قَالُوا: وَالْمُقَلِّدُ لَا عِلْمَ لَهُ، وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي ذَلِكَ إِلَى أَنْ قَالَ ﵀: وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ الْبَصْرِيُّ الْمَالِكِيُّ: التَّقْلِيدُ مَعْنَاهُ فِي الشَّرْعِ الرُّجُوعُ إِلَى قَوْلٍ لَا حُجَّةَ لِقَائِلِهِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ مَمْنُوعٌ مِنْهُ فِي الشَّرِيعَةِ، وَالِاتِّبَاعُ مَا ثَبَتَ عَلَيْهِ حُجَّةٌ.
Onlar şöyle dediler: «Mukallidin ilmi yoktur.» Bu hususta ihtilaf etmediler. Nihayet [İbn Abdilberr] rahimehullâh şöyle dedi: Ebu Abdillâh b. Huveyz Mindâd el-Basrî el-Mâlikî şöyle demiştir: «Şeriatta taklidin manası, söyleyeninin üzerinde hiçbir delili bulunmayan söze başvurmaktır. Bu ise şeriatta yasaklanmıştır. İttiba ise üzerine bir delil sabit olan şeydir.»
وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ كِتَابِهِ: كُلُّ مَنِ اتَّبَعْتَ قَوْلَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَجِبَ عَلَيْكَ قَبُولُهُ لِدَلِيلٌ يُوجِبُ عَلَيْكُ ذَلِكَ فَأَنْتَ مُقَلِّدُهُ، وَالتَّقْلِيدُ فِي دِينِ اللَّهِ غَيْرُ صَحِيحٍ، وَكُلُّ مَنْ أَوْجَبَ عَلَيْكَ الدَّلِيلُ اتِّبَاعَ قَوْلِهِ فَأَنْتَ مُتَّبِعُهُ، وَالِاتِّبَاعُ فِي الدِّينِ مُسَوَّغٌ وَالتَّقْلِيدُ مَمْنُوعٌ.
Kitabının başka bir yerinde de şöyle demiştir: «Kendisini kabul etmeni zorunlu kılan bir delil olmaksızın sözüne uyduğun herkesin mukallidisin ve Allah'ın dininde taklit sahih değildir. Delilin, sözüne uymayı sana vacip kıldığı herkesin ise sen tâbiisin (ittiba edenisin). Dinde ittiba caiz görülmüş, taklit ise yasaklanmıştır.»
وَقَالَ أَبُو عُمَرَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ فِي هَذَا الْبَابِ مَا نَصُّهُ: وَلَا خِلَافَ بَيْنِ أَئِمَّةِ الْأَمْصَارِ فِي فَسَادِ التَّقْلِيدِ فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنِ الْإِكْثَارِ.
Ebu Ömer bu babın sonundaki sözünde lafzen şöyle demiştir: «İslam beldelerinin imamları arasında taklidin fasit olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur; bu sebeple sözü uzatmaya gerek kalmamıştır.»
وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ ﵀ فِي كَلَامِهِ عَنِ التَّقْلِيدِ مَا نَصَّهُ: وَقَدِ احْتَجَّ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَأَهْلُ النَّظَرِ عَلَى مَنْ أَجَازَ التَّقْلِيدَ بِحُجَجٍ نَظَرِيَّةٍ عَقْلِيَّةٍ بَعْدَ مَا تَقَدَّمَ.
Ebu Ömer b. Abdilberr rahimehullâh taklit hakkındaki sözünde lafzen şöyle demiştir: «Fukahadan ve nazar ehlinden bir topluluk, daha önce geçen [naklî delillerden] sonra, taklidi caiz gören kimseye karşı aklî ve nazarî delillerle hüccet getirmişlerdir.»
فَأَحْسِنُ مَا رَأَيْتُ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الْمُزْنِيِّ ﵀، وَأَنَا أُورِدُهُ قَالَ: يُقَالُ لِمَنْ حَكَمَ بِالتَّقْلِيدِ هَلْ لَكَ مِنْ حُجَّةٍ فِيمَا حَكَمْتَ بِهِ؟
Bu konuda gördüğüm en güzel söz, el-Müzenî'nin rahimehullâh sözüdür; onu aktarıyorum, şöyle demiştir: «Taklit ile hüküm veren kimseye, 'Hükmettiğin şeyde bir delilin var mı?' diye sorulur.»
فَإِنْ قَالَ: نَعَمْ، أَبْطَلَ التَّقْلِيدَ ; لِأَنَّ الْحُجَّةَ أَوْجَبَتْ ذَلِكَ عِنْدَهُ لَا التَّقْلِيدَ.
Eğer: 'Evet' derse taklidi iptal etmiş olur; zira onun nezdinde [bu hükmü] gerektiren şey taklit değil, delil olmuştur.
وَإِنْ قَالَ: حَكَمْتُ بِهِ بِغَيْرِ حُجَّةٍ.
Şayet: 'Delilsiz olarak hükmettim' derse,
قِيلَ لَهُ: فَلِمَ أَرَقْتَ الدِّمَاءَ، وَأَبَحْتَ الْفُرُوجَ وَأَتْلَفْتَ الْأَمْوَالَ، وَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِحُجَّةٍ؟
Kendisine şöyle denilir: 'O halde Allah bir delil olmaksızın bunu haram kılmışken, sen neye dayanarak kanlar akıttın, ırzları helal kıldın ve malları telef ettin?'
قَالَ اللَّهُ ﷿: إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا [١٠ \ ٦٨] ، أَيْ مِنْ حُجَّةٍ بِهَذَا؟
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا } “Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur” [Yunus 10/68], yani buna dair bir hüccetiniz [yoktur].
فَإِنْ قَالَ: أَنَا أَعْلَمُ أَنِّي قَدْ أَصَبْتُ وَإِنْ لَمْ أَعْرِفِ الْحُجَّةَ، لِأَنِّي قَلَّدْتُ كَبِيرًا مِنَ الْعُلَمَاءِ وَهُوَ لَا يَقُولُ إِلَّا بِحُجَّةٍ خَفِيَتْ عَلَيَّ.
Eğer: 'Delili bilmesem de isabet ettiğimi biliyorum; zira ben büyük bir âlimi taklit ettim, o da bana gizli kalan bir delil olmaksızın konuşmaz' derse,
قِيلَ لَهُ: إِذَا جَازَ تَقْلِيدُ مُعَلِّمِكَ لِأَنَّهُ لَا يَقُولُ إِلَّا بِحُجَّةٍ خَفِيَتْ عَلَيْكَ، فَتَقْلِيدُ مُعَلِّمِ
Kendisine şöyle denilir: 'Eğer sana gizli kalan bir delile dayanmadan konuşmadığı gerekçesiyle hocanı taklit etmen caiz oluyorsa, hocanın hocasını
مُعَلِّمِكَ أَوْلَى ; لِأَنَّهُ لَا يَقُولُ إِلَّا بِحُجَّةٍ خَفِيَتْ عَلَى مُعَلِّمِكَ: كَمَا لَمْ يَقُلْ مُعَلِّمُكَ إِلَّا بِحُجَّةٍ خَفِيَتْ عَلَيْكَ.
taklit etmen daha evladır; zira o da tıpkı senin hocanın sana gizli kalan bir delile dayanmadan konuşmadığı gibi, ancak senin hocana gizli kalan bir delile dayanarak konuşur.'
فَإِنْ قَالَ: نَعَمْ، تَرَكَ تَقْلِيدَ مُعَلِّمِهِ إِلَى تَقْلِيدِ مُعَلَّمِ مُعَلِّمِهِ.
Şayet: 'Evet' derse, hocasını taklit etmeyi bırakıp hocasının hocasını taklit etmeye geçer.
وَكَذَلِكَ مَنْ هُوَ أَعَلَى حَتَّى يَنْتَهِيَ الْأَمْرُ إِلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَإِنْ أَبَى ذَلِكَ نَقَضَ قَوْلَهُ.
Aynı şekilde mesele Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına ulaşıncaya kadar daha üsttekine varır; şayet bunu kabul etmezse sözünü çürütmüş olur.
وَقِيلَ لَهُ: كَيْفَ تُجَوِّزُ تَقْلِيدَ مَنْ هُوَ أَصْغَرُ، وَأَقَلُّ عِلْمًا؟
Ve kendisine şöyle denilir: 'Daha küçük ve ilmi daha az olanı taklit etmeyi nasıl caiz görüyorsun da,
وَلَا تُجَوِّزُ تَقْلِيدَ مَنْ هُوَ أَكْبَرُ وَأَكْثَرُ عِلْمًا، وَهَذَا تَنَاقُضٌ؟
daha büyük ve ilmi daha çok olanı taklit etmeyi caiz görmüyorsun? Bu bir çelişki değil midir?'
فَإِنْ قَالَ: لِأَنَّ مُعَلِّمِي وَإِنْ كَانَ أَصْغَرَ فَقَدْ جَمَعَ عِلْمَ مَنْ هُوَ فَوْقَهُ إِلَى عِلْمِهِ، فَهُوَ أَبْصَرُ بِمَا أَخَذَ وَأَعْلَمُ بِمَا تَرَكَ.
Eğer: 'Çünkü benim hocam daha küçük olsa da kendisinden üstte olanların ilmini kendi ilmine katmıştır; dolayısıyla o, aldığını daha iyi görür ve terk ettiğini daha iyi bilir' derse,
قِيلَ لَهُ: كَذَلِكَ مَنْ تَعَلَّمَ مِنْ مُعَلِّمِكَ، فَقَدْ جَمَعَ عِلْمَ مُعَلِّمِكَ وَعَلَمَ مَنْ فَوْقَهُ إِلَى عِلْمِهِ فَيَلْزَمُكَ تَقْلِيدُهُ وَتَرْكُ تَقْلِيدِ مُعَلِّمِكَ، وَكَذَلِكَ أَنْتَ أَوْلَى أَنْ تَقَلِّدَ نَفْسَكَ مِنْ مُعَلِّمِكَ. لِأَنَّكَ جَمَعْتَ عِلْمَ مُعَلِّمِكَ وَعَلَمَ مَنْ هُوَ فَوْقَهُ إِلَى عِلْمِكَ.
Ona şöyle denilir: 'Aynı şekilde senin hocandan öğrenen kimse de senin hocanın ilmini ve onun üstündekilerin ilmini kendi ilmine katmıştır; öyleyse onu taklit etmen ve hocanın taklidini terk etmen gerekir. Aynı şekilde senin de hocandan ziyade kendini taklit etmen daha evla olur; zira sen hocanın ilmini ve onun üstündekinin ilmini kendi ilmine katmış durumdasın.'
فَإِنْ قَلَّدَ قَوْلَهُ جَعَلَ الْأَصْغَرَ وَمَنْ يُحَدِّثُ مِنْ صِغَارِ الْعُلَمَاءِ، أَوْلَى بِالتَّقْلِيدِ مِنَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﵌.
Eğer onun bu sözünü taklit ederse (kabul ederse), daha küçüğü ve küçük âlimlerden sonradan gelenleri Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından taklit edilmeye daha layık kılmış olur.
وَكَذَلِكَ الصَّاحِبُ عِنْدَهُ يَلْزَمُهُ تَقْلِيدُ التَّابِعِ وَالتَّابِعِ مِنْ دُونِهِ فِي قِيَاسِ قَوْلِهِ. وَالْأَعْلَى لِلْأَدْنَى أَبَدًا.
Aynı şekilde onun sözünün kıyasına göre bir sahabi için tabiini, tabiin için de kendisinden sonrakini taklit etmek gerekir. Ve üstteki daima alttakine [tâbi olur].
وَكَفَى بِقَوْلٍ يَئُولُ إِلَى هَذَا تَنَاقُضًا وَفَسَادًا اهـ.
Böylesi bir sonuca varan bir söz, çelişki ve tutarsızlık olarak yeter de artar. [Müzenî'nin sözü] bitti.
ثُمَّ قَالَ أَبُو عُمَرَ ﵀ بَعْدَ هَذَا مَا نَصُّهُ: يُقَالُ لِمَنْ قَالَ بِالتَّقْلِيدِ: لِمَ قُلْتَ بِهِ، وَخَالَفْتَ السَّلَفَ فِي ذَلِكَ فَإِنَّهُمْ لَمْ يُقَلِّدُوا؟
Sonra Ebu Ömer rahimehullâh bundan sonra lafzen şöyle demiştir: «Taklidi savunan kimseye şöyle denilir: Niçin taklidi savundun ve bu konuda selefe muhalefet ettin? Zira onlar taklit etmemişlerdi.»
فَإِنْ قَالَ: قَلَّدْتُ لِأَنَّ كِتَابَ اللَّهِ لَا عِلْمَ لِي بِتَأْوِيلِهِ وَسُنَّةَ رَسُولِهِ ﷺ لَمْ أُحْصِهَا، وَالَّذِي قَلَّدْتُهُ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ فَقَلَّدْتُ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنِّي.
Eğer: 'Taklit ettim; çünkü Allah'ın Kitabı'nın teviline dair bir ilmim yoktur ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetini de kuşatamadım. Kendisini taklit ettiğim kimse ise bunu bilmektedir, ben de benden daha âlim olanı taklit ettim' derse,
قِيلَ لَهُ: أَمَّا الْعُلَمَاءُ، إِذَا أَجْمَعُوا عَلَى شَيْءٍ مِنْ تَأْوِيلِ الْكِتَابِ أَوْ حِكَايَةٍ عَنْ سُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ أَوِ اجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ عَلَى شَيْءٍ فَهُوَ الْحَقُّ لَا شَكَّ فِيهِ، وَلَكِنْ قَدِ اخْتَلَفُوا فِيمَا قَلَّدْتَ فِيهِ بَعْضَهُمْ دُونَ بَعْضٍ، فَمَا حُجَّتُكَ فِي تَقْلِيدِ بَعْضِهِمْ دُونَ بَعْضٍ.
Kendisine şöyle denilir: «Âlimler Kitab'ın tevilinden veya Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden aktarılan bir hususta icmâ ettiklerinde ya da bir meselede görüş birliğine vardıklarında, o şüphesiz haktır. Fakat sen, onların ihtilaf ettikleri meselelerde bazısını bırakıp bazısını taklit ettin. Öyleyse bir kısmını bırakıp diğer bir kısmını taklit etmedeki delilin nedir?
وَكُلُّهُمْ عَالِمٌ، وَالْعَالِمُ الَّذِي رَغِبْتَ عَنْ قَوْلِهِ أَعْلَمُ مِنَ الَّذِي ذَهَبْتَ إِلَى مَذْهَبِهِ.
Üstelik onların hepsi âlimdir ve sözünden yüz çevirdiğin âlim, mezhebine yöneldiğin kimseden daha âlimdir.»
فَإِنْ قَالَ: قَلَّدْتُهُ لِأَنِّي أَعْلَمُ أَنَّهُ صَوَابٌ.
Şayet: 'Onu taklit ettim; çünkü onun [görüşünün] doğru olduğunu biliyorum' derse,
قِيلَ لَهُ: عَلِمْتَ ذَلِكَ بِدَلِيلٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ سُنَّةٍ أَوْ إِجْمَاعٍ؟
Kendisine: 'Bunu Allah'ın Kitabı'ndan, bir sünnetten veya icmâdan bir delille mi bildin?' denilir.
فَإِنْ قَالَ: نَعَمْ. أَبْطَلَ التَّقْلِيدَ وَطُولِبَ بِمَا ادَّعَاهُ مِنَ الدَّلِيلِ.
Eğer: 'Evet' derse taklidi iptal etmiş olur ve iddia ettiği delili getirmesi istenir.
وَإِنْ قَالَ: قَلَّدْتُهُ لِأَنَّهُ أَعْلَمُ مِنِّي.
Şayet: 'Benden daha âlim olduğu için onu taklit ettim' derse,
قِيلَ لَهُ: فَقَلِّدْ كُلَّ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ، فَإِنَّكَ تَجِدُ مِنْ ذَلِكَ خَلْقًا كَثِيرًا، وَلَا تَخُصَّ مَنْ قَلَّدْتَهُ إِذْ عِلَّتُكَ فِيهِ أَنَّهُ أَعْلَمُ مِنْكَ.
Ona şöyle denilir: 'O halde senden daha âlim olan herkesi taklit et; zira sen bu nitelikte pek çok kimse bulursun. Madem gerekçen onun senden daha âlim olmasıdır, o halde sadece taklit ettiğin kişiyi [buna] tahsis etme.'
فَإِنْ قَالَ: قَلَّدْتُهُ ; لِأَنَّهُ أَعْلَمُ النَّاسِ.
Eğer: 'Onu taklit ettim; çünkü o insanların en âlimidir' derse,
قِيلَ لَهُ: فَإِنَّهُ إِذًا أَعْلَمُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَكَفَى بِقَوْلٍ مِثْلِ هَذَا قُبْحًا.
Kendisine: 'O zaman o, sahabelerden de daha âlimdir [demiş olursun]' denilir ki böylesi bir söz çirkinlik olarak yeter.
فَإِنْ قَالَ: أَنَا أُقَلِّدُ بَعْضَ الصَّحَابَةِ. قِيلَ لَهُ: فَمَا حُجَّتُكَ فِي تَرْكِ مَنْ لَمْ تُقَلِّدْ مِنْهُمْ، وَلَعَلَّ مَنْ تَرَكْتَ قَوْلَهُ مِنْهُمْ أَفْضَلُ مِمَّنْ أَخَذْتَ بِقَوْلِهِ؟
Eğer: 'Ben sahabelerin bir kısmını taklit ediyorum' derse, ona şöyle denilir: 'Peki, onlardan taklit etmediklerini terk etmedeki delilin nedir? Belki de sözünü bıraktığın kimse, sözünü aldığın kimseden daha faziletlidir?'
عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ لَا يَصِحُّ لِفَضْلِ قَائِلِهِ، وَإِنَّمَا يَصِحُّ بِدَلَالَةِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ.
Kaldı ki bir söz, söyleyeninin fazileti sebebiyle sahih olmaz; aksine ancak delilin ona delaletiyle sahih olur.
وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ مُزَيْنٍ عَنْ عِيسَى بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ، قَالَ: لَيْسَ كُلُّ مَا قَالَ رَجُلٌ قَوْلًا وَإِنْ كَانَ لَهُ فَضْلٌ يُتَّبَعُ عَلَيْهِ لِقَوْلِ اللَّهِ ﷿: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [٣٩ \ ١٨] . فَإِنْ قَالَ قِصَرِي وَقِلَّةُ عِلْمِي يَحْمِلُنِي عَلَى التَّقْلِيدِ.
Nitekim İbn Müzeyn; Îsâ b. Dînâr'dan, o İbnü'l-Kāsım'dan, o da Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Mâlik şöyle demiştir: «Bir adamın söylediği her söze —fazilet sahibi olsa bile— uyulmaz. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Onlar ki sözü dinlerler ve onun en güzeline uyarlar” [Zümer 39/18].» Eğer [o mukallit]: «Kusurum ve ilmimin azlığı beni taklide sevk etmektedir» derse,
قِيلَ لَهُ: أَمَّا مَنْ قَلَّدَ فِيمَا يَنْزِلُ مِنَ أَحْكَامِ شَرِيعَتِهِ عَالِمًا يَتَّفِقُ لَهُ عَلَى عِلْمِهِ، فَيَصْدُرُ فِي ذَلِكَ عَمَّا يُخْبِرُهُ فَمَعْذُورٌ، لِأَنَّهُ قَدْ أَدَّى مَا عَلَيْهِ وَأَدَّى مَا لَزِمَهُ فِيمَا نَزَلَ بِهِ لِجَهْلِهِ وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَقْلِيدِ عَالِمٍ فِيمَا جَهِلَهُ، لِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ الْمَكْفُوفَ يُقَلِّدُ مَنْ يَثِقُ بِخَبَرِهِ فِي الْقِبْلَةِ ; لِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ.
Kendisine şöyle denilir: «Şeriatının başına gelen ahkâmında, ilmine güvendiği bir âlimi taklit edip bu hususta onun haber verdiği şey doğrultusunda amel eden kimse mazurdur. Çünkü o, cehaleti sebebiyle başına gelen hususta üzerine düşeni ve kendisine gerekeni yerine getirmiştir. Bilmediği hususta bir âlimi taklit etmesi kaçınılmazdır; zira Müslümanların icmâı vardır ki âmâ kimse, kıble konusunda haberine güvendiği kimseyi taklit eder; çünkü bundan fazlasına güç yetiremez.»
وَلَكِنْ مَنْ كَانَتْ هَذِهِ حَالُهُ، هَلْ تَجُوزُ لَهُ الْفُتْيَا فِي شَرَائِعِ دِينِ اللَّهِ؟ فَيَحْمِلُ غَيْرَهُ عَلَى إِبَاحَةِ الْفُرُوجِ، وَإِرَاقَةِ الدِّمَاءِ، وَاسْتِرْقَاقِ الرِّقَابِ، وَإِزَالَةِ الْأَمْلَاكِ وَيُصَيِّرُهَا إِلَى غَيْرِ مَنْ كَانَتْ فِي يَدَيْهِ بِقَوْلٍ لَا يَعْرِفُ صِحَّتَهُ، وَلَا قَامَ لَهُ الدَّلِيلُ عَلَيْهِ؟
Fakat durumu bu olan bir kimsenin, Allah'ın dininin şeriatlarında fetva vermesi caiz olur mu? Sıhhatini bilmediği ve hakkında kendisine bir delil ikame edilmemiş bir sözle başkasını ırzların helal kılınmasına, kanların akıtılmasına, canların köleleştirilmesine, mülklerin ellerden çıkarılıp sahibinin elinden başkasına geçirilmesine sevk edebilir mi?
وَهُوَ مُقِرٌّ أَنَّ قَائِلَهُ يُخْطِئُ وَيُصِيبُ، وَأَنَّ مُخَالِفَهُ فِي ذَلِكَ رُبَّمَا كَانَ الْمُصِيبَ فِيمَا خَالَفَهُ فِيهِ، فَإِنَ أَجَازَ الْفَتْوَى لِمَنْ جَهِلَ الْأَصْلَ وَالْمَعْنَى لِحِفْظِهِ الْفُرُوعَ، لَزِمَهُ أَنْ يُجِيزَهُ لِلْعَامَّةِ.
Üstelik o, bu sözü söyleyenin hata da edebileceğini isabet de edebileceğini ve bu konuda ona muhalefet edenin, muhalefet ettiği şeyde belki de isabet eden taraf olduğunu ikrar etmektedir. Eğer aslı ve manayı bilmeyip sadece füru ezberleyen bir kimsenin fetva vermesini caiz görürse, bunu avam için de caiz görmesi gerekir.
وَكَفَى بِهَذَا جَهْلًا وَرَدًّا لِلْقُرْآنِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [٧ \ ٣٦] ، وَقَالَ: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [٧ \ ٢٨] .
Bu ise cehalet ve Kur'an'ı reddetmek olarak yeter. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” [İsrâ 17/36] ve: { أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” [A'râf 7/28] buyurmuştur.
وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَا لَمْ يَتَبَيَّنْ وَيَتَيَقَّنْ فَلَيْسَ بِعِلْمٍ، وَإِنَّمَا هُوَ ظَنٌّ، وَالظَّنُّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا. انْتَهَى كُلُّهُ مِنْ جَامِعِ ابْنِ عَبْدِ الْبَرِّ ﵀.
Âlimler, açık ve kesin olarak bilinmeyen şeyin ilim olmadığı, bilakis zan olduğu ve zannın da haktan hiçbir şey kazandırmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Tamamı İbn Abdilberr'in rahimehullâh Câmi' adlı eserinden aktarılmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ جَمِيعِ حُجَجِ الْمُقَلِّدِينَ مُنْحَصِرٌ فِي قَوْلِهِمْ: نَحْنُ مَعَاشِرَ الْمُقَلِّدِينَ مُمْتَثِلُونَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ [١٦ \ ٤٣] .
Bil ki, mukallitlerin bütün delillerinin özü şu sözlerinde toplanmaktadır: «Biz mukallitler topluluğu, Allah Teâlâ'nın: { فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” [Nahl 16/43] kavline uyuyoruz.
فَأَمَرَ سُبْحَانَهُ مَنْ لَا عِلْمَ لَهُ أَنْ يُسْأَلَ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ، وَهَذَا نَصُّ قَوْلِنَا، وَقَدْ أَرْشَدَ النَّبِيُّ ﷺ مَنْ لَا يَعْلَمُ إِلَى سُؤَالِ مَنْ يَعْلَمُ، فَقَالَ فِي حَدِيثِ صَاحِبِ الشَّجَّةِ: «أَلَّا سَأَلُوا إِذَا لَمْ يَعْلَمُوا، إِنَّمَا شِفَاءُ الْعَيِيِّ السُّؤَالُ» .
Allah Sübhânehu, ilmi olmayana kendisinden daha âlim olana sormasını emretmiştir. Bu da bizim sözümüzün ta kendisidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bilmeyen kimseyi bilene sormaya yönlendirmiş ve başından yaralanan adamın hadisinde: «Bilmediklerinde sorsalardı ya! Şüphesiz cehaletin şifası sormaktır» buyurmuştur.
وَقَالَ أَبُو الْعَسِيفِ: الَّذِي زَنَى بِامْرَأَةٍ مُسْتَأْجَرَةٍ: «وَإِنِّي سَأَلْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّ مَا عَلَى ابْنِي جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَأَنَّ عَلَى امْرَأَةِ هَذَا الرَّجْمَ، فَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ تَقْلِيدُ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ» :
Ücretle çalışan bir kadına zina eden asîfin (işçinin) babası da: «Ben ilim ehline sordum, onlar bana oğluma yüz değnek ve bir yıl sürgün cezası olduğunu, bu adamın karısına ise recm gerektiğini bildirdiler» demiş; onun kendisinden daha âlim olanı taklit etmesi ise inkâr edilmemiştir.
وَهَذَا عَالِمُ الْأَرْضِ عُمَرُ قَدْ قَلَّدَ أَبَا بَكْرٍ.
İşte yeryüzünün âlimi Ömer, Ebu Bekir'i taklit etmiştir.
فَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ الْأَحْوَلِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ قَالَ فِي الْكَلَالَةِ: أَقْضِي فِيهَا فَإِنْ يَكُنْ صَوَابًا فَمِنَ اللَّهِ، وَإِنْ يَكُنْ خَطَأً فَمِنِّي وَمِنَ الشَّيْطَانِ، وَاللَّهُ مِنْهُ بَرِيءٌ: هُوَ مَا دُونُ الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: إِنَّنِي لِأَسْتَحْيِي مِنَ اللَّهِ أَنْ أُخَالِفَ أَبَا بَكْرٍ.
Şu'be'nin Âsım el-Ahvel'den, onun da eş-Şa'bî'den rivayet ettiğine göre Ebu Bekir kelâle hakkında şöyle demiştir: «Bu konuda hüküm veriyorum; eğer doğruysa Allah'tandır, eğer hatalıysa bendendir ve şeytandandır, Allah ise ondan uzaktır: [Kelâle], çocuk ve baba dışındakilerdir.» Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb: «Ebu Bekir'e muhalefet etmekten Allah'tan hayâ ederim» demiştir.
وَصَحَّ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ لَهُ: رَأْيُنَا لِرَأْيِكَ تَبَعٌ، وَصَحَّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ يَأْخُذُ بِقَوْلِ عُمَرَ.
Ondan [Ömer'den] sahih olarak rivayet edildiğine göre ona: «Bizim görüşümüz senin görüşüne tâbidir» demiştir. İbn Mes'ûd'dan da Ömer'in sözünü aldığı sahih olarak nakledilmiştir.
وَقَالَ الشَّعْبِيُّ عَنْ مَسْرُوقٍ: كَانَ سِتَّةٌ مِنَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُفْتُونَ النَّاسَ: ابْنُ مَسْعُودٍ، وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَعَلِيٌّ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَأَبُو مُوسَى.
eş-Şa'bî Mesrûk'tan aktarmıştır: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından altı kişi insanlara fetva verirdi: İbn Mes'ûd, Ömer b. el-Hattâb, Ali, Zeyd b. Sâbit, Übey b. Ka'b ve Ebu Mûsâ.»
وَكَانَ ثَلَاثَةٌ مِنْهُمْ يَدَعُونَ قَوْلَهُمْ لِقَوْلِ ثَلَاثَةٍ.
Bunlardan üçü, kendi görüşlerini diğer üçünün görüşü lehine bırakırlardı:
كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَدَعُ قَوْلَهُ لِقَوْلِ عُمَرَ، وَكَانَ أَبُو مُوسَى يَدَعُ قَوْلَهُ لِقَوْلِ عَلِيٍّ، وَكَانَ زَيْدٌ يَدَعُ قَوْلَهُ لِقَوْلِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ.
Abdullah [b. Mes'ûd] kendi sözünü Ömer'in sözü için, Ebu Mûsâ kendi sözünü Ali'nin sözü için, Zeyd de kendi sözünü Übey b. Ka'b'ın sözü için terk ederdi.
وَقَالَ جُنْدُبٌ: مَا كُنْتُ أَدَعُ قَوْلَ ابْنِ مَسْعُودٍ لِقَوْلِ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ.
Cündeb de şöyle demiştir: «İbn Mes'ûd'un sözünü insanlardan hiçbir kimsenin sözü uğruna terk etmezdim.»
وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنْ مُعَاذًا قَدْ سَنَّ لَكُمْ سُنَّةً فَكَذَلِكَ فَافْعَلُوا» فِي شَأْنِ الصَّلَاةِ حَيْثُ أَخَّرَ فَصَلَّى مَا فَاتَهُ مِنَ الصَّلَاةِ مَعَ الْإِمَامِ بَعْدَ الْفَرَاغِ، وَكَانُوا يُصَلُّونَ مَا فَاتَهُمْ أَوَّلًا، ثُمَّ يَدْخُلُونَ مَعَ الْإِمَامِ.
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaz hususunda, [Muâz'ın] gecikip de imamla namaz bittikten sonra yetişemediği kısmı kılması üzerine: «Muâz sizin için bir sünnet (yol) koydu, siz de öyle yapın» buyurmuştur. Oysa daha önce onlar [cemaate geldiklerinde] önce yetişemedikleri kısmı kılar, sonra imama uyarlardı.
قَالَ الْمُقَلِّدَةُ: وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِطَاعَتِهِ وَطَاعَةِ رَسُولِهِ وَأُولِي الْأَمْرِ وَهُمُ الْعُلَمَاءُ أَوِ الْعُلَمَاءُ وَالْأُمَرَاءُ، وَطَاعَتُهُمْ تَقْلِيدُهُمْ فِيمَا يُفْتُونَ بِهِ، فَإِنَّهُ لَوْلَا التَّقْلِيدُ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ طَاعَةٌ تَخْتَصُّ بِهِمْ.
Mukallitler şöyle dediler: Allah Teâlâ kendisine, Resûlüne ve 'ulü'l-emr'e (emir sahiplerine) itaat edilmesini emretmiştir; onlar da âlimler yahut âlimler ile yöneticilerdir. Onlara itaat etmek ise verdikleri fetvalarda onları taklit etmektir. Zira taklit olmasaydı, onlara mahsus bir itaat söz konusu olmazdı.
وَقَالَ تَعَالَى: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [٩ \ ١٠٠] .
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “İslâm'a ilk girenlerin birincileri olan Muhacirler ve Ensar ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya; Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır.” [Tevbe, 9/100].
وَتَقْلِيدُهُمُ اتِّبَاعٌ لَهُمْ فَفَاعِلُهُ مِمَّنْ ﵃، وَيَكْفِي ذَلِكَ الْحَدِيثُ الْمَشْهُورُ «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ» .
Onları taklit etmek onlara tâbi olmaktır; dolayısıyla bunu yapan kimse de [Allah'ın kendilerinden razı olduğu] kimselerdendir. Şu meşhur hadis de buna yeterlidir: «Ashabım yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız doğru yolu bulursunuz.»
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُسْتَنًّا فَلْيَسْتَنَّ بِمَنْ قَدْ مَاتَ، فَإِنَّ الْحَيَّ لَا تُؤْمَنُ عَلَيْهِ الْفِتْنَةُ، أُولَئِكَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ أَبَرُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ قُلُوبًا، وَأَعْمَقُهَا عِلْمًا وَأَقَلُّهَا تَكَلُّفًا، قَوْمٌ اخْتَارَهُمُ اللَّهُ لِصُحْبَةِ نَبِيِّهِ، وَإِقَامَةِ دِينِهِ، فَاعْرِفُوا لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَتَمَسَّكُوا بِهَدْيِهِمْ ; فَإِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْهَدْيِ الْمُسْتَقِيمِ.
Abdullah b. Mes'ûd da şöyle demiştir: «Sizden bir yola uyacak olan kimse, ölmüş olanların yoluna uysun; zira yaşayan kimsenin fitneye düşmeyeceğinden emin olunamaz. İşte onlar Muhammed'in ashabıdır; bu ümmetin kalpleri en iyi, ilmi en derin, tekellüfü (yapmacıklığı) en az olanlarıdır. Onlar, Allah'ın Peygamberi'ne arkadaşlık etmeleri ve dinini ayakta tutmaları için seçtiği bir topluluktur. Onların hakkını bilin ve yollarına sımsıkı sarılın; zira onlar dosdoğru hidayet üzerindeydiler.»
وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ مِنْ بَعْدِي» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sahih olarak rivayet edilmiştir: «Benim sünnetime ve benden sonraki doğru yolu bulmuş Hulefâ-yi Râşidîn'in sünnetine sarılın.»
وَقَالَ: «اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بِعَدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَاهْتَدُوا بِهَدْيِ عَمَّارٍ، وَتَمَسَّكُوا بِعَهْدِ ابْنِ أُمِّ عَبْدٍ» .
Yine şöyle buyurmuştur: «Benden sonra şu iki kişiye, Ebu Bekir ve Ömer'e uyun; Ammâr'ın yolundan gidin ve İbn Ümmi Abd'in [İbn Mes'ûd'un] ahdine sımsıkı sarılın.»
وَقَدْ كَتَبَ عُمَرُ إِلَى شُرَيْحٍ: أَنِ اقْضِ بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَا قَضَى بِهِ الصَّالِحُونَ.
Ömer, Şüreyh'e şöyle yazmıştır: «Allah'ın Kitabı'nda olanla hükmet. Eğer Allah'ın Kitabı'nda yoksa, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetiyle [hükmet]. Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde de yoksa, salihlerin verdiği hükümle [hükmet].»
وَقَدْ مَنَعَ عُمَرُ عَنْ بَيْعِ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ وَتَبِعَهُ الصَّحَابَةُ.
Ömer, ümmüveledlerin (çocuk doğuran cariyelerin) satılmasını yasaklamış ve sahabe de ona tâbi olmuştur.
وَأَلْزَمَ بِالطَّلَاقِ الثَّلَاثِ فَتَبِعُوهُ أَيْضًا.
Yine [bir mecliste edilen] üç talakı bağlayıcı kılmış ve sahabe de bu konuda ona tâbi olmuştur.
وَاحْتَلَمَ مَرَّةً، فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ: خُذْ ثَوْبًا غَيْرَ ثَوْبِكَ، فَقَالَ: لَوْ فَعَلْتُهَا صَارَتْ سُنَّةً.
Bir defasında [Ömer] ihtilam olmuştu; Amr b. el-Âs ona: «Elbisenden başka bir elbise al [onu giy]» deyince, o: «Bunu yaparsam sünnet (örnek alınan bir uygulama) haline gelir» demiştir.
وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَغَيْرُهُ مِنَ الصَّحَابَةِ: مَا اسْتَبَانَ لَكَ فَاعْمَلْ بِهِ، وَمَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ فَكِلْهُ إِلَى عَالِمِهِ.
Übey b. Ka'b ve diğer sahabeler şöyle demişlerdir: «Sana açık ve net olanla amel et; sana şüpheli gelen şeyi ise bilene havale et.»
وَقَدْ كَانَ الصَّحَابَةُ يُفْتُونَ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَيٌّ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ، وَهَذَا تَقْلِيدٌ لَهُمْ قَطْعًا ; إِذْ قَوْلُهُمْ لَا يَكُونُ حُجَّةً فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ ﷺ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında hayattayken sahabiler fetva veriyorlardı; bu ise kesinlikle onları taklit etmektir, zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatta olduğu dönemde onların kendi sözleri [tek başına] hüccet olamaz.
وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ [٩ \ ١٢٢] ، فَأَوْجَبَ عَلَيْهِمْ قَبُولَ مَا أَنْذَرُوهُمْ بِهِ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ، وَهَذَا تَقْلِيدٌ مِنْهُمْ لِلْعُلَمَاءِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “Onların her fırkasından bir topluluğun, dinde derin bilgi sahibi olmak ve kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarmak için [seferberlikten geride] kalmaları gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar.” [Tevbe, 9/122]. Böylece kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyardıkları şeyleri kabul etmelerini onlara farz kılmıştır; bu da onların âlimleri taklit etmesidir.
وَصَحَّ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْجَدِّ وَالْإِخْوَةِ، فَقَالَ: أَمَّا الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنَ أَهْلِ الْأَرْضِ خَلِيلًا لَاتَّخَذْتُهُ خَلِيلًا» فَإِنَّهُ أَنْزَلَهُ أَبًا، وَهَذَا ظَاهِرٌ فِي تَقْلِيدِهِ لَهُ.
İbnü'z-Zübeyr'den sahih olarak rivayet edildiğine göre, dede ile kardeşlerin mirası sorulduğunda şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkında: 'Eğer yeryüzü ehlinden bir dost edinecek olsaydım kesinlikle onu dost edinirdim' dediği zat [Ebu Bekir], dedeyi baba konumunda tutmuştur.» Bu da onun Ebu Bekir'i taklit ettiğinde açıktır.
وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَبُولِ شَهَادَةِ الشَّاهِدِ، وَذَلِكَ تَقْلِيدٌ لَهُ.
Allah Sübhânehu şahidin şahitliğini kabul etmeyi emretmiştir; bu da onu taklit etmektir.
وَجَاءَتِ الشَّرِيعَةُ بِقَبُولِ قَوْلِ الْقَائِفِ، وَالْخَارِصِ وَالْقَاسِمِ وَالْمُقَوِّمِ لِلْمُتْلَفَاتِ، وَغَيْرِهَا وَالْحَاكِمِينَ بِالْمِثْلِ فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ، وَذَلِكَ تَقْلِيدٌ مَحْضٌ.
Şeriat; kāifin (iz ve nesep uzmanının), hârısın (tahmin yoluyla rekolte belirleyenin), kāsımın (taksim edenin), telef edilen mallar ve benzerleri için değer biçenin ve av cezasında misliyle hükmedenlerin sözünün kabul edilmesi hükmünü getirmiştir; bu ise sırf taklittir.
وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى قَبُولِ قَوْلِ الْمُتَرْجِمِ وَالرَّسُولِ وَالْمُعَرِّفِ وَالْمُعَدِّلِ، وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي جَوَازِ الِاكْتِفَاءِ بِوَاحِدٍ، وَذَلِكَ تَقْلِيدٌ مَحْضٌ لِهَؤُلَاءِ.
Ümmet, bir kişiyle yetinilmesinin caiz olup olmadığında ihtilaf etseler de tercümanın, elçinin, muarrifin (kimlik tanıtıcısının) ve muaddilin (tezkiye edenin) sözünün kabul edileceği hususunda icma etmiştir; bu ise sırf bu kimseleri taklittir.
وَأَجْمَعُوا عَلَى جَوَازِ شِرَاءِ اللُّحْمَانِ، وَالثِّيَابِ وَالْأَطْعِمَةِ وَغَيْرِهَا، مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ عَنْ أَسْبَابِ حِلِّهَا، وَتَحْرِيمِهَا اكْتِفَاءً بِتَقْلِيدِ أَرْبَابِهَا.
Yine etlerin, elbiselerin, yiyeceklerin ve diğerlerinin helallik ve haramlık sebeplerini sormaksızın, sahiplerini taklit etmekle yetinerek satın alınmasının caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir.
وَلَوْ كُلِّفَ النَّاسُ كُلُّهُمُ الِاجْتِهَادَ وَأَنْ يَكُونُوا عُلَمَاءَ فُضَلَاءَ لَضَاعَتْ مَصَالِحُ الْعِبَادِ، وَتَعَطَّلَتِ الصَّنَائِعُ وَالْمَتَاجِرُ، وَكَانَ النَّاسُ كُلُّهُمْ عُلَمَاءَ مُجْتَهِدِينَ، وَهَذَا مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ شَرْعًا، وَالْقَدَرُ قَدْ مَنَعَ مِنْ وُقُوعِهِ.
Eğer bütün insanlar ictihad etmekle ve faziletli âlimler olmakla mükellef tutulsaydı, kulların maslahatları zayi olur, zanaatlar ve ticaretler aksar ve bütün insanlar müctehid âlimler olurdu; bu ise şer'an mümkün olmayan bir şeydir ve kader de bunun vuku bulmasına engel olmuştur.
وَقَدْ أَجْمَعَ النَّاسُ عَلَى تَقْلِيدِ الزَّوْجِ لِلنِّسَاءِ اللَّاتِي يَهْدِينَ إِلَيْهِ زَوْجَتَهُ، وَجَوَازِ وَطْئِهَا تَقْلِيدًا لَهُنَّ فِي كَوْنِهَا هِيَ زَوْجَتُهُ.
İnsanlar, kocanın kendisine karısını getiren kadınları taklit etmesi ve kadının kendi karısı olduğu hususunda onları taklit ederek onunla cinsel ilişkide bulunmasının caiz olduğu konusunda icma etmişlerdir.
وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأَعْمَى يُقَلِّدُ فِي الْقِبْلَةِ، وَعَلَى تَقْلِيدِ الْأَئِمَّةِ فِي الطَّهَارَةِ، وَقِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ، وَمَا يَصِحُّ بِهِ الِاقْتِدَاءُ، وَعَلَى تَقْلِيدِ الزَّوْجَةِ مُسْلِمَةً كَانَتْ أَوْ ذِمِّيَّةً أَنَّ حَيْضَهَا قَدِ انْقَطَعَ فَيُبَاحُ لِلزَّوْجِ وَطْؤُهَا بِالتَّقْلِيدِ.
Yine âmânın kıble hususunda taklit edeceği; taharet, Fâtiha kıraati ve imama uymanın sıhhat şartlarında imamların taklit edileceği; ister Müslüman ister zimmî olsun kadının hayız kanının kesildiğine dair sözünün taklit edileceği ve taklitle kocanın onunla ilişkide bulunmasının mübah olacağı hususunda icma etmişlerdir.
وَيُبَاحُ لِلْوَلِيِّ تَزْوِيجُهَا بِالتَّقْلِيدِ لَهَا فِي انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا، وَعَلَى جَوَازِ تَقْلِيدِ النَّاسِ لِلْمُؤَذِّنِينَ فِي دُخُولِ أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ، وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِمُ الِاجْتِهَادُ وَمَعْرِفَةُ ذَلِكَ بِالدَّلِيلِ.
İddetinin bittiği hususunda kadını taklit ederek velinin onu evlendirmesi caizdir; keza insanların namaz vakitlerinin girmesi hususunda müezzinleri taklit etmelerinin caiz olduğu, bizzat ictihad edip bunu delille bilmelerinin ise vacip olmadığı konusunda icma etmişlerdir.
وَقَدْ قَالَتِ الْأَمَةُ السَّوْدَاءُ لِعُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ: أَرْضَعْتُكَ وَأَرْضَعْتُ امْرَأَتَكَ، فَأَمَرَهُ ﷺ بِفِرَاقِهَا، وَتَقْلِيدِهَا فِيمَا أَخْبَرَتْهُ بِهِ مِنْ ذَلِكَ.
Siyahi cariye, Ukbe b. el-Hâris'e: «Seni de karını da ben emzirdim» demiş, bunun üzerine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem kadından ayrılmasını ve bu hususta kendisine haber verdiği şeyde cariyeyi taklit etmesini emretmiştir.
وَقَدْ صَرَّحَ الْأَئِمَّةُ بِجَوَازِ التَّقْلِيدِ، فَقَالَ حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ: سَمِعْتُ سُفْيَانَ يَقُولُ: إِذَا رَأَيْتُ الرَّجُلَ يَعْمَلُ الْعَمَلَ الَّذِي قَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ وَأَنْتَ تَرَى تَحْرِيمَهُ فَلَا تَنْهَهُ.
İmamlar taklidin caiz olduğunu açıkça belirtmişlerdir; nitekim Hafs b. Gıyâs şöyle demiştir: Süfyân'ı şöyle derken işittim: «Bir kimsenin hakkında ihtilaf edilmiş bir ameli işlediğini gördüğünde, sen onun haram olduğu görüşünde olsan bile ona engel olma.»
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: يَجُوزُ لِلْعَالِمِ تَقْلِيدُ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ تَقْلِيدُ مَنْ هُوَ مِثْلُهُ.
Muhammed b. el-Hasan da şöyle demiştir: «Âlimin kendisinden daha âlim olanı taklit etmesi caizdir, fakat kendi dengi olan birini taklit etmesi caiz değildir.»
وَقَدْ صَرَّحَ الشَّافِعِيُّ بِالتَّقْلِيدِ، فَقَالَ: فِي الضَّبْعِ بَعِيرٌ، قُلْتُهُ تَقْلِيدًا لِعُمْرَ.
Şâfiî de taklidi açıkça ifade etmiş ve: «[İhramlının öldürdüğü] sırtlan için [ceza olarak] bir deve gerekir; bunu Ömer'i taklit ederek söyledim» demiştir.
وَقَالَ فِي مَسْأَلَةِ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْبَرَاءَةِ مِنَ الْعُيُوبِ، قُلْتُهُ تَقْلِيدًا لِعُثْمَانَ.
Hayvanın kusurlarından beri olmak şartıyla satılması meselesinde de: «Bunu Osman'ı taklit ederek söyledim» demiştir.
وَقَالَ فِي مَسْأَلَةِ الْجِدِّ مَعَ الْإِخْوَةِ إِنَّهُ يُقَاسِمُهُمْ، ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّمَا قُلْتُ بِقَوْلِ زِيدٍ. وَعَنْهُ قَبِلْنَا أَكْثَرَ الْفَرَائِضِ.
Kardeşlerle birlikte bulunan dede meselesinde de dedenin miras payını kardeşlerle paylaşacağını söylemiş, ardından: «Ben ancak Zeyd'in sözüyle hükmettim. Ferâiz (miras hukuku) konularının çoğunu ondan kabul ettik» demiştir.
قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ كِتَابِهِ الْجَدِيدِ: قُلْتُهُ تَقْلِيدًا الْعَطَاءَ.
Yeni mezhebine ait kitabının (el-Ümm) başka bir yerinde de: «Bunu Atâ'yı taklit ederek söyledim» demiştir.
وَهَذَا أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فِي مَسَائِلِ الْآبَارِ لَيْسَ مَعَهُ فِيهَا إِلَّا تَقْلِيدُ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ التَّابِعَيْنِ فِيهَا.
İşte Ebu Hanîfe rahimehullâh; kuyu [sularının temizliği] meselelerinde kendisinden önce geçen tâbiîn fakihlerini taklit etmekten başka bir dayanağı yoktur.
وَهَذَا مَالِكٌ لَا يَخْرُجُ عَنْ عَمَلِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَيُصَرِّحُ فِي مُوَطَّئِهِ بِأَنَّهُ أَدْرَكَ الْعَمَلَ عَلَى هَذَا، وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا.
İşte Mâlik; Medine ehlinin amelinden dışarı çıkmaz ve el-Muvatta'ında, amelin bu şekilde olduğunu gördüğünü ve beldemizdeki ilim ehlinin üzerinde bulunduğu görüşün bu olduğunu açıkça ifade eder.
وَيَقُولُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ: مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَقْتَدِي بِهِ يَفْعَلُهُ، وَلَوْ جَمَعَنَا ذَلِكَ مِنْ كَلَامِهِ لَطَالَ.
Pek çok yerde de: «Kendisine uyduğum hiç kimseden bunu yaparken görmedim» der. Şayet onun bu tür sözlerini toplayacak olsak uzayıp gider.
وَقَدْ قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الصَّحَابَةِ: رَأْيُهُمْ لَنَا خَيْرٌ مِنْ رَأْيِنَا لِأَنْفُسِنَا، وَنَحْنُ نَقُولُ وَنُصَدِّقُ أَنَّ رَأْيَ الشَّافِعِيِّ وَالْأَئِمَّةِ مَعَهُ لَنَا خَيْرٌ مَنْ رَأْيِنَا لِأَنْفُسِنَا.
Şâfiî sahabe hakkında: «Onların bizim için olan görüşleri, bizim kendi lehimize olan görüşümüzden daha hayırlıdır» demiştir; biz de Şâfiî'nin ve beraberindeki imamların bizim için olan görüşlerinin, bizim kendimiz hakkındaki görüşümüzden daha hayırlı olduğunu söylüyor ve bunu tasdik ediyoruz.
وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي فِطَرِ الْعِبَادِ تَقْلِيدَ الْمُتَعَلِّمِينَ لِلْأُسْتَاذِينَ وَالْمُعَلِّمِينَ، وَلَا تَقُومُ مَصَالِحُ الْخَلْقِ إِلَّا بِهَذَا، وَذَلِكَ عَامٌّ فِي كُلِّ عِلْمٍ وَصِنَاعَةٍ.
Allah Sübhânehu kulların fıtratına, talebelerin üstatları ve muallimleri taklit etmesini yerleştirmiştir. Yaratılanların maslahatları ancak bununla ayakta durur; bu durum her ilimde ve sanatta genel bir kuraldır.
وَقَدْ فَاوَتَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بَيْنَ قُوَى الْأَذْهَانِ، كَمَا فَاوَتَ بَيْنَ الْأَبْدَانِ، فَلَا يَحْسُنُ فِي حِكْمَتِهِ وَعَدْلِهِ وَرَحْمَتِهِ أَنْ يَفْرِضَ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ مَعْرِفَةَ الْحَقِّ بِدَلِيلِهِ، وَالْجَوَابُ عَنْ مُعَارِضِهِ فِي جَمِيعِ مَسَائِلِ الدِّينِ دَقِيقِهَا وَجَلِيلِهَا.
Allah Sübhânehu, bedenleri farklı kıldığı gibi zihinlerin güçlerini de farklı kılmıştır. Dolayısıyla dinin incesi ve büyüğüyle bütün meselelerinde hakkı deliliyle bilmeyi ve ona yöneltilen itiraza cevap vermeyi bütün yaratılmışlara farz kılmak O'nun hikmetine, adaletine ve rahmetine uygun düşmez.
وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَتَسَاوَتْ أَقْدَامُ الْخَلَائِقِ فِي كَوْنِهِمْ عُلَمَاءَ، بَلْ جَعَلَ ﷾ هَذَا عَالِمًا، وَهَذَا مُتَعَلِّمًا وَهَذَا مُتَّبِعًا لِلْعَالِمِ مُؤْتَمًّا بِهِ بِمَنْزِلَةِ الْمَأْمُومِ مَعَ الْإِمَامِ وَالتَّابِعِ مَعَ الْمَتْبُوعِ، وَأَيْنَ حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْجَاهِلِ أَنْ يَكُونَ مُتَّبِعًا لِلْعَالِمِ مُؤْتَمًّا بِهِ مُقَلِّدًا لَهُ يَسِيرُ بِسَيْرِهِ وَيَنْزِلُ بِنُزُولِهِ.
Şayet böyle olsaydı, mahlukatın tamamı âlim olmakta eşit derecede bulunurdu. Bilakis [Allah] azze ve celle şunu âlim, bunu öğrenen, diğerini de imama uyan cemaat ve öndere uyan tâbi konumunda âlime uyan ve ona iktida eden kılmıştır. Cahil kimsenin âlime tâbi olmasını, ona iktida etmesini, onu taklit etmesini, onun yürümesiyle yürümesini ve onun konaklamasıyla konaklamasını Allah Teâlâ nerede haram kılmıştır?
وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْحَوَادِثَ وَالنَّوَازِلَ كُلَّ وَقْتٍ نَازِلَةٌ بِالْخَلْقِ، فَهَلْ فَرْضٌ عَلَى كُلٍّ مِنْهُمْ عَيْنٌ أَنْ يَأْخُذَ حُكْمَ نَازِلَةٍ مِنَ الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ بِشُرُوطِهَا وَلَوَازِمِهَا؟
Allah Sübhânehu yeni hadiselerin ve meselelerin her an insanların başına geldiğini bilmektedir. O halde her bir fert üzerine bizzat, meydana gelen meselenin hükmünü şartları ve gerekleriyle şer'î delillerden çıkarması farz-ı ayn mıdır?
وَهَلْ ذَلِكَ فِي إِمْكَانِ أَحَدٍ فَضْلًا عَنْ كَوْنِهِ مَشْرُوعًا؟
Meşru olması bir yana, bu durum herhangi bir kimsenin gücü dahilinde midir?
وَهَؤُلَاءِ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَتَحُوا الْبِلَادَ، وَكَانَ الْحَدِيثُ الْعَهْدِ بِالْإِسْلَامِ يَسْأَلُهُمْ فَيُفْتُونَهُ.
İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı beldeleri fethetti; İslâm'a yeni girmiş olan kimseler onlara soruyor, onlar da fetva veriyorlardı.
وَلَا يَقُولُونَ لَهُ عَلَيْكَ أَنْ تَطْلُبَ مَعْرِفَةَ الْحَقِّ فِي هَذِهِ الْفَتْوَى بِالدَّلِيلِ وَلَا يُعْرَفُ ذَلِكَ عَنِ أَحَدٍ مِنْهُمُ الْبَتَّةَ.
Ona: «Bu fetvadaki hakkı deliliyle arayıp bilmen gerekir» demiyorlardı ve onlardan hiçbir kimseden kesinlikle böyle bir şey nakledilmemiştir.
وَهَلِ التَّقْلِيدُ إِلَّا مِنْ لَوَازِمِ التَّكْلِيفِ وَلَوَازِمِ الْوُجُودِ؟ فَهُوَ مِنْ لَوَازِمِ الشَّرْعِ وَالْقَدَرِ.
Taklit, mükellefiyetin ve varoluşun gereklerinden başka bir şey midir? Dolayısıyla o, şeriatın ve kaderin gereklerindendir.
وَالْمُنْكِرُونَ لَهُ مُضْطَرُّونَ إِلَيْهِ وَلَا بُدَّ. وَذَلِكَ فِيمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ مِنَ الْأَحْكَامِ وَغَيْرِهَا.
Onu inkâr edenler bile kaçınılmaz olarak ona muhtaçtırlar; bu da az önce açıklaması geçen hükümlerde ve diğer hususlardadır.
وَنَقُولُ لِمَنِ احْتَجَّ عَلَى إِبْطَالِهِ: كُلُّ حُجَّةٍ أَثَرِيَّةٍ ذَكَرْتَهَا فَأَنْتَ مُقَلِّدٌ لِحَمَلَتِهَا وَرُوَاتِهَا إِذْ لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ قَطْعِيٌّ عَلَى صِدْقِهِمْ، فَلَيْسَ بِيَدِكَ إِلَّا تَقْلِيدُ الرَّاوِي.
Taklidi iptal etmek için delil getiren kimseye şöyle deriz: Zikrettiğin her rivayet delilinde sen, o rivayeti taşıyanları ve nakledenleri taklit etmektesin; zira onların doğruluğuna dair kesin bir delil ortaya konmuş değildir. Dolayısıyla elinde râviyi taklit etmekten başka bir şey yoktur.
وَلَيْسَ بِيَدِ الْحَاكِمِ إِلَّا تَقْلِيدُ الشَّاهِدِ، وَكَذَلِكَ لَيْسَ بِيَدِ الْعَامِّيِّ إِلَّا تَقْلِيدُ الْعَالِمِ، فَمَا الَّذِي سَوَّغَ لَكَ تَقْلِيدَ الرَّاوِي وَالشَّاهِدِ، وَمَنَعَنَا مِنْ تَقْلِيدِ الْعَالِمِ، وَهَذَا سَمِعَ بِأُذُنِهِ مَا رَوَاهُ، وَهَذَا عَقَلَ بِقَلْبِهِ مَا سَمِعَهُ فَأَدَّى هَذَا مَسْمُوعَهُ، وَأَدَّى هَذَا مَعْقُولَهُ.
Hâkimin elinde şahidi taklit etmekten başka bir şey yoktur; aynı şekilde avamın elinde de âlimi taklit etmekten başka bir şey yoktur. Öyleyse râviyi ve şahidi taklit etmeyi sana caiz kılıp da âlimi taklit etmekten bizi alıkoyan nedir? Biri rivayet ettiği şeyi kulağıyla işitmiş, diğeri ise işittiğini kalbiyle kavramıştır; böylece bu işittiğini nakletmiş, diğeri ise kavradığını nakletmiştir.
وَفَرَضَ عَلَى هَذَا تَأْدِيَةَ مَا سَمِعَهُ، وَعَلَى هَذَا تَأْدِيَةَ مَا عَقَلَهُ، وَعَلَى مَنْ لَمْ يَبْلُغْ مَنْزِلَتَهُمَا الْقَبُولَ مِنْهُمَا.
Buna işittiğini nakletmeyi, diğerine aklettiğini (kavradığını) nakletmeyi, onların mertebesine ulaşamayanlara ise her ikisinden [geleni] kabul etmeyi farz kılmıştır.
ثُمَّ يُقَالُ لِلْمَانِعِينَ مِنَ التَّقْلِيدِ: أَنْتُمْ مَنَعْتُمُوهُ خَشْيَةَ وُقُوعِ الْمُقَلِّدِ فِي الْخَطَأِ، بِأَنْ يَكُونَ مُقَلِّدُهُ مُخْطِئًا فِي فَتْوَاهُ، ثُمَّ أَوْجَبْتُمْ عَلَيْهِ النَّظَرَ وَالِاسْتِدْلَالَ فِي طَلَبِ الْحَقِّ، وَلَا رَيْبَ أَنَّ صَوَابَهُ فِي تَقْلِيدِهِ لِلْعَالِمِ أَقْرَبُ مِنْ صَوَابِهِ فِي اجْتِهَادِهِ هُوَ لِنَفْسِهِ.
Sonra taklidi menedenlere şöyle denilir: Siz mukallidin, fetvasında hata eden birini taklit edip hataya düşmesi endişesiyle onu taklitten menettiniz; sonra da hakkı arama hususunda ona araştırmayı ve delil getirmeyi vacip kıldınız. Şüphe yok ki onun âlimi taklit etmesindeki isabeti, bizzat kendisinin yapacağı ictihaddaki isabetinden [gerçeğe] daha yakındır.
وَهَذَا كَمَنْ أَرَادَ شِرَاءَ سِلْعَةٍ لَا خِبْرَةَ لَهُ بِهَا، فَإِنَّهُ إِذَا قَلَّدَ عَالِمًا بِتِلْكَ السِّلْعَةِ خَبِيرًا بِهَا أَمِينًا نَاصِحًا كَانَ صَوَابُهُ وَحُصُولُ غَرَضِهِ أَقْرَبَ مِنِ اجْتِهَادِهِ لِنَفْسِهِ، وَهَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْعُقَلَاءِ اهـ.
Bu durum, hakkında hiçbir tecrübesi bulunmayan bir malı satın almak isteyen kimseye benzer. O kimse o malı iyi bilen, tecrübeli, güvenilir ve samimi bir uzmana uyup onu taklit ettiğinde isabet etmesi ve amacına ulaşması, kendi kendine yapacağı tercihten daha yakındır. Bu husus akıl sahipleri arasında ittifakla kabul edilmiştir [mukallitlerin sözü burada bitti].
هَذَا هُوَ غَايَةُ مَا يَحْتَجُّ بِهِ الْمُقَلِّدُونَ، وَقَدْ ذَكَرَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀ فِي إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ، وَبَيَّنَ بُطْلَانَهُ مِنْ وَاحِدٍ وَثَمَانِينَ وَجْهًا.
İşte mukallitlerin delil olarak ileri sürdükleri en son noktalar bunlardır. İbnü'l-Kayyim rahimehullâh bunları İ'lâmu'l-Muvakkı'în adlı eserinde zikretmiş ve seksen bir vecihle geçersizliğini ortaya koymuştur.
وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ جُمَلًا مُخْتَصَرَةً مِنْ كَلَامِهِ الطَّوِيلِ تَكْفِي الْمُنْصِفَ، وَتَزِيدُ الْمَسْأَلَةَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ إِيضَاحًا وَإِقْنَاعًا.
Biz de burada inşallah onun uzun sözlerinden insaf sahibine yetecek, meseleyi inşallah daha da aydınlatıp ikna edici kılacak kısa cümleler aktaracağız.