Binûn

Muhammed — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَكَذَلِكَ أَبُو حَامِدِ الْغَزَالِيِّ، كَانَ فِي زَمَانِهِ مِنْ أَعْظَمِ الْقَائِلِينَ بِالتَّأْوِيلِ، ثُمَّ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْحَقَّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ هُوَ مَذْهَبُ السَّلَفِ.

Aynı şekilde Ebû Hâmid el-Gazâlî de kendi zamanında tevili savunanların en büyüklerindendi; sonra bundan döndü ve şüphe edilmeyecek hakkın Selef mezhebi olduğunu beyan etti.

وَقَالَ فِي كِتَابِهِ: إِلْجَامُ الْعَوَامِّ عَنْ عِلْمِ الْكَلَامِ:

“İlcâmü’l-Avâm ‘an İlmi’l-Kelâm” adlı kitabında şöyle demiştir:

اعْلَمْ أَنَّ الْحَقَّ الصَّرِيحَ الَّذِي لَا مِرَاءَ فِيهِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَصَائِرِ - هُوَ مَذْهَبُ السَّلَفِ، أَعْنِي الصَّحَابَةَ وَالتَّابِعَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْبُرْهَانَ الْكُلِّيَّ عَلَى أَنَّ الْحَقَّ فِي مَذْهَبِ السَّلَفِ وَحْدَهُ يَنْكَشِفُ بِتَسْلِيمِ أَرْبَعَةِ أُصُولٍ مُسَلَّمَةٍ عِنْدَ كُلِّ عَاقِلٍ.

“Bil ki basiret ehli nezdinde kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan açık hak, Selef mezhebidir; yani Sahâbe ve Tâbiîn[in mezhebi]dir.” Sonra şöyle demiştir: “Hakkın yalnızca Selef mezhebinde olduğuna dair küllî delil, her akıl sahibi nezdinde kabul edilmiş dört esası kabul etmekle açığa kavuşur.”

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْأَوَّلَ مِنْ تِلْكَ الْأُصُولِ الْمَذْكُورَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ هُوَ أَعْرَفُ الْخَلْقِ بِصَلَاحِ أَحْوَالِ الْعِبَادِ فِي دِينِهِمْ وَدُنْيَاهُمْ.

Sonra zikredilen bu esaslardan birincisinin şu olduğunu beyan etmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), kulların dinleri ve dünyalarındaki durumlarının maslahatını (iyiliğini) yaratılmışlar içinde en iyi bilendir.

الْأَصْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ بَلَّغَ كُلَّ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ مِنْ صَلَاحِ الْعِبَادِ فِي مَعَادِهِمْ وَمَعَاشِهِمْ، وَلَمْ يَكْتُمْ مِنْهُ شَيْئًا.

İkinci esas: O, kulların ahiretleri ve maişetleri hususunda kendilerine yararlı olacak kendisine vahyedilen her şeyi tebliğ etmiş ve ondan hiçbir şeyi gizlememiştir.

الْأَصْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ أَعْرَفَ النَّاسِ بِمَعَانِي كَلَامِ اللَّهِ وَأَحْرَاهُمْ بِالْوُقُوفِ عَلَى أَسْرَارِهِ هُمْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الَّذِينَ لَازَمُوهُ وَحَضَرُوا التَّنْزِيلَ وَعَرَفُوا التَّأْوِيلَ.

Üçüncü esas: İnsanlar içinde Allah'ın kelamının manalarını en iyi bilen ve onun sırlarına vâkıf olmaya en layık olan kimseler, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanından ayrılmayan, vahyin inişine tanıklık eden ve tevili bilen sahabeleridir.

وَالْأَصْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ فِي طُولِ عَصْرِهِمْ إِلَى آخِرِ أَعْمَارِهِمْ مَا دَعَوُا الْخَلْقَ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَلَوْ كَانَ التَّأْوِيلُ مِنَ الدِّينِ أَوْ عِلْمِ الدِّينِ لَأَقْبَلُوا عَلَيْهِ لَيْلًا وَنَهَارًا وَدَعَوْا إِلَيْهِ أَوْلَادَهُمْ وَأَهْلَهُمْ.

Dördüncü esas: Sahabeler (radıyallâhu anhum), asırları boyunca ömürlerinin sonuna kadar insanları asla tevile çağırmamışlardır. Şayet tevil dinden veya din ilminin bir parçası olsaydı, gece gündüz ona yönelirler, çocuklarını ve ailelerini ona davet ederlerdi.

ثُمَّ قَالَ الْغَزَالِيُّ: وَبِهَذِهِ الْأُصُولِ الْأَرْبَعَةِ الْمُسَلَّمَةِ عِنْدَ كُلِّ مُسْلِمٍ نَعْلَمُ بِالْقَطْعِ أَنَّ الْحَقَّ مَا قَالُوهُ وَالصَّوَابَ مَا رَأَوْهُ.

Sonra el-Gazâlî şöyle demiştir: “Her Müslüman nezdinde kabul edilen bu dört esas ile kesin olarak biliriz ki hak onların dediği, doğru da onların gördüğü görüştür.”

انْتَهَى بِاخْتِصَارٍ.

[Sözü] kısaltılarak sona erdi.

وَلَا شَكَّ أَنَّ اسْتِدْلَالَ الْغَزَالِيِّ هَذَا لِأَنَّ مَذْهَبَ السَّلَفِ هُوَ الْحَقُّ - اسْتِدْلَالٌ لَا شَكَّ فِي صِحَّتِهِ، وَوُضُوحِ وَجْهِ الدَّلِيلِ فِيهِ، وَأَنَّ التَّأْوِيلَ لَوْ كَانَ سَائِغًا أَوْ لَازِمًا لَبَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ، وَلِقَالَ بِهِ أَصْحَابُهُ وَتَابَعُوهُمْ كَمَا لَا يَخْفَى.

Şüphe yok ki el-Gazâlî'nin, Selef mezhebinin hak olduğuna dair bu delil getirmesi, sıhhatinde ve delil yönünün açıklığında hiçbir şüphe bulunmayan bir istidlâldir. Şayet tevil caiz veya gerekli olsaydı, gizli kalmayacağı üzere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu mutlaka açıklar, sahabeleri de bunu söyler ve tâbiîn de onlara uyardı.

وَذَكَرَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْغَزَالِيِّ أَنَّهُ رَجَعَ فِي آخِرِ حَيَاتِهِ إِلَى تِلَاوَةِ كِتَابِ اللَّهِ وَحِفْظِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ وَالِاعْتِرَافِ بِأَنَّ الْحَقَّ هُوَ مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ.

Birden çok kimse el-Gazâlî hakkında, hayatının sonunda Allah'ın Kitabı'nı okumaya, sahih hadisleri ezberlemeye ve hakkın Allah'ın Kitabı ile Resûlü'nün sünnetinde yer alan hususlar olduğunu ikrar etmeye döndüğünü zikretmiştir.

وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ أَنَّهُ مَاتَ وَعَلَى صَدْرِهِ صَحِيحُ الْبُخَارِيِّ ﵀.

Bazıları onun, göğsünün üzerinde Sahîh-i Buhârî varken vefat ettiğini zikretmiştir —Allah ona rahmet etsin—.

وَاعْلَمْ أَيْضًا أَنَّ الْفَخْرَ الرَّازِيَّ الَّذِي كَانَ فِي زَمَانِهِ أَعْظَمَ أَئِمَّةِ التَّأْوِيلِ - رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ الْمَذْهَبِ إِلَى مَذْهَبِ السَّلَفِ مُعْتَرِفًا بِأَنَّ طَرِيقَ الْحَقِّ هِيَ اتِّبَاعُ الْقُرْآنِ فِي صِفَاتِ اللَّهِ.

Şunu da bil ki kendi zamanında tevil imamlarının en büyüğü olan Fahruddîn er-Râzî, Allah'ın sıfatları konusunda hak yolun Kur'an'a uymak olduğunu itiraf ederek o mezhepten Selef mezhebine dönmüştür.

وَقَدْ قَالَ فِي ذَلِكَ فِي كِتَابَهُ: أَقْسَامُ اللَّذَّاتِ: لَقَدِ اخْتَبَرْتُ الطُّرُقَ الْكَلَامِيَّةَ، وَالْمَنَاهِجَ الْفَلْسَفِيَّةَ، فَلَمْ أَجِدْهَا تَرْوِي غَلِيلًا، وَلَا تَشْفِي عَلِيلًا، وَرَأَيْتُ أَقْرَبَ الطُّرُقِ طَرِيقَةَ الْقُرْآنِ، أَقْرَأُ فِي الْإِثْبَاتِ: الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى [٢٠ \ ٥] ، إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [٣٥ \ ١٠] ، وَفِي النَّفْيِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [٤٢ \ ١١] ، هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا [١٩ \ ٦٥] ، وَمُنْ جَرَّبَ مِثْلَ تَجْرِبَتِي عَرَفَ مِثْلَ مَعْرِفَتِي. اهـ.

O, bu hususta “Aksâmü'l-Lezzât” adlı kitabında şöyle demiştir: “Kelâmî yolları ve felsefî metotları tecrübe ettim; bunların ne bir susuzluğu giderdiğini ne de bir hastaya şifa verdiğini gördüm. En yakın yolun ise Kur'an yolu olduğunu gördüm. İsbât konusunda: { الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى } “Rahmân Arş'a istiva etti” [Tâhâ, 20/5], { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } “Güzel söz O'na yükselir” [Fâtır, 35/10]; nefy (tenzih) konusunda ise: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ, 42/11], { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'na adaş olan birini biliyor musun?” [Meryem, 19/65] ayetlerini okurum. Benim tecrübemin benzerini tecrübe eden kimse, benim bilgimin benzerine ulaşır.”

وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي أَبْيَاتِهِ الْمَشْهُورَةِ الَّتِي يَقُولُ فِيهَا:

Bu manayı, içinde şöyle dediği meşhur beyitlerinde de açıklamıştır:

نِهَايَةُ إِقْدَامِ الْعُقُولِ عِقَالُ ... وَغَايَةُ سَعْيِ الْعَالَمِينَ ضَلَالُ

Akılların ileri atılmasının sonu bir bağdır (kösteklenmektir), âlemlerin çabasının gayesi ise bir sapkınlıktır.

وَأَرْوَاحُنَا فِي وَحْشَةٍ مَنْ جُسُومِنَا ... وَحَاصِلُ دُنْيَانَا أَذًى وَوَبَالُ

Ruhlarımız bedenlerimizden bir ürperti (yabancılık) içindedir; dünyamızın hâsılatı ise eziyet ve vebaldir.

وَلَمْ نَسْتَفِدْ مَنْ بَحْثِنَا طُولَ عُمْرِنَا ... سِوَى أَنْ جَمَعْنَا فِيهِ قِيلٌ وَقَالُ

Ömrümüz boyunca araştırmamızdan, onda sadece dedikoduları toplamaktan başka bir şey elde edemedik.

إِلَى آخِرِ الْأَبْيَاتِ.

... beyitlerin sonuna kadar.

وَكَذَلِكَ غَالِبُ أَكَابِرِ الَّذِينَ كَانُوا يَخُوضُونَ فِي الْفَلْسَفَةِ وَالْكَلَامِ، فَإِنَّهُ يَنْتَهِي بِهِمْ أَمْرُهُمْ إِلَى الْحَيْرَةِ وَعَدَمِ الثِّقَةِ بِمَا كَانُوا يُقَرِّرُونَ.

Felsefe ve kelama dalan büyük âlimlerin çoğunun durumu da böyledir; işlerinin sonu hayrete ve ortaya koyup savundukları şeylere güven duymamaya varır.

وَقَدْ ذُكِرَ عَنِ الْحَفِيدِ ابْنِ رُشْدٍ وَهُوَ مِنْ أَعْلَمِ النَّاسِ بِالْفَلْسَفَةِ أَنَّهُ قَالَ:

İnsanlar içinde felsefeyi en iyi bilenlerden olan Torun İbn Rüşd'den şöyle dediği nakledilmiştir:

وَمَنِ الَّذِي قَالَ فِي الْإِلَهِيَّاتِ شَيْئًا يُعْتَدُّ بِهِ؟

“İlahiyat (metafizik) konusunda dikkate değer bir söz söyleyen kim vardır ki?”

وَذَكَرُوا عَنِ الشِّهْرِسْتَانِيِّ أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ عِنْدَ الْفَلَاسِفَةِ وَالْمُتَكَلِّمِينَ إِلَّا الْحَيْرَةَ وَالنَّدَمَ، وَقَدْ قَالَ فِي ذَلِكَ: لَعَمْرِي لَقَدْ طُفْتُ الْمَعَاهِدَ كُلَّهَا وَسَيَّرْتُ طَرْفِي بَيْنَ تِلْكَ الْمَعَالِمِ فَلَمْ أَرَ إِلَّا وَاضِعًا كَفَّ حَائِرٍ عَلَى ذَقَنٍ أَوْ قَارَعًا سِنَّ نَادِمٍ وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ.

eş-Şehristânî'den de filozofların ve kelamcıların yanında hayret ve pişmanlıktan başka bir şey bulamadığı nakledilmiştir. O bu hususta şöyle demiştir: “Ömrüme yemin olsun ki bütün ilim meclislerini dolaştım ve bakışlarımı o işaretler/mekânlar arasında gezdirdim; fakat çenesine şaşkın elini dayamış ya da pişmanlıktan dişini gıcırdatan kimseden başkasını görmedim.” Bunun benzerleri çoktur.

فَيَا أَيُّهَا الْمُعَاصِرُونَ الْمُتَعَصِّبُونَ لِدَعْوَى أَنَّ ظَوَاهِرَ آيَاتِ الصِّفَاتِ وَأَحَادِيثَهَا خَبِيثٌ لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ لِاسْتِلْزَامِهِ التَّشْبِيهَ بِصِفَاتِ الْخَلْقِ، وَأَنَّهَا يَجِبُ نَفْيُهَا وَتَأْوِيلُهَا بِمَعَانٍ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ، وَلَمْ يَقُلْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَلَا مِنَ التَّابِعِينَ.

Ey sıfat ayetlerinin ve hadislerinin zahirlerinin, mahlûkatın sıfatlarına benzemeyi gerektirdiği için Allah'a yakışmayan habis (çirkin) şeyler olduğu ve bunların nefyedilip Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem), ashabından ve tâbiînden hiçbirinin söylemediği manalarla tevil edilmesinin vacip olduğu iddiasına taassupla sarılan çağdaşlar!

فَمَنْ هُوَ سَلَفُكُمْ فِي هَذِهِ الدَّعْوَى الْبَاطِلَةِ الْمُخَالِفَةِ لِإِجْمَاعِ السَّلَفِ؟

Selef'in icmaına aykırı olan bu bâtıl iddiada selefiniz (önderiniz) kimdir?

إِنْ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّ الْأَشْعَرِيَّ يَقُولُ مِثْلَ قَوْلِكُمْ، وَأَنَّهُ سَلَفُكُمْ فِي ذَلِكَ فَهُوَ بَرِيءٌ مِنْكُمْ وَمِنْ دَعْوَاكُمْ.

Eğer el-Eş‘arî'nin sizin sözünüz gibi söylediğini ve onun bu hususta sizin selefiniz olduğunu iddia ediyorsanız, o sizden de sizin iddianızdan da berîdir (uzaktır).

وَهُوَ مُصَرِّحٌ فِي كُتُبِهِ الَّتِي صَنَّفَهَا بَعْدَ الرُّجُوعِ عَنِ الِاعْتِزَالِ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِالتَّأْوِيلِ هُمُ الْمُعْتَزِلَةُ، وَهُمْ خُصُومُهُ وَهُوَ خَصْمُهُمْ، كَمَا أَوْضَحْنَا كَلَامَهُ فِي الْإِبَاحَةِ وَالْمَقَالَاتِ.

O, İ‘tizâl'den (Mu'tezile'den) döndükten sonra telif ettiği kitaplarında, tevili savunanların Mu'tezile olduğunu, onların kendi hasımları olduğunu ve kendisinin de onların hasmı olduğunu açıkça belirtmiştir; nitekim el-İbâne ve el-Makâlât'taki sözlerini açıkladık.

وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ أَسَاطِينَ الْقَوْلِ بِالتَّأْوِيلِ قَدِ اعْتَرَفُوا بِأَنَّ التَّأْوِيلَ لَا مُسْتَنَدَ لَهُ، وَأَنَّ الْحَقَّ هُوَ اتِّبَاعُ مَذْهَبِ السَّلَفِ كَمَا أَوْضَحْنَا ذَلِكَ عَنْ أَبِي بَكْرِ الْبَاقِلَّانِيِّ، وَأَبِي الْمَعَالِي الْجُوَيْنِيِّ، وَأَبِي حَامِدٍ الْغَزَالِيِّ، وَأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْفَخْرِ الرَّازِيِّ، وَغَيْرِهِمْ مِمَّنْ ذَكَرْنَا.

Tevili savunanların önde gelenlerinin, tevilin hiçbir dayanağı olmadığını ve hakkın Selef mezhebine uymak olduğunu itiraf ettiklerini beyan etmiştik; nitekim bunu Ebû Bekir el-Bâkıllânî, Ebü'l-Meâlî el-Cüveynî, Ebû Hâmid el-Gazâlî, Ebû Abdillâh Fahreddîn er-Râzî ve zikrettiğimiz diğerlerinden açıklamıştık.

فَنُوصِيكُمْ وَأَنْفُسَنَا بِتَقْوَى اللَّهِ، وَأَلَّا تُجَادِلُوا فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاكُمْ، وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَقُولُ فِي كِتَابِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [٤٠ \ ٥٦] .

Size ve kendimize Allah'tan korkmayı ve size gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışmamanızı tavsiye ederiz. Allah -celle ve alâ- Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. Sen hemen Allah'a sığın! Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” [Mü'min, 40/56].

وَيَقُولُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ [٣١ \ ٢٠ - ٢١] .

Ve Teâlâ şöyle buyurur: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ } “İnsanlardan kimi de bir ilme, bir kılavuza ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışır. Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Ya şeytan onları alevli ateşin azabına çağırıyor idiyse de mi?” [Lokmân, 31/20-21].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ فِي الْكَلَامِ عَلَى الِاجْتِهَادِ.

İkinci Mesele: İctihad Hakkında.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّا قَدَّمْنَا بُطْلَانَ قَوْلِ الظَّاهِرِيَّةِ بِمَنْعِ الِاجْتِهَادِ مُطْلَقًا، وَأَنَّ مِنَ الِاجْتِهَادِ مَا هُوَ صَحِيحٌ مُوَافِقٌ لِلشَّرْعِ الْكَرِيمِ، وَبَسَطْنَا أَدِلَّةَ ذَلِكَ بِإِيضَاحٍ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ الْآيَةَ [٢١ \ ٧٨] .

Öncelikle bil ki biz, Zâhirîler'in ictihadı mutlak olarak yasaklama görüşünün bâtıl olduğunu ve ictihadın bir kısmının sahih olup yüce şeriata uygun düştüğünü daha önce zikretmiştik; buna dair delilleri Enbiyâ Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd ve Süleyman'ı da [hatırla]; hani ekin hakkında hüküm veriyorlardı...” [Enbiyâ, 21/78] ayetini açıklarken genişçe beyan etmiştik.

وَبَيَّنَّا طَرَفًا مِنْهُ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [١٧ \ ٣٦] ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Bunun bir kısmını da İsrâ (Benî İsrâîl) Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” [İsrâ, 17/36] kavlini açıklarken beyan etmiştik; dolayısıyla bu, onu burada tekrarlamaktan müstağni kılmıştır.

وَغَرَضُنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ أَنْ نُبَيِّنَ أَنَّ تَدَبُّرَ الْقُرْآنِ وَانْتِفَاعَ مُتَدَبِّرِهِ بِالْعَمَلِ بِمَا عَلِمَ مِنْهُ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى تَحْصِيلِ الِاجْتِهَادِ الْمُطْلَقِ بِشُرُوطِهِ الْمَعْرُوفَةِ عِنْدَ مُتَأَخِّرِي الْأُصُولِيِّينَ.

Bu meseledeki amacımız şudur: Kur'an'ı tedebbür etmek (derinlemesine düşünmek) ve onu tedebbür edenin, kendisinden öğrendiği şeyle amel ederek faydalanması —ki ele aldığımız bu kerim ayette Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var?” kavli buna delalet etmektedir— sonraki devir usûlcüleri nezdinde bilinen şartlarıyla mutlak ictihad derecesini elde etmeye bağlı değildir.

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ الَّذِينَ يَقُولُونَ بِمَنْعِ الْعَمَلِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مُطْلَقًا إِلَّا لِلْمُجْتَهِدِينَ، يَقُولُونَ: إِنَّ شُرُوطَ الِاجْتِهَادِ هِيَ كَوْنُ الْمُجْتَهِدِ بَالِغًا، عَاقِلًا شَدِيدَ الْفَهْمِ.

Öncelikle bil ki Kitap ve Sünnet ile amel etmeyi müctehidler dışında [herkese] mutlak olarak yasaklayan sonraki devir usûl âlimleri şöyle demektedir: İctihadın şartları; müctehidin büluğa ermiş, akıllı ve kavrayışı son derece güçlü olmasıdır.

طَبْعًا عَارِفًا بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ، الَّذِي هُوَ اسْتِصْحَابُ الْعَدَمِ الْأَصْلِيِّ، حَتَّى يَرِدُ نَقْلٌ صَارِفٌ عَنْهُ.

Yaratılıştan aklî delili —ki o da kendisini bundan çeviren bir nakil gelinceye kadar aslî yokluğun devamı (istıshâb-ı adem-i aslî) ilkesidir— bilen [biri olmasıdır].

عَارِفًا بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَبِالنَّحْوِ مِنْ صَرْفٍ وَبَلَاغَةٍ مَعَ مَعْرِفَةِ الْحَقَائِقِ الشَّرْعِيَّةِ وَالْعُرْفِيَّةِ.

Şer'î ve örfî hakikatleri bilmekle birlikte Arap dilini, sarf ve belâgat dahil nahiv ilmini bilen [biri olmasıdır].

وَبَعْضُهُمْ يَزِيدُ الْمُحْتَاجَ إِلَيْهِ مِنْ فَنِّ الْمَنْطِقِ كَشَرَائِطِ الْحُدُودِ، وَالرُّسُومِ، وَشَرَائِطِ الْبُرْهَانِ.

Onlardan bazıları, mantık ilminden ihtiyaç duyulan tanımların şartları (hudûd ve rusûm şartları) ile burhan şartlarını da [bu şartlara] eklerler.

عَارِفًا بِالْأُصُولِ، عَارِفًا بِأَدِلَّةِ الْأَحْكَامِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ.

Usûl [ilmini] bilen, Kitap ve Sünnet'ten hüküm delillerini bilen [biri olmasıdır].

وَلَا يُشْتَرَطُ عِنْدَهُمْ حِفْظُ النُّصُوصِ، بَلْ يَكْفِي عِنْدَهُمْ عِلْمُهُ بِمَدَارِكِهَا فِي الْمُصْحَفِ وَكُتُبِ الْحَدِيثِ.

Onlara göre nasları ezberlemesi şart koşulmaz; bilakis mushaftaki ve hadis kitaplarındaki delil yerlerini (kaynaklarını) bilmesi onlara göre yeterlidir.

عَارِفًا بِمَوَاقِعَ الْإِجْمَاعِ وَالْخِلَافِ.

İcma ve ihtilaf noktalarını bilen [biri olmasıdır].

عَارِفًا بِشُرُوطِ الْمُتَوَاتِرِ، وَالْآحَادِ وَالصَّحِيحِ وَالضَّعِيفِ.

Mütevâtir, âhâd, sahih ve zayıfın şartlarını bilen [biri olmasıdır].

عَارِفًا بِالنَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ.

Nâsih ve mensûhu bilen [biri olmasıdır].

عَارِفًا بِأَسْبَابِ النُّزُولِ.

Esbâb-ı nüzulü (iniş sebeplerini) bilen [biri olmasıdır].

عَارِفًا بِأَحْوَالِ الصَّحَابَةِ، وَأَحْوَالِ رُوَاةِ الْحَدِيثِ، اخْتَلَفُوا فِي شَرْطِ عَدَمِ إِنْكَارِهِ لِلْقِيَاسِ. اهـ.

Sahabelerin durumlarını ve hadis râvilerinin hâllerini bilen [biri olmasıdır]. Kıyası inkâr etmemesi şartında ise ihtilaf etmişlerdir.

وَلَا يَخْفَى أَنَّ مُسْتَنَدَهُمْ فِي اشْتِرَاطِهِمْ لِهَذِهِ الشُّرُوطِ لَيْسَ نَصًّا مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ يُصَرِّحُ بِأَنَّ هَذِهِ الشُّرُوطَ كُلَّهَا لَا يَصِحُّ دُونَهَا عَمَلٌ بِكِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، وَلَا إِجْمَاعًا دَالًّا عَلَى ذَلِكَ.

Gizli değildir ki onların bu şartları koşmaktaki dayanakları, bütün bu şartlar olmaksızın Kitap ve Sünnet ile amel etmenin sahih olmayacağını açıkça belirten Kitap veya Sünnet'ten bir nas olmadığı gibi buna delalet eden bir icma da değildir.

وَإِنَّمَا مُسْتَنَدُهُمْ فِي ذَلِكَ هُوَ تَحْقِيقُ الْمَنَاطِ فِي ظَنِّهِمْ.

Onların bu husustaki dayanakları, ancak kendi zanlarınca tahkîku'l-menât (illetin varlığını tespit)tır.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ هُوَ أَنَّ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ رَسُولِهِ ﷺ وَإِجْمَاعَ الْمُسْلِمِينَ كُلَّهَا دَالٌّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ لَا يُشْتَرَطُ لَهُ إِلَّا شَرْطٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ الْعِلْمُ بِحُكْمِ مَا يَعْمَلُ بِهِ مِنْهُمَا.

Bunun açıklaması şudur: Allah'ın Kitabı, Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünneti ve Müslümanların icmaı; Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünneti ile amel etmek için sadece tek bir şartın arandığına delalet etmektedir; o da bu ikisinden kendisiyle amel edilen şeyin hükmünü bilmektir.

وَلَا يُشْتَرَطُ فِي الْعَمَلِ بِالْوَحْيِ شَرْطٌ زَائِدٌ عَلَى الْعِلْمِ بِحُكْمِهِ الْبَتَّةَ.

Vahiy ile amel etmek için onun hükmünü bilmenin dışında kesinlikle fazladan bir şart koşulmaz.

وَهَذَا مِمَّا لَا يَكَادُ يُنَازِعُ فِيهِ أَحَدٌ.

Bu da neredeyse hiç kimsenin hakkında ihtilaf etmeyeceği bir husustur.

وَمُرَادُ مُتَأَخِّرِي الْأُصُولِيِّينَ بِجَمِيعِ الشُّرُوطِ الَّتِي اشْتَرَطُوهَا هُوَ تَحْقِيقُ الْمَنَاطِ.

Son dönem usûlcülerinin ileri sürdükleri bütün şartlardan maksatları, tahkîku'l-menât (illetin varlığını tespit)tır.

لِأَنَّ الْعِلْمَ بِالْوَحْيِ لَمَّا كَانَ هُوَ مَنَاطَ الْعَمَلِ بِهِ أَرَادُوا أَنْ يُحَقِّقُوا هَذَا الْمَنَاطَ، أَيْ يُبَيِّنُوا الطُّرُقَ الَّتِي يَتَحَقَّقُ بِهَا حُصُولُ الْعِلْمِ الَّذِي هُوَ مَنَاطُ الْعَمَلِ.

Çünkü vahyi bilmek onunla amel etmenin menâtı (dayanağı/bağlantı noktası) olunca, bu menâtı tahkik etmek, yani amel etmenin menâtı olan ilmin elde edilmesini sağlayan yolları açıklamak istediler.

فَاشْتَرَطُوا جَمِيعَ الشُّرُوطِ الْمَذْكُورَةِ، ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَحْقِيقُ حُصُولِ الْعِلْمِ بِالْوَحْيِ دُونَهَا.

Böylece vahiy bilgisinin elde edilmesinin bunlar olmadan gerçekleşmesinin mümkün olamayacağı zannıyla zikredilen bütün şartları koştular.

وَهَذَا الظَّنُّ فِيهِ نَظَرٌ ; لِأَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ لَهُ فَهْمٌ إِذَا أَرَادَ الْعَمَلَ بِنَصٍّ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ فَلَا

Bu zanda ise tutarsızlık vardır; zira anlayış sahibi her insan, Kitap veya Sünnet'ten bir nas ile amel etmek istediğinde

يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ، وَلَا يَسْتَحِيلُ أَنْ يَتَعَلَّمَ مَعْنَاهُ وَيَبْحَثَ عَنْهُ، هَلْ هُوَ مَنْسُوخٌ أَوْ مُخَصَّصٌ أَوْ مُقَيَّدٌ حَتَّى يَعْلَمَ ذَلِكَ فَيَعْمَلَ بِهِ.

onun anlamını öğrenmesi ve onun mensûh mu, muhassas mı (özelleştirilmiş mi) yoksa mukayyed mi olduğunu araştırması kendisi için imkânsız ve muhal değildir; ta ki bunu bilip onunla amel etsin.

وَسُؤَالُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هَلْ لِهَذَا النَّصِّ نَاسِخٌ أَوْ مُخَصِّصٌ أَوْ مُقَيِّدٌ مَثَلًا. وَإِخْبَارُهُمْ بِذَلِكَ لَيْسَ مَنْ نَوْعِ التَّقْلِيدِ، بَلْ هُوَ مَنْ نَوْعِ الِاتِّبَاعِ.

İlim ehline: “Mesela bu nassın bir nâsihi, muhassisi veya mukayyidi var mıdır?” diye sormak ve onların bunu haber vermesi taklit türünden değil, bilakis ittiba türündendir.

وَسَنُبَيِّنُ إِنْ شَاءَ اللَّهَ الْفَرْقَ بَيْنَ التَّقْلِيدِ وَالِاتِّبَاعِ فِي مَسْأَلَةِ التَّقْلِيدِ الْآتِيَةِ.

İleride gelecek olan taklit meselesinde, inşallah taklit ile ittiba arasındaki farkı açıklayacağız.

وَالْحَاصِلُ أَنَّ نُصُوصَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ الَّتِي لَا تُحْصَى وَارِدَةٌ بِإِلْزَامِ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ بِالْعَمَلِ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ.

Özetle; Kitap ve Sünnet'in sayılamayacak kadar çok nassı, bütün mükelleflere Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünneti ile amel etmeyi zorunlu kılmak üzere varit olmuştur.

وَلَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا التَّخْصِيصُ بِمَنْ حَصَّلَ شُرُوطَ الِاجْتِهَادِ الْمَذْكُورَةَ. وَسَنَذْكُرُ طَرَفًا مِنْهَا لِنُبَيِّنَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهَا بِتَحْصِيلِ الشُّرُوطِ الْمَذْكُورَةِ.

Bunların hiçbirinde, zikredilen ictihad şartlarını elde etmiş olan kimselere yönelik bir tahsis (özelleştirme) yoktur. Bunların zikredilen şartları elde etme şartıyla sınırlandırılamayacağını açıklamak üzere onlardan bir kısmını zikredeceğiz.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ [٧ \ ٣] ، وَالْمُرَادُ بِـ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ هُوَ الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ الْمُبَيِّنَةُ لَهُ لَا آرَاءُ الرِّجَالِ.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } “Rabbinizden size indirilene uyun; O'ndan başka dostların ardına düşmeyin. Ne kadar da az öğüt alıyorsunuz!” [A'râf 7/3]. “Size indirilen” ifadesinden maksat, insanların görüşleri değil, Kur'an ve onu açıklayan Sünnet'tir.

وَقَالَ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا [٤ \ ٦١] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' dendiği zaman, münafıkların senden büsbütün uzaklaştıklarını görürsün.” [Nisâ 4/61].

فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ أَنَّ مَنْ دُعِيَ إِلَى الْعَمَلِ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ وَصَدَّ عَنْ ذَلِكَ - أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُنَافِقِينَ ; لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ.

Bu ayet-i kerime; Kur'an ve Sünnet ile amel etmeye çağrılıp da bundan yüz çeviren kimsenin münafıklar zümresinden olduğuna delalet etmiştir. Çünkü itibar, sebebin hususiliğine değil, lafızların umumiliğinedir.

وَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [٤ \ ٥٩] ، وَالرَّدُّ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ هُوَ الرَّدُّ إِلَى كِتَابِهِ، وَالرَّدُّ إِلَى الرَّسُولِ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ هُوَ الرَّدُّ إِلَى سُنَّتِهِ.

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah'a ve âhiret gününe inanıyorsanız- onu Allah'a ve Peygamber'e götürün.” [Nisâ 4/59]. Allah'a ve Resul'e götürmek; O'nun Kitabı'na götürmektir. Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatından sonra ona götürmek ise onun sünnetine götürmektir.

وَتَعْلِيقُهُ الْإِيمَانَ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ عَلَى رَدِّ التَّنَازُعِ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ مَنْ يَرُدُّ التَّنَازُعَ إِلَى غَيْرِهِمَا لَمْ يَكُنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ.

O'nun { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a inanıyorsanız” kavlindeki imanı, anlaşmazlığı Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün sünnetine götürme şartına bağlamasından; anlaşmazlığı bu ikisinden başkasına götüren kimsenin Allah'a iman etmemiş olacağı anlaşılır.

وَقَالَ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ [٣٩ \ ٥٥] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقُرْآنَ أَحْسَنُ مَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا مِنْ رَبِّنَا، وَالسُّنَّةُ

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ } “Farkında olmadan azap size ansızın gelip çatmadan önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun.” [Zümer 39/55]. Hiç şüphe yoktur ki Kur'an, Rabbimizden bize indirilenlerin en güzelidir; Sünnet de

مُبَيِّنَةٌ لَهُ، وَقَدْ هَدَّدَ مَنْ لَمْ يَتَّبِعْ أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا مِنْ رَبِّنَا بِقَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ.

onu açıklayıcıdır. [Allah], Rabbimizden bize indirilenlerin en güzeline uymayan kimseyi: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ } “Farkında olmadan azap size ansızın gelip çatmadan önce” kavliyle tehdit etmiştir.

وَقَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ [٣٩ \ ١٨] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ رَسُولِهِ أَحْسَنُ مِنْ آرَاءِ الرِّجَالِ.

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ } “Onlar ki sözü dinlerler ve onun en güzeline uyarlar. İşte onlar, Allah'ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir ve onlar akıl sahiplerinin ta kendileridir.” [Zümer 39/18]. Hiç şüphe yoktur ki Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün sünneti, insanların görüşlerinden daha güzeldir.

وَقَالَ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ [٥٩ \ ٧] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ فِيهِ تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ لِمَنْ لَمْ يَعْمَلْ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا سِيَّمَا إِنْ كَانَ يَظُنُّ أَنَّ أَقْوَالَ الرِّجَالِ تَكْفِي عَنْهَا.

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının ve Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir.” [Haşr 59/7]. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir” kavlinde, özellikle insanların sözlerinin onun yerine yeteceğini zannediyorsa, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetiyle amel etmeyen kimseye yönelik şiddetli bir tehdit vardır.

وَقَالَ تَعَالَى: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ [٣٣ \ ٢١] ، وَالْأُسْوَةُ: الِاقْتِدَاءُ، فَيَلْزَمُ الْمُسْلِمَ أَنْ يَجْعَلَ قُدْوَتَهُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَذَلِكَ بِاتِّبَاعِ سُنَّتِهِ.

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } “Andolsun ki Allah'ın Resûlü'nde sizin için, Allah'a ve âhiret gününe kavuşmayı umanlar için güzel bir örnek vardır.” [Ahzâb 33/21]. Üsve: Örnek alma/uyma demektir. Bu durumda Müslümana, onun sünnetine tabi olmak suretiyle Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine önder edinmesi vacip olur.

وَقَالَ تَعَالَى: فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا [٤ \ ٦٥] ، وَقَدْ أَقْسَمَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوا النَّبِيَّ ﷺ فِي كُلِّ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ.

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا } “Hayır, Rabbine andolsun ki aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.” [Nisâ 4/65]. Yüce [Allah] bu ayet-i kerimede, aralarında ihtilaf ettikleri her konuda Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakem tayin etmedikçe iman etmiş olmayacaklarına yemin etmiştir.

وَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ [٢٨ \ ٥٠] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Eğer sana cevap veremezlerse, bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” [Kasas 28/50].

وَالِاسْتِجَابَةُ لَهُ ﷺ بَعْدَ وَفَاتِهِ هِيَ الرُّجُوعُ إِلَى سُنَّتِهِ ﷺ وَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِكِتَابِ اللَّهِ.

Vefatından sonra ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) icabet etmek; Allah'ın Kitabı'nı açıklayıcı olan sünnetine (sallallâhu aleyhi ve sellem) başvurmaktır.

وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يَتَّبِعُ شَيْئًا إِلَّا الْوَحْيَ، وَأَنَّ مَنْ أَطَاعَهُ ﷺ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ.

Yüce Kur'an'da Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahiyden başka hiçbir şeye uymadığı ve ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) itaat edenin Allah'a itaat etmiş olacağı bildirilmiştir.

قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ يُونُسَ: قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [١٠ \ ١٥] .

Yûnus Suresi'nde Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “De ki: 'Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım. Doğrusu ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.'” [Yûnus 10/15].

وَقَالَ تَعَالَى فِي الْأَنْعَامِ: قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ [٦ \ ٥٠] .

En'âm Suresi'nde Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ } “De ki: 'Ben size, Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem. Size, ben bir meleğim de demiyorum. Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum.'” [En'âm 6/50].

وَقَالَ تَعَالَى فِي الْأَحْقَافِ: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ وَمَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ [٤٦ \ ٩] .

Ahkâf Suresi'nde Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ وَمَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “De ki: 'Ben peygamberlerin ilki değilim. Bana ve size ne yapılacağını da bilmem. Ben ancak bana vahyedilene uyarım. Ben sadece apaçık bir uyarıcıyım.'” [Ahkâf 46/9].

وَقَالَ تَعَالَى فِي الْأَنْبِيَاءِ: قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ الْآيَةَ [٢١ \ ٤٥] ، فَحَصَرَ الْإِنْذَارَ فِي الْوَحْيِ دُونَ غَيْرِهِ.

Enbiyâ Suresi'nde Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } “De ki: 'Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.'” [Enbiyâ 21/45] ayeti. Böylece uyarmayı başkasına değil, yalnızca vahye hasretmiştir.

وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي الْآيَةَ [٣٤ \ ٥٠] ، فَبَيَّنَ أَنَّ الِاهْتِدَاءَ إِنَّمَا هُوَ بِالْوَحْيِ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ.

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “De ki: 'Eğer saparsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Eğer doğru yolu bulursam, bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir.'” [Sebe' 34/50] ayeti. Böylece hidayete ermenin ancak vahiy ile olduğunu açıklamıştır; bu konudaki ayetler pek çoktur.

وَإِذَا عَلِمْتَ مِنْهَا أَنَّ طَرِيقَهُ ﷺ هِيَ اتِّبَاعُ الْوَحْيِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَطَاعَهُ ﷺ فَهُوَ مُطِيعٌ لِلَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ [٤ \ ٨٠] ، وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [٣ \ ٣١] .

Bunlardan onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolunun vahye uymak olduğunu öğrendiğinde bil ki, Kur'an da ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) itaat edenin Allah'a itaat etmiş olduğuna delalet etmiştir; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur.” [Nisâ 4/80]. Yüce [Allah] yine şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “De ki: 'Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin.'” [Âl-i İmrân 3/31].

وَلَمْ يَضْمَنِ اللَّهُ لِأَحَدٍ أَلَّا يَكُونَ ضَالًّا فِي الدُّنْيَا وَلَا شَقِيًّا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا لِمُتَّبِعِي الْوَحْيِ وَحْدَهُ.

Allah, sadece vahye tabi olanlardan başkası için dünyada sapkınlığa düşmemeyi ve ahirette de bedbaht olmamayı garanti etmemiştir.

قَالَ تَعَالَى فِي طه: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى [٢٠ \ ١٢٣] ، وَقَدْ دَلَّتْ آيَةُ طه هَذِهِ عَلَى انْتِفَاءِ الضَّلَالِ وَالشَّقَاوَةِ عَنْ مُتَّبِعِي الْوَحْيِ.

Tâhâ Suresi'nde Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى } “Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve bedbaht olmaz.” [Tâhâ 20/123]. Bu Tâhâ ayeti, vahye uyanlardan sapkınlığın ve bedbahtlığın kalktığına delalet etmiştir.

وَدَلَّتْ آيَةُ الْبَقَرَةِ عَلَى انْتِفَاءِ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَنْهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٢ \ ٣٨] .

Bakara Suresi'ndeki ayet de korku ve hüznün ondan kalktığına delalet etmiştir; bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” [Bakara 2/38].

وَلَا شَكَّ أَنَّ انْتِفَاءَ الضَّلَالِ وَالشَّقَاوَةِ وَالْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَنْ مُتَّبِعِي الْوَحْيِ الْمُصَرَّحِ بِهِ فِي الْقُرْآنِ، لَا يَتَحَقَّقُ فِيمَنْ يُقَلِّدُ عَالِمًا لَيْسَ بِمَعْصُومٍ، لَا يَدْرِي أَصَوَابٌ مَا قَلَّدَهُ فِيهِ أَمْ خَطَأٌ. فِي حَالِ كَوْنِهِ مُعْرِضًا عَنِ التَّدَبُّرِ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ.

Hiç şüphe yoktur ki, vahye tabi olanlardan sapkınlığın, bedbahtlığın, korkunun ve hüznün kalkacağı yönünde Kur'an'da açıkça belirtilen husus; masum olmayan, taklit ettiği hususun doğru mu yoksa yanlış mı olduğunu bilmeyen ve Allah'ın Kitabı ile Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetini tefekkür etmekten yüz çeviren bir âlimi taklit eden kimsede gerçekleşmez.

وَلَا سِيَّمَا إِنْ كَانَ يَظُنُّ أَنَّ آرَاءَ الْعَالِمَ الَّذِي قَلَّدَهُ، كَافِيَةٌ مُغَنِّيَةٌ، عَنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ.

Hele de taklit ettiği âlimin görüşlerinin, Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetine ihtiyaç bırakmayacak derecede kâfi olduğunu zannediyorsa.

وَالْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى لُزُومِ اتِّبَاعِ الْوَحْيِ، وَالْعَمَلِ بِهِ، لَا تَكَادُ تُحْصَى، وَكَذَلِكَ الْأَحَادِيثُ النَّبَوِيَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى لُزُومِ الْعَمَلِ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ لَا تَكَادُ تُحْصَى ; لِأَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ طَاعَةُ اللَّهِ.

Vahye uymanın ve onunla amel etmenin gerekliliğine delalet eden Kur'an ayetleri sayılamayacak kadar çoktur. Aynı şekilde Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetiyle amel etmenin gerekliliğine delalet eden nebevî hadisler de sayılamayacak kadar çoktur; çünkü Resul'e itaat, Allah'a itaattir.

وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ [٥٩ \ ٧] ،

Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının ve Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir.” [Haşr 59/7],

وَقَالَ تَعَالَى: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ [٣ \ ١٣٢] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Allah'a ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız.” [Âl-i İmrân 3/132].

وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ [٣ \ ٣٢] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ } “De ki: 'Allah'a ve Peygamber'e itaat edin.' Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah kâfirleri sevmez.” [Âl-i İmrân 3/32].

وَقَالَ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ [٤ \ ٦٩] .

Ve şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerle beraberdirler.” [Nisâ 4/69].

وَقَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا [٣٣ \ ٧١] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, gerçekten büyük bir kurtuluşa ermiştir.” [Ahzâb 33/71].

وَقَالَ تَعَالَى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا [٤ \ ٨٠] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا } “Kim Peygamber'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onların başına bir bekçi olarak göndermedik.” [Nisâ 4/80].

وَقَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [٤ \ ٥٩] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah'a ve âhiret gününe inanıyorsanız- onu Allah'a ve Peygamber'e götürün.” [Nisâ 4/59].

وَقَالَ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ [٤ \ ١٣ - ١٤] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar. İşte büyük kurtuluş budur. Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu ebedî kalacağı bir ateşe sokar ve onun için alçaltıcı bir azap vardır.” [Nisâ 4/13-14].

وَقَالَ تَعَالَى: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ [٥ \ ٩٢] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin ve sakının. Eğer yüz çevirirseniz, bilin ki elçimize düşen ancak apaçık bir tebliğdir.” [Mâide 5/92].

وَقَالَ تَعَالَى: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [٨ \ ١] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer müminler iseniz Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin.” [Enfâl 8/1].

وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ [٢٤ \ ٥٤] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ } “De ki: 'Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin.' Eğer yüz çevirirseniz, onun sorumluluğu kendisine yüklenen, sizin sorumluluğunuz da size yüklenendir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'e düşen ise ancak apaçık bir tebliğdir.” [Nûr 24/54].

وَقَالَ: وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ [٢٤ \ ٥٦] .

Ve şöyle buyurmuştur: { وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız.” [Nûr 24/56].

وَقَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ [٤٧ \ ٣٣] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın.” [Muhammed 47/33].

وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ [٢٤ \ ٥١ - ٥٢] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıklarında müminlerin sözü ancak: 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir. İşte umduklarına erenler bunlardır. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'na karşı gelmekten sakınırsa, işte kurtuluşa erenler bunlardır.” [Nûr 24/51-52].

وَقَالَ تَعَالَى: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] .

Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Resûlullah'ta güzel bir örnek vardır.” [Ahzâb 33/21].