكُلُّ لَفْظٍ دَلَّ عَلَى صِفَةِ الْخَالِقِ ظَاهِرُهُ الْمُتَبَادِرُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ لَائِقًا بِالْخَالِقِ مُنَزَّهًا عَنْ مُشَابَهَةِ صِفَاتِ الْمَخْلُوقِ.

Yaratıcı'nın sıfatına delalet eden her bir lafzın kendisinden ilk akla gelen zâhiri; Yaratıcı'ya layık olması ve yaratılmışın sıfatlarına benzemekten münezzeh bulunmasıdır.

وَكَذَلِكَ اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى صِفَةِ الْمَخْلُوقِ لَا يُعْقَلُ أَنْ تَدْخُلَ فِيهِ صِفَةُ الْخَالِقِ.

Aynı şekilde yaratılmışın sıfatına delalet eden lafza da Yaratıcı'nın sıfatının girmesi aklen mümkün değildir.

فَالظَّاهِرُ الْمُتَبَادِرُ مِنْ لَفْظِ الْيَدِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمَخْلُوقِ، هُوَ كَوْنُهَا جَارِحَةً هِيَ عَظْمٌ وَلَحْمٌ وَدَمٌ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَتَبَادَرُ إِلَى الذِّهْنِ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] .

Yaratılmış açısından 'el' (yed) lafzından ilk akla gelen zâhir anlam; onun kemik, et ve kandan ibaret bir organ (uzuv) olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “...ikisinin de ellerini kesin” [Mâide, 5/38] buyruğu gibi ifadelerde zihne ilk gelen mana budur.

وَالظَّاهِرُ الْمُتَبَادِرُ مِنَ الْيَدِ بِالنِّسْبَةِ لِلْخَالِقِ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [٣٨ \ ٧٥] ، أَنَّهَا صِفَةُ كَمَالٍ وَجَلَالٍ، لَائِقَةٌ بِاللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - ثَابِتَةٌ لَهُ عَلَى الْوَجْهِ اللَّائِقِ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ.

Yaratıcı açısından ise Allah Teâlâ'nın: { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” [Sâd, 38/75] buyruğu gibi ifadelerde 'el'den ilk akla gelen zâhir anlam; onun Allah'a -celle ve alâ- layık, O'nun kemaline ve celaline yaraşır şekilde O'na sabit olan bir kemal ve celal sıfatı olmasıdır.

وَقَدْ بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - عِظَمَ هَذِهِ الصِّفَةِ وَمَا هِيَ عَلَيْهِ مِنَ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ، وَبَيَّنَ أَنَّهَا مِنْ صِفَاتِ التَّأْثِيرِ كَالْقُدْرَةِ، قَالَ تَعَالَى فِي تَعْظِيمِ شَأْنِهَا: وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [٣٩ \ ٦٧] .

Allah -celle ve alâ- bu sıfatın büyüklüğünü, nasıl bir kemal ve celal üzere olduğunu ve kudret gibi tesir sıfatlarından olduğunu açıklamıştır. Onun şanını yüceltme hususunda Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O'nun kabzasındadır (avucundadır); gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir” [Zümer, 39/67].

وَبَيِّنَ أَنَّهَا صِفَةُ تَأْثِيرٍ كَالْقُدْرَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ، فَتَصْرِيحُهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ خَلَقَ نَبِيَّهُ آدَمَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي هِيَ صِفَاتُ كَمَالِهِ وَجَلَالِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مِنْ صِفَاتِ التَّأْثِيرِ كَمَا تَرَى.

Allah Teâlâ'nın: 'Dedi ki: Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?' buyruğunda onun kudret gibi tesir sıfatı olduğunu açıklamıştır. Allah Teâlâ'nın, Peygamberi Âdem'i kendi kemal ve celal sıfatı olan bu yüce sıfatla yarattığını açıkça belirtmesi, gördüğün gibi onun tesir sıfatlarından olduğuna delalet eder.

وَلَا يَصِحُّ هُنَا تَأْوِيلُ الْيَدِ بِالْقُدْرَةِ الْبَتَّةَ، لِإِجْمَاعِ أَهْلِ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، كُلِّهِمْ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَثْنِيَةُ الْقُدْرَةِ.

Burada 'el' lafzını kudret ile tevil etmek asla sahih olmaz; zira hak ve bâtıl ehlinin tamamı kudretin tesniye kılınmasının (iki yapılmasının) caiz olmadığı hususunda icmâ etmiştir.

وَلَا يَخْطُرُ فِي ذِهْنِ الْمُسْلِمِ الْمَرَاجِعِ عَقْلَهُ دُخُولُ الْجَارِحَةِ الَّتِي هِيَ عَظْمٌ وَلَحْمٌ وَدَمٌ فِي مَعْنَى هَذَا اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ الْعَظِيمَةِ مِنْ صِفَاتِ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.

Aklını işleten bir Müslümanın zihnine, göklerin ve yerin Yaratıcısı'nın sıfatlarından olan bu yüce sıfata delalet eden bu lafzın manasına kemik, et ve kandan ibaret bir organın (uzvun) dahil olacağı kesinlikle gelmez.

فَاعْلَمْ أَيُّهَا الْمُدَّعِي أَنَّ ظَاهِرَ لَفْظِ الْيَدِ فِي الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ وَأَمْثَالَهَا لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ ; لِأَنَّ ظَاهِرَهَا التَّشْبِيهُ بِجَارِحَةِ الْإِنْسَانِ، وَأَنَّهَا يَجِبُ صَرْفُهَا عَنْ هَذَا الظَّاهِرِ الْخَبِيثِ، وَلَمْ تَكْتَفِ بِهَذَا حَتَّى ادَّعَيْتَ الْإِجْمَاعَ عَلَى صَرْفِهَا عَنْ ظَاهِرِهَا - أَنَّ قَوْلَكَ هَذَا كُلَّهُ افْتِرَاءٌ عَظِيمٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى كِتَابِهِ الْعَظِيمِ، وَأَنَّكَ بِسَبَبِهِ كُنْتَ أَعْظَمَ الْمُشَبِّهِينَ وَالْمُجَسِّمِينَ، وَقَدْ جَرَّكَ شُؤْمُ هَذَا التَّشْبِيهِ إِلَى وَرْطَةِ التَّعْطِيلِ، فَنَفَيْتَ الْوَصْفَ الَّذِي أَثْبَتَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ لِنَفْسِهِ بِدَعْوَى أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ، وَأَوَّلْتَهُ بِمَعْنًى آخَرَ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِكَ بِلَا مُسْتَنَدٍ مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ، وَلَا إِجْمَاعٍ، وَلَا قَوْلِ أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ.

Mezkûr ayette ve benzerlerindeki 'el' lafzının zâhirinin Allah'a layık olmadığını, çünkü zâhirinin insan uzvuna benzetmek olduğunu ve bu pis zâhirden çevrilmesinin vacip olduğunu iddia eden ve bununla da yetinmeyip onu zâhirinden çevirme hususunda icmâ bulunduğunu ileri süren ey müddei! Bil ki senin bu sözünün tamamı Allah Teâlâ'ya ve O'nun Yüce Kitabı'na karşı büyük bir iftiradır; sen bu sebeple müşebbihe ve mücessimenin en büyüğü oldun. Bu teşbihin uğursuzluğu seni ta'tîl (sıfatları inkâr) batağına sürükledi; böylece Allah'ın Kitabı'nda Kendisi için ispat ettiği vasfı O'na yakışmadığı iddiasıyla nefyettin ve onu Kitap'tan, Sünnet'ten, icmâdan ve Selef'ten hiçbirinin sözünden bir dayanağın olmaksızın kendi kafana göre başka bir manaya tevil ettin.

وَمَاذَا عَلَيْكَ لَوْ صَدَقْتَ اللَّهَ، وَآمَنْتَ بِمَا مَدَحَ بِهِ نَفْسَهُ عَلَى الْوَجْهِ اللَّائِقِ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ مِنْ غَيْرِ كَيْفٍ، وَلَا تَشْبِيهٍ، وَلَا تَعْطِيلٍ؟

Allah'ı tasdik edip, keyfiyetsiz, teşbihsiz ve ta'tilsiz olarak Kendisini kemaline ve celaline layık bir şekilde övdüğü şeylere iman etseydin sana ne zararı olurdu?

وَبِأَيِّ مُوجِبٍ سَوَّغْتَ لِذِهْنِكَ أَنْ يَخْطُرَ فِيهِ صِفَةُ الْمَخْلُوقِ عِنْدَ ذِكْرِ صِفَةِ الْخَالِقِ؟

Yaratıcının sıfatı anıldığında zihnine yaratılmışın sıfatının gelmesini hangi gerekçeyle caiz gördün?

هَلْ تَلْتَبِسُ صِفَةُ الْخَالِقِ بِصِفَةِ الْمَخْلُوقِ عَنْ أَحَدٍ حَتَّى يَفْهَمَ صِفَةَ الْمَخْلُوقِ مِنَ اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى صِفَةِ الْخَالِقِ؟

Yaratıcının sıfatına delalet eden bir lafızdan mahlukun sıfatını anlayacak kadar Yaratıcının sıfatı mahlukun sıfatıyla bir kimse nezdinde karışır mı hiç?

فَاخْشَ اللَّهَ يَا إِنْسَانُ، وَاحْذَرْ مِنَ التَّقَوُّلِ عَلَى اللَّهِ بِلَا عِلْمٍ، وَآمِنْ بِمَا جَاءَ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَعَ تَنْزِيهِ اللَّهِ عَنْ مُشَابَهَةِ خَلْقِهِ.

Ey insan! Allah'tan kork, ilimsizce Allah hakkında konuşmaktan sakın ve Allah'ı yarattıklarına benzemekten tenzih ederek Allah'ın Kitabı'nda gelene iman et.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ الَّذِي أَحَاطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ الْفَرْقُ بَيْنَ الْوَصْفِ اللَّائِقِ بِهِ وَالْوَصْفِ غَيْرِ اللَّائِقِ بِهِ، حَتَّى يَأْتِيَ إِنْسَانٌ فَيَتَحَكَّمَ فِي ذَلِكَ فَيَقُولَ: هَذَا الَّذِي وَصَفْتَ بِهِ

Bil ki ilmi her şeyi kuşatmış olan Allah'a, Kendisine layık olan vasıf ile layık olmayan vasıf arasındaki fark gizli kalmaz; ta ki bir insan çıkıp da bu hususta keyfî hüküm vererek şöyle desin: Senin Kendini vasfettiğin bu [sıfat]...

نَفْسَكَ غَيْرُ لَائِقٍ بِكَ، وَأَنَا أَنْفِيهِ عَنْكَ بِلَا مُسْتَنَدٍ مِنْكَ، وَلَا مِنْ رَسُولِكَ، وَآتِيكَ بَدَلَهُ بِالْوَصْفِ اللَّائِقِ بِكَ.

...Sana layık değildir. Ben Senden ve Resûlünden bir dayanak olmaksızın bunu Senden nefyediyorum ve bunun yerine Sana layık olan vasfı getiriyorum.

فَالْيَدُ مَثَلًا الَّتِي وَصَفْتَ بِهَا نَفْسَكَ لَا تَلِيقُ بِكَ لِدَلَالَتِهَا عَلَى التَّشْبِيهِ بِالْجَارِحَةِ، وَأَنَا أَنْفِيهَا عَنْكَ نَفْيًا بَاتًّا، وَأُبْدِلُهَا لَكَ بِوَصْفٍ لَائِقٍ بِكَ، وَهُوَ النِّعْمَةُ أَوِ الْقُدْرَةُ مَثَلًا أَوِ الْجُودُ.

Mesela Kendini vasfettiğin 'el', organa benzemeye delalet ettiği için Sana layık değildir; ben bunu Senden kesin olarak nefyediyor ve onun yerine Sana layık bir vasıf koyuyorum; o da mesela nimet, kudret veya cömertliktir.

سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ.

{ سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ } “Seni tenzih ederiz, bu büyük bir iftiradır!”

فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ.

{ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ } “Ey iman etmiş akıl sahipleri, Allah'tan korkun! Allah size bir zikir (öğüt/kitap), iman edip salih ameller işleyenleri karanlıklardan aydınlığa çıkarsın diye Allah'ın açıklayıcı ayetlerini size okuyan bir elçi indirmiştir.”

وَمِنَ الْغَرِيبِ أَنَّ بَعْضَ الْجَاحِدِينَ لِصِفَاتِ اللَّهِ الْمُئَوِّلِينَ لَهَا بِمَعَانٍ لَمْ تَرِدْ عَنِ اللَّهِ، وَلَا عَنْ رَسُولِهِ يُؤْمِنُونَ فِيهَا بِبَعْضِ الْكِتَابِ دُونَ بَعْضٍ.

Şaşılacak şeydir ki Allah'ın sıfatlarını inkâr edip onları Allah'tan ve Resûlü'nden gelmemiş manalara tevil edenlerden bazıları, bu hususta Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamaktadırlar.

فَيُقِرُّونَ بِأَنَّ الصِّفَاتِ السَّبْعَ الَّتِي تُشْتَقُّ مِنْهَا أَوْصَافٌ ثَابِتَةٌ لِلَّهِ مَعَ التَّنْزِيهِ، وَنَعْنِي بِهَا الْقُدْرَةَ وَالْإِرَادَةَ وَالْعِلْمَ وَالْحَيَاةَ وَالسَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْكَلَامَ ; لِأَنَّهَا يُشْتَقُّ مِنْهَا قَادِرٌ حَيٌّ عَلِيمٌ إِلَخْ، وَكَذَلِكَ فِي بَعْضِ الصِّفَاتِ الْجَامِعَةِ كَالْعَظَمَةِ وَالْكِبْرِيَاءِ وَالْمُلْكِ وَالْجَلَالِ مَثَلًا ; لِأَنَّهَا يُشْتَقُّ مِنْهَا الْعَظِيمُ الْمُتَكَبِّرُ وَالْجَلِيلُ وَالْمَلِكُ، وَهَكَذَا يَجْحَدُونَ كُلَّ صِفَةٍ ثَبَتَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ لَمْ يُشْتَقَّ مِنْهَا غَيْرُهَا كَصِفَةِ الْيَدِ وَالْوَجْهِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا التَّفْرِيقَ بَيْنَ صِفَاتِ اللَّهِ الَّتِي أَثْبَتَهَا لِنَفْسِهِ، أَوْ أَثْبَتَهَا لَهُ رَسُولُهُ ﷺ لَا وَجْهَ لَهُ الْبَتَّةَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.

Kendilerinden vasıflar türetilen yedi sıfatın -ki bunlarla kudret, irade, ilim, hayat, sem' (işitme), basar (görme) ve kelâmı kastediyoruz, zira bunlardan kādir, hayy, alîm vs. türetilmektedir- ve aynı şekilde mesela azamet, kibriyâ, mülk ve celâl gibi bazı câmi' sıfatların -çünkü bunlardan da azîm, mütekebbir, celîl ve melik türetilmektedir- tenzih ile birlikte Allah için sabit olduğunu ikrar ederler. Fakat Allah'ın Kitabı'nda ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetinde sabit olup da kendisinden başkası türetilmeyen el, yüz ve benzeri sıfatlar gibi her bir sıfatı inkâr ederler. Şüphe yok ki Allah'ın Kendisi için ispat ettiği veya Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) O'nun için ispat ettiği sıfatlar arasındaki bu ayrımın hiçbir şekilde asla bir dayanağı yoktur.

وَلَمْ يَرِدْ عَنِ اللَّهِ، وَلَا عَنْ رَسُولِهِ ﷺ الْإِذْنُ فِي الْإِيمَانِ بِبَعْضِ صِفَاتِهِ وَجَحْدِ بَعْضِهَا وَتَأْوِيلِهِ ; لِأَنَّهَا لَا يُشْتَقُّ مِنْهَا.

Allah'tan ve Resûlü'nden (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendilerinden türetme yapılmıyor diye O'nun sıfatlarının bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr ve tevil etmeye dair hiçbir izin gelmemiştir.

وَهَلْ يَتَصَوَّرُ عَاقِلٌ أَنْ يَكُونَ عَدَمُ الِاشْتِقَاقِ مُسَوِّغًا لَجَحْدِ مَا وَصَفَ اللَّهُ بِهِ نَفْسَهُ؟

Akıl sahibi bir kimse, iştikakın (kelime türetmenin) bulunmayışının Allah'ın Kendisini vasfettiği şeyi inkâr etmeye bir gerekçe olabileceğini tasavvur edebilir mi?

وَلَا شَكَّ عِنْدَ كُلِّ مُسْلِمٍ رَاجَعَ عَقْلَهُ، أَنَّ عَدَمَ الِاشْتِقَاقِ لَا يُرَدُّ بِهِ كَلَامُ اللَّهِ فِيمَا أَثْنَى بِهِ عَلَى نَفْسِهِ، وَلَا كَلَامُ رَسُولِهِ فِيمَا وَصَفَ بِهِ رَبَّهُ.

Aklını işleten her Müslümanın nezdinde şüphe yoktur ki iştikakın olmaması sebebiyle ne Allah'ın Kendisini övdüğü hususlardaki kelâmı ne de Resûlü'nün Rabbini vasfettiği hususlardaki kelâmı reddedilemez.

وَالسَّبَبُ الْمُوجِبُ لِلْإِيمَانِ إِيجَابًا حَتْمًا كُلِّيًّا هُوَ كَوْنُهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَهَذَا السَّبَبُ هُوَ الَّذِي عَلِمَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ أَنَّهُ الْمُوجِبُ لِلْإِيمَانِ بِكُلِّ مَا جَاءَ عَنِ اللَّهِ، سَوَاءٌ اسْتَأْثَرَ اللَّهُ

Kesin ve topyekûn bir şekilde imanı zorunlu kılan sebep, onun Allah katından olmasıdır. İlimde derinleşenlerin (râsihûn), Allah'tan gelen her şeye inanmayı zorunlu kıldığını bildikleri sebep de işte budur; ister Allah...

بِعِلْمِهِ كَالْمُتَشَابِهِ، أَوْ كَانَ مِمَّا يَعْلَمُهُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ عَنْهُمْ: وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا [٣ \ ٧] .

...müteşabih gibi onun bilgisini Kendisine saklamış olsun, ister ilimde derinleşenlerin bildiği şeylerden olsun. Nitekim Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا } “İlimde derinleşmiş olanlar ise: 'Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır' derler” [Âl-i İmrân, 3/7].

فَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا، وَقَوْلَهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٢ \ ٢٨٤] مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا أَيْضًا فَيَجِبُ عَلَيْنَا الْإِيمَانُ بِالْجَمِيعِ ; لِأَنَّهُ كُلَّهُ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا.

Şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın: { لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığıma...” buyruğu Rabbimiz katındandır; Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” [Bakara, 2/284] buyruğu da Rabbimiz katındandır. Dolayısıyla hepsine iman etmemiz vaciptir; çünkü hepsi Rabbimiz katındandır.

أَمَّا الَّذِي يُفَرِّقُ بَيْنَهُ، وَهُوَ عَالِمٌ بِأَنَّ كُلَّهُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ، بِأَنَّ هَذَا يُشْتَقُّ مِنْهُ، وَهَذَا لَا يُشْتَقُّ مِنْهُ فَقَدْ آمَنَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ دُونَ بَعْضٍ.

Hepsinin Rabbinin katından olduğunu bildiği halde, 'Bundan [türetme] yapılıyor, bundan ise yapılmıyor' diyerek aralarını ayıran kimse ise Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamış olur.

وَالْمَقْصُودُ أَنَّ كُلَّ مَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ، سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْمُتَشَابِهِ، أَوْ مِنْ غَيْرِ الْمُتَشَابِهِ، وَسَوَاءٌ كَانَ يُشْتَقُّ مِنْهُ أَوْ لَا.

Maksat şudur ki Allah katından gelen her şeye iman etmek vaciptir; ister müteşabihten olsun ister müteşabih dışından olsun, ister kendisinden türetme yapılsın ister yapılmasın.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَالِكًا ﵀ سُئِلَ كَيْفَ اسْتَوَى؟ فَقَالَ: الِاسْتِوَاءُ غَيْرُ مَجْهُولٍ، وَالْكَيْفُ غَيْرُ مَعْقُولٍ، وَالْإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ.

Bilinmektedir ki Mâlik'e (rahimehullâh): "Nasıl istiva etti?" diye sorulmuş, o da: "İstiva meçhul değildir, keyfiyeti akılla bilinemez ve ona iman etmek vaciptir" demiştir.

وَمَا يَزْعُمُهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ الْقُدْرَةَ وَالْإِرَادَةَ مَثَلًا وَنَحْوَهُمَا لَيْسَتْ كَالْيَدِ، وَالْوَجْهِ، بِدَعْوَى أَنَّ الْقُدْرَةَ وَالْإِرَادَةَ مَثَلًا ظَهَرَتْ آثَارُهُمَا فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ، بِخِلَافِ غَيْرِهِمَا كَصِفَةِ الْيَدِ وَنَحْوِهَا فَهُوَ مِنْ أَعْظَمِ الْبَاطِلِ.

Bazılarının, meselâ kudret ve iradenin eserlerinin ulvî ve süflî âlemde açıkça görüldüğünü, buna karşılık el sıfatı ve benzerlerinin böyle olmadığını iddia ederek kudret ve iradenin el ve yüz gibi olmadığını ileri sürmeleri ise bâtılın en büyüklerindendir.

وَمِمَّا يُوَضِّحُ ذَلِكَ أَنَّ الَّذِي يَقُولُهُ هُوَ وَأَبُوهُ وَجَدُّهُ مِنْ آثَارِ صِفَةِ الْيَدِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ بِهَا نَبِيَّهُ آدَمَ.

Bunu açıklayan hususlardan biri de şudur: Bunu söyleyen kimsenin kendisi de babası da dedesi de Allah'ın Peygamberi Âdem'i kendisiyle yarattığı el sıfatının eserlerindendir.

وَنَحْنُ نَرْجُو أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ تَعَالَى لِلَّذِينِ مَاتُوا عَلَى هَذَا الِاعْتِقَادِ ; لِأَنَّهُمْ لَا يَقْصِدُونَ تَشْبِيهَ اللَّهِ بِخَلْقِهِ، وَإِنَّمَا يُحَاوِلُونَ تَنْزِيهَهُ عَنْ مُشَابَهَةِ خَلْقِهِ.

Biz Allah Teâlâ'nın bu inanç üzere ölenleri bağışlamasını umarız; zira onlar Allah'ı yarattıklarına benzetmeyi kastetmemişler, bilakis O'nu yarattıklarına benzemekten tenzih etmeye çalışmışlardır.

فَقَصْدُهُمْ حَسَنٌ، وَلَكِنَّ طَرِيقَهُمْ إِلَى ذَلِكَ الْقَصْدِ سَيِّئَةٌ.

Niyetleri güzeldir, fakat bu maksada giden yolları kötüdür.

وَإِنَّمَا نَشَأَ لَهُمْ ذَلِكَ السُّوءُ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ ظَنُّوا لَفْظَ الصِّفَةِ الَّتِي مَدَحَ اللَّهُ بِهَا نَفْسَهُ يَدُلُّ ظَاهِرُهُ عَلَى مُشَابَهَةِ صِفَةِ الْخَلْقِ فَنَفَوُا الصِّفَةَ الَّتِي ظَنُّوا أَنَّهَا لَا تَلِيقُ قَصْدًا مِنْهُمْ لِتَنْزِيهِ اللَّهِ، وَأَوَّلُوهَا بِمَعْنًى آخَرَ يَقْتَضِي التَّنْزِيهَ فِي ظَنِّهِمْ فَهُمْ كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: رَامَ نَفْعًا فَضَرَّ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ وَمِنَ الْبِرِّ مَا يَكُونُ عُقُوقًا وَنَحْنُ نَرْجُو أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ خَطَأَهُمْ، وَأَنْ يَكُونُوا دَاخِلِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Onlarda bu kötülüğün doğması, Allah'ın Kendisini övdüğü sıfat lafzının zâhirinin mahlukatın sıfatına benzediğini zannetmelerinden kaynaklanmıştır. Bu sebeple Allah'ı tenzih etmek maksadıyla layık olmadığını zannettikleri sıfatı nefyetmişler ve kendi zanlarınca tenzihi gerektiren başka bir manaya tevil etmişlerdir. Onlar, Şâfiî'nin (rahimehullâh) dediği gibidir: 'Fayda vermek istedi ama kastı olmaksızın zarar verdi; öyle iyilik vardır ki kötülük olur.' Biz Allah'ın onların bu hatasını bağışlamasını ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun kapsamına girmelerini umuyoruz:

وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا [٣٣ \ ٥] .

{ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Hata ederek yaptığınız şeylerde size bir günah yoktur; lâkin kalplerinizin kasıtlı olarak yaptığı şeylerde [günah vardır]. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Ahzâb, 33/5].

وَخَطَؤُهُمُ الْمَذْكُورُ لَا شَكَّ فِيهِ، وَلَوْ وَفَّقَهُمُ اللَّهُ لِتَطْهِيرِ قُلُوبِهِمْ مِنَ التَّشْبِيهِ أَوَّلًا، وَجَزَمُوا بِأَنَّ ظَاهِرَ صِفَةِ الْخَالِقِ هُوَ التَّنْزِيهُ عَنْ مُشَابَهَةِ صِفَةِ الْمَخْلُوقِ، لَسَلِمُوا مِمَّا وَقَعُوا فِيهِ.

Onların zikredilen hatasında şüphe yoktur. Şayet Allah onların kalplerini önce teşbihten arındırmaya muvaffak kılsaydı ve onlar Yaratıcının sıfatının zâhirinin mahlukun sıfatına benzemekten tenzih olduğuna kesin olarak inansalardı, içine düştükleri şeyden kurtulmuş olurlardı.

وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ عَالِمٌ كُلَّ الْعِلْمِ، بِأَنَّ الظَّاهِرَ الْمُتَبَادِرَ، مِمَّا مَدَحَ اللَّهُ بِهِ نَفْسَهُ فِي آيَاتِ الصِّفَاتِ هُوَ التَّنْزِيهُ التَّامُّ عَنْ صِفَاتِ الْخَلْقِ، وَلَوْ كَانَ يَخْطُرُ فِي ذِهْنِهِ أَنَّ ظَاهِرَهُ لَا يَلِيقُ ; لِأَنَّهُ تَشْبِيهٌ بِصِفَاتِ الْخَلْقِ، لَبَادَرَ كُلَّ الْمُبَادَرَةِ إِلَى بَيَانِ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي حَقِّهِ تَأْخِيرُ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَلَا سِيَّمَا فِي الْعَقَائِدِ، وَلَا سِيَّمَا فِيمَا ظَاهِرُهُ الْكُفْرُ وَالتَّشْبِيهُ.

Şüphe yok ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), sıfat ayetlerinde Allah'ın Kendisini övdüğü şeylerden akla ilk gelen zâhirin, mahlukatın sıfatlarından tam bir tenzih olduğunu çok iyi bilmekteydi. Şayet onun zihnine, mahlukatın sıfatlarına benzetme olduğu için zâhirinin [Allah'a] yakışmayacağı gelseydi, bunu açıklamaya derhal koşardı; zira ihtiyaç vaktinde beyanın geciktirilmesi onun hakkında caiz değildir; özellikle de akaid konusunda ve bilhassa zâhiri küfür ve teşbih olan hususlarda!

فَسُكُوتُ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ بَيَانِ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا زَعَمَهُ الْمُئَوِّلُونَ لَا أَسَاسَ لَهُ كَمَا تَرَى.

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu açıklamayıp sükût etmesi, gördüğün gibi tevil ehlinin iddia ettiği şeyin hiçbir temeli olmadığına delalet eder.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ نَزَلَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ، وَالْعَرَبُ لَا تَعْرِفُ فِي لُغَتِهَا كَيْفِيَّةً لِلْيَدِ مَثَلًا، إِلَّا كَيْفِيَّةَ الْمَعَانِي الْمَعْرُوفَةِ عِنْدَهَا كَالْجَارِحَةِ، وَغَيْرِهَا مِنْ مَعَانِي الْيَدِ الْمَعْرُوفَةِ فِي اللُّغَةِ، فَبَيِّنُوا لَنَا كَيْفِيَّةً لِلْيَدِ مُلَائِمَةً لِمَا ذَكَرْتُمْ.

Eğer: "Bu Yüce Kur'an apaçık Arapça bir dille inmiştir. Araplar ise dillerinde meselâ el için uzuv gibi ve dilde bilinen diğer el manaları gibi nezdlerinde bilinen manaların keyfiyeti dışında bir keyfiyet bilmezler. O halde bize el için zikrettiğinize uygun bir keyfiyet açıklayın" denilirse...

فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Cevap iki yöndendir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَرَبَ لَا تُدْرِكُ كَيْفِيَّاتِ صِفَاتِ اللَّهِ مِنْ لُغَتِهَا، لِشِدَّةِ مُنَافَاةِ صِفَةِ اللَّهِ لِصِفَةِ الْخَلْقِ.

Birinci yön: Allah'ın sıfatı yaratılmışların sıfatına tamamen zıt olduğu için Araplar dillerinden Allah'ın sıfatlarının keyfiyetlerini idrak edemezler.

وَالْعَرَبُ لَا تَعْرِفُ عُقُولُهُمْ كَيْفِيَّاتٍ إِلَّا لِصِفَاتِ الْخَلْقِ، فَلَا تَعْرِفُ الْعَرَبُ كَيْفِيَّةً لِلسَّمْعِ وَالْبَصَرِ، إِلَّا هَذِهِ الْمُشَاهَدَةَ فِي حَاسَّةِ الْأُذُنِ وَالْعَيْنِ، أَمَّا سَمْعٌ لَا يَقُومُ بِأُذُنٍ، وَبَصَرٌ لَا يَقُومُ بِحَدَقَةٍ، فَهَذَا لَا يَعْرِفُونَ لَهُ كَيْفِيَّةً الْبَتَّةَ.

Arapların akılları ancak yaratılmışların sıfatlarının keyfiyetlerini bilir. Dolayısıyla Araplar sem' (işitme) ve basar (görme) için kulak ve göz duyusunda müşahede edilenin dışında bir keyfiyet bilmezler. Kulak olmaksızın gerçekleşen bir işitme ve göz bebeği olmaksızın gerçekleşen bir görmeye gelince, bunun için asla bir keyfiyet bilmezler.

فَلَا فَرْقَ بَيْنَ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ، وَبَيْنَ الْيَدِ وَالِاسْتِوَاءِ، فَالَّذِي تَعْرِفُ كَيْفِيَّتَهُ الْعَرَبُ مِنْ لُغَتِهَا مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ هُوَ الْمُشَاهَدُ فِي الْمَخْلُوقَاتِ.

Bu bakımdan sem' ve basar ile el ve istiva arasında hiçbir fark yoktur; zira bütün bunlardan Arapların kendi dillerinden keyfiyetini bildikleri şey, mahlukatta müşahede edilendir.

وَأَمَّا الَّذِي اتَّصَفَ اللَّهُ بِهِ مِنْ ذَلِكَ، فَلَا تَعْرِفُ لَهُ الْعَرَبُ كَيْفِيَّةً، وَلَا حَدًّا لِمُخَالَفَةِ صِفَاتِهِ لِصِفَاتِ الْخَلْقِ، إِلَّا أَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ مِنْ لُغَتِهِمْ أَصْلَ الْمَعْنَى، كَمَا قَالَ الْإِمَامُ مَالِكٌ ﵀: الِاسْتِوَاءُ غَيْرُ مَجْهُولٍ، وَالْكَيْفُ غَيْرُ مَعْقُولٍ، وَالْإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ، وَالسُّؤَالُ عَنْهُ بِدَعَةٌ.

Allah'ın bunlarla vasıflandığı duruma gelince, O'nun sıfatları mahlukatın sıfatlarına benzemediğinden Araplar bunun için ne bir keyfiyet ne de bir sınır bilirler; ancak kendi dillerinden asıl manayı bilirler. Nitekim İmam Mâlik (rahimehullâh) şöyle demiştir: "İstiva meçhul değildir, keyfiyeti akılla bilinemez, ona iman etmek vaciptir, onun hakkında soru sormak ise bidattir."

كَمَا يَعْرِفُونَ مِنْ لُغَتِهِمْ أَنَّ بَيْنَ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ، وَالرَّازِقِ وَالْمَرْزُوقِ، وَالْمُحْيِي وَالْمُحْيَا، وَالْمُمِيتِ وَالْمَمَاتِ - فَوَارِقَ عِظْيَمَةً لَا حَدَّ لَهَا تَسْتَلْزِمُ الْمُخَالَفَةَ التَّامَّةَ، بَيْنَ صِفَاتِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ.

Yine dillerinden bilirler ki Hâlik (yaratan) ile mahluk (yaratılan), Râzık (rızık veren) ile merzuk (rızıklanan), Muhyî (hayat veren) ile muhyâ (hayat verilen), Mümît (öldüren) ile memât (öldürülen) arasında Yaratıcı ile mahlukun sıfatları arasında tam bir başkalığı gerektiren sınırsız ve büyük farklar vardır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ لِمَنْ قَالَ: بَيِّنُوا لَنَا كَيْفِيَّةً لِلْيَدِ مُلَائِمَةً لِمَا ذَكَرْتُمْ، مِنْ كَوْنِهَا صِفَةَ كَمَالٍ وَجَلَالٍ، مُنَزَّهَةً عَنْ مُشَابَهَةِ جَارِحَةِ الْمَخْلُوقِ.

İkinci yön: "Bize, mahlukun organına benzemekten münezzeh, bir kemal ve celal sıfatı olması bakımından el için zikrettiğinize uygun bir keyfiyet açıklayın" diyen kimseye şöyle deriz:

هَلْ عَرَفْتَ كَيْفِيَّةَ الذَّاتِ الْمُقَدَّسَةِ الْمُتَّصِفَةِ بِالْيَدِ، فَلَا بُدَّ أَنْ يَقُولَ: لَا. فَإِنْ قَالَ ذَلِكَ.

"El ile vasıflanan o mukaddes Zât'ın keyfiyetini bildin mi?" O mutlaka: "Hayır" diyecektir. Bunu söylediğinde...

قُلْنَا: مَعْرِفَةُ كَيْفِيَّةِ الصِّفَاتِ تَتَوَقَّفُ عَلَى مَعْرِفَةِ كَيْفِيَّةِ الذَّاتِ.

...şöyle deriz: Sıfatların keyfiyetini bilmek, Zât'ın keyfiyetini bilmeye bağlıdır.

فَالذَّاتُ وَالصِّفَاتُ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ.

Zira Zât ile sıfatlar aynı kabildendir.

فَكَمَا أَنَّ ذَاتَهُ - جَلَّ وَعَلَا - تُخَالِفُ جَمِيعَ الذَّوَاتِ، فَإِنَّ صِفَاتِهِ تُخَالِفُ جَمِيعَ الصِّفَاتِ.

O'nun Zât'ı -celle ve alâ- bütün zatlardan farklı olduğu gibi, sıfatları da bütün sıfatlardan farklıdır.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ الصِّفَاتِ تَخْتَلِفُ وَتَتَبَايَنُ بِاخْتِلَافِ مَوْصُوفَاتِهَا.

Bilinmektedir ki sıfatlar, mevsûflarının (vasıflanan varlıkların) farklılaşmasıyla farklılaşır ve başkalaşır.

أَلَّا تَرَى مَثَلًا أَنَّ لَفْظَةَ رَأْسٍ كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ؟

Görmez misin ki meselâ 'baş' (re's) lafzı tek bir kelimedir?

إِنْ أَضَفْتَهَا إِلَى الْإِنْسَانِ، فَقُلْتَ: رَأَسُ الْإِنْسَانِ، وَإِلَى الْوَادِي، فَقُلْتَ: رَأَسُ الْوَادِي، وَإِلَى الْمَالِ، فَقُلْتَ: رَأْسُ الْمَالِ، وَإِلَى الْجَبَلِ، فَقُلْتَ: رَأَسُ الْجَبَلِ.

Onu insana izafe edip 'insanın başı', vadiye izafe edip 'vadinin başı', mala izafe edip 'sermaye' (re'sü'l-mâl) ve dağa izafe edip 'dağın başı' desen...

فَإِنَّ كَلِمَةَ الرَّأْسِ اخْتَلَفَتْ مَعَانِيهَا، وَتَبَايَنَتْ تَبَايُنًا شَدِيدًا بِحَسَبِ اخْتِلَافِ إِضَافَتِهَا، مَعَ أَنَّهَا فِي مَخْلُوقَاتٍ حَقِيرَةٍ.

...'baş' kelimesinin manaları, basit mahlukatlarda olmasına rağmen, izafe edildiği yere göre farklılaşmış ve bütünüyle başkalaşmıştır.

فَمَا بَالُكَ بِمَا أُضِيفَ مِنَ الصِّفَاتِ إِلَى اللَّهِ، وَمَا أُضِيفَ مِنْهَا إِلَى خَلْقِهِ، فَإِنَّهُ يَتَبَايَنُ كَتَبَايُنِ الْخَالِقِ وَالْمَخْلُوقِ، كَمَا لَا يَخْفَى.

O halde sıfatlardan Allah'a izafe edilen ile O'nun mahlukatına izafe edilen hakkında ne düşünürsün? Gizli olmadığı üzere bu, Yaratıcı ile yaratılmışın başkalığı gibi başkalaşır.

فَاتَّضَحَ بِمَا ذُكِرَ أَنَّ الشَّرْطَ فِي قَوْلِ الْمُقْرِئِ فِي إِضَاءَتِهِ:

Zikredilenlerle açıklığa kavuşmuştur ki el-Mukrî'nin el-İdâe adlı eserindeki şu sözünde geçen şart:

وَالنَّصُّ إِنْ أَوْهَمَ غَيْرَ اللَّائِقِ

'Nass [Allah'a] layık olmayanı vehmettirirse...'

شَرْطٌ مَفْقُودٌ قَطْعًا ; لِأَنَّ نُصُوصَ الْوَحْيِ الْوَارِدَةَ فِي صِفَاتِ اللَّهِ لَا تَدُلُّ ظَوَاهِرُهَا الْبَتَّةَ إِلَّا عَلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ، وَمُخَالَفَتِهِ لِخَلْقِهِ فِي الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ.

...kesinlikle gerçekleşmemiş (mevcut olmayan) bir şarttır. Çünkü Allah'ın sıfatları hakkında vârid olan vahiy nasslarının zâhirleri, ancak ve ancak Allah'ı tenzih etmeye ve O'nun zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde yarattıklarından farklı olduğuna delalet eder.

فَكُلُّ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يُرَاجِعُونَ عُقُولَهُمْ، لَا يَشُكُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ فِي أَنَّ الظَّاهِرَ الْمُتَبَادِرَ السَّابِقَ إِلَى ذِهْنِ الْمُسْلِمِ هُوَ مُخَالَفَةُ اللَّهِ لِخَلْقِهِ، كَمَا نَصَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [٤٢ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ [١١٢ \ ٤] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ الْإِجْمَاعَ الَّذِي بَنَاهُ عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ:

Aklını işleten bütün Müslümanlardan hiçbiri, Müslümanın zihnine ilk anda gelen zâhirin, Allah'ın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ, 42/11] ve { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır” [İhlâs, 112/4] buyruğu ile benzeri ayetlerde açıkça belirttiği üzere Allah'ın yarattıklarından farklı olması olduğunda şüphe etmez. Böylece onun şu sözünde buna bina ettiği icmânın:

فَاصْرِفْهُ عَنْ ظَاهِرِهِ إِجْمَاعًا

'...İcmâ ile onu zâhirinden çevir' [şeklindeki iddiasının asılsız olduğunu anlarsın].