Binûn

Mâide — 5. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ لَمَّا سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فِي سُنَنِهِ: الْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ لَا يُحْتَجُّ بِهِ، اهـ. وَهُوَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْبَجَلِيُّ مَوْلَاهُمُ الْكُوفِيُّ قَاضِي بَغْدَادَ، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مَوْقُوفًا عَلَيْهِمْ، أَمَّا ابْنُ عُمَرَ فَرَوَاهُ عَنْهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَالْحَاكِمُ مِنْ طَرِيقِ عَامِرٍ الْأَحْوَلِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: يَتَيَمَّمُ لِكُلِّ صَلَاةٍ، وَإِنْ لَمْ يُحْدِثْ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَهُوَ أَصَحُّ مَا فِي الْبَابِ قَالَ: وَلَا نَعْلَمُ لَهُ مُخَالِفًا مِنَ الصَّحَابَةِ.

Beyhakî, bu hadisi Sünen'inde zikrettiğinde şöyle demiştir: "el-Hasen b. Umâre ile hüccet getirilmez." [Sözü burada] bitti. O, Ebû Muhammed el-Becelî mevlâhum el-Kûfî olup Bağdat kadısıdır. Ayrıca İbn Ömer, Ali ve Amr b. el-Âs'tan mevkûf olarak rivayet edilenleri de delil getirdiler. İbn Ömer'e gelince; Beyhakî ve Hâkim ondan Âmir el-Ahvel yoluyla, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: "Abdesti bozulmasa bile her namaz için teyemmüm eder." Beyhakî şöyle demiştir: "Bu, bu konudaki en sahih rivayettir." Ve: "Sahâbeden ona muhalif olan birini bilmiyoruz" demiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَمِثْلُ هَذَا يُسَمَّى إِجْمَاعًا سُكُوتِيًا، وَهُوَ حُجَّةٌ عِنْدَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَلَكِنَّ أَثَرَ ابْنِ عُمَرَ هَذَا الَّذِي صَحَّحَهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَسَكَتَ ابْنُ حَجَرٍ عَلَى تَصْحِيحِهِ لَهُ فِي «التَّلْخِيصِ» ، «وَالْفَتْحِ» ، تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِأَنَّ عَامِرًا الْأَحْوَلَ ضَعَّفَهُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَقِيلَ: لَمْ يَسْمَعْ مِنْ نَافِعٍ، وَضَعَّفَ هَذَا الْأَثَرَ ابْنُ حَزْمٍ وَنَقَلَ خِلَافَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» : بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَنَّ الْبَيْهَقِيَّ قَالَ: لَا نَعْلَمُ لَهُ مُخَالِفًا، وَتُعُقِّبَ بِمَا رَوَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ لَا يَجِبُ.

Müellif -Allah onu affetsin- şöyle der: Bunun gibisi sükûtî icmâ olarak adlandırılır ve âlimlerin çoğunluğuna göre hüccettir. Fakat Beyhakî'nin sahih kabul ettiği, İbn Hacer'in de et-Telhîs ve el-Feth'te onun tashihine sessiz kaldığı İbn Ömer'in bu eseri hakkında bazı ilim ehli konuşmuş [ve eleştirmiş]tir; zira Âmir el-Ahvel'i Süfyân b. Uyeyne ve Ahmed b. Hanbel zayıf saymıştır. Onun Nâfi'den işitmediği de söylenmiştir. İbn Hazm da bu eseri zayıf saymış ve İbn Abbâs'tan bunun hilafını nakletmiştir. İbn Hacer el-Feth'te, Beyhakî'nin "Ona muhalif olan birini bilmiyoruz" sözünü zikrettikten sonra şöyle demiştir: "Buna, İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan [bunun] vacip olmadığı yönünde rivayet ettiği şeyle itiraz edilmiştir."

وَأَمَّا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَرَوَاهُ عَنْهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ كَانَ يَتَيَمَّمُ لِكُلِّ صَلَاةٍ، وَبِهِ كَانَ يُفْتِي قَتَادَةُ، وَهَذَا فِيهِ إِرْسَالٌ شَدِيدٌ بَيْنَ قَتَادَةَ، وَعَمْرٍو، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» وَهُوَ ظَاهِرٌ، وَأَمَّا عَلِيٌّ فَرَوَاهُ عَنْهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا بِإِسْنَادٍ فِيهِ حَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ وَالْحَارِثُ الْأَعْوَرُ، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ أَيْضًا، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» بِالْإِسْنَادِ الَّذِي فِيهِ الْمَذْكُورَانِ.

Amr b. el-Âs'a gelince; Dârekutnî ve Beyhakî, Abdürrezzâk yoluyla Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etmişlerdir ki Amr b. el-Âs her namaz için teyemmüm ederdi ve Katâde de bu şekilde fetva verirdi. Bunda Katâde ile Amr arasında şiddetli bir irsâl (kopukluk) vardır; bunu İbn Hacer et-Telhîs'te ve Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da söylemiştir ki bu açıktır. Ali'ye gelince; Dârekutnî ondan da senedinde Haccâc b. Ertât ve el-Hâris el-A'ver bulunan bir rivayet nakletmiştir; bunu da İbn Hacer söylemiştir. Beyhakî de es-Sünenü'l-Kübrâ'da adı geçen iki râvînin bulunduğu senetle rivayet etmiştir.

أَمَّا حَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ، فَقَدْ قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ، كَثِيرُ الْخَطَأِ، وَالتَّدْلِيسِ، وَأَمَّا الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ فَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : كَذَّبَهُ الشَّعْبِيُّ فِي رَأْيِهِ، وَرُمِيَ بِالرَّفْضِ، وَفِي حَدِيثِهِ ضَعْفٌ، وَقَالَ فِيهِ مُسْلِمٌ فِي مُقَدِّمَةِ صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَابِرٌ عَنْ مُغِيرَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ: حَدَّثَنِي الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ

Haccâc b. Ertât'a gelince; İbn Hacer onun hakkında et-Takrîb'de şöyle demiştir: "Sadûktur, hatası ve tedlîsi çoktur." el-Hâris el-A'ver'e gelince; İbn Hacer onun hakkında et-Takrîb'de şöyle demiştir: "Şa'bî onun görüşünde yalancı olduğunu söylemiştir; Râfizîlikle itham edilmiştir ve hadisinde zayıflık vardır." Müslim de Sahîh'inin mukaddimesinde onun hakkında şöyle demiştir: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Câbir, Mugīre'den, o da Şa'bî'den anlattı; dedi ki: "Bana el-Hâris el-A'ver

الْهَمْدَانِيُّ، وَكَانَ كَذَّابًا، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَرَّادٍ الْأَشْعَرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ مُفَضَّلٍ عَنْ مُغِيرَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ يَقُولُ: حَدَّثَنِي الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ وَهُوَ يَشْهَدُ أَنَّهُ أَحَدُ الْكَذَّابِينَ، وَقَدْ ذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ هَذَا الْأَثَرَ عَنْ عَلِيٍّ فِي التَّيَمُّمِ، فِي بَابِ: «التَّيَمُّمِ لِكُلِّ فَرِيضَةٍ» وَسَكَتَ عَنِ الْكَلَامِ فِي الْمَذْكُورِينَ، أَعْنِي حَجَّاجَ بْنَ أَرْطَأَةَ، وَالْحَارِثَ الْأَعْوَرَ، لَكِنَّهُ قَالَ فِي حَجَّاجٍ فِي بَابِ «الْمَنْعِ مِنَ التَّطْهِيرِ بِالنَّبِيذِ» : لَا يُحْتَجُّ بِهِ، وَضَعَّفَهُ فِي بَابِ: «الْوُضُوءِ مِنْ لُحُومِ الْإِبِلِ» ، وَقَالَ فِي بَابِ: «الدِّيَةِ أَرْبَاعٌ» : مَشْهُورٌ بِالتَّدْلِيسِ، وَأَنَّهُ يُحَدِّثُ عَمَّنْ لَمْ يَلْقَهُ، وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ، قَالَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَضَعَّفَ الْحَارِثَ الْأَعْوَرَ فِي بَابِ: «مَنْعِ التَّطْهِيرِ بِالنَّبِيذِ أَيْضًا» .

el-Hemdânî anlattı -ki o yalancı idi-." Bize Ebû Âmir Abdullah b. Berrâd el-Eş'arî anlattı, bize Ebû Üsâme, Mufaddal'dan, o Mugīre'den anlattı; dedi ki: Şa'bî'yi şöyle derken işittim: "Bana el-Hâris el-A'ver anlattı -ve kendisi onun yalancılardan biri olduğuna şahitlik ediyordu-." Beyhakî, Ali'den gelen bu eseri teyemmüm konusunda, "Her farz için teyemmüm etmek" babında zikretmiş ve adı geçen iki kişi, yani Haccâc b. Ertât ile el-Hâris el-A'ver hakkında bir şey söylemeyip susmuştur. Fakat "Nebîz ile temizlenmenin yasaklığı" babında Haccâc hakkında: "Onunla delil getirilmez" demiş, "Deve etinden dolayı abdest almak" babında onu zayıf saymış ve "Diyetin dört çeşit olması" babında da: "Tedlîs ile meşhurdur ve karşılaşmadığı ve kendisinden işitmediği kimseden hadis rivayet eder" demiştir; bunu Dârekutnî söylemiştir. Yine "Nebîz ile temizlenmenin yasaklığı" babında el-Hâris el-A'ver'i de zayıf saymıştır.

وَقَالَ فِي بَابِ: «أَصْلِ الْقَسَامَةِ» ، قَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَ كَذَّابًا.

Ve "Kasâmenin Aslı" babında şöyle demiştir: "Şa'bî: 'O yalancı idi' demiştir."

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: إِذَا كَانَ فِي بَدَنِهِ نَجَاسَةٌ، وَلَمْ يَجِدِ الْمَاءَ، هَلْ يَتَيَمَّمُ لِطَهَارَةِ تِلْكَ النَّجَاسَةِ الْكَائِنَةِ فِي بَدَنِهِ. فَيَكُونُ التَّيَمُّمُ بَدَلًا عَنْ طَهَارَةِ الْخَبَثِ عِنْدَ فَقْدِ الْمَاءِ، كَطَهَارَةِ الْحَدَثِ، أَوْ لَا يَتَيَمَّمُ لَهَا؟ .

Yedinci Mesele: Bedeninde necaset olup da su bulamadığında, bedenindeki o necasetin temizliği için teyemmüm eder mi? Böylece su bulunmadığında teyemmüm, hades temizliğinde olduğu gibi habes (necaset) temizliğinin yerine de geçer mi, yoksa onun için teyemmüm edilmez mi?

ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَتَيَمَّمُ عَنِ الْخَبَثِ، وَإِنَّمَا يَتَيَمَّمُ عَنِ الْحَدَثِ فَقَطْ. وَاسْتَدَلُّوا بِأَنَّ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ إِنَّمَا دَلَّا عَلَى ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ: أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا [٤ \ ٤٣] .

Âlimlerin cumhûru, habesten (necasetten) dolayı teyemmüm edilmeyeceği, teyemmümün yalnızca hadesten dolayı yapılacağı görüşüne varmışlardır. Kitap ve Sünnet'in sadece buna delalet ettiğini delil getirmişlerdir; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: "...yahut biriniz abdest bozmaktan gelmişse veya kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, o vakit temiz bir toprağa teyemmüm edin..." [en-Nisâ 4/43].

وَتَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَحَدِيثِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِمَا: التَّيَمُّمُ عِنْدَ الْجَنَابَةِ، وَأَمَّا عَنِ النَّجَاسَةِ فَلَا، وَذَهَبَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ عَنِ النَّجَاسَةِ إِلْحَاقًا لَهَا بِالْحَدَثِ، وَاخْتَلَفَ أَصْحَابُهُ فِي وُجُوبِ إِعَادَةِ تِلْكَ الصَّلَاةِ.

İmrân b. Husayn hadisinde ve Ammâr b. Yâsir'in müttefekun aleyh olan hadisinde, cünüplük halinde teyemmüm edileceği daha önce geçmişti; necasetten dolayı ise [teyemmüm] olmaz. İmam Ahmed ise, hadese kıyas ederek necasetten dolayı da [teyemmümün] caiz olduğu görüşüne varmıştır. Arkadaşları (mezhep mensupları) o namazın iadesinin vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir.

وَذَهَبَ الثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ إِلَى أَنَّهُ يَمْسَحُ مَوْضِعَ النَّجَاسَةِ بِتُرَابٍ، وَيُصَلِّي، نَقَلَهُ النَّوَوِيُّ عَنِ ابْنِ الْمُنْذِرِ.

Sevrî, Evzâî ve Ebû Sevr ise necaset yerini toprakla silip namaz kılacağı görüşüne varmışlardır; bunu Nevevî, İbnü'l-Münzir'den nakletmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ [الْآيَةَ [٥ \ ١٥] ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ الْكَثِيرِ الَّذِي يُبَيِّنُهُ لَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ مِمَّا كَانُوا يُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ، يَعْنِي التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، وَبَيَّنَ كَثِيرًا مِنْهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ.

Yüce Allah'ın: "Ey Kitap ehli! Kitaptan gizlemekte olduğunuz birçok şeyi size açıklayan... Elçimiz size geldi" [el-Mâide 5/15] ayetinde; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Kitap'tan, yani Tevrat ve İncil'den gizlemekte oldukları şeylerden kendilerine açıkladığı o "birçok şeyden" burada hiçbir şey açıklanmamış; başka yerlerde ise bundan birçoğu açıklanmıştır.

فَمِمَّا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ رَجْمُ الزَّانِي الْمُحْصَنِ، وَبَيَّنَهُ الْقُرْآنُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ [٣ \ ٢٣] .

Tevrat'ın ahkâmından gizledikleri şeylerden biri evli (muhsan) zânînin recmedilmesidir. Kur'an bunu Yüce Allah'ın şu buyruğunda açıklamıştır: "Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra onlardan bir fırka yüz çeviriyor ve onlar zaten dönüp duranlardır" [Âl-i İmrân 3/23].

يَعْنِي يُدْعَوْنَ إِلَى التَّوْرَاةِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ فِي حَدِّ الزَّانِي الْمُحْصَنِ بِالرَّجْمِ، وَهُمْ مُعْرِضُونَ عَنْ ذَلِكَ مُنْكِرُونَ لَهُ، وَمِنْ ذَلِكَ، مَا أَخْفَوْهُ مِنْ صِفَاتِ الرَّسُولِ ﷺ فِي كِتَابِهِمْ، وَإِنْكَارِهِمْ أَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ أَنَّهُ هُوَ الرَّسُولُ، كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ [٢ \ ٨٩] .

Yani, evli zânînin had cezası konusunda recm ile aralarında hükmetsin diye Tevrat'a çağrılıyorlar; onlar ise bundan yüz çevirmekte ve bunu inkâr etmektedirler. Gizledikleri şeylerden biri de kitaplarında Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatları ve onun peygamber olduğunu bildiklerini inkâr etmeleridir; nitekim Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: "Daha önce inkâr edenlere karşı fetih isterlerken, kendilerine tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler. Allah'ın laneti kâfirlerin üzerine olsun!" [el-Bakara 2/89].

وَمِنْ ذَلِكَ إِنْكَارُهُمْ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْهِمْ بَعْضَ الطَّيِّبَاتِ بِسَبَبِ ظُلْمِهِمْ وَمَعَاصِيهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [٤ \ ٦٠] ، وَقَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ [٦ \ ١٤٦] .

Yine bunlardan biri de, zulümleri ve günahları sebebiyle Allah'ın kendilerine bazı temiz şeyleri haram kıldığını inkâr etmeleridir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Yahudilerin yaptıkları zulüm yüzünden, kendilerine helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık..." [en-Nisâ 4/160]. Ve şöyle buyurmuştur: "Yahudi olanlara tırnaklı her hayvanı haram kıldık. Sığır ve koyunun ise sırtlarının taşıdığı veya bağırsaklarının yahut kemiğe karışan kısımlarının dışında kalan iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz" [el-En'âm 6/146].

فَإِنَّهُمْ أَنْكَرُوا هَذَا، وَقَالُوا لَمْ يُحَرَّمْ عَلَيْنَا إِلَّا مَا كَانَ مُحَرَّمًا عَلَى إِسْرَائِيلَ، فَكَذَّبَهُمُ الْقُرْآنُ فِي ذَلِكَ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [٣ \ ٩٣] .

Zira onlar bunu inkâr ettiler ve: "Bize ancak İsrâil'e haram kılınmış olanlar haram kılındı" dediler. Kur'an da Yüce Allah'ın şu buyruğunda onları bu konuda yalanladı: "Tevrat indirilmeden önce İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helal idi. De ki: Eğer doğru sözlüler iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!" [Âl-i İmrân 3/93].

وَمِنْ ذَلِكَ كَتْمُ النَّصَارَى بِشَارَةَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ لَهُمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَدْ بَيَّنَهَا تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ [٦١ \ ٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةِ لِمَا أَخْفَوْهُ مِنْ كُتُبِهِمْ.

Bunlardan biri de Hristiyanların, Meryem oğlu Îsâ'nın onlara Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i müjdelemesini gizlemeleridir. Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: "Hani Meryem oğlu Îsâ şöyle demişti: 'Ey İsrâiloğulları! Şüphesiz ben, benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek, adı Ahmed olan bir elçiyi müjdeleyici olarak Allah'ın size [gönderdiği] elçisiyim'..." [es-Saf 61/6]. Kitaplarından gizledikleri şeyleri açıklayan diğer ayetler de böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: "Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku..." ayeti.

قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّهُمَا ابْنَا آدَمَ لِصُلْبِهِ، وَهُمَا هَابِيلُ، وَقَابِيلُ.

Âlimlerin cumhûru şöyle demiştir: "O ikisi, Âdem'in öz (sulbünden) oğullarıdır ve onlar Hâbîl ile Kābîl'dir."

وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ ﵀: هُمَا رَجُلَانِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلَكِنَّ الْقُرْآنَ يَشْهَدُ لِقَوْلِ الْجَمَاعَةِ، وَيَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ قَوْلِ الْحَسَنِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ [١٥ \ ٣١] ، وَلَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ أَنَّهُ لَيْسَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ يَجْهَلُ الدَّفْنَ حَتَّى يَدُلَّهُ عَلَيْهِ الْغُرَابُ، فَقِصَّةُ الِاقْتِدَاءِ بِالْغُرَابِ فِي الدَّفْنِ، وَمَعْرِفَتِهِ مِنْهُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاقِعَةَ وَقَعَتْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ قَبْلَ أَنْ

Hasen-i Basrî rahimehullâh ise: "Onlar İsrâiloğullarından iki adamdır" demiştir. Fakat Kur'an, cemaatin (cumhûrun) sözüne şahitlik etmekte ve Hasen'in sözünün sahih olmadığına delalet etmektedir; bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: "Derken Allah, kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi..." [el-Mâide 5/31]. Hiç kimseye gizli değildir ki İsrâiloğulları içinde, bir karga ona gösterinceye kadar defnetmeyi bilmeyen hiçbir kimse yoktu. Dolayısıyla defnetme konusunda kargaya uyma ve bunu ondan öğrenme kıssası, bu olayın ilk başta meydana geldiğine delalet eder;

يَتَمَرَّنَ النَّاسُ عَلَى دَفْنِ الْمَوْتَى، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، وَنَبَّهَ عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

açık olduğu ve birden fazla âlimin dikkat çektiği üzere, insanlar ölüleri defnetmeye henüz alışmadan önce gerçekleşmiştir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ [الْآيَةَ] ، صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ كَتَبَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفَّسَا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ هُنَا لِحُكْمِ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِنَفْسٍ، أَوْ بِفَسَادٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، فَبَيَّنَ أَنَّ قَتْلَ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ جَائِزٌ، فِي قَوْلِهِ: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ [٥ \ ٤٥] ، وَفِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْآيَةَ [٢ \ ١٨٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا الْآيَةَ [١٧ \ ٣٣] .

Yüce Allah'ın: "Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık ki: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse..." [el-Mâide 5/32] ayetinde; bu yüce ayette, kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olacağını İsrâiloğullarına yazdığını (farz kıldığını) açıkça belirtmiş; ancak bir cana karşılık veya yeryüzünde fesat çıkardığı için bir kimseyi öldürenin hükmüne burada değinmemiştir. Fakat bunu başka yerlerde açıklamış; cana karşılık canın öldürülmesinin caiz olduğunu şu buyruklarında açıklamıştır: "Orada onlara cana can... yazdık" [el-Mâide 5/45], "Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı..." [el-Bakara 2/178] ve "Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir..." [el-İsrâ 17/33].

وَاعْلَمْ أَنَّ آيَاتِ الْقِصَاصِ فِي النَّفْسِ فِيهَا إِجْمَالٌ بَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ، وَحَاصِلُ تَحْرِيرِ الْمَقَامِ فِيهَا أَنَّ الذَّكَرَ الْحُرَّ الْمُسْلِمَ يُقْتَلُ بِالذَّكَرِ الْحُرِّ الْمُسْلِمِ إِجْمَاعًا، وَأَنَّ الْمَرْأَةَ كَذَلِكَ تُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ كَذَلِكَ إِجْمَاعًا، وَأَنَّ الْعَبْدَ يُقْتَلُ كَذَلِكَ بِالْعَبْدِ إِجْمَاعًا، وَإِنَّمَا لَمْ نَعْتَبِرْ قَوْلَ عَطَاءٍ بِاشْتِرَاطِ تَسَاوِي قِيمَةِ الْعَبْدَيْنِ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَلَا قَوْلَ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَيْسَ بَيْنَ الْعَبِيدِ قِصَاصٌ، لِأَنَّهُمْ أَمْوَالٌ ; لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ يَرُدُّهُ صَرِيحُ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ الْآيَةَ، وَأَنَّ الْمَرْأَةَ تُقْتَلُ بِالرَّجُلِ، لِأَنَّهَا إِذَا قُتِلَتْ بِالْمَرْأَةِ، فَقَتْلُهَا بِالرَّجُلِ أَوْلَى، وَأَنَّ الرَّجُلَ يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ عِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ فِيهِمَا.

Bil ki can hakkındaki kısas ayetlerinde bir icmâl (kapalılık) vardır ve bunu Sünnet açıklamıştır. Bu konudaki meselenin tahkikinin özeti şudur: Hür Müslüman erkek, hür Müslüman erkeğe karşılık icmâ ile öldürülür. Kadın da aynı şekilde kadına karşılık icmâ ile öldürülür. Köle de aynı şekilde köleye karşılık icmâ ile öldürülür. Atâ'nın iki kölenin kıymetinin eşit olması şartı koştuğu görüşünü -ki bu Ahmed'den bir rivayettir- ve İbn Abbâs'ın "Köleler mal oldukları için aralarında kısas yoktur" sözünü dikkate almadık; çünkü bütün bunları Yüce Allah'ın: "Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle..." ayetinin sarih ifadesi reddetmektedir. Kadın da erkeğe karşılık öldürülür; çünkü kadın kadına karşılık öldürüldüğüne göre erkeğe karşılık öldürülmesi evleviyetle gerekir. Erkek de âlimlerin çoğunluğuna göre her iki durumda da kadına karşılık öldürülür.

وَرُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ عَلِيٌّ، وَالْحَسَنُ، وَعُثْمَانُ الْبَتِّيُّ، وَأَحْمَدُ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ بِهَا حَتَّى يَلْتَزِمَ أَوْلِيَاؤُهَا قَدْرَ مَا تَزِيدُ بِهِ دِيَتُهُ عَلَى دِيَتِهَا ; فَإِنْ لَمْ يَلْتَزِمُوهُ أَخَذُوا دِيَتَهَا.

İçlerinde Ali, Hasen, Osmân el-Bettî ve kendisinden gelen bir rivayette Ahmed'in de bulunduğu bir gruptan rivayet edildiğine göre, erkeğin diyeti kadının diyetinden ne kadar fazla ise kadının velileri o fazlalığı üstlenmedikçe erkek kadın karşılığında öldürülmez; eğer bunu üstlenmezlerse kadının diyetini alırlar.

وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، وَالْحَسَنِ: أَنَّهَا إِنْ قَتَلَتْ رَجُلًا قُتِلَتْ بِهِ، وَأَخَذَ أَوْلِيَاؤُهُ أَيْضًا زِيَادَةَ دِيَتِهِ عَلَى دِيَتِهَا، أَوْ أَخَذُوا دِيَةَ الْمَقْتُولِ وَاسْتَحْيَوْهَا.

Ali ve Hasen'den şöyle rivayet edilmiştir: Eğer kadın bir erkeği öldürürse ona karşılık öldürülür ve erkeğin velileri ayrıca erkeğin diyetinin kadının diyetine olan fazlalığını da alırlar ya da maktulün diyetini alıp kadını sağ bırakırlar.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَقَدْ أَنْكَرَ ذَلِكَ عَنْهُمْ أَيْضًا: رَوَى هَذَا الشَّعْبِيُّ عَنْ عَلِيٍّ، وَلَا يَصِحُّ لِأَنَّ الشَّعْبِيَّ لَمْ يَلْقَ عَلِيًّا.

Kurtubî, Ali radıyallâhu anh ve Hasen-i Basrî'den bu sözü zikrettikten sonra, onlardan gelen bu rivayeti inkâr da ederek şöyle demiştir: Bunu Şa'bî Ali'den rivayet etmiştir; ancak bu sahih değildir, çünkü Şa'bî Ali ile karşılaşmamıştır.

وَقَدْ رَوَى الْحَكَمُ، عَنْ عَلِيٍّ، وَعَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُمَا قَالَا: إِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ مُتَعَمِّدًا

el-Hakem ise Ali ve Abdullah'tan [b. Mes'ûd] şöyle dediklerini rivayet etmiştir: "Erkek kadını kasten öldürdüğünde,

فَهُوَ بِهَا قَوَدٌ، وَهَذَا يُعَارِضُ رِوَايَةَ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلِيٍّ ; وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي " فِي بَابِ: " سُؤَالِ الْقَاتِلِ حَتَّى يُقِرَّ " وَالْإِقْرَارُ فِي الْحُدُودِ، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْقَوْلَ الْمَذْكُورَ عَنْ عَلِيٍّ وَالْحَسَنِ: وَلَا يَثْبُتُ عَنْ عَلِيٍّ، وَلَكِنْ هُوَ قَوْلُ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ أَحَدُ فُقَهَاءِ الْبَصْرَةِ، وَيَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُ ذَكَرَ فِيهِ، أَنَّ أَوْلِيَاءَ الرَّجُلِ إِذَا قَتَلَتْهُ امْرَأَةٌ يُجْمَعُ لَهُمْ بَيْنَ الْقِصَاصِ وَنِصْفِ الدِّيَةِ، وَهَذَا قَوْلٌ يَدُلُّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ عَلَى بُطْلَانِهِ، وَأَنَّهُ إِمَّا الْقِصَاصُ فَقَطْ، وَإِمَّا الدِّيَةُ فَقَطْ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى، ثُمَّ قَالَ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ الْآيَةَ، فَرَتَّبَ الِاتِّبَاعَ بِالدِّيَةِ عَلَى الْعَفْوِ دُونَ الْقِصَاصِ.

ona karşılık kısas edilir." Bu da Şa'bî'nin Ali'den rivayetine muârızdır (zıttır). İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de "İtiraf edinceye kadar katilin sorgulanması ve hadlerde ikrar" babında, Ali ve Hasen'den zikredilen görüşü aktardıktan sonra şöyle demiştir: "Ali'den bu sabit olmamıştır; bilakis bu, Basra fukahasından biri olan Osmân el-Bettî'nin sözüdür. Bu sözün bâtıl olduğuna delil şudur: Orada zikredildiğine göre bir kadın bir erkeği öldürdüğünde erkeğin velileri için hem kısas hem de yarım diyet bir arada verilir. Bu ise Kitap ve Sünnet'in bâtıl olduğuna delalet ettiği bir görüştür; zira ya yalnızca kısas vardır ya da yalnızca diyet vardır. Çünkü Allah Teâlâ: 'Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı' buyurmuş, sonra da: 'Fakat her kime kardeşinden bir şey bağışlanırsa, artık marufa uymak gerekir...' buyurmuştur. Böylece diyete uymayı kısasa değil affa bağlamıştır."

وَقَالَ ﷺ: " مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ " الْحَدِيثَ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي عَدَمِ الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ ; وَحُكِيَ عَنْ أَحْمَدَ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ، وَعُثْمَانَ الْبَتِّيِّ، وَعَطَاءٍ، أَنَّ الرَّجُلَ لَا يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ، بَلْ تَجِبُ الدِّيَةُ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَرُوِيَ عَنِ اللَّيْثِ وَالزُّهْرِيِّ، أَنَّهَا إِنْ كَانَتْ زَوْجَتَهُ لَمْ يُقْتَلْ بِهَا، وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ زَوْجَتِهِ قُتِلَ بِهَا.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Kimin bir yakını öldürülürse o iki tercihten en hayırlısını seçme hakkına sahiptir..." buyurmuştur ki bu hadis, ulemanın genelinde açık olduğu üzere, ikisinin birden cem edilmeyeceği (birlikte verilemeyeceği) konusunda sarihtir. Ahmed'den gelen bir rivayette, Osmân el-Bettî'den ve Atâ'dan; erkeğin kadına karşılık öldürülmeyeceği, bilakis diyetin gerekeceği nakledilmiştir; bunu İbn Kesîr söylemiştir. Leys ve Zührî'den de rivayet edilmiştir ki maktule onun hanımı ise erkek ona karşılık öldürülmez; yabancı bir kadın ise ona karşılık öldürülür.

وَالتَّحْقِيقُ قَتْلُهُ بِهَا مُطْلَقًا ; كَمَا سَتَرَى أَدِلَّتَهُ، فَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى قَتْلِ الرَّجُلِ بِالْمَرْأَةِ إِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الصَّحِيحَ السَّلِيمَ الْأَعْضَاءِ إِذَا قَتَلَ أَعْوَرَ أَوْ أَشَلَّ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ عَمْدًا، وَجَبَ عَلَيْهِ الْقِصَاصُ، وَلَا يَجُبْ لِأَوْلِيَائِهِ شَيْءٌ فِي مُقَابَلَةِ مَا زَادَ بِهِ مِنَ الْأَعْضَاءِ السَّلِيمَةِ عَلَى الْمَقْتُولِ.

Tahkik edilen doğru görüş ise, delillerini göreceğin üzere, erkeğin mutlak olarak kadına karşılık öldürülmesidir. Erkeğin kadına karşılık öldürüleceğine dair delillerden biri, uzuvları sağlam ve sıhhatli bir kimse tek gözlü veya eli çolak yahut benzeri durumdaki birini kasten öldürdüğünde ona kısas uygulanması gerektiği ve sağlam uzuvlarının maktule olan fazlalığı karşılığında velilerine hiçbir şey gerekmediği hususundaki ulema icmâıdır.

وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى قَتْلِ الرَّجُلِ بِالْمَرْأَةِ، مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْهُ ﷺ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ: " أَنَّهُ ﷺ رَضَّ رَأْسَ يَهُودِيٍّ بِالْحِجَارَةِ قِصَاصًا بِجَارِيَةٍ فَعَلَ بِهَا كَذَلِكَ "، وَهَذَا الْحَدِيثُ اسْتَدَلَّ بِهِ الْعُلَمَاءُ عَلَى قَتْلِ الذَّكَرِ بِالْأُنْثَى، وَعَلَى وُجُوبِ الْقِصَاصِ فِي الْقَتْلِ بِغَيْرِ الْمُحَدَّدِ، وَالسِّلَاحِ.

Erkeğin kadına karşılık öldürüleceğine dair delillerden biri de Sahîhayn'da Enes'ten sabit olan şu hadistir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bir cariyenin başını taşla ezen Yahudi'nin başını cariyeye kısas olarak taşla ezmiştir." Âlimler bu hadisi, erkeğin kadına karşılık öldürüleceğine ve kesici olmayan aletle ve silahsız yapılan öldürmede de kısasın vacip olduğuna delil getirmişlerdir.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي " السُّنَنِ الْكُبْرَى " فِي بَابِ " قَتْلِ الرَّجُلِ بِالْمَرْأَةِ ": أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، ثَنَا أَبُو زَكَرِيَّا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَنْبَرِيُّ، ثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْعَبْدِيُّ، ثَنَا الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى الْقَنْطَرِيُّ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: " أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَهْلِ الْيَمَنِ بِكِتَابٍ فِيهِ الْفَرَائِضُ، وَالسُّنَنُ، وَالدِّيَاتُ، وَبَعَثَ بِهِ مَعَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، وَكَانَ فِيهِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ ".

Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da "Erkeğin kadına karşılık öldürülmesi" babında şöyle demiştir: Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız haber verdi, bize Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Muhammed el-Anberî anlattı, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. İbrâhîm el-Abdî anlattı, bize el-Hakem b. Mûsâ el-Kantarî anlattı, bize Yahyâ b. Hamza, Süleymân b. Dâvûd'dan, o Zührî'den, o Ebû Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, o babasından, o dedesinden, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yemen ehline farzları, sünnetleri ve diyetleri içeren bir mektup yazıp onu Amr b. Hazm ile gönderdi; o mektupta: 'Şüphesiz erkek de kadına karşılık öldürülür' ibaresi vardı."

وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مَوْصُولًا أَيْضًا النَّسَائِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَفِي تَفْسِيرِ ابْنِ كَثِيرٍ مَا نَصُّهُ: وَفِي الْحَدِيثِ الَّذِي رَوَاهُ النَّسَائِيُّ، وَغَيْرُهُ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَتَبَ فِي كِتَابِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ أَنَّ الرَّجُلَ يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ "، وَكِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هَذَا لِعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ الَّذِي فِيهِ أَنَّ الرَّجُلَ يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ، رَوَاهُ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَرَوَاهُ أَيْضًا الدَّارَقُطْنِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَالدَّارِمِيُّ، وَكَلَامُ عُلَمَاءِ الْحَدِيثِ فِي كِتَابِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ هَذَا مَشْهُورٌ بَيْنَ مُصَحِّحٍ لَهُ، وَمُضَعِّفٍ ; وَمِمَّنْ صَحَّحَهُ: ابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَعَنْ أَحْمَدَ أَنَّهُ قَالَ: أَرْجُو أَنْ يَكُونَ صَحِيحًا. وَصَحَّحَهُ أَيْضًا - مِنْ حَيْثُ الشُّهْرَةِ، لَا مِنْ حَيْثُ الْإِسْنَادِ - جَمَاعَةٌ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ فَإِنَّهُ قَالَ: لَمْ يَقْبَلُوا هَذَا الْحَدِيثَ حَتَّى ثَبَتَ عِنْدَهُمْ أَنَّهُ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Bu hadisi mevsûl olarak Nesâî, İbn Hibbân ve el-Hâkim de rivayet etmişlerdir. Tefsîru İbn Kesîr'de şu lafız yer almaktadır: "Nesâî ve diğerlerinin rivayet ettiği hadiste: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Amr b. Hazm'ın mektubunda erkeğin kadına karşılık öldürüleceğini yazdı' denilmektedir." Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem erkeğin kadına karşılık öldürüleceği ifadesinin yer aldığı Amr b. Hazm'a yazdığı bu mektubu Mâlik ve Şâfiî rivayet etmiş; ayrıca Dârekutnî, Ebû Dâvûd, İbn Hibbân, el-Hâkim ve Dârimî de rivayet etmişlerdir. Hadis âlimlerinin Amr b. Hazm'ın bu mektubu hakkındaki sözleri, onu sahih sayanlar ve zayıf sayanlar arasında meşhurdur. Onu sahih sayanlardan bazıları şunlardır: İbn Hibbân, el-Hâkim ve Beyhakî. Ahmed'den de: "Sahih olmasını umarım" dediği rivayet edilmiştir. Şâfiî'nin de aralarında bulunduğu bir grup ise onu senedi yönünden değil şöhreti yönünden sahih kabul etmiştir; nitekim o şöyle demiştir: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mektubu olduğu yanlarında sabit oluncaya kadar bu hadisi kabul etmediler."

وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هُوَ كِتَابٌ مَشْهُورٌ عِنْدَ أَهْلِ السِّيَرِ، مَعْرُوفٌ مَا فِيهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ، يَسْتَغْنِي بِشُهْرَتِهِ عَنِ الْإِسْنَادِ ; لِأَنَّهُ أَشْبَهَ الْمُتَوَاتِرَ لِتَلَقِّي النَّاسِ لَهُ بِالْقَبُولِ، قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَى شُهْرَتِهِ مَا رَوَى ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: وُجِدَ كِتَابٌ عِنْدَ آلِ حَزْمٍ يَذْكُرُونَ أَنَّهُ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ الْعُقَيْلِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ ثَابِتٌ مَحْفُوظٌ، وَقَالَ يَعْقُوبُ بْنُ سُفْيَانَ: لَا أَعْلَمَ فِي جَمِيعِ الْكُتُبِ الْمَنْقُولَةِ كِتَابًا أَصَحَّ مِنْ كِتَابِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ هَذَا، فَإِنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالتَّابِعِينَ، يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ، وَيَدَعُونَ رَأْيَهُمْ.

İbn Abdilberr şöyle demiştir: "O, siyer ehli katında meşhur, içindekiler de ilim ehli katında bilinen bir mektuptur; şöhreti sebebiyle senede ihtiyaç bırakmaz. Zira insanların onu kabulle karşılaması sebebiyle mütevâtire benzemiştir." Şöyle devam etmiştir: "Onun şöhretine delalet eden şeylerden biri, İbn Vehb'in Mâlik'ten, onun Leys b. Sa'd'dan, onun Yahyâ b. Saîd'den, onun da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğidir; Saîd şöyle demiştir: Âl-i Hazm nezdinde bir mektup bulundu; onun Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mektubu olduğunu belirtiyorlardı." Ukaylî: "Bu, sabit ve mahfûz bir hadistir" demiştir. Ya'kūb b. Süfyân ise şöyle demiştir: "Nakledilen bütün yazılı metinler içinde Amr b. Hazm'ın bu mektubundan daha sahih bir mektup bilmiyorum; nitekim Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı ve tâbiîn ona başvurur ve kendi görüşlerini bırakırlardı."

وَقَالَ الْحَاكِمُ: قَدْ شَهِدَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَإِمَامُ عَصْرِهِ الزُّهْرِيُّ بِالصِّحَّةِ لِهَذَا الْكِتَابِ، ثُمَّ سَاقَ ذَلِكَ بِسَنَدِهِ إِلَيْهِمَا، وَضَعَّفَ كِتَابَ ابْنِ حَزْمٍ هَذَا جَمَاعَةٌ، وَانْتَصَرَ لِتَضْعِيفِهِ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ حَزْمٍ فِي مُحَلَّاهُ.

Hâkim şöyle demiştir: "Ömer b. Abdilazîz ve asrının imamı Zührî bu mektubun sıhhatine şahitlik etmişlerdir." Sonra bunu ikisine ulaşan senediyle zikretmiştir. Bir grup âlim İbn Hazm'ın bu mektubunu zayıf saymış; Ebû Muhammed b. Hazm da el-Muhallâ'sında onu zayıf sayma görüşünü savunmuştur.

وَالتَّحْقِيقُ: صِحَّةُ الِاحْتِجَاجِ بِهِ ; لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّهُ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَتَبَهُ لِيُبَيِّنَ بِهِ أَحْكَامَ الدِّيَاتِ، وَالزَّكَوَاتِ، وَغَيْرِهَا، وَنُسْخَتُهُ مَعْرُوفَةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ.

Tahkik edilen sonuç şudur: Onunla delil getirmek sahihtir; çünkü onun Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem diyetler, zekâtlar ve diğer hükümleri açıklamak üzere yazdığı mektubu olduğu sabit olmuştur ve nüshası fıkıh kitaplarında bilinmektedir.

وَالْحَدِيثُ: وَلَا سِيَّمَا عِنْدَ مَنْ يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ كَمَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدَ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَاتِ.

Hadis [böyledir]; özellikle de Mâlik, Ebû Hanîfe ve en meşhur rivayette Ahmed gibi mürsel hadisle delil getirenler katında.

وَمِنْ أَدِلَّةِ قَتْلِهِ بِهَا عُمُومُ حَدِيثِ: " الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ " الْحَدِيثَ، وَسَيَأْتِي الْبَحْثُ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ فِي قَتْلِ الرَّجُلِ بِالْمَرْأَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ [٥ \ ٤٥] ، وَقَوْلُهُ ﷺ: " لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ

Erkeğin kadına karşılık öldürüleceğinin delillerinden biri de: "Müslümanların kanları birbirine denktir" hadisinin umûmidir; inşâallah bu hadisin incelenmesi gelecektir. Erkeğin kadına karşılık öldürüleceği konusundaki en açık delillerden biri de Yüce Allah'ın: "Orada onlara cana can... yazdık" [el-Mâide 5/45] ayeti ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüdür: "Allah'tan başka ilah olmadığına

يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ: الثَّيِّبُ الزَّانِي، وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ " الْحَدِيثَ، أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ، وَبَاقِي الْجَمَاعَةِ، مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁.

ve benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eden Müslüman bir kimsenin kanı şu üç durum dışında helal olmaz: Evli zânî, cana karşılık can..." hadisidir. Bunu Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve cemaatin geri kalanı Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh hadisinden tahriç etmişlerdir.

فَعُمُومُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَهَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ يَقْتَضِي قَتْلَ الرَّجُلِ بِالْمَرْأَةِ، لِأَنَّهُ نَفْسٌ بِنَفْسٍ، وَلَا يَخْرُجُ عَنْ هَذَا الْعُمُومِ، إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ صَالِحٌ لِتَخْصِيصِ النَّصِّ بِهِ، نَعَمْ يَتَوَجَّهُ عَلَى هَذَا الِاسْتِدْلَالِ سُؤَالَانِ:

Bu yüce ayetin ve bu sahih hadisin umûmu, erkeğin kadına karşılık öldürülmesini gerektirir; çünkü o da cana karşılık candır. Nassı tahsis etmeye elverişli bir delilin hariç tuttuğu durumlar dışında hiçbir şey bu umûmdan çıkmaz. Evet, bu delil getirme biçimine iki soru yöneltilebilir:

الْأَوَّلُ: مَا وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ، مَعَ أَنَّهُ حِكَايَةٌ عَنْ قَوْمِ مُوسَى، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا [٥ \ ٤٨] .

Birincisi: Yüce Allah'ın: "Orada onlara cana can... yazdık" ayetiyle delil getirmenin vechi nedir? Zira bu, Mûsâ'nın kavminden bir nakildir; halbuki Allah Teâlâ: "Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik" [el-Mâide 5/48] buyurmaktadır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ لَا يُخَصَّصُ عُمُومُ قَتْلِ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ فِي الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ الْمَذْكُورَيْنِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى [٢ \ ١٧٨] ; لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَخَصُّ مِنْ تِلْكَ، لِأَنَّهَا فَصَّلَتْ مَا أُجْمِلَ فِي الْأُولَى، وَلِأَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ مُخَاطَبَةٌ بِهَا صَرِيحًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ الْآيَةَ.

İkinci soru: Zikredilen ayet ve hadisteki 'cana karşılık canın öldürülmesi' umûmu, neden Yüce Allah'ın: "Hüre hür, köleye köle, kadına kadın..." [el-Bakara 2/178] ayetiyle tahsis edilmesin? Çünkü bu ayet diğerinden daha hususidir; zira ilkinde mücmel olanı tafsil etmiştir ve bu ümmete Yüce Allah'ın: "Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür..." ayetiyle açıkça hitap edilmiştir.

الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: أَنَّ التَّحْقِيقَ الَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ، وَدَلَّتْ عَلَيْهِ نُصُوصُ الشَّرْعِ: أَنَّ كُلَّ مَا ذُكِرَ لَنَا فِي كِتَابِنَا، وَسُنَّةِ نَبِيِّنَا ﷺ مِمَّا كَانَ شَرْعًا لِمَنْ قَبْلَنَا أَنَّهُ يَكُونُ شَرْعًا لَنَا، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ وَارِدٌ فِي كِتَابِنَا، أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّنَا ﷺ لَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَانَ شَرْعًا لِمَنْ قَبْلَنَا ; لِأَنَّهُ مَا قَصَّ عَلَيْنَا فِي شَرْعِنَا إِلَّا لِنَعْتَبِرَ بِهِ، وَنَعْمَلَ بِمَا تَضْمَّنَ.

Birinci soruya cevap şudur: Cumhûrun benimsediği ve şer'î nassların delalet ettiği tahkik şudur ki: Bizden öncekilere şeriat olup da Kitabımızda ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde bize zikredilen her şey; bizden öncekilere şeriat olması yönüyle değil, Kitabımızda veya Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde vârid olması yönüyle bizim için de şeriattır. Çünkü o, şeriatımızda bize ancak ibret alalım ve içerdiği şeyle amel edelim diye anlatılmıştır.

وَالنُّصُوصُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَلِأَجْلِ هَذَا أَمَرَ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ بِالِاعْتِبَارِ بِأَحْوَالِهِمْ، وَوَبَّخَ مَنْ لَمْ يَعْقِلْ ذَلِكَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي قَوْمِ لُوطٍ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٧ \ ١٣٧، ١٣٨] .

Buna delalet eden nasslar pek çoktur. İşte bundan dolayı Allah Yüce Kur'an'da birçok ayette onların durumlarından ibret almayı emretmiş ve bunu akletmeyenleri kınamıştır; nitekim Lût kavmi hakkında Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip gidiyorsunuz. Hâlâ akletmeyecek misiniz?" [es-Sâffât 37/137-138].

فِي قَوْلِهِ: أَفَلَا تَعْقِلُونَ تَوْبِيخٌ لِمَنْ مَرَّ بِدِيَارِهِمْ، وَلَمْ يَعْتَبِرْ بِمَا وَقَعَ لَهُمْ، وَيَعْقِلْ ذَلِكَ لِيَجْتَنِبَ الْوُقُوعَ فِي مِثْلِهِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ هَدَّدَ الْكَفَّارَ بِمِثْلِ ذَلِكَ، فَقَالَ: وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا [٤٧ \ ١٠] .

"Hâlâ akletmeyecek misiniz?" buyruğunda, onların yurtlarının yanından geçip de başlarına gelenlerden ibret almayan ve benzerine düşmekten sakınmak için bunu akletmeyen kimselere yönelik bir kınama vardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Allah onları yerle bir etti." Sonra kâfirleri benzeriyle tehdit ederek şöyle buyurdu: "Kâfirlere de bunun benzerleri vardır" [Muhammed 47/10].

وَقَالَ فِي حِجَارَةِ قَوْمِ لُوطٍ الَّتِي أُهْلِكُوا بِهَا، أَوْ دِيَارِهِمُ الَّتِي أُهْلِكُوا فِيهَا: وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ [١١ \ ٨٣] ، وَهُوَ تَهْدِيدٌ عَظِيمٌ مِنْهُ تَعَالَى لِمَنْ لَمْ يَعْتَبِرْ بِحَالِهِمْ، فَيَجْتَنِبَ ارْتِكَابَ مَا هَلَكُوا بِسَبَبِهِ، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.

Lût kavminin helak edildiği taşlar veya içinde helak edildikleri yurtları hakkında da şöyle buyurmuştur: "O [taşlar], zalimlerden uzak değildir" [Hûd 11/83]. Bu, onların durumundan ibret alıp helak olmalarına sebep olan şeyleri işlemekten sakınmayan kimselere Yüce Allah'tan büyük bir tehdittir. Kur'an'da bunun benzerleri pek çoktur.

وَقَالَ تَعَالَى: لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ [١٢ \ ١١١] ، فَصَرَّحَ بِأَنَّهُ يَقُصُّ قَصَصَهُمْ فِي الْقُرْآنِ لِلْعِبْرَةِ، وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ لِمَا ذَكَرْنَا، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَنْ ذَكَرَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، قَالَ لِنَبِيِّنَا ﷺ: أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦ \ ٩٠] ، وَأَمْرُهُ ﷺ أَمْرٌ لَنَا ; لِأَنَّهُ قُدْوَتُنَا، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ الْآيَةَ [٣٣ \ ٢١] ، وَيَقُولُ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي الْآيَةَ [٣ \ ٣١] ، وَيَقُولُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ الْآيَةَ [٥٩ \ ٧] .

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır" [Yûsuf 12/111]. Böylece kıssalarını Kur'an'da ibret alınması için anlattığını açıkça belirtmiştir; bu da zikrettiğimiz husus için açık bir delildir. Allah Teâlâ, En'âm sûresinde andığı peygamberleri zikredince Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: "İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy!" [el-En'âm 6/90]. O'na sallallâhu aleyhi ve sellem olan emir bizim için de emirdir; çünkü o bizim önderimizdir ve Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: "Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır..." [el-Ahzâb 33/21]. Yine şöyle buyurmaktadır: "De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun..." [Âl-i İmrân 3/31]. Yine şöyle buyurmaktadır: "Peygamber size ne verdiyse onu alın..." [el-Haşr 59/7].

وَيَقُولُ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ الْآيَةَ [٤ \ ٨٠] ، وَمِنْ طَاعَتِهِ اتِّبَاعُهُ فِيمَا أَمَرَ بِهِ كُلِّهُ، إِلَّا مَا قَامَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى الْخُصُوصِ بِهِ ﷺ وَكَوْنُ شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا الثَّابِتِ بِشَرْعِنَا شَرْعًا لَنَا، إِلَّا بِدَلِيلٍ عَلَى النَّسْخِ هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَتَيْنِ، وَخَالَفَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ ﵀ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَاتِ عَنْهُ، فَقَالَ: إِنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا الثَّابِتَ بِشَرْعِنَا لَيْسَ شَرْعًا لَنَا، إِلَّا بِنَصٍّ مِنْ شَرْعِنَا عَلَى أَنَّهُ مَشْرُوعٌ لَنَا، وَخَالَفَ أَيْضًا فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ فِي أَنَّ الْخِطَابَ الْخَاصَّ بِالرَّسُولِ ﷺ يَشْمَلُ حُكْمُهُ الْأُمَّةَ ; وَاسْتَدَلَّ لِلْأَوَّلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا، وَلِلثَّانِي: بِأَنَّ الصِّيغَةَ الْخَاصَّةَ بِالرَّسُولِ لَا تَشْمَلُ الْأُمَّةَ وَضْعًا، فَإِدْخَالُهَا فِيهَا صَرْفٌ لِلَّفْظِ عَنْ ظَاهِرِهِ، فَيُحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَحَمْلُ الْهُدَى فِي قَوْلِهِ: فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ، وَالدِّينِ فِي قَوْلِهِ: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ الْآيَةَ [٤٢ \ ١٣] عَلَى خُصُوصِ الْأُصُولِ الَّتِي هِيَ التَّوْحِيدُ دُونَ الْفُرُوعِ الْعَمَلِيَّةِ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْعَقَائِدِ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ [٢١ \ ٢٥] ، وَقَالَ: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ [١٦ \ ٣٦] ، وَقَالَ: وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ [٤٣ \ ٤٥] .

Yine şöyle buyurmaktadır: "Kim Resûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur..." [en-Nisâ 4/80]. O'na itaat etmenin bir gereği de, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has olduğuna dair bir delil bulunan hususlar hariç, emrettiği her şeyde ona uymaktır. Şeriatımızla sabit olan önceki şeriatların, neshedildiğine dair bir delil bulunmadıkça bizim için de şeriat olması; Mâlik, Ebû Hanîfe ve en meşhur iki rivayetten birinde Ahmed dahil ulema cumhûrunun mezhebidir. İmam Şâfiî rahimehullâh ise kendisinden gelen en sahih rivayette buna muhalefet etmiş ve şöyle demiştir: Şeriatımızla sabit olan önceki şeriatlar, bizim için de meşru kılındığına dair şeriatımızdan bir nass bulunmadıkça bizim için şeriat değildir. Ayrıca kendisinden gelen sahih görüşe göre Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem has olan hitabın hükmünün ümmeti kapsadığı hususunda da muhalefet etmiştir. Birincisine Yüce Allah'ın: "Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik" buyruğunu delil getirmiş; ikincisine ise Resûl'e has lafzın vaz' (dil kuralları) bakımından ümmeti kapsamadığını, dolayısıyla ümmeti buna dahil etmenin lafzı zahirinden çevirmek olduğunu ve bunun için müstakil bir delile ihtiyaç bulunduğunu delil getirmiştir. Ayrıca: "Sen de onların hidayetine uy!" ayetindeki hidayeti ve "Dinden sizin için meşru kıldı..." [eş-Şûrâ 42/13] ayetindeki dini, ameli fer'î hükümlere değil, tevhid olan usulün hususuna hamletmiştir; çünkü Allah Teâlâ inanç esasları hakkında şöyle buyurmuştur: "Senden önce hiçbir elçi göndermedik ki ona: 'Benden başka ilah yoktur, şu halde bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım" [el-Enbiyâ 21/25]. Yine şöyle buyurmuştur: "Andolsun ki biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir elçi gönderdik" [en-Nahl 16/36]. Yine şöyle buyurmuştur: "Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka kulluk edilecek ilahlar kılmış mıyız?" [ez-Zuhruf 43/45].

وَقَالَ فِي الْفُرُوعِ الْعَمَلِيَّةِ: لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى اتِّفَاقِهِمْ فِي الْأُصُولِ، وَاخْتِلَافِهِمْ فِي الْفُرُوعِ، كَمَا قَالَ ﷺ: " إِنَّا مَعْشَرُ الْأَنْبِيَاءِ إِخْوَةٌ لِعَلَّاتٍ دِينُنَا وَاحِدٌ "، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ - رَضِيَ اللَّهُ

Ameli fer'î hükümler hakkında ise: "Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik" buyurmuştur. Bu da onların usulde müttefik, furûda ise muhtelif olduklarına delalet etmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Biz peygamberler topluluğu, anaları ayrı babaları bir kardeşleriz; dinimiz birdir" buyurmuştur. Bunu Buhârî Sahîh'inde Ebû Hüreyre -radıyallâhu

عَنْهُ.

anh-' hadisinden tahriç etmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ - وَغَفَرَ لَهُ: أَمَّا حَمْلُ الْهُدَى فِي آيَةِ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ، وَالدِّينِ فِي آيَةِ شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ، عَلَى سَبِيلِ التَّوْحِيدِ دُونَ الْفُرُوعِ الْعَمَلِيَّةِ، فَهُوَ غَيْرُ مُسَلَّمٍ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِمَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ " ص "، عَنْ مُجَاهِدٍ: " أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ: مِنْ أَيْنَ أَخَذْتَ السَّجْدَةَ فِي " ص "، فَقَالَ: أَوَ مَا تَقْرَأُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ، إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦ \ ٨٤ و٩٠] ، فَسَجَدَهَا دَاوُدُ، فَسَجَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle der: "Onların hidayetine uy!" ayetindeki hidayeti ve "Dinden sizin için meşru kıldı..." ayetindeki dini ameli fer'î hükümlere değil de yalnızca tevhide hamletmek ise kabul edilemez. Birincisine gelince; Buhârî'nin Sahîh'inde, Sâd sûresinin tefsirinde Mücâhid'den tahriç ettiği rivayet sebebiyledir: "Mücâhid İbn Abbâs'a: 'Sâd sûresindeki secdeyi nereden aldın?' diye sordu. İbn Abbâs: 'Sen: «Ve onun soyundan Dâvûd'u...» ayetinden Yüce Allah'ın: «İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy!» [el-En'âm 6/84 ve 90] buyruğuna kadar olan kısmı okumuyor musun? Dâvûd orada secde etti, Resûlullah da sallallâhu aleyhi ve sellem orada secde etti' dedi."

فَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَدْخَلَ سُجُودَ التِّلَاوَةِ فِي الْهُدَى فِي قَوْلِهِ: فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ سُجُودَ التِّلَاوَةِ فَرْعٌ مِنَ الْفُرُوعِ لَا أَصْلٌ مِنَ الْأُصُولِ.

Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: { فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ } “Sen de onların hidayetine uy!” buyruğundaki hidayet kapsamına tilavet secdesini dahil ettiğine dair İbn Abbâs'tan gelen sahih ve sarih bir nastır. Tilavet secdesinin ise usulden bir asıl değil, furûdan bir fer' olduğu malumdur.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَرَّحَ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ الصَّحِيحِ الْمَشْهُورِ أَنَّ اسْمَ الدِّينِ يَتَنَاوَلُ الْإِسْلَامَ، وَالْإِيمَانَ، وَالْإِحْسَانَ، حَيْثُ قَالَ: " هَذَا جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ "، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ [٣ \ ١٩] ، وَقَالَ: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا [٣ \ ٨٥] .

İkincisine gelince: Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, meşhur sahih Cibrîl hadisinde: «Bu Cibrîl'dir; size dininizi öğretmek için geldi» buyurarak din isminin İslâm'ı, imanı ve ihsanı kapsadığını açıkça belirtmiştir. Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” [Âl-i İmrân 3/19] ve { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa...” [Âl-i İmrân 3/85].

وَصَرَّحَ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ بِأَنَّ الْإِسْلَامَ يَشْمَلُ الْأُمُورَ الْعَمَلِيَّةَ، كَالصَّلَاةِ، وَالزَّكَاةِ، وَالصَّوْمِ، وَالْحَجِّ، وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: " بُنِي الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ " الْحَدِيثَ، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ إِنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ خُصُوصُ الْعَقَائِدِ، دُونَ الْأُمُورِ الْعَمَلِيَّةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الدِّينَ لَا يَخْتَصُّ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا الْآيَةَ، وَهُوَ ظَاهِرٌ جِدًّا ; لِأَنَّ خَيْرَ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ هُوَ كِتَابُ اللَّهِ، وَسُنَّةُ رَسُولِهِ ﷺ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem söz konusu hadiste İslâm'ın; namaz, zekât, oruç ve hac gibi ameli hususları kapsadığını açıkça ifade etmiştir. İbn Ömer'in üzerinde ittifak edilen hadisinde de: «İslâm beş esas üzerine bina edilmiştir...» buyrulmaktadır. Hiç kimse İslâm'ın, ameli hususlar hariç sadece inanç esaslarından ibaret olduğunu söylememiştir. Bu da { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا } “O, dinden Nûh'a tavsiye ettiğini sizin için de bir şeriat yaptı...” ayetinde dinin sadece buna has olmadığını göstermiştir. Bu gayet açıktır; zira Kur'an'ın kendisiyle tefsir edileceği en hayırlı kaynak, Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetidir.

وَأَمَّا الْخِطَابُ الْخَاصُّ بِالنَّبِيِّ ﷺ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ: فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ، فَقَدْ دَلَّتِ النُّصُوصُ عَلَى شُمُولِ حُكْمِهِ لِلْأُمَّةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ الْآيَةَ، إِلَى غَيْرِهَا مِمَّا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ عَلِمْنَا ذَلِكَ مِنِ اسْتِقْرَاءِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ حَيْثُ يُعَبِّرُ فِيهِ دَائِمًا بِالصِّيغَةِ الْخَاصَّةِ بِهِ ﷺ ثُمَّ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ عُمُومُ حُكْمِ الْخِطَابِ لِلْأُمَّةِ، كَقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الطَّلَاقِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ [٦٥ \ ١] ، ثُمَّ قَالَ: إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ الْآيَةَ، فَدَلَّ عَلَى دُخُولِ الْكُلِّ حُكْمًا تَحْتَ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ، وَقَالَ فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ [٦٦ \ ١] ، ثُمَّ قَالَ: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ [٦٦ \ ٢] ;

{ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ } “Sen de onların hidayetine uy!” ve benzeri buyruklardaki Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has hitaba gelince; Yüce Allah'ın: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resûlü'nde güzel bir örnek vardır...” buyruğunda ve daha önce geçen diğer ayetlerde olduğu gibi nasslar, bu hitabın hükmünün ümmeti de kapsadığına delalet etmiştir. Yüce Kur'an'ın taranmasından şunu da öğrendik ki; Kur'an'da daima Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has bir sığa ile hitap edilmekte, ardından bu hitabın hükmünün ümmet için genel olduğuna işaret edilmektedir. Nitekim Talâk sûresinin başında: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Peygamber!” [et-Talâk 65/1] dedikten sonra: { إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ } “Kadınları boşadığınız zaman...” buyurmuştur. Bu da herkesin hükmen { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Peygamber!” hitabının altına girdiğine delalet etmiştir. Tahrîm sûresinde de: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ } “Ey Peygamber! Niçin haram kılıyorsun?” [et-Tahrîm 66/1] dedikten sonra: { قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ } “Allah, yeminlerinizi çözmeyi size meşru kılmıştır” [et-Tahrîm 66/2] buyurmuştur;

فَدَلَّ عَلَى عُمُومِ حُكْمِ الْخِطَابِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ أَيْضًا فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ [٣٣ \ ١] ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا [٤ \ ٩٤] ، فَقَوْلُهُ: بِمَا تَعْمَلُونَ، يَدُلُّ عَلَى عُمُومِ الْخِطَابِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ، وَكَقَوْلِهِ: وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ [١٠ \ ٦١] ، ثُمَّ قَالَ: وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا الْآيَةَ.

Bu da { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Peygamber!” hitabının hükmünün umumi olduğuna delalet etmiştir. Bunun benzeri Ahzâb sûresinde, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ } “Ey Peygamber! Allah'tan kork” [el-Ahzâb 33/1] buyruğunda da vardır; ardından: { إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” [en-Nisâ 4/94] buyurmuştur. Buradaki { بِمَا تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınızdan” ifadesi, { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Peygamber!” hitabının umumi olduğuna delalet eder. Nitekim: { وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ } “Sen herhangi bir işte bulunmazsın...” [Yûnus 10/61] dedikten sonra: { وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا } “...hiçbir iş yapmazsınız ki, biz sizin üzerinizde şahit olmayalım” buyurması da böyledir.

وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ آيَةُ الرُّومِ، وَآيَةُ الْأَحْزَابِ، أَمَّا آيَةُ الرُّومِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا [٣٠ \ ٣٠] ، ثُمَّ قَالَ: مُنِيبِينَ إِلَيْهِ [٣٠ \ ٣١] ، وَهُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْفَاعِلِ الْمُسْتَتِرِ، الْمُخَاطَبِ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: فَأَقِمْ وَجْهَكَ، الْآيَةَ.

Bu husustaki en açık delillerden biri Rûm sûresindeki ayet ile Ahzâb sûresindeki ayettir. Rûm sûresindeki ayete gelince; Yüce Allah'ın: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا } “O halde sen yüzünü bir muvahhid olarak dine doğrult” [er-Rûm 30/30] buyruğudur; ardından: { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } “O'na yönelmiş kimseler olarak...” [er-Rûm 30/31] buyurmuştur. Bu da: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ } “Yüzünü doğrult” ayetinde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap edilen müstetir (gizli) fail zamirinden bir hâldir (durum bildiren ögedir).

وَتَقْرِيرُ الْمَعْنَى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، فِي حَالِ كَوْنِكُمْ مُنِيبِينَ، فَلَوْ لَمْ تُدْخِلِ الْأُمَّةُ حُكْمًا فِي الْخِطَابِ الْخَاصِّ بِهِ ﷺ لَقَالَ: مُنِيبًا إِلَيْهِ، بِالْإِفْرَادِ، لِإِجْمَاعِ أَهْلِ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ عَلَى أَنَّ الْحَالَ الْحَقِيقِيَّةَ، أَعْنِي الَّتِي لَمْ تَكُنْ سَبَبِيَّةً، تَلْزَمُ مُطَابَقَتُهَا لِصَاحِبِهَا، إِفْرَادًا، وَجَمْعًا، وَتَثْنِيَةً، وَتَأْنِيثًا، وَتَذْكِيرًا، فَلَا يَجُوزُ أَنْ تَقُولَ: جَاءَ زَيْدٌ ضَاحِكِينَ، وَلَا جَاءَتْ هِنْدٌ ضَاحِكَاتٍ، وَأَمَّا آيَةُ الْأَحْزَابِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ الْأَسْدِيَةِ ﵂: فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا [٣٣ \ ٣٧] ، فَإِنَّ هَذَا الْخِطَابَ خَاصٌّ بِالنَّبِيِّ ﷺ.

Anlamın takdiri şöyledir: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Sizler O'na yönelen kimseler olarak yüzünü [dine] doğrult.' Şayet ümmet, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has olan hitaba hükmen dahil olmasaydı; 'münîbîne ileyhi' yerine tekil olarak 'münîben ileyhi' derdi. Zira Arap dili ehlinin icmaına göre hakiki hâl -yani sebebî olmayan hâl-, tekillik, çoğulluk, ikillik, dişillik ve erillik bakımından sahibine uymak zorundadır; dolayısıyla 'Câe Zeydün dâhıkîne' veya 'Câet Hindün dâhikâtin' denilmesi caiz değildir. Ahzâb sûresindeki ayete gelince; Esed kabilesinden Zeyneb bint Cahş radıyallâhu anhâ kıssasında Yüce Allah'ın şöyle buyurmasıdır: { فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا } “Zeyd onunla ilişiğini kesince biz onu sana nikâhladık” [el-Ahzâb 33/37]. Zira bu hitap Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hastır.

وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِشُمُولِ حِكْمَتِهِ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ: لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ الْآيَةَ، وَأَشَارَ إِلَى هَذَا أَيْضًا فِي الْأَحْزَابِ بِقَوْلِهِ: خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ [٣٣ \ ٥٠] ; لِأَنَّ الْخِطَابَ الْخَاصَّ بِهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ الْآيَةَ، لَوْ كَانَ حُكْمُهُ خَاصًّا بِهِ ﷺ لَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ قَوْلِهِ: خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.

Oysa Yüce Allah: { لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ } “Tâ ki müminler üzerine bir güçlük olmasın...” buyruğunda bunun hikmetinin bütün müminleri kapsadığını açıkça belirtmiştir. Buna yine Ahzâb sûresinde: { خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere değil, sadece sana has olmak üzere” [el-Ahzâb 33/50] buyruğuyla işaret etmiştir; zira: { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ } “...kendisini Peygamber'e hibe eden mümin kadın...” ayetindeki Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has olan hitabın hükmü yalnızca ona has olsaydı, { خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere değil, sadece sana has olmak üzere” buyruğuna gerek kalmazdı; nitekim bu gayet açıktır.

وَقَدْ رَدَّتْ عَائِشَةُ ﵂ عَلَى مَنْ زَعَمَ أَنَّ تَخْيِيرَ الزَّوْجَةِ طَلَاقٌ، بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَيَّرَ نِسَاءَهُ فَاخْتَرْنَهُ، فَلَمْ يَعُدَّهُ طَلَاقًا ; مَعَ أَنَّ الْخِطَابَ فِي ذَلِكَ خَاصٌّ بِهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْآيَتَيْنِ [٣٣ \ ٢٨] .

Âişe radıyallâhu anhâ, kadına muhayyerlik vermenin bir boşama olduğunu iddia eden kimseye karşı; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerini muhayyer bıraktığını ve onların da kendisini seçtiğini, bunu da bir boşama saymadığını delil getirerek reddetmiştir. Halbuki bu konudaki hitap, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: Eğer siz... diliyorsanız” [el-Ahzâb 33/28] mealindeki iki ayetinde sadece Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hastır.

وَأَخْذَ مَالِكٌ ﵀ بَيْنُونَةَ الزَّوْجَةِ بِالرِّدَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [٣٩ \ ٦٥] ، وَهُوَ خِطَابٌ خَاصٌّ بِهِ ﷺ.

Mâlik rahimehullâh dinden dönme sebebiyle eşin kesin olarak boşanmış olacağı (beynûnet) hükmünü, sadece Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik bir hitap olan: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun ki şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” [ez-Zümer 39/65] buyruğundan çıkarmıştır.

وَحَاصِلُ تَحْرِيرِ الْمَقَامِ فِي مَسْأَلَةِ «شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا» ، أَنَّ لَهَا وَاسِطَةٌ وَطَرَفَيْنِ، طَرَفٌ يَكُونُ فِيهِ شَرْعًا لَنَا إِجْمَاعًا، وَهُوَ مَا ثَبَتَ بِشَرْعِنَا أَنَّهُ كَانَ شَرْعًا لِمَنْ قَبْلَنَا، ثُمَّ بُيِّنَ لَنَا فِي شَرْعِنَا أَنَّهُ شَرْعٌ لَنَا، كَالْقِصَاصِ، فَإِنَّهُ ثَبَتَ بِشَرْعِنَا أَنَّهُ كَانَ شَرْعًا لِمَنْ قَبْلَنَا، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ، وَبُيِّنَ لَنَا فِي شَرْعِنَا أَنَّهُ مَشْرُوعٌ لَنَا فِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى، وَطَرَفٌ يَكُونُ فِيهِ غَيْرَ شَرْعٍ لَنَا إِجْمَاعًا وَهُوَ أَمْرَانِ:

«Bizden öncekilerin şeriati» meselesinde konunun tahkikinin özeti şudur: Bu meselenin bir orta yeri ve iki ucu vardır. İcma ile bizim için de şeriat olan uç: Bizim şeriatimizle bizden öncekiler için şeriat olduğu sabit olan, ardından bizim şeriatimizde bizim için de şeriat olduğu açıklanan kısımdır. Kısas gibi; nitekim Yüce Allah'ın: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Biz orada onlara cana can... yazdık” ayetiyle bizden öncekiler için şeriat olduğu bizim şeriatimizle sabit olmuş, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى } “Öldürülenler hakkında kısas size farz kılındı” buyruğuyla da bizim için meşru kılındığı bizim şeriatimizde açıklanmıştır. İcma ile bizim için şeriat olmayan uç ise iki kısımdır:

أَحَدُهُمَا: مَا لَمْ يَثْبُتْ بِشَرْعِنَا أَصْلًا أَنَّهُ كَانَ شَرْعًا لِمَنْ قَبْلَنَا، كَالْمُتَلَقَّى مِنَ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَانَا عَنْ تَصْدِيقِهِمْ، وَتَكْذِيبِهِمْ فِيهَا، وَمَا نَهَانَا ﷺ عَنْ تَصْدِيقِهِ لَا يَكُونُ مَشْرُوعًا لَنَا إِجْمَاعًا.

Birincisi: İsrâiliyyâttan nakledilenler gibi, bizden öncekilerin şeriati olduğu bizim şeriatimizle asla sabit olmayan şeylerdir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunlarda onları doğrulamamızı da yalanlamamızı da bize yasaklamıştır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğrulamamızı yasakladığı bir şey ise icma ile bizim için meşru olamaz.

وَالثَّانِي: مَا ثَبَتَ فِي شَرْعِنَا أَنَّهُ كَانَ شَرْعًا لِمَنْ قَبْلَنَا، وَبُيِّنَ لَنَا فِي شَرْعِنَا أَنَّهُ غَيْرُ مَشْرُوعٍ لَنَا، كَالْآصَارِ، وَالْأَغْلَالِ الَّتِي كَانَتْ عَلَى مَنْ قَبْلَنَا ; لِأَنَّ اللَّهَ وَضَعَهَا عَنَّا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ [٧ \ ١٥٧] ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَرَأَ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا [٢ \ ٢٨٦] ، أَنَّ اللَّهَ قَالَ: نَعَمْ قَدْ فَعَلْتُ» .

İkincisi: Bizden öncekiler için şeriat olduğu bizim şeriatimizde sabit olan, fakat bizim için meşru olmadığı şeriatimizde bize açıklanan hususlardır; bizden öncekilerin üzerindeki ağır yükler (ısr) ve bukağılar (ağlâl) gibi. Zira Yüce Allah'ın: { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ } “Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bukağıları kaldırır” [el-A'râf 7/157] buyurduğu üzere Allah onları bizden kaldırmıştır. Sahîh-i Müslim'de şu da sabit olmuştur: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا } “Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme!” [el-Bakara 2/286] ayetini okuduğunda, Allah Teâlâ: 'Evet, [duanı kabul edip] bunu yaptım' buyurmuştur.»

وَمِنْ تِلْكَ الْآصَارِ الَّتِي وَضَعَهَا اللَّهُ عَنَّا، عَلَى لِسَانِ نَبِيِّنَا ﷺ مَا وَقَعَ لِعَبَدَةِ الْعِجْلِ، حَيْثُ لَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُمْ إِلَّا بِتَقْدِيمِ أَنْفُسِهِمْ لِلْقَتْلِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ [٢ \ ٥٤] .

Allah'ın, Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle bizden kaldırdığı o ağır yüklerden biri de; buzağıya tapanların başına gelen ve Yüce Allah'ın: { فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün; bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır. Böylece [Allah] tevbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” [el-Bakara 2/54] buyruğunda belirttiği gibi ölüme razı olmadıkça tevbelerinin kabul edilmemesidir.

وَالْوَاسِطَةُ هِيَ مَحَلُّ الْخِلَافِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَهِيَ مَا ثَبَتَ بِشَرْعِنَا أَنَّهُ كَانَ شَرْعًا لِمَنْ قَبْلَنَا، وَلَمْ يُبَيَّنْ لَنَا فِي شَرْعِنَا أَنَّهُ مَشْرُوعٌ لَنَا، وَلَا غَيْرُ مَشْرُوعٍ لَنَا، وَهُوَ الَّذِي قَدَّمْنَا أَنَّ التَّحْقِيقَ كَوْنُهُ شَرْعًا لَنَا، وَهُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، وَقَدْ رَأَيْتَ أَدِلَّتَهُمْ عَلَيْهِ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ آيَةَ: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ، يَلْزَمُنَا الْأَخْذُ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ الْأَحْكَامِ.

Orta kısım ise âlimler arasındaki ihtilaf mahallidir: Bizden öncekiler için şeriat olduğu şeriatimizle sabit olup, bizim için meşru olup olmadığına dair şeriatimizde bir açıklama bulunmayan kısımdır. Daha önce tahkikini sunduğumuz ve bizim için de şeriat olduğu kabul edilen kısım işte budur; cumhurun mezhebi de budur. Onların bu husustaki delillerini gördün. Buradan hareketle anlarsın ki: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Biz orada onlara cana can... yazdık” ayetinin içerdiği hükümlere uymamız bizim için de zorunludur.

مَعَ أَنَّ الْقُرْآنَ صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي الْجُمْلَةِ فِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا [١٧ \ ٣٣] ، وَفِي حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ، الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الْمُتَقَدِّمِ، التَّصْرِيحُ بِأَنَّ مَا فِيهَا مِنْ قَتْلِ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ مَشْرُوعٌ لَنَا،

Kaldı ki Kur'an: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى } “Öldürülenler hakkında kısas size farz kılındı” buyruğunda ve { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine yetki vermişizdir” [el-İsrâ 17/33] buyruğunda bunu genel olarak açıkça belirtmiştir. İbn Mes'ûd'un daha önce geçen ve üzerinde ittifak edilen hadisinde de, bu ayetteki cana karşılık canın öldürülmesinin bizim için meşru olduğu açıkça zikredilmiştir;

حَيْثُ قَالَ ﷺ: «لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ: الثَّيِّبُ الزَّانِي، وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ» ، الْحَدِيثَ.

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eden bir Müslümanın kanı şu üç durum dışında helal olmaz: Evli olup zina eden, cana karşılık can...» hadis.

وَإِلَى هَذَا أَشَارَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، حَيْثُ قَالَ: بَابُ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ، إِلَى قَوْلِهِ: فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ، ثُمَّ ذَكَرَ حَدِيثَ ابْنِ مَسْعُودٍ الْمُتَقَدِّمَ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ: وَالْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ مُطَابَقَتُهَا لِلَفْظِ الْحَدِيثِ، وَلَعَلَّهُ أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّهَا وَإِنْ وَرَدَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ، فَالْحُكْمُ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ مُسْتَمِرٌّ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ، فَهُوَ أَصْلٌ فِي الْقِصَاصِ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ ; وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ ﷺ: «كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ» ، أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ «بِكِتَابِ اللَّهِ» قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، وَعَلَى بَقِيَّةِ الْأَقْوَالِ فَلَا دَلِيلَ فِي الْحَدِيثِ، وَلَمْ يَزَلِ الْعُلَمَاءُ يَأْخُذُونَ الْأَحْكَامَ مِنْ قِصَصِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، كَمَا أَوْضَحْنَا دَلِيلَهُ.

Buhârî de Sahîh'inde: «Yüce Allah'ın: 'Cana can...' kavlinden 'İşte onlar zalimlerin ta kendileridir' kavline kadar olan ayet babı» başlığını atıp ardından yukarıda geçen İbn Mes'ûd hadisini zikrederek buna işaret etmiştir. İbn Hacer şöyle der: 'Bu ayetin zikredilmesindeki amaç, hadisin lafzına mutabık olmasıdır. [Buhârî] her ne kadar Ehl-i Kitap hakkında inmiş olsa da, ayetin delalet ettiği hükmün İslâm şeriatinde de devam ettiğini, dolayısıyla kasten adam öldürmede kısas için bir asıl olduğunu açıklamak istemiş olabilir.' Buna, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ın kitabı kısastır» buyruğu da delalet eder. Bunu Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Enes'in hadisinden tahriç etmiştir. Bu delalet, «Allah'ın Kitabı»ndan kastın üzerinde durduğumuz bu ayetteki: { وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ } “Dişe diş” buyruğu olduğu görüşüne dayanır. Diğer görüşlere göre ise hadiste buna delil yoktur. Âlimler, delilini açıkladığımız üzere, geçmiş ümmetlerin kıssalarından hüküm çıkarmaya devam etmişlerdir.

فَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الْمَالِكِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ: إِنَّ الْقَرِينَةَ الْجَازِمَةَ رُبَّمَا قَامَتْ مَقَامَ الْبَيِّنَةِ، مُسْتَدِلِّينَ عَلَى ذَلِكَ بِجَعْلِ شَاهِدِ يُوسُفَ شَقَّ قَمِيصِهِ مِنْ دُبُرٍ قَرِينَةً عَلَى صِدْقِهِ، وَكَذِبِ الْمَرْأَةِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ الْآيَةَ [١٢ \ ٢٦، ٢٧، ٢٨] ، فَذِكْرُهُ تَعَالَى لِهَذَا مُقَرِّرًا لَهُ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الْعَمَلِ بِهِ، وَمِنْ هُنَا أَوْجَبَ مَالِكٌ حَدَّ الْخَمْرِ عَلَى مَنِ اسْتَنْكَهَ فَشُمَّ فِي فِيهِ رِيحُ الْخَمْرِ، لِأَنَّ رِيحَهَا فِي فِيهِ قَرِينَةٌ عَلَى شُرْبِهِ إِيَّاهَا.

Bu kabilden olmak üzere Mâlikîler ve başkaları; Yûsuf'un şahidinin, gömleğin arkadan yırtılmış olmasını onun doğruluğuna ve kadının yalancılığına karine kılmasını delil göstererek: 'Kesin karine bazen beyyine (delil/tanık) yerine geçer' demişlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: { وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Kadının ailesinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: «Eğer gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır. Yok eğer gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.» [Kocası] gömleğin arkadan yırtıldığını görünce: «Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır. Doğrusu sizin tuzağınız büyüktür» dedi” [Yûsuf 12/26, 27, 28]. Yüce Allah'ın bunu onaylayarak zikretmesi, onunla amel etmenin caiz olduğuna delalet eder. İşte bundan dolayı Mâlik; ağzı koklanan ve ağzında şarap kokusu duyulan kimseye, ağzındaki koku içtiğine dair bir karine olduğu için şarap cezası (hadd-i hamr) uygulanmasını vacip görmüştür.

وَأَجَازَ الْعُلَمَاءُ لِلرَّجُلِ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَرَاهَا فَتَزُفُّهَا إِلَيْهِ وَلَائِدُ، لَا يَثْبُتُ بِقَوْلِهِنَّ أَمْرٌ أَنْ يُجَامِعَهَا مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ عَلَى عَيْنِهَا أَنَّهَا فُلَانَةُ بِنْتُ فُلَانٍ الَّتِي وَقَعَ عَلَيْهَا الْعَقْدُ اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ، وَتَنْزِيلًا لَهَا مَنْزِلَةَ الْبَيِّنَةِ.

Âlimler; bir kadını görmeden evlenen bir adamın, sözleriyle bir hüküm sabit olmayan cariyelerin kadını kendisine gelin olarak getirmesi halinde, bu karineye dayanarak ve onu beyyine makamına koyarak, nikâh akdi yapılan filanın kızı filan olduğuna dair bizzat şahsı üzerine bir beyyine bulunmaksızın onunla cinsel ilişkide bulunmasını caiz görmüşlerdir.

وَكَذَلِكَ الضَّيْفُ يَنْزِلُ بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَيَأْتِيهِ الصَّبِيُّ، أَوِ الْوَلِيدَةُ بِطَعَامٍ، فَيُبَاحُ لَهُ أَكْلُهُ مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ تَشْهَدُ عَلَى إِذَنْ أَهْلِ الطَّعَامِ لَهُ فِي الْأَكْلِ، اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ.

Aynı şekilde, bir topluluğun yanına konaklayan bir misafire bir çocuk veya bir cariye yemek getirdiğinde; karineye dayanarak, yemek sahiplerinin yemeye izin verdiklerine dair şahitlik eden bir beyyine olmaksızın o yemekten yemesi ona mubah olur.

وَأَخَذَ الْمَالِكِيَّةُ وَغَيْرُهُمْ إِبْطَالَ الْقَرِينَةِ بِقَرِينَةٍ أَقْوَى مِنْهَا، مِنْ أَنَّ أَوْلَادَ يَعْقُوبَ لَمَّا جَعَلُوا يُوسُفَ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ، جَعَلُوا عَلَى قَمِيصِهِ دَمَ سَخْلَةٍ، لِيَكُونَ الدَّمُ عَلَى قَمِيصِهِ قَرِينَةً عَلَى صِدْقِهِمْ فِي أَنَّهُ أَكَلَهُ الذِّئْبُ، فَأَبْطَلَهَا يَعْقُوبُ بِقَرِينَةٍ أَقْوَى مِنْهَا، وَهِيَ عَدَمُ شَقِّ

Mâlikîler ve başkaları, bir karinenin kendisinden daha güçlü bir karine ile iptal edileceği kuralını şu olaydan çıkarmışlardır: Ya'kûb'un oğulları Yûsuf'u kuyunun dibine attıklarında, gömleğindeki kan onu kurdun yediği yönündeki iddialarına bir karine olsun diye gömleğine bir keçi yavrusunun kanını sürdüler. Ya'kûb ise bunu daha güçlü bir karine ile yani gömleğin yırtılmamış olmasıyla iptal etti ve

الْقَمِيصِ، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! مَتَى كَانَ الذِّئْبُ حَلِيمًا كَيِّسًا، يَقْتُلُ يُوسُفَ، وَلَا يَشُقُّ قَمِيصَهُ؟ كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ [١٢ \ ١٨] ، وَأَخَذَ الْمَالِكِيَّةُ ضَمَانَ الْغُرْمِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى، فِي قِصَّةِ يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ: وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ [١٢ \ ٧٢] ، وَأَخَذَ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ ضَمَانَ الْوَجْهِ الْمَعْرُوفِ بِالْكَفَالَةِ، مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ يَعْقُوبَ وَبَنِيهِ: لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ [١٢ \ ٦٦] .

şöyle dedi: 'Sübhânallâh! Kurt ne zamandan beri Yûsuf'u öldürüp de gömleğini yırtmayacak kadar yumuşak huylu ve zeki oldu?!' Nitekim Yüce Allah bunu şöyle açıklamıştır: { وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ } “Ve gömleğinin üzerinde yalan bir kan ile geldiler. [Ya'kûb] dedi ki: «Hayır, nefisleriniz size bir işi süsleyip yaptırmış. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Anlattıklarınıza karşı yardımı istenecek olan ancak Allah'tır»” [Yûsuf 12/18]. Mâlikîler borç kefaletini (damanü'l-ğurm), Yûsuf ve kardeşleri kıssasındaki Yüce Allah'ın: { وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “Onu getirene bir deve yükü [mükâfat] vardır ve ben buna kefilim” [Yûsuf 12/72] buyruğundan çıkarmışlardır. Şâfiîlerden bazıları ise şahıs kefaletini (damanü'l-vech), Ya'kûb ve oğulları kıssasındaki Yüce Allah'ın: { لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ } “Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına sağlam bir söz verinceye kadar onu sizinle asla göndermeyeceğim” [Yûsuf 12/66] buyruğundan çıkarmışlardır.

وَأَخَذَ الْمَالِكِيَّةُ تَلُومُ الْقَاضِيَ لِلْخُصُومِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْآجَالِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ صَالِحٍ: فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ [١١ \ ٦٥] .

Mâlikîler, sürenin bitiminden sonra hâkimin hasımlara üç gün daha mühlet vermesi (telavvum) uygulamasını, Sâlih'in kıssasındaki Yüce Allah'ın: { فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ } “Bunun üzerine [Sâlih]: «Yurdunuzda üç gün daha yaşayın» dedi” [Hûd 11/65] buyruğundan çıkarmışlardır.

وَأَخَذُوا وُجُوبَ الْإِعْذَارِ إِلَى الْخَصْمِ الَّذِي تَوَجَّهُ إِلَيْهِ الْحُكْمُ بِـ «أَبَقِيَتْ لَكَ حُجَّةٌ؟» ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ سُلَيْمَانَ مَعَ الْهُدْهُدِ: لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ [٢٧ \ ٢١] ، وَأَخَذَ الْحَنَابِلَةُ جَوَازَ طُولِ مُدَّةِ الْإِجَارَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ مُوسَى، وَصِهْرِهِ شُعَيْبٍ أَوْ غَيْرِهِ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٢٧] ، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا [٥ \ ٤٨] ، لَا يُخَالِفُ مَا ذَكَرْنَا، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنَّ بَعْضَ الشَّرَائِعِ تُنْسَخُ فِيهَا أَحْكَامٌ كَانَتْ مَشْرُوعَةً قَبْلَ ذَلِكَ، وَيُجَدَّدُ فِيهَا تَشْرِيعُ أَحْكَامٍ لَمْ تَكُنْ مَشْرُوعَةً قَبْلَ ذَلِكَ.

Aleyhine hüküm verilecek olan hasma «İleri süreceğin bir hüccetin kaldı mı?» ve benzeri sözlerle son savunma fırsatının verilmesinin (i'zâr) vücubunu, Süleyman'ın hüdhüd ile olan kıssasındaki Yüce Allah'ın: { لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ } “Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim yahut onu boğazlayacağım ya da bana apaçık bir delil getirecektir” [en-Neml 27/21] buyruğundan çıkarmışlardır. Hanbelîler de kira süresinin uzun olmasının caiz olduğunu, Mûsâ ile kayınpederi Şuayb veya başkasının kıssasındaki Yüce Allah'ın: { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ } “[Şuayb] dedi ki: «Bana sekiz yıl çalışman şartıyla şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum. Eğer on yıla tamamlarsan bu da kendiliğindendir. Ben sana zahmet vermek istemem...»” [el-Kasas 28/27] buyruğundan çıkarmışlardır. Bunun örnekleri pek çoktur. Yüce Allah'ın: { لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” [el-Mâide 5/48] buyruğu ise bahsettiğimiz hususlara aykırı değildir; çünkü bundan kastedilen, bazı şeriatlerde daha önce meşru kılınmış hükümlerin neshedilmesi ve daha önce meşru olmayan hükümlerin yeniden konulmasıdır.

وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ يَكُونُ لِكُلٍّ شِرْعَةٍ وَمِنْهَاجٍ مِنْ غَيْرِ مُخَالَفَةٍ لِمَا ذَكَرْنَا، وَهَذَا ظَاهِرٌ، فَبِهَذَا يَتَّضِحُ لَكَ الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ، وَتَعْلَمُ أَنَّ مَا تَضَمَّنَتْهُ آيَةُ وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ، مَشْرُوعٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، وَأَنَّ الرَّجُلَ يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ كَالْعَكْسِ عَلَى التَّحْقِيقِ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ، وَكَأَنَّ الْقَائِلَ بِعَدَمِ الْقِصَاصِ بَيْنَهُمَا يَتَشَبَّثُ بِمَفْهُومِ قَوْلِهِ: وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى [٢ \ ١٧٨] ، وَسَتَرَى تَحْقِيقَ الْمَقَامِ فِيهِ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - قَرِيبًا.

Bu açıdan bakıldığında, zikrettiğimiz hususlara muhalefet olmaksızın herkesin bir şeriatı ve yolu olmuş olur; bu da gayet açıktır. Böylelikle birinci sorunun cevabı senin için açıklığa kavuşmuş olur ve { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Biz orada onlara cana can... yazdık” ayetinin içerdiği hükmün bu ümmet için de meşru olduğunu, erkeğin kadın karşılığında ve kadının da erkek karşılığında öldürüleceğini şüphe götürmez bir tahkikle öğrenmiş olursun. İkisi arasında kısasın olmadığını söyleyen kimse sanki: { وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى } “...dişiye dişi...” [el-Bakara 2/178] buyruğunun mefhum-ı muhalifine sarılmaktadır. Bu hususun tahkikini -inşâallâh- yakında göreceksin.

وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي - الَّذِي هُوَ لِمَ لَا يُخَصِّصْ عُمُومَ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ بِالتَّفْصِيلِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى؟ هُوَ

İkinci soruya -yani «Cana can» ifadesinin umumunun, Yüce Allah'ın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى } “Hüre hür, köleye köle, dişiye dişi” kavlindeki tafsilatla niçin tahsis edilmediği sorusuna- gelince; bunun cevabı:

مَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ مِنْ أَنَّ مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ إِذَا كَانَ مُحْتَمِلًا لِمَعْنًى آخَرَ، غَيْرِ مُخَالَفَتِهِ لِحُكْمِ الْمَنْطُوقِ، يَمْنَعُهُ ذَلِكَ مِنَ الِاعْتِبَارِ.

Fıkıh usulünde karara bağlandığı üzere; mefhum-ı muhalefet, mantukun hükmüne muhalefet etmekten başka bir anlama ihtimalli olduğunda, bu durum onun muteber sayılmasına engel olur.

قَالَ صَاحِبُ «جَمْعِ الْجَوَامِعِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ: وَشَرْطُهُ أَلَّا يَكُونَ الْمَسْكُوتُ تُرِكَ لِخَوْفٍ وَنَحْوِهِ، إِلَى أَنْ قَالَ: أَوْ غَيْرِهِ مِمَّا يَقْتَضِي التَّخْصِيصَ بِالذِّكْرِ، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى، يَدُلُّ عَلَى قَتْلِ الْحُرِّ بِالْحُرِّ، وَالْعَبْدِ بِالْعَبْدِ، وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِقَتْلِ الْأُنْثَى بِالذَّكَرِ، أَوِ الْعَبْدِ بِالْحُرِّ، وَلَا لِعَكْسِهِ بِالْمَنْطُوقِ.

«Cem'u'l-Cevâmi'» sahibi, mefhum-ı muhalefet konusunu ele alırken: «Bunun şartı; hakkında sükût edilenin, korku ve benzeri bir sebeple terk edilmemiş olmasıdır...» demiş ve şöyle devam etmiştir: «...veya zikredilmeyi tahsis etmeyi gerektiren başka bir sebeple.» Bunu bildiğine göre bil ki, Yüce Allah'ın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى } “Hüre hür, köleye köle, dişiye dişi” buyruğu; hüre karşı hürün, köleye karşı kölenin ve dişiye karşı dişinin öldürüleceğine delalet eder. Erkeğe karşı dişinin veya hüre karşı kölenin ya da bunların aksinin öldürülmesine ise mantukuyla temas etmemiştir.

وَمَفْهُومُ مُخَالَفَتِهِ هُنَا غَيْرُ مُعْتَبَرٍ ; لِأَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ، أَنَّ قَبِيلَتَيْنِ مِنَ الْعَرَبِ اقْتَتَلَتَا، فَقَالَتْ إِحْدَاهُمَا: نَقْتُلُ بِعَبْدِنَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ، وَبِأُمَّتِنَا فُلَانَةُ بِنْتُ فُلَانٍ، تَطَاوُلًا مِنْهُمْ عَلَيْهِمْ، وَزَعَمَا أَنَّ الْعَبْدَ مِنْهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْحَرِّ مِنْ أُولَئِكَ، وَأَنَّ أُنْثَاهُمْ أَيْضًا بِمَنْزِلَةِ الرَّجُلِ مِنَ الْآخَرِينَ، تَطَاوُلًا عَلَيْهِمْ، وَإِظْهَارًا لِشَرَفِهِمْ عَلَيْهِمْ، ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا الْقُرْطُبِيُّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، وَقَتَادَةَ.

Buradaki mefhum-ı muhalefeti ise muteber değildir; zira ayetin nüzul sebebi şudur: Araplardan iki kabile birbiriyle savaştı. Onlardan biri diğerine karşı büyüklük taslayarak ve kendi kölelerinin onların hürleri seviyesinde, kendi kadınlarının da diğerlerinin erkekleri seviyesinde olduğunu iddia ederek, üstünlük taslamak ve şereflerini göstermek amacıyla: «Kölemize karşılık filanın oğlu filanı, cariyemize karşılık da filanın kızı filaneyi öldürürüz» dediler. Kurtubî, Şa'bî ve Katâde'den bu anlamı nakletmiştir.

وَرَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ نَحْوَهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ، وَالسُّيُوطِيُّ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ، وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، لِأَنَّهُمْ كَانَ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ، وَبَنُو النَّضِيرِ يَتَطَاوَلُونَ عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ.

İbn Ebî Hâtim de Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmiş, İbn Kesîr tefsirinde ve Süyûtî de Lübâbü'n-Nukûl'de (Esbâb-ı Nüzûl) bunu nakletmiştir. İbn Kesîr ise ayetin Kurayza ve Nadîr hakkında indiğini, çünkü aralarında savaş çıktığını ve Benî Nadîr'in Benî Kurayza'ya karşı üstünlük tasladığını zikretmiştir.

فَالْجَمِيعُ مُتَّفَقٌ عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا أَنَّ قَوْمًا يَتَطَاوَلُونَ عَلَى قَوْمٍ، وَيَقُولُونَ: إِنَّ الْعَبْدَ مِنَّا لَا يُسَاوِيهِ الْعَبْدُ مِنْكُمْ، وَإِنَّمَا يُسَاوِيهِ الْحُرُّ مِنْكُمْ، وَالْمَرْأَةُ مِنَّا لَا تُسَاوِيهَا الْمَرْأَةُ مِنْكُمْ، وَإِنَّمَا يُسَاوِيهَا الرَّجُلُ مِنْكُمْ، فَنَزَلَ الْقُرْآنُ مُبَيِّنًا أَنَّهُمْ سَوَاءٌ، وَلَيْسَ الْمُتَطَاوِلُ مِنْهُمْ عَلَى صَاحِبِهِ بِأَشْرَفَ مِنْهُ، وَلِهَذَا لَمْ يُعْتَبَرْ مَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ هُنَا.

Hepsi de iniş sebebinin; bir topluluğun başka bir topluluğa karşı büyüklük taslayarak: «Bizden bir köleye sizden bir köle denk olamaz, ancak sizin hürünüz denk olabilir; bizden bir kadına da sizden bir kadın denk olamaz, ancak sizin erkeğiniz denk olabilir» demeleri olduğu hususunda müttefiktir. Bunun üzerine Kur'an inerek onların eşit olduğunu, birbirine üstünlük taslayanın diğerinden daha şerefli olmadığını açıklamıştır. Bu sebeple burada mefhum-ı muhalefet muteber sayılmamıştır.

وَأَمَّا قَتْلُ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، فَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ حُرٌّ بِعَبْدٍ، مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ.

Köleye karşılık hürün öldürülmesine gelince; bu konuda ihtilaf edilmiştir. Âlimlerin cumhuru köleye karşılık bir hürün öldürülemeyeceği görüşündedir; Mâlik, İshâk, Ebû Sevr, Şâfiî ve Ahmed bunlardandır.

وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعَلِيٌّ، وَزَيْدٌ، وَابْنُ الزُّبَيْرِ ﵃ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَعَطَاءٌ، وَالْحَسَنُ، وَعِكْرِمَةُ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي، وَغَيْرُهُ.

Bunu söyleyenler arasında Ebû Bekir, Ömer, Ali, Zeyd ve İbnü'z-Zübeyr radıyallâhu anhüm ile Ömer b. Abdilazîz, Atâ, Hasan, İkrime ve Amr b. Dînâr da vardır; nitekim İbn Kudâme el-Muğnî'de ve diğerleri bunu onlardan nakletmiştir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْعَبْدِ: وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالنَّخَعِيِّ، وَقَتَادَةَ، وَالثَّوْرِيِّ، وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ عَلَى قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، بِقَوْلِهِ ﷺ: «الْمُؤْمِنُونَ تَتَكَافَأُ

Ebû Hanîfe ise: 'Köleye karşılık hür öldürülür' demiştir. Bu görüş Saîd b. el-Müseyyeb, en-Nehaî, Katâde ve es-Sevrî'den de rivayet edilmiştir. Bunlar köleye karşılık hürün öldürüleceğine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisini delil getirmişlerdir: «Müminlerin kanları

دِمَاؤُهُمْ، وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ، وَيَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ» الْحَدِيثَ، أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ.

birbirine denktir. Onlar başkalarına karşı tek bir el gibidirler. En zayıflarının verdiği eman bile diğerleri adına geçerlidir...» hadisi. Bunu Ahmed, Nesâî, Ebû Dâvûd ve Hâkim rivayet etmiş, Hâkim sahih olduğunu belirtmiştir.

فَعُمُومُ الْمُؤْمِنِينَ يَدْخُلُ فِيهِ الْعَبِيدُ، وَكَذَلِكَ عُمُومُ النَّفْسِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ ﷺ: «وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ» فِي الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ، وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ قَتَادَةُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ، وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ» ، رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعَةِ، وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ غَرِيبٌ، وَفِي رِوَايَةٍ لِأَبِي دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيِّ: «وَمِنْ خَصَى عَبْدَهُ خَصَيْنَاهُ» ، هَذِهِ هِيَ أَدِلَّةُ مَنْ قَالَ بِقَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ.

Müminler ifadesinin umumuna köleler de dahildir; aynı şekilde Yüce Allah'ın: { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can...” buyruğundaki can ifadesinin umumu ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yukarıda geçen hadisindeki: «Cana karşılık can...» ifadesi de böyledir. Yine Katâde'nin Hasan'dan, onun da Semüre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmasını da delil getirmişlerdir: «Kim kölesini öldürürse biz de onu öldürürüz; kim kölesinin burnunu/kulağını keserse (cesedini tahrif ederse) biz de onun burnunu/kulağını keseriz.» Bunu İmam Ahmed ve dört Sünen sahibi rivayet etmiş, Tirmizî: 'Hasen-garîbdir' demiştir. Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin bir rivayetinde ise: «Kim de kölesini eneserse biz de onu eneseriz» fazlalığı vardır. Köleye karşılık hürün öldürüleceğini söyleyenlerin delilleri bunlardır.

وَأُجِيبَ عَنْهَا مِنْ جِهَةِ الْجُمْهُورِ بِمَا سَتَرَاهُ الْآنَ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى - أَمَّا دُخُولُ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ فِي عُمُومِ الْمُؤْمِنِينَ فِي حَدِيثِ: «الْمُؤْمِنُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ» . وَعُمُومِ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ فِي الْآيَةِ، وَالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِينَ، فَاعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ دُخُولَ الْعَبِيدِ فِي عُمُومَاتِ نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ اخْتَلَفَ فِيهِ عُلَمَاءُ الْأُصُولِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:

Cumhur tarafından bunlara -inşâallâhu Teâlâ- birazdan göreceğin şekilde cevap verilmiştir. Köleye karşılık hürün öldürülmesinin «Müminlerin kanları birbirine denktir» hadisindeki müminler umumuna ve zikredilen ayet ile hadisteki «cana karşılık can» umumuna dahil olmasına gelince; öncelikle bil ki, kölelerin Kitap ve Sünnet nasslarının umumlarına dahil olup olmadığı hususunda usul âlimleri üç görüşe ayrılmıştır:

الْأَوَّلُ: وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: أَنَّ الْعَبِيدَ دَاخِلُونَ فِي عُمُومَاتِ النُّصُوصِ ; لِأَنَّهُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْمُخَاطَبِينَ بِهَا.

Birincisi -ki âlimlerin çoğunluğunun görüşü budur-: Köleler nassların umumuna dahildir; çünkü onlar da bu hitaplarla muhatap olanların kapsamındadırlar.

الثَّانِي: وَذَهَبَ إِلَيْهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَالشَّافِعِيَّةِ، وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يَدْخُلُونَ فِيهَا إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَاسْتَدَلَّ لِهَذَا الْقَوْلِ بِكَثْرَةِ عَدَمِ دُخُولِهِمْ، كَعَدَمِ دُخُولِهِمْ فِي خِطَابِ الْجِهَادِ، وَالْحَجِّ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٨] ، فَالْإِمَاءُ لَا يَدْخُلْنَ فِيهِ.

İkincisi -ki Mâlikîlerden, Şâfiîlerden ve başkalarından bazı âlimler bu görüşe gitmiştir-: Müstakil bir delil olmadıkça köleler bu umumlara dahil olmazlar. Bu görüş için kölelerin birçok hitaba dahil edilmeyişi delil getirilmiştir; cihad ve hac hitabına dahil edilmeyişleri ve Yüce Allah'ın: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ } “Boşanmış kadınlar beklerler...” [el-Bakara 2/228] buyruğuna cariyelerin dahil edilmeyişi gibi.

الثَّالِثُ: وَذَهَبَ إِلَيْهِ الرَّازِيُّ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ أَنَّ النَّصَّ الْعَامَّ، إِنْ كَانَ مِنَ الْعِبَادَاتِ، فَهُمْ دَاخِلُونَ فِيهِ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْمُعَامَلَاتِ لَمْ يَدْخُلُوا فِيهِ، وَأَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» إِلَى أَنَّ دُخُولَهُمْ فِي الْخِطَابِ الْعَامِّ هُوَ الصَّحِيحُ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الدَّلِيلُ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]

Üçüncüsü -ki Hanefîlerden Râzî (Cessâs) bu görüşe gitmiştir-: Genel nass ibadetlerle ilgili ise köleler ona dahildir; muamelelerle ilgili ise dahil değillerdir. Merâkı's-Suûd müellifi, kölelerin umumi hitaba dahil edilmesinin delilin gerektirdiği sahih görüş olduğuna şu recez beytiyle işaret etmiştir:

وَالْعَبْدُ وَالْمَوْجُودُ وَالَّذِي كَفَرْ مَشْمُولَةٌ لَهُ لَدَى ذَوِي النَّظَرْ وَيَنْبَنِي عَلَى الْخِلَافِ فِي دُخُولِهِمْ فِي عُمُومَاتِ النُّصُوصِ، وُجُوبُ صَلَاةِ الْجُمُعَةُ عَلَى الْمَمْلُوكَيْنِ، فَعَلَى أَنَّهُمْ دَاخِلُونَ فِي الْعُمُومِ فَهِيَ وَاجِبَةٌ عَلَيْهِمْ، وَعَلَى أَنَّهُمْ لَا يَدْخُلُونَ فِيهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، فَهِيَ غَيْرُ وَاجِبَةٍ عَلَيْهِمْ، وَكَذَلِكَ إِقْرَارُ الْعَبْدِ بِالْعُقُوبَةِ بِبَدَنِهِ يَنْبَنِي أَيْضًا عَلَى الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ، قَالَهُ صَاحِبُ «نَشْرِ الْبُنُودِ شَرَحِ مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي

«Köle, var olan ve kâfir olan kimse / İlim erbabına göre [genel hitabın] kapsamındadır.» Kölelerin nassların umumuna dahil olup olmadığı ihtilafına bağlı olarak kölelere cuma namazının farz olup olmadığı meselesi doğar: Onların umuma dahil olduğu görüşüne göre cuma namazı onlara farzdır; müstakil bir delil olmadıkça umuma dahil olmadıkları görüşüne göre ise farz değildir. Aynı şekilde kölenin bedeni cezayı ikrar etmesi de söz konusu ihtilafa dayanır; bunu «Neşrü'l-Bünûd şerhu Merâkı's-Suûd» sahibi az önce geçen

شَرْحِ الْبَيْتِ الْمَذْكُورِ آنِفًا، فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ بِعَدَمِ دُخُولِ الْعَبِيدِ فِي عُمُومِ نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَلَا إِشْكَالَ.

beytin şerhinde söylemiştir. Bunu bildiğine göre bil ki; kölelerin Kitap ve Sünnet nasslarının umumuna dahil olmadığı görüşüne göre ortada bir problem (işkâl) yoktur.

وَعَلَى الْقَوْلِ بِدُخُولِهِمْ فِيهِ، فَالْجَوَابُ عَنْ عَدَمِ إِدْخَالِهِمْ فِي عُمُومِ النُّصُوصِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا يُعْلَمُ مِنْ أَدِلَّةِ الْجُمْهُورِ الْآتِيَةِ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - عَلَى عَدَمِ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، وَأَمَّا حَدِيثُ سَمُرَةَ فَيُجَابُ عَنْهُ مِنْ أَوْجُهٍ:

Onların umuma dahil olduğu görüşüne göre ise, zikrettiğimiz nassların umumuna dahil edilmeyişlerinin cevabı, cumhurun köleye karşılık hürün öldürülmeyeceğine dair -inşâallâh- gelecek olan delillerinden anlaşılacaktır. Semüre hadisine gelince, buna birkaç yönden cevap verilir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ بِالْحَدِيثِ تَرَكُوا رِوَايَةَ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ، وَقَالَ قَوْمٌ: لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ إِلَّا حَدِيثَ الْعَقِيقَةِ، وَأَثْبَتَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ، وَالْبُخَارِيُّ سَمَاعَهُ عَنْهُ.

Birincisi: Hadis âlimlerinin çoğu Hasan'ın Semüre'den yaptığı rivayeti terk etmişlerdir; çünkü o, Semüre'den [hadis] işitmemiştir. Bir topluluk ise: «Ondan akîka hadisinden başka bir şey işitmemiştir» demiştir. Ali b. el-Medînî ve Buhârî ise ondan işittiğini kabul etmiştir.

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» فِي كِتَابِ «الْجِنَايَاتِ» مَا نَصُّهُ: وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ رَغِبُوا عَنْ رِوَايَةِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ.

Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da «Cinâyât» kitabında aynen şöyle demiştir: 'Hadis ilmi ehlinin çoğu, Hasan'ın Semüre'den yaptığı rivayetten yüz çevirmiştir.'

وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ غَيْرَ حَدِيثِ الْعَقِيقَةِ، وَقَالَ أَيْضًا فِي بَابِ «النَّهْيِ عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ» : إِنَّ أَكْثَرَ الْحُفَّاظِ لَا يُثْبِتُونَ سَمَاعَ الْحَسَنِ مِنْ سَمُرَةَ فِي غَيْرِ حَدِيثِ الْعَقِيقَةِ.

Bazıları da onun Semüre'den akîka hadisinden başka bir şey işitmediği görüşüne varmıştır. Beyhakî yine «Hayvanın hayvan karşılığında satılmasının yasaklanması» babında şöyle demiştir: 'Hafızların çoğu, Hasan'ın Semüre'den akîka hadisi dışındaki semâını (işitmesini) sabit görmezler.'

الثَّانِي: أَنَّ الْحَسَنَ كَانَ يُفْتِي بِأَنَّ الْحُرَّ لَا يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ، وَمُخَالَفَتُهُ لِمَا رَوَى تَدُلُّ عَلَى ضَعْفِهِ عِنْدَهُ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا مَا نَصُّهُ: قَالَ قَتَادَةُ: ثُمَّ إِنَّ الْحَسَنَ نَسِيَ هَذَا الْحَدِيثَ، قَالَ: لَا يُقْتَلُ حُرٌّ بِعَبْدٍ، قَالَ الشَّيْخُ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْحَسَنُ لَمْ يَنْسَ الْحَدِيثَ، لَكِنْ رَغِبَ عَنْهُ لِضَعْفِهِ.

İkincisi: Hasan, köleye karşılık hürün öldürülemeyeceği yönünde fetva verirdi; rivayet ettiğine aykırı davranması ise hadisin onun katında zayıf olduğuna delalet eder. Beyhakî yine aynen şöyle demiştir: 'Katâde dedi ki: Sonra Hasan bu hadisi unuttu ve: «Köleye karşılık hür öldürülmez» dedi. Şeyh (Beyhakî) der ki: Muhtemelen Hasan hadisi unutmadı, bilakis zayıflığından ötürü ondan yüz çevirdi.'

الثَّالِثُ: مَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «مُنْتَقَى الْأَخْبَارِ» مِنْ أَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ قَالَ بِعَدَمِ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، وَتَأَوَّلُوا الْخَبَرَ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ مَنْ كَانَ عَبْدَهُ، لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ تَقَدُّمُ الْمِلْكِ مَانِعًا مِنَ الْقِصَاصِ.

Üçüncüsü: «Müntekâ'l-Ahbâr» sahibinin belirttiği üzere; âlimlerin çoğunluğu köleye karşılık hürün öldürülmeyeceğini söylemiş ve bu haberi, daha önce mülkiyetin bulunmasının kısasa engel olduğu vehmedilmesin diye «kendi kölesi olan kimseyi [öldürürse]» anlamında yorumlamışlardır.

الرَّابِعُ: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِالْأَدِلَّةِ الَّتِي تَمَسَّكَ بِهَا الْجُمْهُورُ فِي عَدَمِ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، وَسَتَأْتِي - إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى - مُفَصَّلَةً، وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى النَّهْيِ عَنْ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، وَالنَّهْيُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَمْرِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ.

Dördüncüsü: Bu rivayet, cumhurun köleye karşılık hürün öldürülmeyeceğine dair sarıldığı -ve inşâallâhu Teâlâ tafsilatıyla gelecek olan- delillerle çelişmektedir. O deliller ise köleye karşılık hürün öldürülmesinin nehyedildiğine delalet eder; fıkıh usulünde karara bağlandığı üzere nehiy, emirden önce gelir.