إِجْمَاعٌ مَفْقُودٌ أَصْلًا، وَلَا وُجُودَ لَهُ الْبَتَّةَ ; لِأَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى شَرْطٍ مَفْقُودٍ لَا وُجُودَ لَهُ الْبَتَّةَ.
Aslen mevcut olmayan, kesinlikle varlığı bulunmayan bir icmâdır. Çünkü kesinlikle varlığı olmayan, gerçekleşmemiş bir şarta bina edilmiştir.
فَالْإِجْمَاعُ الْمَعْدُومُ الْمَزْعُومُ لَمْ يَرِدْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا فِي سُنَّةِ رَسُولِهِ، وَلَمْ يَقُلْهُ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ، وَلَا مِنْ تَابِعِيهِمْ، وَلَمْ يَقُلْهُ أَحَدٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، وَلَا مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ الْمَعْرُوفِينَ.
Bu yok hükmündeki iddia edilen icmâ, ne Allah'ın Kitabı'nda ne de Resûlü'nün sünnetinde yer almıştır; bunu ne Resûlullah'ın ashâbından ne de tâbiînden hiç kimse söylememiştir; dört imamdan ve meşhur belde fakihlerinden de hiçbiri bunu söylememiştir.
وَإِنَّمَا لَمْ يَقُولُوا بِذَلِكَ ; لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ ظَوَاهِرَ نُصُوصِ الْوَحْيِ لَا تَدُلُّ إِلَّا عَلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ عَنْ مُشَابَهَةِ خَلْقِهِ، وَهَذَا الظَّاهِرُ الَّذِي هُوَ تَنْزِيهُ اللَّهِ لَا دَاعِيَ لِصَرْفِهَا عَنْهُ كَمَا تَرَى.
Onlar bunu sadece şu sebeple söylememişlerdir: Çünkü onlar, vahiy nasslarının zâhirlerinin Allah'ı yaratılmışlara benzemekten tenzih etmekten başka bir şeye delalet etmediğini ve gördüğün üzere Allah'ı tenzih etmekten ibaret olan bu zâhirden [nassları] çevirmek için hiçbir gerekçe bulunmadığını biliyorlardı.
وَلِأَجْلِ هَذَا كُلِّهِ قُلْنَا فِي مُقَدِّمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: إِنَّ اللَّهَ ﵎ مَوْصُوفٌ
Bütün bunlardan dolayı bu mübarek kitabın mukaddimesinde şöyle dedik: Şüphesiz Allah celle celâluhû...
بِتِلْكَ الصِّفَاتِ حَقِيقَةً لَا مَجَازًا ; لِأَنَّا نَعْتَقِدُ اعْتِقَادًا جَازِمًا لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ شَكٌّ أَنَّ ظَوَاهِرَ آيَاتِ الصِّفَاتِ وَأَحَادِيثِهَا، لَا تَدُلُّ الْبَتَّةَ إِلَّا عَلَى التَّنْزِيهِ عَنْ مُشَابَهَةِ الْخَلْقِ وَاتِّصَافِهِ تَعَالَى بِالْكَمَالِ وَالْجَلَالِ.
...mecazen değil, hakikaten bu sıfatlarla vasıflanmıştır. Çünkü biz, sıfat ayetleri ve hadislerinin zâhirlerinin, yaratılmışlara benzemekten tenzih edilmeye ve Yüce Allah'ın kemal ve celal ile vasıflanmış olduğuna delalet etmekten başka bir anlama kesinlikle gelmediğine şüphe götürmez kesin bir inançla inanmaktayız.
وَإِثْبَاتُ التَّنْزِيهِ وَالْكَمَالِ وَالْجَلَالِ لِلَّهِ حَقِيقَةً لَا مَجَازًا - لَا يُنْكِرُهُ مُسْلِمٌ.
Allah için tenzihin, kemalin ve celalin mecazen değil hakikaten ispat edilmesini hiçbir Müslüman inkâr etmez.
وَمِمَّا يَدْعُو إِلَى التَّصْرِيحِ بِلَفْظِ الْحَقِيقَةِ، وَنَفْيِ الْمَجَازِ، كَثْرَةُ الْجَاهِلِينَ الزَّاعِمِينَ أَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ لَا حَقَائِقَ لَهَا، وَأَنَّهَا كُلَّهَا مَجَازَاتٌ.
Hakikat lafzını açıkça ifade etmeye ve mecazı nefyetmeye sevk eden hususlardan biri de bu sıfatların hakikatleri olmadığını ve hepsinin mecaz olduğunu iddia eden cahillerin çokluğudur.
وَجَعَلُوا ذَلِكَ طَرِيقًا إِلَى نَفْيِهَا ; لِأَنَّ الْمَجَازَ يَجُوزُ نَفْيُهُ، وَالْحَقِيقَةُ لَا يَجُوزُ نَفْيُهَا.
Bunu da onları nefyetmenin bir yolu kıldılar; çünkü mecazın nefyi caizdir, hakikatin nefyi ise caiz değildir.
فَقَالُوا مَثَلًا: الْيَدُ مَجَازٌ يُرَادُ بِهِ الْقُدْرَةُ وَالنِّعْمَةُ أَوِ الْجُودُ، فَنَفَوْا صِفَةَ الْيَدِ، لِأَنَّهَا مَجَازٌ.
Mesela şöyle dediler: 'El (yed), kendisiyle kudret, nimet veya cömertlik kastedilen bir mecazdır.' Böylece mecaz olduğu gerekçesiyle el sıfatını nefyettiler.
وَقَالُوا: عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى مَجَازٌ فَنَفَوُا الِاسْتِوَاءَ ; لِأَنَّهُ مَجَازٌ.
'Arşa istiva etti' ifadesi mecazdır dediler ve mecaz olduğu gerekçesiyle istivayı nefyettiler.
وَقَالُوا: مَعْنَى «اسْتَوَى» اسْتَوْلَى، وَشَبَّهُوا اسْتِيلَاءَهُ بِاسْتِيلَاءِ بِشْرِ بْنِ مَرْوَانَ عَلَى الْعِرَاقِ.
'İstivâ etti'nin anlamı 'istilâ etti (hâkim oldu)'dur dediler ve O'nun istilâsını Bişr b. Mervân'ın Irak'ı istilâ etmesine benzettiler.
وَلَوْ تَدَبَّرُوا كِتَابَ اللَّهِ لِمَنَعَهُمْ ذَلِكَ مِنْ تَبْدِيلِ الِاسْتِوَاءِ بِالِاسْتِيلَاءِ، وَتَبْدِيلِ الْيَدِ بِالْقُدْرَةِ أَوِ النِّعْمَةِ ; لِأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - يَقُولُ فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ [٢ \ ٥٩] ، وَيَقُولُ فِي الْأَعْرَافِ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ [٧ \ ١٦٢] ، فَالْقَوْلُ الَّذِي قَالَهُ اللَّهُ لَهُمْ هُوَ قَوْلُهُ «حِطَّةٌ» وَهِيَ فِعْلَةٌ مِنَ الْحَطِّ بِمَعْنَى الْوَضْعِ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ دُعَاؤُنَا وَمَسْأَلَتُنَا لَكَ حِطَّةٌ لِذُنُوبِنَا، أَيْ حَطٌّ وَوَضْعٌ لَهَا عَنَّا فَهِيَ بِمَعْنَى طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ فِي شَأْنِهِمْ أَنَّهُمْ بَدَّلُوا هَذَا الْقَوْلَ بِأَنْ زَادُوا نُونًا فَقَالُوا: حِنْطَةٌ، وَهِيَ الْقَمْحُ.
Eğer Allah'ın Kitabı'nı tefekkür etselerdi, bu onları istivâyı istilâ ile değiştirmekten ve eli kudret veya nimet ile değiştirmekten alıkoyardı. Çünkü Allah -celle ve alâ- muhkem Kitabı'nda Bakara Sûresi'nde şöyle buyurmaktadır: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } “Fakat zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler. Biz de yoldan çıkmaları sebebiyle o zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik.” [el-Bakara, 2/59]. A'râf Sûresi'nde de şöyle buyurmaktadır: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ } “Fakat içlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başka bir sözle değiştirdiler. Biz de haksızlık etmeleri sebebiyle üzerlerine gökten bir azap gönderdik.” [el-A'râf, 7/162]. Allah'ın onlara söylediği söz “hıtta” (حِطَّةٌ) sözüdür. Bu, indirmek/düşürmek manasındaki el-hatt (الْحَطّ) kökünden 'fi'leh' vezninde olup mahzuf bir mübtedanın haberidir (yüklemidir). Yani, 'Sana olan duamız ve talebimiz, günahlarımızın indirilmesi/bağışlanmasıdır' demektir; yani mağfiret talebi anlamındadır. Onların durumuna dair hadisin bazı rivayetlerinde, bir 'nûn' harfi ekleyerek bu sözü değiştirdikleri ve buğday anlamına gelen “hınta” (حِنْطَةٌ) dedikleri bildirilmiştir.
وَأَهْلُ التَّأْوِيلِ قِيلَ لَهُمْ: عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى، فَزَادُوا لَامًا، فَقَالُوا: اسْتَوْلَى.
Tevil ehline de 'Arşa istiva etti' dendiğinde bir 'lâm' harfi ekleyerek 'istilâ etti' dediler.
وَهَذِهِ اللَّامُ الَّتِي زَادُوهَا أَشْبَهُ شَيْءٍ بِالنُّونِ الَّتِي زَادَهَا الْيَهُودُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُولُوا حِطَّةٌ. وَيَقُولُ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي مَنْعِ تَبْدِيلِ الْقُرْآنِ بِغَيْرِهِ: قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ.
Onların eklediği bu 'lâm', Yüce Allah'ın: { وَقُولُوا حِطَّةٌ } “ve 'Hıtta' (Bizi bağışla) deyin” buyruğunda Yahudilerin eklediği 'nûn'a ne kadar da benzemektedir! Allah -celle ve alâ- Kur'an'ın başka bir şeyle değiştirilmesini yasaklarken şöyle buyurmaktadır: { قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum. Şüphesiz Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.”
وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ بَدَّلَ اسْتَوَى بِاسْتَوْلَى مَثَلًا لَمْ يَتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ.
Hiç şüphe yok ki meselâ 'istevâ'yı 'istevlâ' ile değiştiren kimse, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyolunana uymamıştır.
فِعْلَيْهِ أَنْ يَجْتَنِبَ التَّبْدِيلَ وَيَخَافَ الْعَذَابَ الْعَظِيمَ، الَّذِي خَافَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَوْ عَصَى اللَّهَ فَبَدَّلَ قُرْآنًا بِغَيْرِهِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ.
O halde bu değiştirmeden sakınmalı ve Allah'ın Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'a isyan edip Kur'an'ı başka bir şeyle değiştirmesi durumunda korktuğu ve şu buyrukta zikredilen büyük azaptan korkmalıdır: { إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.”
وَالْيَهُودُ لَمْ يُنْكِرُوا أَنَّ اللَّفْظَ الَّذِي قَالَهُ اللَّهُ لَهُمْ: هُوَ لَفْظُ حِطَّةٍ وَلَكِنَّهُمْ حَرَّفُوهُ بِالزِّيَادَةِ الْمَذْكُورَةِ.
Yahudiler de Allah'ın kendilerine söylediği lafzın 'hıtta' lafzı olduğunu inkâr etmemişler, ancak anılan ekleme ile onu tahrif etmişlerdir.
وَأَهْلُ هَذِهِ الْمَقَالَةِ لَمْ يُنْكِرُوا أَنَّ كَلِمَةَ الْقُرْآنِ هِيَ اسْتَوَى، وَلَكِنْ حَرَّفُوهَا وَقَالُوا فِي مَعْنَاهَا: اسْتَوْلَى وَإِنَّمَا أَبْدَلُوهَا بِهَا ; لِأَنَّهَا أَصْلَحُ فِي زَعْمِهِمْ مِنْ لَفْظِ كَلِمَةِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ كَلِمَةَ الْقُرْآنِ تُوهِمُ غَيْرَ اللَّائِقِ، وَكَلِمَةُ اسْتَوْلَى فِي زَعْمِهِمْ هِيَ الْمُنَزِّهَةُ اللَّائِقَةُ بِاللَّهِ مَعَ أَنَّهُ لَا يُعْقَلُ تَشْبِيهٌ أَشْنَعُ مِنْ تَشْبِيهِ اسْتِيلَاءِ اللَّهِ عَلَى عَرْشِهِ الْمَزْعُومِ، بِاسْتِيلَاءِ بِشْرٍ عَلَى الْعِرَاقِ.
Bu görüşün sahipleri de Kur'an'daki kelimenin 'istevâ' olduğunu inkâr etmemişler, fakat onu tahrif edip manasının 'istevlâ' olduğunu söylemişlerdir. Bunu onunla değiştirmelerinin sebebi ise kendi iddialarınca Kur'an'daki kelimenin lafzından daha uygun olmasıdır; zira [onlara göre] Kur'an'daki kelime [Allah'a] layık olmayanı vehmettirmekte, 'istevlâ' kelimesi ise Allah'a layık ve tenzih edici bulunmaktadır. Oysa Allah'ın arşı üzerindeki iddia edilen istilâsını Bişr'in Irak'ı istilâ etmesine benzetmekten daha çirkin bir benzetme düşünülemez.
وَهَلْ كَانَ أَحَدٌ يُغَالِبُ اللَّهَ عَلَى عَرْشِهِ حَتَّى غَلَبَهُ عَلَى الْعَرْشِ وَاسْتَوْلَى عَلَيْهِ؟
Acaba bir kimse arşı konusunda Allah ile çekişip galebe çalmaya çalıştı da Allah arşa galip gelip onu istilâ mı etti?
وَهَلْ يُوجَدُ شَيْءٌ إِلَّا وَاللَّهُ مُسْتَوْلٍ عَلَيْهِ، فَاللَّهُ مُسْتَوْلٍ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ.
Hem Allah'ın hâkim olmadığı bir şey var mıdır? Allah her şeye hâkimdir.
وَهَلْ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى اسْتَوَى عَلَى كُلِّ شَيْءٍ غَيْرَ الْعَرْشِ؟
Peki Yüce Allah'ın, arş dışındaki her şeye istiva ettiği söylenebilir mi?
فَافْهَمْ.
Artık anla!
وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَإِنَّ الْمُئَوِّلَ زَعَمَ أَنَّ الِاسْتِوَاءَ يُوهِمُ غَيْرَ اللَّائِقِ بِاللَّهِ لِاسْتِلْزَامِهِ مُشَابَهَةَ اسْتِوَاءِ الْخَلْقِ، وَجَاءَ بَدَلَهُ بِالِاسْتِيلَاءِ، لِأَنَّهُ هُوَ اللَّائِقُ بِهِ فِي زَعْمِهِ، وَلَمْ يَنْتَبِهْ.
Her halükarda tevilci kimse, istivânın mahlukatın istivâsına benzemeyi gerektirdiği için Allah'a layık olmayan bir şeyi vehmettirdiğini iddia etmiş ve kendi zannınca O'na layık olan bu olduğu için onun yerine 'istilâ'yı getirmiştir. Fakat şuna dikkat etmemiştir:
لِأَنَّ تَشْبِيهَ اسْتِيلَاءِ اللَّهِ عَلَى عَرْشِهِ بِاسْتِيلَاءِ بِشْرِ بْنِ مَرْوَانَ عَلَى الْعِرَاقِ هُوَ أَفْظَعُ أَنْوَاعِ التَّشْبِيهِ، وَلَيْسَ بِلَائِقٍ قَطْعًا، إِلَّا أَنَّهُ يَقُولُ: إِنَّ الِاسْتِيلَاءَ الْمَزْعُومَ مُنَزَّهٌ عَنْ مُشَابَهَةِ اسْتِيلَاءِ الْخَلْقِ، مَعَ أَنَّهُ ضَرَبَ لَهُ الْمَثَلَ بِاسْتِيلَاءِ بِشَرٍ عَلَى الْعِرَاقِ وَاللَّهُ يَقُولُ: فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ [١٦ \ ٧٤] .
Çünkü Allah'ın arşına istilâsını Bişr b. Mervân'ın Irak'ı istilâsına benzetmek, teşbihin en feci türüdür ve kesinlikle [Allah'a] layık değildir. Ancak o, [Irak'ı] Bişr'in istilâsıyla örnek getirmesine rağmen, bu iddia edilen istilânın yaratılmışların istilâsına benzemekten münezzeh olduğunu söyler. Halbuki Allah şöyle buyurmaktadır: { فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Allah'a benzerler koşmayın; şüphesiz Allah bilir, siz bilmezsiniz.” [en-Nahl, 16/74].
وَنَحْنُ نَقُولُ: أَيُّهَا الْمُئَوِّلُ هَذَا التَّأْوِيلَ، نَحْنُ نَسْأَلُكَ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَنْزِيهِ أَحَدِ اللَّفْظَيْنِ أَعْنِي لَفْظَ اسْتَوَى الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ بِهِ الْمَلَكَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ قُرْآنًا يُتْلَى، كُلُّ حَرْفٍ مِنْهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ، وَمَنْ أَنْكَرَ أَنَّهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَفَرَ.
Biz de deriz ki: Ey bu tevili yapan kimse! Mademki iki lafızdan birinin tenzih edilmesi gerektiğini bildin -ki Allah'ın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem melekle tilavet olunan bir Kur'an olarak indirdiği, her harfine on sevap verilen ve Allah'ın Kitabı'ndan olduğunu inkâr edenin kâfir olduğu 'istevâ' lafzını kastediyorum-, sana soruyoruz:
وَلَفْظَةُ اسْتَوْلَى الَّتِي جَاءَ بِهَا قَوْمٌ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ غَيْرِ اسْتِنَادٍ إِلَى نَصٍّ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَلَا سُنَّةِ رَسُولِهِ وَلَا قَوْلِ أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ.
Ve bir topluluğun Allah'ın Kitabı'ndan, Resûlü'nün sünnetinden veya selefin sözlerinden hiçbir nassa dayanmaksızın kendiliklerinden ortaya attıkları 'istevlâ' lafzı...
فَأَيُّ الْكَلِمَتَيْنِ أَحَقُّ بِالتَّنْزِيهِ فِي رَأْيِكَ. الْأَحَقُّ بِالتَّنْزِيهِ كَلِمَةُ الْقُرْآنِ الْمُنَزَّلَةِ مِنَ اللَّهِ عَلَى رَسُولِهِ، أَمْ كَلِمَتُكُمُ الَّتِي جِئْتُمْ بِهَا مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِكُمْ، مِنْ غَيْرِ مُسْتَنَدٍ أَصْلًا؟
Sana göre bu iki kelimeden hangisi tenzih edilmeye daha layıktır? Tenzih edilmeye daha layık olan, Allah'tan Resûlü'ne indirilen Kur'an'ın kelimesi midir, yoksa hiçbir dayanağınız olmaksızın kendiliğinizden getirdiğiniz kendi kelimeniz midir?
وَنَحْنُ لَا يَخْفَى عَلَيْنَا الْجَوَابُ الصَّحِيحُ، عَنْ هَذَا السُّؤَالِ إِنْ كُنْتَ لَا تَعْرِفُهُ.
Eğer sen bilmiyorsan bile bu sorunun doğru cevabı bize gizli değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ مَا وَصَفَ اللَّهُ بِهِ نَفْسَهُ مِنَ الصِّفَاتِ، فَهُوَ مَوْصُوفٌ بِهِ حَقِيقَةً لَا مَجَازًا، عَلَى الْوَجْهِ اللَّائِقِ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ.
Bil ki Allah'ın kendisini vasıfladığı sıfatlarla kemaline ve celaline layık bir şekilde mecazen değil hakikaten vasıflanmış olduğuna dair zikrettiğimiz husus...
وَأَنَّهُ لَا فَرْقَ الْبَتَّةَ بَيْنَ صِفَةٍ يُشْتَقُّ مِنْهَا وَصْفٌ، كَالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْحَيَاةِ.
...ve işitme, görme ve hayat gibi kendisinden bir vasıf türetilen sıfat ile...
وَبَيْنَ صِفَةٍ لَا يُشْتَقُّ مِنْهَا كَالْوَجْهِ وَالْيَدِ.
...yüz ve el gibi kendisinden vasıf türetilmeyen sıfat arasında kesinlikle hiçbir fark olmadığı...
وَأَنَّ تَأْوِيلَ الصِّفَاتِ كَتَأْوِيلِ الِاسْتِوَاءِ بِالِاسْتِيلَاءِ، لَا يَجُوزُ وَلَا يَصِحُّ.
...ve istivânın istilâ ile tevil edilmesi gibi sıfatların tevil edilmesinin caiz ve sahih olmadığı...
هُوَ مُعْتَقَدُ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ ﵀.
...Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin rahimehullâh inancıdır.
وَهُوَ مُعْتَقَدُ عَامَّةِ السَّلَفِ، وَهُوَ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ.
Bu, selefin tamamının inancıdır ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashâbının üzerinde bulunduğu yoldur.
فَمَنِ ادَّعَى عَلَى أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ أَنَّهُ يُئَوِّلُ صِفَةً مِنَ الصِّفَاتِ، كَالْوَجْهِ وَالْيَدِ وَالِاسْتِوَاءِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ فَقَدِ افْتَرَى عَلَيْهِ افْتِرَاءً عَظِيمًا.
Kim Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin yüz, el ve istivâ gibi sıfatlardan herhangi birini tevil ettiğini iddia ederse, ona büyük bir iftira atmış olur.
بَلِ الْأَشْعَرِيُّ ﵀ مُصَرِّحٌ فِي كُتُبِهِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي صَنَّفَهَا بَعْدَ رُجُوعِهِ عَنِ الِاعْتِزَالِ، (كَالْمُوجَزِ) ، (وَمَقَالَاتِ الْإِسْلَامِيِّينَ وَاخْتِلَافِ الْمُصَلِّينَ) ، (وَالْإِبَانَةِ عَنْ أُصُولِ الدِّيَانَةِ) أَنَّ مُعْتَقَدَهُ الَّذِي يَدِينُ اللَّهَ بِهِ هُوَ مَا كَانَ عَلَيْهِ السَّلَفُ الصَّالِحُ مِنَ الْإِيمَانِ بِكُلِّ مَا وَصَفَ اللَّهُ بِهِ نَفْسَهُ، أَوْ وَصَفَهُ بِهِ رَسُولُهُ ﷺ وَإِثْبَاتُ ذَلِكَ كُلِّهِ مِنْ غَيْرٍ كَيْفٍ وَلَا تَشْبِيهٍ وَلَا تَعْطِيلٍ.
Bilakis el-Eş'arî rahimehullâh, İ'tizâl'den (Mu'tezile'den) döndükten sonra telif ettiği el-Mûcez, Makâlâtü'l-İslâmiyyîn ve'htilâfü'l-Musallîn ve el-İbâne 'an Usûli'd-Diyâne gibi kıymetli kitaplarında, Allah'a kulluk ettiği inancının; Allah'ın kendisini vasıfladığı veya Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu vasıfladığı her şeye inanmak, keyfiyet belirlemeksizin, benzetmeksizin ve iptal etmeksizin bunların tamamını ispat etmek şeklinde Selef-i Sâlihîn'in üzerinde bulunduğu inanç olduğunu açıkça belirtmiştir.
وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَصِحُّ تَأْوِيلُهُ، وَلَا الْقَوْلُ بِالْمَجَازِ فِيهِ.
Ve bunların tevil edilmesinin veya bunlarda mecaz bulunduğunun söylenmesinin sahih olmadığını [açıkça belirtmiştir].
وَأَنَّ تَأْوِيلَ الِاسْتِوَاءِ بِالِاسْتِيلَاءِ هُوَ مَذْهَبُ الْمُعْتَزِلَةِ وَمَنْ ضَاهَاهُمْ.
Yine istivânın istilâ ile tevil edilmesinin Mu'tezile'nin ve onlara benzeyenlerin mezhebi olduğunu [açıklamıştır].
وَهُوَ أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَقْوَالِ الْمُعْتَزِلَةِ، لِأَنَّهُ كَانَ أَعْظَمَ إِمَامٍ فِي مَذْهَبِهِمْ، قَبْلَ أَنْ يَهْدِيَهُ اللَّهُ إِلَى الْحَقِّ، وَسَنَذْكُرُ لَكَ هُنَا بَعْضَ نُصُوصِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ ﵀ لِتَعْلَمَ صِحَّةَ مَا ذَكَرْنَا عَنْهُ.
O, Mu'tezile'nin görüşlerini insanların en iyi bilenidir; zira Allah kendisini hakka iletmeden önce onların mezhebinde en büyük önderdi. Onun hakkında zikrettiğimiz hususların doğruluğunu bilmen için burada Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin rahimehullâh bazı ifadelerini sana aktaracağız.
قَالَ ﵀ (فِي كِتَابِ الْإِبَانَةِ عَنْ أُصُولِ الدِّيَانَةِ) الَّذِي قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ أَنَّهُ آخِرُ كِتَابٍ صَنَّفَهُ، مَا نَصُّهُ:
O rahimehullâh, birçok kişinin telif ettiği son kitap olduğunu söylediği el-İbâne 'an Usûli'd-Diyâne adlı kitabında aynen şöyle demiştir:
فَإِنْ قَالَ لَنَا قَائِلٌ: قَدْ أَنْكَرْتُمْ قَوْلَ الْمُعْتَزِلَةِ وَالْقَدَرِيَّةِ وَالْجَهْمِيَّةِ وَالْحَرُورِيَّةِ وَالرَّافِضَةِ، وَالْمُرْجِئَةِ، فَعَرِّفُونَا قَوْلَكُمُ الَّذِي بِهِ تَقُولُونَ، وَدِيَانَتَكُمُ الَّتِي بِهَا تَدِينُونَ، قِيلَ لَهُ:
'Eğer biri bize: «Mu'tezile'nin, Kaderiyye'nin, Cehmiyye'nin, Harûriyye'nin, Râfıza'nın ve Mürcie'nin görüşlerini reddettiniz; o halde savunduğunuz kendi görüşünüzü ve benimsediğiniz kendi din anlayışınızı bize bildirin» derse, ona şöyle denilir:'
قَوْلُنَا الَّذِي نَقُولُ بِهِ وَدِيَانَتُنَا الَّتِي نَدِينُ بِهَا، التَّمَسُّكُ بِكِتَابِ رَبِّنَا ﷿ وَسُنَّةِ نَبِيِّنَا ﷺ وَمَا رُوِيَ عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَأَئِمَّةِ الْحَدِيثِ.
'Bizim benimsediğimiz görüşümüz ve bağlandığımız dinimiz; Rabbimiz azze ve celle'nin Kitabı'na, Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine, ashâbdan, tâbiînden ve hadis imamlarından rivayet edilenlere sımsıkı sarılmaktır.'
وَنَحْنُ بِذَلِكَ مُعْتَصِمُونَ، وَبِمَا كَانَ يَقُولُ بِهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ نَضَّرَ اللَّهُ وَجْهَهُ وَرَفَعَ دَرَجَتَهُ وَأَجْزَلَ مَثُوبَتَهُ قَائِلُونَ، وَلِمَنْ خَالَفَ قَوْلَهُ مُجَانِبُونَ.
'Biz buna sarılmaktayız; Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel'in -Allah yüzünü ak etsin, derecesini yükseltsin ve mükâfatını bol eylesin- söylediklerini söylemekte ve onun sözüne muhalefet edenlerden uzak durmaktayız.'
لِأَنَّهُ الْإِمَامُ الْفَاضِلُ وَالرَّئِيسُ الْكَامِلُ الَّذِي أَبَانَ بِهِ الْحَقَّ وَرَفَعَ بِهِ الضَّلَالَ وَأَوْضَحَ بِهِ الْمِنْهَاجَ وَقَمَعَ بِهِ بِدَعَ الْمُبْتَدِعِينَ، وَزَيْغَ الزَّائِغِينَ وَشَكَّ الشَّاكِّينَ. فَرَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ مِنْ إِمَامٍ مُقَدَّمٍ وَخَلِيلٍ مُعَظَّمٍ مُفَخَّمٍ، وَعَلَى جَمِيعِ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ.
'Çünkü o, Allah'ın kendisiyle hakkı açıkladığı, sapıklığı ortadan kaldırdığı, açık yolu gösterdiği, bidatçıların bidatlerini, sapanların sapmasını ve şüphe edenlerin şüphesini bastırdığı faziletli imam ve yetkin önderdir. Önde gelen bir imam, yüceltilmiş ve hürmete layık bir dost olarak Allah'ın rahmeti onun ve bütün Müslüman imamların üzerine olsun.'
وَجُمْلَةُ قَوْلِنَا: أَنَّا نُقِرُّ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَمَا رَوَاهُ الثِّقَاتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا نَرُدُّ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا.
'Sözümüzün özü şudur: Biz Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, Allah katından gelenlere ve güvenilir râvilerin Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiklerine ikrar ederiz, bunlardan hiçbir şeyi reddetmeyiz.'
وَأَنَّ اللَّهَ ﷿ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَرْدٌ صَمَدٌ، لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدًا وَأَنَّ
'Ve şüphesiz Allah azze ve celle tek bir ilahtır; O'ndan başka ilah yoktur, birdir, Samed'dir, eş ve çocuk edinmemiştir; ve...'
مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ، وَأَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ، وَأَنَّ النَّارَ حُقٌّ، وَالسَّاعَةُ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا، وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ.
'...Muhammed O'nun kulu ve elçisidir; O'nu hidayet ve hak din ile göndermiştir. Cennet haktır, cehennem haktır, kıyamet şüphesiz gelecektir ve Allah kabirlerdekileri diriltecektir.'
وَأَنَّ اللَّهَ اسْتَوَى عَلَى عَرْشِهِ كَمَا قَالَ: الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى [٢٠ \ ٥] ، وَأَنَّ لَهُ وَجْهًا كَمَا قَالَ: وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ [٥٥ \ ٢٧] ، وَأَنَّ لَهُ يَدَيْنِ بِلَا كَيْفٍ كَمَا قَالَ: خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [٣٨ \ ٧٥] ، وَكَمَا قَالَ: بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ [٥ \ ٦٤] ، وَأَنَّ لَهُ عَيْنَانِ بِلَا كَيْفٍ كَمَا قَالَ: تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا [٥٤ \ ١٤] . انْتَهَى مَحَلٌّ الْغَرَضُ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
'Ve Allah'ın, buyurduğu gibi arşına istiva ettiğine: { الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى } “Rahmân, Arş'a istivâ etmiştir” [Tâhâ, 20/5]; buyurduğu gibi bir yüzü olduğuna: { وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ } “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin yüzü bâkî kalacaktır” [er-Rahmân, 55/27]; buyurduğu gibi keyfiyetsiz iki eli olduğuna: { خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığım” [Sâd, 38/75] ve buyurduğu gibi: { بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” [el-Mâide, 5/64]; ve buyurduğu gibi keyfiyetsiz gözleri olduğuna [inanırız]: { تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا } “Gözlerimizin önünde akıp gidiyordu” [el-Kamer, 54/14].' İlgili bölüm lafzıyla sona erdi.
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَنْ يَفْتَرِي عَلَى الْأَشْعَرِيِّ - أَنَّهُ مِنَ الْمُئَوِّلِينَ الْمُدَّعِينَ أَنَّ ظَاهِرَ آيَاتِ الصِّفَاتِ وَأَحَادِيثِهَا لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ - كَاذِبٌ عَلَيْهِ كَذِبًا شَنِيعًا.
Bununla anlarsın ki el-Eş'arî'ye -onun sıfat ayetlerinin ve hadislerinin zâhirinin Allah'a layık olmadığını iddia eden tevilcilerden olduğunu söyleyerek- iftira atan kimse, ona karşı çok çirkin bir yalan uydurmaktadır.
وَقَالَ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ فِي كِتَابِ الْإِبَانَةِ أَيْضًا فِي إِثْبَاتِ الِاسْتِوَاءِ لِلَّهِ تَعَالَى مَا نَصُّهُ:
Şeyh Ebü'l-Hasan el-Eş'arî yine el-İbâne kitabında, Yüce Allah için istivâyı ispat hususunda aynen şöyle demiştir:
إِنْ قَالَ قَائِلٌ: مَا تَقُولُونَ فِي الِاسْتِوَاءِ؟ قِيلَ لَهُ: نَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ مُسْتَوٍ عَلَى عَرْشِهِ كَمَا قَالَ: الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ ﷿: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [٣٥ \ ١٠] ، وَقَدْ قَالَ: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ [٤ \ ١٥٨] ، وَقَالَ ﷿: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ [٣٢ \ ٥] ، وَقَالَ حِكَايَةً عَنْ فِرْعَوْنَ: يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا [٤٠ \ ٣٦] .
Eğer birisi: 'İstivâ hakkında ne dersiniz?' diye sorarsa, ona şöyle denir: 'Biz: { الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى } “Rahmân, Arş'a istivâ etmiştir” buyurduğu gibi Allah azze ve celle'nin Arş'ına istivâ ettiğini söyleriz. Nitekim Allah azze ve celle: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } “Güzel kelimeler O'na yükselir” [Fâtır, 35/10] buyurmuştur. Yine: { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu kendisine yükseltmiştir” [en-Nisâ, 4/158] buyurmuştur. Azze ve celle: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ } “Gökten yere kadar her işi O yönetip düzenler, sonra [işler] O'na yükselir” [es-Secde, 32/5] buyurmuştur. Firavun'dan naklen de şöyle buyurmuştur: { يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا } “Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, belki yollara, göklerin yollarına erişirim de Mûsâ'nın ilahını görürüm! Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum” [el-Mü'min, 40/36-37].'
فَكَذَّبَ فِرْعَوْنُ نَبِيَّ اللَّهِ مُوسَى ﵇ فِي قَوْلِهِ: (إِنَّ اللَّهَ ﷿ فَوْقَ السَّمَاوَاتِ) . وَقَالَ ﷿: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ.
Böylece Firavun, Allah'ın peygamberi Mûsâ'yı aleyhisselam: (Şüphesiz Allah azze ve celle göklerin üzerindedir) sözünde yalanlamıştır. Azze ve celle [şöyle] buyurmuştur: { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ } “Gökte olanın sizi yerin dibine geçirmeyeceğinden emin mi oldunuz?”
فَالسَّمَاوَاتُ فَوْقَهَا الْعَرْشُ، فَلَمَّا كَانَ الْعَرْشُ فَوْقَ السَّمَاوَاتِ قَالَ: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ لِأَنَّهُ مُسْتَوٍ عَلَى الْعَرْشِ الَّذِي فَوْقَ السَّمَاوَاتِ، وَكُلُّ مَا عَلَا فَهُوَ سَمَاءٌ، فَالْعَرْشُ أَعْلَى السَّمَاوَاتِ. هَذَا لَفْظُ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ ﵀ فِي كِتَابِ الْإِبَانَةِ الْمَذْكُورِ.
Göklerin üzerinde Arş vardır. Arş göklerin üzerinde olduğu için, göklerin üzerindeki Arş'a istivâ etmiş olması hasebiyle: { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ } “Gökte olanın [sizi yerin dibine geçirmeyeceğinden emin mi oldunuz?]” buyurmuştur. Üstte ve yücede olan her şey semâdır (göktür); dolayısıyla Arş semâların en yücesidir. Bu, Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin rahimehullâh anılan el-İbâne kitabındaki lafzıdır.
وَقَدْ أَطَالَ ﵀ فِي الْكَلَامِ بِذِكْرِ الْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي إِثْبَاتِ صِفَةِ الِاسْتِوَاءِ، وَصِفَةِ الْعُلُوِّ لِلَّهِ - جَلَّ وَعَلَا.
O rahimehullâh, Allah celle ve alâ için istivâ sıfatını ve ulüvv (yücelik) sıfatını ispat hususundaki Kur'anî delilleri zikrederek sözü etraflıca uzatmıştır.
وَمِنْ جُمْلَةِ كَلَامِهِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ مَا نَصُّهُ:
İşaret edilen sözlerinin bir kısmı aynen şöyledir:
وَقَدْ قَالَ قَائِلُونَ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ وَالْجَهْمِيَّةِ وَالْحَرُورِيَّةِ: إِنَّ قَوْلَ اللَّهِ ﷿: الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى أَنَّهُ اسْتَوْلَى وَمَلَكَ وَقَهَرَ، وَأَنَّ اللَّهَ ﷿ فِي كُلِّ مَكَانٍ. وَجَحَدُوا أَنْ يَكُونَ اللَّهُ ﷿ عَلَى عَرْشِهِ كَمَا قَالَ أَهْلُ الْحَقِّ، وَذَهَبُوا فِي الِاسْتِوَاءِ إِلَى الْقُدْرَةِ.
Mutezile, Cehmiyye ve Harûriyye'den bazı kimseler şöyle demiştir: Allah azze ve celle'nin: { الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى } “Rahmân, Arş'a istivâ etmiştir” buyruğunun manası O'nun istila ettiği, mülk edindiği ve hükümran kıldığıdır; ayrıca Allah azze ve celle her yerdedir. Ehl-i hakkın dediği gibi Allah azze ve celle'nin Arş'ı üzerinde olduğunu inkâr etmişler ve istivâyı kudret olarak yorumlamışlardır.
وَلَوْ كَانَ هَذَا كَمَا ذَكَرُوهُ كَانَ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْعَرْشِ وَالْأَرْضِ، فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ قَادِرٌ عَلَيْهَا وَعَلَى الْحُشُوشِ، وَعَلَى كُلِّ مَا فِي الْعَالَمِ.
Eğer bu onların zikrettiği gibi olsaydı, Arş ile yeryüzü arasında hiçbir fark olmazdı; zira Allah Sübhânehu yeryüzüne de, helâlara da ve âlemdeki her şeye de kâdirdir.
فَلَوْ كَانَ اللَّهُ مُسْتَوِيًا عَلَى الْعَرْشِ بِمَعْنَى الِاسْتِيلَاءِ وَهُوَ ﷿ مُسْتَوْلٍ عَلَى الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا لَكَانَ مُسْتَوِيًا عَلَى الْعَرْشِ وَعَلَى الْأَرْضِ وَعَلَى السَّمَاءِ وَعَلَى الْحُشُوشِ وَالْأَفْرَادِ، لِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الْأَشْيَاءِ مُسْتَوْلٍ عَلَيْهَا.
Şayet Allah'ın Arş'a istivâ etmesi istilâ (hâkim olma) manasında olsaydı -ki O azze ve celle her şeyin mâliki ve hâkimidir-, O'nun Arş'a da, yere de, göğe de, helâlara ve tek tek fertlere de istivâ etmiş olması gerekirdi; çünkü O her şeye kâdirdir ve her şeye hâkimdir.
وَإِذَا كَانَ قَادِرًا عَلَى الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا وَلَمْ يَجُزْ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَقُولَ:
O her şeye kâdir olduğuna göre ve hiçbir Müslümanın katında:
إِنَّ اللَّهَ ﷿ مُسْتَوٍ عَلَى الْحُشُوشِ وَالْأَخْلِيَةِ، لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِوَاءُ عَلَى الْعَرْشِ الِاسْتِيلَاءَ الَّذِي هُوَ عَامٌّ فِي الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا.
'Allah azze ve celle helâlara ve tuvaletlere istivâ etmiştir' demek caiz olmadığına göre, Arş'a istivânın bütün varlıkları kapsayan istilâ (hâkim olma) anlamında olması da caiz olmaz.
وَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ اسْتِوَاءً يَخْتَصُّ الْعَرْشَ دُونَ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا.
Bunun manasının, diğer bütün varlıklara değil yalnızca Arş'a has bir istivâ olması zorunludur.
وَزَعَمَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَالْحَرُورِيَّةُ وَالْجَهْمِيَّةُ أَنَّ اللَّهَ ﷿ فِي كُلِّ مَكَانٍ فَلَزِمَهُمْ أَنَّهُ فِي بَطْنِ مَرْيَمَ وَفِي الْحُشُوشِ وَالْأَخْلِيَةِ.
Mutezile, Harûriyye ve Cehmiyye Allah azze ve celle'nin her yerde olduğunu iddia etmişler; bu durumda O'nun Meryem'in karnında, helâlarda ve tuvaletlerde olduğunu kabul etmeleri gerekmiştir.
وَهَذَا خِلَافُ الدِّينِ - تَعَالَى اللَّهُ عَنْ قَوْلِهِمْ. اهـ.
Bu ise dine aykırıdır; Allah onların bu sözlerinden yücedir. (Alıntı bitti).
هَذَا لَفْظُ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ ﵀ فِي آخِرِ مُصَنَّفَاتِهِ، وَهُوَ كِتَابُ الْإِبَانَةِ عَنْ أُصُولِ الدِّيَانَةِ.
Bu, Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin rahimehullâh son teliflerinden olan el-İbâne an Usûli'd-Diyâne adlı kitabındaki lafzıdır.
وَتَرَاهُ صَرَّحَ ﵀ بِأَنَّ تَأْوِيلَ الِاسْتِوَاءِ بِالِاسْتِيلَاءِ هُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ وَالْجَهْمِيَّةِ وَالْحَرُورِيَّةِ لَا قَوْلُ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَأَقَامَ الْبَرَاهِينَ الْوَاضِحَةَ عَلَى بُطْلَانِ ذَلِكَ.
Görüyorsun ki o rahimehullâh, istivâyı istilâ ile tevil etmenin Ehl-i Sünnet'ten hiçbir kimsenin değil, Mutezile, Cehmiyye ve Harûriyye'nin sözü olduğunu açıkça belirtmiş ve bunun bâtıllığına dair apaçık deliller getirmiştir.
فَلْيَعْلَمْ مُئَوِّلُو الِاسْتِوَاءِ بِالِاسْتِيلَاءِ أَنَّ سَلَفَهُ فِي ذَلِكَ الْمُعْتَزِلَةُ وَالْجَهْمِيَّةُ وَالْحَرُورِيَّةُ، لَا أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ ﵀ وَلَا أَحَدٌ مِنَ السَّلَفِ.
İstivâyı istilâ ile tevil edenler bilsinler ki, bu hususta onların selefleri Ebü'l-Hasan el-Eş'arî rahimehullâh yahut Selef'ten herhangi biri değil, Mutezile, Cehmiyye ve Harûriyye'dir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ الْآيَةَ [٦ \ ٣] أَنَّ قَوْلَ الْجَهْمِيَّةِ وَمَنْ تَبِعَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ فِي كُلِّ مَكَانٍ - قَوْلٌ بَاطِلٌ.
En'âm Sûresi'nde Yüce Allah'ın: { وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ } “O, göklerde de yerde de [tek] Allah'tır; gizlinizi de açığınızı da bilir...” ayetinin [el-En'âm, 6/3] tefsirinde, Cehmiyye'nin ve onlara tabi olanların 'Allah her yerdedir' şeklindeki sözlerinin bâtıl bir söz olduğunu açıklamıştık.
لِأَنَّ جَمِيعَ الْأَمْكِنَةِ الْمَوْجُودَةِ أَحْقَرُ وَأَقَلُّ وَأَصْغَرُ، مِنْ أَنْ يَسَعَ شَيْءٌ مِنْهَا خَالِقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ وَأَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، وَهُوَ مُحِيطٌ بِكُلِّ شَيْءٍ، وَلَا يُحِيطُ بِهِ شَيْءٌ.
Zira mevcut mekânların tamamı, her şeyden daha yüce ve daha büyük olan, her şeyi kuşatan ve kendisini hiçbir şeyin kuşatamayacağı göklerin ve yerin Yaratıcısını içlerine almaktan çok daha hakir, çok daha az ve çok daha küçüktür.
فَانْظُرْ إِيضَاحَ ذَلِكَ فِي الْأَنْعَامِ.
Bunun açıklamasını el-En'âm [tefsirine] bak.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَا يَزْعُمُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْجَهَلَةِ، مِنْ أَنَّ مَا فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ مِنْ صِفَةِ الِاسْتِوَاءِ وَالْعُلُوِّ وَالْفَوْقِيَّةِ يَسْتَلْزِمُ الْجِهَةَ، وَأَنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ، وَأَنَّهُ يَجِبُ نَفْيُ الِاسْتِوَاءِ وَالْعُلُوِّ وَالْفَوْقِيَّةِ، وَتَأْوِيلُهَا بِمَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ مِنَ الْمَعَانِي كُلُّهُ بَاطِلٌ.
Bil ki, birçok cahilin Yüce Kur'an'da geçen istivâ, ulüvv (yücelik) ve fevkiyyet (üstte oluş) sıfatlarının yön (cihet) gerektirdiği, bunun ise Allah hakkında imkânsız olduğu, bu sebeple istivâ, ulüvv ve fevkiyyetin nefyedilip bunların delilsiz manalarla tevil edilmesinin zorunlu olduğu yönündeki iddialarının tamamı bâtıldır.
وَسَبَبُهُ سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ وَبِكِتَابِهِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَمُدَّعِي لُزُومِ الْجِهَةِ لِظَوَاهِرِ نُصُوصِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ. وَاسْتِلْزَامُ ذَلِكَ لِلنَّقْصِ الْمُوجِبِ لِلتَّأْوِيلِ يُقَالُ لَهُ:
Bunun sebebi, Allah'a ve O'nun Kitabı'na karşı kötü zanda bulunmaktır. Her hâlükârda, Yüce Kur'an metinlerinin zâhirinin yön (cihet) gerektirdiğini ve bunun tevili zorunlu kılan bir eksiklik doğurduğunu iddia eden kimseye şöyle denir:
مَا مُرَادُكَ بِالْجِهَةِ؟
'Yön (cihet) ile kastın nedir?
إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ بِالْجِهَةِ مَكَانًا مَوْجُودًا انْحَصَرَ فِيهِ اللَّهُ، فَهَذَا لَيْسَ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ، وَلَمْ يَقُلْهُ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
Eğer yön ile Allah'ın içinde sınırlandığı var olan bir mekânı kastediyorsan, bu Kur'an'ın zâhiri değildir ve Müslümanlardan hiçbiri bunu söylememiştir.
وَإِنْ كُنْتَ تُرِيدُ بِالْجِهَةِ الْعَدَمَ الْمَحْضَ.
Yok eğer yön ile sırf ademi (yokluğu) kastediyorsan,
فَالْعَدَمُ عِبَارَةٌ عَنْ لَا شَيْءٍ.
âdem (yokluk) hiçbir şey demektir.
فَمَيِّزْ أَوَّلًا بَيْنَ الشَّيْءِ الْمَوْجُودِ، وَبَيْنَ لَا شَيْءٍ.
Öyleyse öncelikle var olan şey ile 'hiçbir şey' arasındaki farkı ayırt et.'
وَقَدْ قَالَ أَيْضًا أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ ﵀ فِي كِتَابِ الْإِبَانَةِ أَيْضًا مَا نَصُّهُ:
Yine Ebü'l-Hasan el-Eş'arî rahimehullâh el-İbâne kitabında aynen şöyle demiştir:
فَإِنْ سُئِلْنَا: أَتَقُولُونَ: إِنَّ لِلَّهِ يَدَيْنِ؟ قِيلَ: نَقُولُ ذَلِكَ، وَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ﷿: يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [٤٨ \ ١٠] ، وَقَوْلُهُ ﷿: لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [٣٨ \ ٧٥] .
'Bize: 'Allah'ın iki eli olduğunu söylüyor musunuz?' diye sorulursa; 'Bunu söylüyoruz' denilir. Nitekim azze ve celle'nin: { يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [el-Feth, 48/10] buyruğu ve azze ve celle'nin: { لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığıma...” [Sâd, 38/75] buyruğu buna delalet etmiştir.'
وَأَطَالَ ﵀ الْكَلَامَ فِي ذِكْرِ الْأَدِلَّةِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى إِثْبَاتِ صِفَةِ الْيَدَيْنِ لِلَّهِ.
O rahimehullâh, Allah için iki el sıfatının ispatına dair Kitap ve Sünnet'ten delilleri zikrederek sözü etraflıca uzatmıştır.
وَمِنْ جُمْلَةِ مَا قَالَ مَا نَصُّهُ:
Söylediklerinin bir kısmı aynen şöyledir:
وَيُقَالُ لَهُمْ: لِمَ أَنْكَرْتُمْ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ ﷿ عَنَى بِقَوْلِهِ: يَدَيَّ يَدَيْنِ لَيْسَتَا نِعْمَتَيْنِ.
'Onlara şöyle denir: Allah azze ve celle'nin 'yedeyye' (iki elim) sözüyle, iki nimet olmayan iki eli kastetmiş olduğunu neden inkâr ettiniz?
فَإِنْ قَالُوا: لِأَنَّ الْيَدَ إِذَا لَمْ تَكُنْ نِعْمَةً لَمْ تَكُنْ إِلَّا جَارِحَةً.
Eğer: 'Çünkü el nimet olmadığında sadece bir organ (uzuv) olur' derlerse,
قِيلَ لَهُمْ: وَلِمَ قَضَيْتُمْ أَنَّ الْيَدَ إِذَا لَمْ تَكُنْ نِعْمَةً لَمْ تَكُنْ إِلَّا جَارِحَةً؟
onlara şöyle denir: 'El nimet olmadığında sadece bir organ olur hükmünü nereden çıkardınız?
فَإِنَّ رُجُوعَنَا إِلَى شَاهِدِنَا، وَإِلَى مَا نَجِدُهُ فِيمَا بَيْنَنَا مِنَ الْخَلْقِ؟
[Bunu] şahidimize (gözlemlediğimiz âleme) ve aramızdaki yaratılmışlarda bulduğumuz şeylere kıyas ederek mi [söylüyorsunuz]?'
فَقَالُوا: الْيَدُ إِذَا لَمْ تَكُنْ نِعْمَةً فِي الشَّاهِدِ لَمْ تَكُنْ إِلَّا جَارِحَةً.
Şayet: 'El, şahitte (gözlemlenen varlıklarda) nimet olmadığında ancak bir organ olur' derlerse,
قِيلَ لَهُمْ: إِنْ عَمِلْتُمْ عَلَى الشَّاهِدِ وَقَضَيْتُمْ بِهِ عَلَى اللَّهِ ﷿ فَكَذَلِكَ لَمْ نَجِدْ حَيًّا مِنَ الْخَلْقِ إِلَّا جِسْمًا لَحْمًا وَدَمًا، فَاقْضُوا بِذَلِكَ عَلَى اللَّهِ ﷿.
onlara şöyle denir: 'Eğer şahide (gözleme) dayanarak amel eder ve bununla Allah azze ve celle hakkında hüküm verirseniz, aynı şekilde biz yaratılmışlardan eti ve kanı olan bir cisimden başka bir diri görmedik; o hâlde Allah azze ve celle hakkında da böyle hüküm verin!'
وَإِلَّا فَأَنْتُمْ لِقَوْلِكُمْ مُتَأَوِّلُونَ وَلِاعْتِلَالِكُمْ نَاقِضُونَ.
Aksi takdirde siz kendi sözünüzü zoraki tevil etmiş ve dayandığınız gerekçeyi kendiniz çürütmüş olursunuz.
وَإِنْ أَثْبَتُّمْ حَيًّا لَا كَالْأَحْيَاءِ مِنَّا.
Şayet bizdeki diriler gibi olmayan bir diri olduğunu kabul ediyorsanız,
فَلِمَ أَنْكَرْتُمْ أَنْ تَكُونَ الْيَدَانِ اللَّتَانِ أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ عَنْهُمَا، يَدَيْنِ لَيْسَتَا نِعْمَتَيْنِ، وَلَا جَارِحَتَيْنِ، وَلَا كَالْأَيْدِي؟
Allah azze ve celle'nin haber verdiği iki elin de iki nimet olmayan, iki organ olmayan ve [yaratılmışların] elleri gibi olmayan iki el olmasını neden inkâr ettiniz?
وَكَذَلِكَ يُقَالُ لَهُمْ:
Aynı şekilde onlara şöyle denir:
لَمْ تَجِدُوا مُدَبِّرًا حَكِيمًا إِلَّا إِنْسَانًا، ثُمَّ أَثْبَتُّمْ أَنَّ لِلدُّنْيَا مُدَبِّرًا حَكِيمًا، لَيْسَ كَالْإِنْسَانِ، وَخَالَفْتُمُ الشَّاهِدَ وَنَقَضْتُمُ اعْتِلَالَكُمْ.
'Siz insandan başka hikmet sahibi bir idareci görmediniz; sonra dünyanın insan gibi olmayan, hikmet sahibi bir idarecisi olduğunu kabul ettiniz; böylece şahide (gözlemlenen âleme) aykırı davrandınız ve kendi gerekçenizi bozdunuz.
فَلَا تَمْنَعُوا مِنْ إِثْبَاتِ يَدَيْنِ لَيْسَتَا نِعْمَتَيْنِ وَلَا جَارِحَتَيْنِ، مِنْ أَجْلِ أَنَّ ذَلِكَ خِلَافُ الشَّاهِدِ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Öyleyse bunun şahide (gözleme) aykırı olması sebebiyle, iki nimet ve iki organ olmayan iki elin ispatına engel olmayın.' İlgili bölüm lafzıyla sona erdi.
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْأَشْعَرِيَّ ﵀ يَعْتَقِدُ أَنَّ الصِّفَاتِ الَّتِي أَنْكَرَهَا الْمُئَوِّلُونَ كَصِفَةِ الْيَدِ، مِنْ جُمْلَةِ صِفَاتِ الْمَعَانِي كَالْحَيَاةِ وَنَحْوِهَا، وَأَنَّهُ لَا فَرْقَ الْبَتَّةَ بَيْنَ صِفَةِ الْيَدِ وَصِفَةِ الْحَيَاةِ فَمَا اتَّصَفَ اللَّهُ بِهِ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ فَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنْ مُشَابَهَةِ مَا اتَّصَفَ بِهِ الْخَلْقُ مِنْهُ.
Bununla anlarsın ki el-Eş'arî rahimehullâh, tevilcilerin inkâr ettiği el sıfatı gibi sıfatların; hayat ve benzeri manevî sıfatlar kabilinden olduğuna, el sıfatı ile hayat sıfatı arasında asla hiçbir fark bulunmadığına ve Allah'ın kendisini nitelediği bütün bu vasıflarda, yaratılmışların vasıflarına benzemekten münezzeh olduğuna inanmaktadır.
وَاللَّازِمُ لِمَنْ شَبَّهَ فِي بَعْضِ الصِّفَاتِ وَنَزَّهَ فِي بَعْضِهَا أَنْ يُشْبِّهَ فِي جَمِيعِهَا أَوْ يُنَزِّهَ فِي جَمِيعِهَا، كَمَا قَالَهُ الْأَشْعَرِيُّ.
Sıfatların bazısında teşbihe düşüp (benzetip) bazısında tenzih eden kimseye düşen, el-Eş'arî'nin dediği gibi, ya hepsinde teşbih yapmak yahut hepsinde tenzih etmektir.
أَمَّا ادِّعَاءُ ظُهُورِ التَّشْبِيهِ فِي بَعْضِهَا دُونَ بَعْضٍ، فَلَا وَجْهَ لَهُ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، لِأَنَّ الْمَوْصُوفَ بِهَا وَاحِدٌ، وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنْ مُشَابَهَةِ صِفَاتِ خَلْقِهِ.
Sıfatların bazısında teşbihin zâhir olduğunu iddia edip diğer bazısında olmadığını öne sürmenin hiçbir şekilde tutar tarafı yoktur; çünkü bu sıfatlarla nitelenen zât tektir ve O, yarattıklarının sıfatlarına benzemekten münezzehtir.
وَمِنْ جُمْلَةِ كَلَامِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ ﵀ الْمُشَارِ إِلَيْهَا آنِفًا فِي إِثْبَاتِ الصِّفَاتِ مَا نَصُّهُ:
Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin rahimehullâh sıfatların ispatı konusunda az önce işaret edilen sözlerinin bir kısmı aynen şöyledir:
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لِمَ أَنْكَرْتُمْ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا [٣٦ \ ٧١] ، وَقَوْلُهُ: لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [٣٨ \ ٧٥] عَلَى الْمَجَازِ؟ .
'Eğer birisi: 'O'nun: { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا } “ellerimizin yaptıklarından...” [Yâsîn, 36/71] ve { لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “iki elimle yarattığıma...” [Sâd, 38/75] sözlerinin mecaz olmasını neden inkâr ettiniz?' derse;
قِيلَ لَهُ: حُكْمُ كَلَامِ اللَّهِ ﷿ أَنْ يَكُونَ عَلَى ظَاهِرِهِ وَحَقِيقَتِهِ، وَلَا يَخْرُجُ الشَّيْءُ عَنْ ظَاهِرِهِ إِلَى الْمَجَازِ إِلَّا لِحُجَّةٍ.
ona şöyle denir: 'Allah azze ve celle'nin kelâmında aslolan, zâhiri ve hakikati üzere olmasıdır. Bir şey bir delil olmaksızın zâhirinden mecaza çıkarılamaz.
أَلَا تَرَوْنَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ ظَاهِرُ الْكَلَامِ الْعُمُومَ، فَإِذَا وَرَدَ بِلَفْظِ الْعُمُومِ وَالْمُرَادُ بِهِ الْخُصُوصُ، فَلَيْسَ هُوَ عَلَى حَقِيقَةِ الظَّاهِرِ؟
Görmez misiniz ki kelâmın zâhiri umum (genellik) ifade ettiğinde, eğer umum lafzıyla gelip de onunla husus (özellik) kastedilmişse, bu kelâm zâhirinin hakikati üzere değildir?
وَلَيْسَ يَجُوزُ أَنْ يُعْدَلَ بِمَا ظَاهِرُهُ الْعُمُومُ عَنِ الْعُمُومِ بِغَيْرِ حُجَّةٍ؟
Zâhiri umum olan bir ifadenin delilsiz olarak umumdan çevrilmesi caiz olur mu hiç?'