الْخَامِسُ: مَا ادَّعَى ابْنُ الْعَرَبِيِّ دَلَالَتَهُ عَلَى بُطْلَانِ هَذَا الْقَوْلِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا [١٧ \ ٣٣] ، وَوَلِيُّ الْعَبْدِ سَيِّدُهُ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ الْآيَةَ، مَا نَصُّهُ: قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ:
Beşincisi: İbnü'l-Arabî'nin, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا } [İsrâ: 33] “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine yetki vermişizdir” ayetinden bu görüşün batıl olduğuna delalet ettiğini ileri sürdüğü husustur. Kölenin velisi ise efendisidir. Kurtubî, Yüce Allah'ın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } ayetinin tefsirinde aynen şöyle demiştir: İbnü'l-Arabî dedi ki:
وَلَقَدْ بَلَغَتِ الْجَهَالَةُ بِأَقْوَامٍ إِلَى أَنْ قَالُوا: يُقْتَلُ الْحُرُّ بِعَبْدِ نَفْسِهِ. وَرَوَوْا فِي ذَلِكَ حَدِيثًا عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ قَتَلَ عَبْدَهَ قَتَلْنَاهُ» ، وَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ.
«Cahillik bazı toplulukları, 'Hür kimse kendi kölesi karşılığında öldürülür' diyecek dereceye ulaştırmıştır. Bu hususta Hasan'dan, onun da Semüre'den rivayet ettiği, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim kölesini öldürürse biz de onu öldürürüz» dediğine dair bir hadis rivayet etmişlerdir ki bu zayıf bir hadistir.
وَدَلِيلُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ، وَالْوَلِيُّ هَاهُنَا: السَّيِّدُ، فَكَيْفَ يُجْعَلُ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى نَفْسِهِ، وَقَدِ اتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّ السَّيِّدَ إِذَا قَتَلَ عَبْدَهُ خَطَأً ; أَنَّهُ لَا تُؤْخَذُ مِنْهُ قِيمَتُهُ لِبَيْتِ الْمَالِ. اهـ.
Bizim delilimiz ise Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine yetki vermişizdir; o da öldürmede aşırı gitmesin” buyruğudur. Buradaki veli efendidir; öyleyse [bir kimseye] kendi nefsi aleyhine nasıl yetki verilebilir? Nitekim efendi kölesini hataen öldürdüğünde beytülmâl için ondan kölenin kıymetinin alınmayacağı hususunda herkes icmâ etmiştir.» (Kurtubî'nin aktarımı bitti).
وَتَعَقَّبَ الْقُرْطُبِيُّ تَضْعِيفَ ابْنِ الْعَرَبِيِّ لِحَدِيثِ الْحَسَنِ هَذَا عَنْ سَمُرَةَ، بِأَنَّ الْبُخَارِيَّ، وَابْنَ الْمَدِينِيِّ صَحَّحَا سَمَاعَهُ مِنْهُ، وَقَدْ عَلِمْتَ تَضْعِيفَ الْأَكْثَرِ لِرِوَايَةِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ فِيمَا تَقَدَّمَ ; وَيَدُلُّ عَلَى ضَعْفِهِ مُخَالَفَةُ الْحَسَنِ نَفْسَهُ لَهُ.
Kurtubî, İbnü'l-Arabî'nin Hasan'ın Semüre'den yaptığı bu rivayeti zayıf saymasını; Buhârî ve İbnü'l-Medînî'nin [Hasan'ın] Semüre'den semâını (işitmesini) sahih kabul etmeleriyle eleştirmiştir. Âlimlerin çoğunluğunun Hasan'ın Semüre'den rivayetini zayıf gördüğünü daha önce öğrenmiştin; Hasan'ın bizzat kendisinin bu rivayete aykırı [fetva vermesi] de onun zayıflığına delalet etmektedir.
السَّادِسُ: أَنَّ الْحَدِيثَ خَارِجٌ مَخْرَجَ التَّحْذِيرِ، وَالْمُبَالَغَةِ فِي الزَّجْرِ.
Altıncısı: Hadis, sakındırma ve caydırmada mübalağa kabilinden vârit olmuştur.
السَّابِعُ: مَا قِيلَ مِنْ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ.
Yedincisi: Hadisin mensuh (hükmünün kaldırılmış) olduğu söylenmiştir.
قَالَ الشَّوْكَانِيُّ: وَيُؤَيِّدُ النُّسَخَ فَتْوَى الْحَسَنِ بِخِلَافِهِ.
Şevkânî şöyle demiştir: «Hasan'ın bunun aksine fetva vermesi de nesh olunduğunu teyit etmektedir.»
الثَّامِنُ: مَفْهُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ، وَلَكِنَّا قَدْ قَدَّمْنَا عَدَمَ اعْتِبَارِ هَذَا الْمَفْهُومِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ سَبَبُ النُّزُولِ.
Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } “Köleye karşılık köle” buyruğunun mefhumudur (zıt anlamıdır). Fakat nüzul sebebinin de gösterdiği üzere bu mefhumun muteber olmadığını daha önce açıklamıştık.
وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْحُرَّ لَا يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ - وَهُمُ الْجُمْهُورُ - بِأَدِلَّةٍ، مِنْهَا مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: «أَنْ رَجُلًا قَتَلَ عَبْدَهُ مُتَعَمِّدًا، فَجَلَدَهُ النَّبِيُّ ﷺ وَنَفَاهُ سَنَةً، وَمَحَا اسْمَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَلَمْ يُقِدْهُ بِهِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يُعْتِقَ رَقَبَةً» ، وَرِوَايَةُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الشَّامِيِّينَ، قَوِيَّةٌ صَحِيحَةٌ.
Hürün köleye karşılık öldürülmeyeceğini söyleyenler -ki onlar cumhurdur- birtakım delillere dayanmışlardır. Bunlardan biri Dârekutnî'nin kendi senediyle İsmâil b. Ayyâş'tan, onun Evzâî'den, onun Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğidir: «Bir adam kölesini kasten öldürdü; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona celde (kırbaç) vurdu, bir yıl sürgün etti, ismini Müslümanların [divanından] sildi, köleye karşılık ona kısas uygulamadı ve bir köle azat etmesini emretti.» İsmâil b. Ayyâş'ın Şamlılardan yaptığı rivayet kuvvetli ve sahihtir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَوْزَاعِيَّ شَامِيٌّ دِمَشْقِيُّ، قَالَ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَلَكِنَّ دُونَهُ فِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ الشَّامِيَّ، قَالَ فِيهِ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ بِالْمَحْمُودِ، وَعِنْدَهُ غَرَائِبُ.
Malumdur ki Evzâî, Şamlı ve Şam ehlindendir. Neylü'l-Evtâr'da şöyle denilmiştir: «Fakat bu hadisin senedinde onun altında Muhammed b. Abdilazîz eş-Şâmî bulunmaktadır. İbn Ebî Hâtim onun hakkında: 'Onların yanında övülen biri değildi ve garip rivayetleri vardı' demiştir.»
وَأَسْنَدَ الْبَيْهَقِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ، فَقَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ الْفَقِيهُ، أَنْبَأَ عَلِيُّ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ، ثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحُسَيْنِ الصَّابُونِيُّ الْأَنْطَاكِيُّ، قَاضِي الثُّغُورِ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَكَمِ الرَّمْلِيُّ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الرَّمْلِيُّ، ثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنِ
Beyhakî bu hadisi senediyle rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ebû Bekir b. el-Hâris el-Fakîh haber verdi, bize Ali b. Ömer el-Hâfız bildirdi, bize sınır kadısı Hüseyn b. el-Hüseyn es-Sâbûnî el-Antâkî anlattı, bize Muhammed b. el-Hakem er-Remlî anlattı, bize Muhammed b. Abdilazîz er-Remlî anlattı, bize İsmâil b. Ayyâş,
الْأَوْزَاعِيِّ إِلَى آخِرِ السَّنَدِ الْمُتَقَدِّمِ بِلَفْظِ الْمَتْنِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الرَّمْلِيُّ مِنْ رِجَالِ الْبُخَارِيِّ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ يَهِمُ، فَتَضْعِيفُ هَذَا الْحَدِيثِ بِهِ لَا يَخْلُو مِنْ نَظَرٍ.
Evzâî'den rivayet etti... [diyerek] geçen senedin sonuna kadar metnin lafzıyla aktarmıştır. Muhammed b. Abdilazîz er-Remlî, Buhârî'nin ravilerindendir ve İbn Hacer Takrîb'de onun hakkında: «Sadûktur, yanılır» demiştir. Dolayısıyla bu hadisin onun sebebiyle zayıf sayılması eleştiriye açıktır.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ تَضْعِيفَ الْبَيْهَقِيِّ لَهُ مِنْ جِهَةِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْحَقَّ كَوْنُهُ قَوِيًّا فِي الشَّامِيِّينَ، دُونَ الْحِجَازِيِّينَ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ أَئِمَّةُ الْحَدِيثِ كَالْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَالْبُخَارِيِّ، وَلِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ هَذَا شَاهِدٌ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ عِنْدَ الْبَيْهَقِيِّ، وَغَيْرِهِ، مِنْ طَرِيقِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: «أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِرَجُلٍ قَتَلَ عَبْدَهُ مُتَعَمِّدًا، فَجَلَدَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِائَةً، وَنَفَاهُ سَنَةً، وَمَحَا اسْمَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَلَمْ يُقِدْهُ بِهِ» . وَلَكِنَّ إِسْحَاقَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ مَتْرُوكٌ.
Görünen o ki Beyhakî'nin onu zayıf sayması İsmâil b. Ayyâş yönündendir. Sen de bildin ki hak olan, İmam Ahmed ve Buhârî gibi hadis imamlarının açıkça belirttiği üzere, onun Hicazlılar dışındaki Şamlılardan rivayetinde kuvvetli olduğudur. Amr b. Şuayb'ın bu hadisi için Beyhakî ve diğerlerinde Ali'nin hadisinden bir şahit de vardır; İsmâil b. Ayyâş yoluyla, İshâk b. Abdillâh b. Ebî Ferve'den, İbrâhim b. Abdillâh b. Huneyn'den, babasından, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kölesini kasten öldüren bir adam getirildi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona yüz kırbaç vurdu, bir yıl sürgün etti, ismini Müslümanların [divanından] sildi ve köleye karşılık ona kısas uygulamadı.» Ancak İshâk b. Abdillâh b. Ebî Ferve metrûktür.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ الْحُرَّ لَا يُقْتَلُ بِعَبْدٍ مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَغَيْرُهُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: «أَنَّهُ جَاءَتْهُ جَارِيَةٌ اتَّهَمَهَا سَيِّدُهَا، فَأَقْعَدَهَا فِي النَّارِ فَاحْتَرَقَ فَرْجُهَا، فَقَالَ ﵁: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ لَمْ أَسْمَعْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:» لَا يُقَادُ مَمْلُوكٌ مِنْ مَالِكِهِ، وَلَا وَلَدٌ مِنْ وَالِدِهِ «، لَأَقَدْنَاهَا مِنْكَ فَبَرَزَهُ، وَضَرَبَهُ مِائَةَ سَوْطٍ، وَقَالَ لِلْجَارِيَةِ: اذْهَبِي فَأَنْتِ حُرَّةٌ لِوَجْهِ اللَّهِ، وَأَنْتِ مُوَلَّاةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ» .
Hürün köleye karşılık öldürülmeyeceğine dair delillerinden biri de Beyhakî ve başkalarının Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiği şu hadisedir: «Ömer'e efendisinin suçladığı bir cariye geldi; efendisi onu ateşe oturtmuş ve cinsel organı yanmıştı. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: Nefsim elinde olana yemin ederim ki eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Sahibinden dolayı köleye, babasından dolayı da çocuğa kısas uygulanmaz» buyurduğunu işitmiş olmasaydım, elbette senden onun kısasını alırdık! Sonra onu meydana çıkardı, yüz kamçı vurdu ve cariyeye: 'Git, sen Allah rızası için hürsün ve sen Allah'ın ve Resûlü'nün azatlısısın' dedi.»
قَالَ أَبُو صَالِحٍ، وَقَالَ اللَّيْثُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مَعْمُولٌ بِهِ، وَفِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ عُمَرُ بْنُ عِيسَى الْقُرَشِيُّ الْأَسَدِيُّ. ذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي أَحْمَدَ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ حَمَّادٍ يَذْكُرُ عَنِ الْبُخَارِيِّ أَنَّهُ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ.
Ebû Sâlih dedi ki ve Leys dedi ki: 'Bu görüşle amel edilmektedir.' Bu hadisin senedinde Ömer b. Îsâ el-Kureşî el-Esedî vardır. Beyhakî, Ebû Ahmed'den; onun İbn Hammâd'ın Buhârî'den aktardığını işittiğini zikretmiştir: O (Ömer b. Îsâ), münkürü'l-hadistir.
وَقَالَ فِيهِ الشَّوْكَانِيُّ: هُوَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ، كَمَا قَالَ الْبُخَارِيُّ: وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ الْحُرَّ لَا يُقْتَلُ بِعَبْدٍ، مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يُقْتَلُ حُرٌّ بِعَبْدٍ» ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ: وَفِي هَذَا الْإِسْنَادِ ضَعْفٌ، وَإِسْنَادُهُ الْمَذْكُورُ فِيهِ جُوَيْبِرٌ، وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا.
Şevkânî onun hakkında: «Buhârî'nin dediği gibi o münkürü'l-hadistir» demiştir. Hürün köleye karşılık öldürülmeyeceğine dair delillerinden biri de Dârekutnî ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği üzere Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurmasıdır: «Köleye karşılık hür öldürülmez.» Beyhakî bu hadisi zikrettikten sonra: «Bu senette zayıflık vardır; zikredilen senedinde Cüveybir bulunmaktadır ki o çok zayıftır» demiştir.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ: فِيهِ جُوَيْبِرٌ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمَتْرُوكِينَ، وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ الْحُرَّ لَا يُقْتَلُ بِعَبْدٍ، مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ طَرِيقِ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ الْجُعْفِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: «مِنَ السُّنَّةِ أَلَّا يُقْتَلَ حُرٌّ بِعَبْدٍ» تَفَرَّدَ بِهَذَا الْحَدِيثِ جَابِرٌ الْمَذْكُورُ، وَقَدْ ضَعَّفَهُ الْأَكْثَرُ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : ضَعِيفٌ
Şevkânî bu hadisin senedi hakkında: «İçinde Cüveybir ve metrûk olan başkaları vardır» demiştir. Hürün köleye karşılık öldürülmeyeceğine dair delillerinden biri de Beyhakî ve diğerlerinin Câbir b. Zeyd el-Cu'fî yoluyla, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettikleri şu sözdür: «Köleye karşılık hürün öldürülmemesi sünnettendir.» Bu hadiste zikredilen Câbir tek kalmıştır; çoğunluk onu zayıf saymıştır ve İbn Hacer Takrîb'de onun hakkında: «Zayıftır,
رَافِضِيٌّ.
Râfızîdir» demiştir.
وَقَالَ فِيهِ النَّسَائِيُّ: مَتْرُوكٌ، وَوَثَّقَهُ قَوْمٌ مِنْهُمُ الثَّوْرِيُّ، وَذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» فِي بَابِ «النَّهْيِ عَنِ الْإِمَامَةِ جَالِسًا» عَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ: أَنَّهُ مَتْرُوكٌ.
Nesâî onun hakkında: «Metrûktür» demiştir. Sevrî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk ise onu sika (güvenilir) saymıştır. Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da «Oturan kimsenin imamlığının nehyi» babında Dârekutnî'den onun metrûk olduğunu nakletmiştir.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» مِنْ طَرِيقِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵄ قَالَ: كَانَ لِزِنْبَاعٍ عَبْدٌ يُسَمَّى سَنْدَرًا، أَوِ ابْنَ سَنْدَرٍ، فَوَجَدَهُ يُقَبِّلُ جَارِيَةً لَهُ، فَأَخَذَهُ فَجَبَّهُ، وَجَدَعَ أُذُنَيْهِ وَأَنْفَهُ، فَأَتَى إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ «مَنْ مَثَّلَ بِعَبْدِهِ أَوْ حَرَّقَهُ بِالنَّارِ فَهُوَ حُرٌّ، وَهُوَ مَوْلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ» ، فَأَعْتَقَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُقِدْهُ مِنْهُ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِ بِي، فَقَالَ: «أُوصِي بِكَ كُلَّ مُسْلِمٍ» .
Yine onların delillerinden biri de Beyhakî'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'da Müsennâ b. es-Sabbâh yoluyla, Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesi Abdullah b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadisedir: Zinbâ'ın Sender veya İbn Sender adında bir kölesi vardı; onu bir cariyesini öperken yakaladı, bunun üzerine onu yakalayıp cinsel organını kesti, kulaklarını ve burnunu kesti. Köle Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi; [Resûlullah] şöyle buyurdu: «Kim kölesinin organlarını kesip işkence ederse veya onu ateşle yakarsa o hürdür, o Allah'ın ve Resûlü'nün azatlısıdır.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu azat etti ve efendisinden ona kısas uygulamadı. Köle: «Ey Allah'ın Resûlü! Bana [sahip çıkılmasını] vasiyet et» deyince, «Sana her Müslümanın [sahip çıkmasını] vasiyet ediyorum» buyurdu.
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ: الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ عَنْ عَمْرٍو مُخْتَصَرًا، وَلَا يُحْتَجُّ بِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي آيَةِ التَّيَمُّمِ تَضْعِيفَ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَأَةَ.
Beyhakî bu hadisi zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Müsennâ b. es-Sabbâh zayıftır, kendisiyle delil getirilmez. Haccâc b. Ertât'tan, onun Amr'dan rivayetiyle muhtasar olarak da rivayet edilmiştir; onunla da delil getirilmez. Teyemmüm ayetinde Haccâc b. Ertât'ın zayıf olduğunu daha önce açıklamıştık.»
وَرُوِيَ عَنْ سَوَّارِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، وَلَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، هَكَذَا قَالَ الْبَيْهَقِيُّ.
Sevvâr b. Ebî Hamze'den de rivayet edilmiştir; o da kuvvetli değildir; en doğrusunu Allah bilir. Beyhakî böyle demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: سَوَّارُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ لَهُ أَوْهَامٌ، وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا مَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مُسْتَصْرِخٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: حَادِثَةٌ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: «وَيْحَكَ مَا لَكَ؟» فَقَالَ: شَرٌّ، أَبْصَرَ لِسَيِّدِهِ جَارِيَةً، فَغَارَ، فَجَبَّ مَذَاكِيرَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «عَلَيَّ بِالرَّجُلِ» ، فَطُلِبَ فَلَمْ يُقْدَرْ عَلَيْهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اذْهَبْ فَأَنْتَ حُرٌّ» ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى مَنْ نُصْرَتِي؟ ، قَالَ: «عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ» ، أَوْ قَالَ: «عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ» ، وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ، مَا أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ بُكَيْرٍ أَنَّهُ قَالَ: مَضَتِ السُّنَّةُ بِأَلَا يُقْتَلَ الْحُرُّ الْمُسْلِمُ بِالْعَبْدِ، وَإِنْ قَتَلَهُ عَمْدًا، وَعَلَيْهِ الْعَقْلُ.
[Müellif] -Allah onu affetsin- der ki: Sevvâr b. Ebî Hamze, Müslim'in ravilerindendir ve İbn Hacer Takrîb'de onun hakkında: «Sadûktur, vehimleri vardır» demiştir. Yine onların delillerinden biri de Ebû Dâvûd'un Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden tahriç ettiği şu hadistir: Bir adam feryat ederek Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve: «Ey Allah'ın Resûlü, başıma bir olay geldi!» dedi. [Nebî]: «Yazıklar olsun sana, neyin var?» buyurdu. Adam: «Kötü bir durum; efendisine ait bir cariyeyi gördü, [efendisi] kıskandı ve cinsel organlarını kesti» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Adamı bana getirin!» buyurdu; adam arandı fakat bulunamadı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Git, sen hürsün» buyurdu. Adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Benim yardımım kimin üzerinedir?» deyince, «Her müminin üzerinedir» veya «Her Müslümanın üzerinedir» buyurdu. Yine onların delillerinden biri de Beyhakî'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'da Ebû Ca'fer'den, onun Bükeyr'den tahriç ettiği şu sözdür: «Müslüman hürün köleye karşılık öldürülmeyeceği, onu kasten öldürse bile [böyle olduğu] ve ona diyet gerektiği sünnet olarak yerleşmiştir.»
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا مَا أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ، وَعَطَاءٍ، وَالزُّهْرِيِّ، وَغَيْرِهِمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ حُرٌّ بِعَبْدٍ، وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ: «أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانَا لَا يَقْتُلَانِ الْحُرَّ بِالْعَبْدِ» ، وَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الْكَثِيرَةُ، وَإِنْ كَانَتْ لَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْهَا مِنْ مَقَالٍ، فَإِنَّ بَعْضَهَا يَشُدُّ بَعْضًا،
Yine delillerinden biri de Beyhakî'nin Hasan, Atâ, Zührî ve başkalarından tahriç ettiği; onların «Köleye karşılık hür öldürülmez» şeklindeki sözleridir. Ahmed, İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî; Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden: «Ebû Bekir ve Ömer'in hürü köleye karşılık öldürmediklerini» tahriç etmişlerdir. Bu çok sayıdaki rivayetler, her ne kadar hiçbirisi tenkitten uzak olmasa da birbirini desteklemekte,
وَيُقَوِّيهِ حَتَّى يَصْلُحَ الْمَجْمُوعُ لِلِاحْتِجَاجِ.
ve kuvvetlendirmektedir; öyle ki tamamı delil olarak kullanılmaya elverişli hale gelmektedir.
قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» مَا نَصُّهُ: وَثَانِيًا بِالْأَحَادِيثِ الْقَاضِيَةِ ; بِأَنَّهُ لَا يُقْتَلُ حُرٌّ بِعَبْدٍ، فَإِنَّهَا قَدْ رُوِيَتْ مِنْ طُرُقٍ مُتَعَدِّدَةٍ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا فَتَصْلُحُ لِلِاحْتِجَاجِ.
Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da aynen şöyle demiştir: «İkinci olarak; hürün köleye karşılık öldürülmeyeceğine hükmeden hadislerle [istidlal edilmiştir]. Çünkü bu hadisler, birbirini takviye eden muhtelif yollarla rivayet edilmiştir ve böylece delil getirilmeye elverişli olmaktadır.»
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَتَعْتَضِدُ هَذِهِ الْأَدِلَّةُ عَلَى أَلَّا يُقْتُلَ حُرٌّ بِعَبْدٍ بِإِطْبَاقِهِمْ عَلَى عَدَمِ الْقِصَاصِ لِلْعَبْدِ مِنَ الْحُرِّ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ، فَإِذَا لَمْ يَقْتَصَّ لَهُ مِنْهُ فِي الْأَطْرَافِ، فَعَدَمُ الْقِصَاصِ فِي النَّفْسِ مِنْ بَابِ أَوْلَى، وَلَمْ يُخَالِفْ فِي أَنَّهُ لَا قِصَاصَ لِلْعَبْدِ مِنَ الْحَرِّ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ إِلَّا دَاوُدُ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَتَعْتَضِدُ أَيْضًا بِإِطْبَاقِ الْحُجَّةِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، عَلَى أَنَّهُ إِنْ قُتِلَ خَطَأً فَفِيهِ الْقِيمَةُ، لَا الدِّيَةُ.
[Müellif] -Allah onu affetsin- der ki: Hürün köleye karşılık öldürülmeyeceğine dair bu deliller; nefsin altındaki [uzuvlarda] köle için hürden kısas alınmayacağı hususundaki ittifaklarıyla da desteklenmektedir. Organlarda onun için kısas uygulanmadığına göre, can konusunda kısasın uygulanmaması evleviyetle geçerlidir. Nefsin altındaki organlarda köle için hürden kısas olmayacağı konusunda Dâvûd ve İbn Ebî Leylâ dışında kimse muhalefet etmemiştir. Bu deliller ayrıca, ilim ehli hüccetlerin; köle hataen öldürüldüğünde diyet değil kıymet gerekeceği hususundaki ittifakıyla da teyit edilmektedir.
وَقَيَّدَهُ جَمَاعَةٌ بِمَا إِذَا لَمَّ تَزِدْ قِيمَتُهُ عَنْ دِيَةِ الْحُرِّ، وَتَعْتَضِدُ أَيْضًا بِأَنَّ شَبَهَ الْعَبْدِ بِالْمَالِ أَقْوَى مَنْ شَبَهِهِ بِالْحُرِّ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَجْرِي فِيهِ مَا يَجْرِي فِي الْمَالِ مِنْ بَيْعٍ، وَشِرَاءٍ، وَإِرْثٍ، وَهَدِيَّةٍ، وَصَدَقَةٍ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ التَّصَرُّفِ، وَبِأَنَّهُ لَوْ قَذَفَهُ حُرٌّ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَدُّ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَالْحَسَنِ، وَأَهْلِ الظَّاهِرِ مِنْ وُجُوبِهِ فِي قَذْفِ أُمِّ الْوَلَدِ خَاصَّةً.
Bir grup âlim ise bunu, kıymetinin hürün diyetini aşmaması şartıyla kayıtlamıştır. Bu deliller ayrıca kölenin mala olan benzerliğinin, hürre olan benzerliğinden daha kuvvetli olmasıyla da desteklenir; zira malda geçerli olan alım, satım, miras, hediye, sadaka ve diğer tasarruf türleri kölede de geçerlidir. Keza hür bir kimse köleye kazifte bulunsa (iftira atsa), âlimlerin geneline göre ona hadd cezası gerekmemesiyle de desteklenir; ancak İbn Ömer, Hasan ve ehl-i zâhirden özellikle ümmüveled cariyeye kazifte bulunulması halinde haddin gerekeceğine dair rivayet müstesnadır.
وَيَدُلُّ عَلَى عَدَمِ حَدِّ الْحُرِّ بِقَذْفِهِ الْعَبْدَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْقَاسِمِ ﷺ يَقُولُ: «مِنْ قَذَفَ مَمْلُوكَهُ وَهُوَ بَرِيءٌ مِمَّا يَقُولُ جُلِدَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ كَمَا قَالَ» ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ جَلَدِهِ فِي الدُّنْيَا، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
Köleye kazifte bulunmasından ötürü hüre hadd vurulmayacağına, Buhârî'nin Sahîh'inde Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadis delalet eder: Ebü'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kim sahip olduğu kölesine -o, dediğinden beri olduğu halde- iftira atarsa, dediği gibi olması hali müstesna, kıyamet gününde kendisine celde (kırbaç) vurulur.» Bu hadis, açıkça görüldüğü üzere dünyada ona celde vurulmayacağına delalet etmektedir.
هَذَا مُلَخَّصُ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِي حُكْمِ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ.
Köleye karşılık hürün öldürülmesi hükmü konusunda âlimlerin sözlerinin özeti budur.
وَأَمَّا قَتْلُ الْمُسْلِمِ بِالْكَافِرِ فَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَنْعِهِ، مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَمُعَاوِيَةَ ﵃ وَبِهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَعَطَاءٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَالْحَسَنُ، وَالزُّهْرِيُّ، وَابْنُ شُبْرُمَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» وَغَيْرِهِ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَعُثْمَانَ وَغَيْرِهِمْ.
Kâfire karşılık Müslümanın öldürülmesine gelince; âlimlerin çoğunluğu buna engel olma (öldürülmeyeceği) görüşündedir. Mâlik, Şâfiî ve Ahmed bunlardandır. Bu görüş Ömer, Osman, Ali, Zeyd b. Sâbit ve Muâviye radıyallâhu anhüm'den rivayet edilmiştir. İbn Kudâme'nin el-Muğnî'de ve başka eserlerde kendilerinden naklettiği üzere Ömer b. Abdilazîz, Atâ, İkrime, Hasan, Zührî, İbn Şübrüme, Sevrî, Evzâî, İshâk, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir de bu görüşü benimsemiştir. Beyhakî de bunu Ömer, Ali, Osman ve diğerlerinden rivayet etmiştir.
وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالشَّعْبِيُّ إِلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ يُقْتَلُ بِالذِّمِّيِّ، وَاسْتَدَلُّوا بِعُمُومِ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ فِي الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ، وَبِالْحَدِيثِ الَّذِي رَوَاهُ رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَتَلَ مُسْلِمًا بِمُعَاهَدٍ» ،
Ebû Hanîfe, Nehaî ve Şa'bî ise Müslümanın zimmîye karşılık öldürüleceği görüşüne varmışlardır. Onlar, geçen ayet ve hadisteki «cana can» ifadesinin umumiliğiyle ve Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'ın İbnü'l-Beylemânî'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem muahedeli (antlaşmalı) bir kâfire karşılık bir Müslümanı öldürdü» hadisiyle istidlal etmişlerdir.
وَهُوَ مُرْسَلٌ مِنَ الصَّحَابَةِ ضَعِيفٌ، فَابْنُ الْبَيْلَمَانِيِّ لَا يُحْتَجُّ بِهِ لَوْ وَصَلَ، فَكَيْفَ وَقَدْ أَرْسَلَ، وَتَرْجَمَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» لِهَذَا الْحَدِيثِ بِقَوْلِهِ: بَابُ «بَيَانِ ضَعْفِ الْخَبَرِ الَّذِي رُوِيَ فِي قَتْلِ الْمُؤْمِنِ بِالْكَافِرِ، وَمَا جَاءَ عَنِ الصَّحَابَةِ فِي ذَلِكَ» ، وَذَكَرَ طُرُقَهُ، وَبَيَّنَ ضَعْفَهَا كُلَّهَا.
Bu ise sahabeden mürsel ve zayıf bir rivayettir; nitekim İbnü'l-Beylemânî hadisi mevsûl (kesintisiz) kılsa bile kendisiyle delil getirilmez, nerede kaldı ki mürsel bırakmıştır! Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da bu hadis için: «Kâfire karşılık müminin öldürülmesine dair rivayet edilen haberin zayıflığının ve bu hususta sahabeden gelenlerin beyanı» şeklinde başlık koymuş, hadisin yollarını zikretmiş ve hepsinin zayıflığını açıklamıştır.
وَمِنْ جُمْلَةِ مَا قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ الْفَقِيهُ، قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عُمَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ الْحَافِظُ: ابْنُ الْبَيْلَمَانِيِّ ضَعِيفٌ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ إِذَا وَصَلَ الْحَدِيثَ، فَكَيْفَ بِمَا يُرْسِلُهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Söylediklerinin bir kısmı şudur: Ebû Bekir b. el-Hâris el-Fakîh bize haber verdi ve dedi ki: Hâfız Ebü'l-Hasan Ali b. Ömer ed-Dârekutnî şöyle dedi: «İbnü'l-Beylemânî zayıftır; hadisi mevsûl kıldığında dahi onunla hüccet ikame olunamaz, mürsel kıldığında nasıl olsun! En doğrusunu Allah bilir.»
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ الْآيَةَ، مَا نَصُّهُ: وَلَا يَصِحُّ لَهُمْ مَا رَوَوْهُ مِنْ حَدِيثِ رَبِيعَةَ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَتَلَ يَوْمَ خَيْبَرَ مُسْلِمًا بِكَافِرٍ» لِأَنَّهُ مُنْقَطِعٌ، وَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مَرْفُوعًا، قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَمْ يُسْنِدْهُ غَيْرُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي يَحْيَى، وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ.
Kurtubî, Yüce Allah'ın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } ayetinin tefsirinde aynen şöyle demiştir: «Rebîa'nın hadisinden rivayet ettikleri 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü kâfire karşılık bir Müslümanı öldürdü' rivayeti onlar için sahih değildir; zira bu münkatıdır (kopuktur). İbnü'l-Beylemânî'nin İbn Ömer'den, onun da merfû olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadis de sahih değildir, zira o zayıftır. Dârekutnî: 'Bunu İbrâhim b. Ebî Yahyâ'dan başkası müsned olarak rivayet etmemiştir, o ise metrûkü'l-hadistir' demiştir.
وَالصَّوَابُ عَنْ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ مُرْسَلٌ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَابْنُ الْبَيْلَمَانِيِّ ضَعِيفُ الْحَدِيثِ، لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ إِذَا وَصَلَ الْحَدِيثَ، فَكَيْفَ بِمَا يُرْسِلُهُ، فَإِذَا عَرَفْتَ ضَعْفَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى قَتْلِ الْمُسْلِمِ بِالْكَافِرِ، فَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَهُ لَا يُقْتَلُ بِهِ ثَابِتٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ مُبَيِّنًا بُطْلَانَ تِلْكَ الْأَدِلَّةِ الَّتِي لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهَا.
Doğru olan; Rebîa'dan, onun İbnü'l-Beylemânî'den, onun da mürsel olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğidir. İbnü'l-Beylemânî ise hadisi zayıf olan biridir; hadisi mevsûl kıldığında dahi onunla hüccet ikame olunamaz, mürsel kıldığında nasıl olsun!» Kâfire karşılık Müslümanın öldürüleceğine dair istidlalin zayıflığını öğrendiğine göre; onun kâfire karşılık öldürülmeyeceğinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, hiçbir itiraza yer bırakmayacak kesinlikte sabit olduğunu ve itimat edilemeyecek o delillerin batıllığını açıkladığını bil.
فَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي بَابِ «كِتَابَةِ الْعِلْمِ» ، وَفِي بَابِ «لَا يُقْتَلُ الْمُسْلِمُ بِالْكَافِرِ» ، أَنَّ أَبَا جُحَيْفَةَ سَأَلَ عَلِيًّا ﵁: هَلْ عِنْدَكُمْ شَيْءٌ مِمَّا لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ؟ فَقَالَ: لَا، وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَبَرَّأَ النَّسَمَةَ، إِلَّا فَهْمًا يُعْطِيهِ اللَّهُ رَجُلًا فِي كِتَابِهِ، وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ، قُلْتُ: وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ؟ ، قَالَ: الْعَقْلُ، وَفِكَاكُ الْأَسِيرِ، وَأَلَّا يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ.
Nitekim Buhârî, Sahîh'inde «İlmin Yazılması» ve «Müslüman Kâfire Karşılık Öldürülmez» bablarında tahriç etmiştir ki: Ebû Cuhayfe, Ali radıyallâhu anh'a sordu: «Sizin yanınızda Kur'an'da olmayan bir şey var mı?» Ali dedi ki: «Hayır; tohumu yaran ve insanı yaratan Allah'a yemin olsun ki Allah'ın bir adama Kitabı hakkında verdiği anlayıştan ve şu sayfada olandan başka bir şey yoktur.» Ben: «Sayfada ne var?» dedim. O da: «Diyet, esirin kurtarılması ve kâfire karşılık bir Müslümanın öldürülmemesi [hükmü vardır]» dedi.
فَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ، قَاطِعٌ لِلنِّزَاعِ، مُخَصِّصٌ لِعُمُومِ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ، مُبَيِّنٌ عَدَمَ صِحَّةِ الْأَخْبَارِ الْمَرْوِيَّةِ بِخِلَافِهِ، وَلَمْ يَصِحَّ فِي الْبَابِ شَيْءٌ يُخَالِفُهُ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ عَلِيٍّ هَذَا: وَلَا يَصِحُّ حَدِيثٌ، وَلَا تَأْوِيلٌ يُخَالِفُ هَذَا، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ قُلْتُ: فَلَا يَصِحُّ فِي الْبَابِ إِلَّا حَدِيثُ الْبُخَارِيِّ، وَهُوَ يُخَصِّصُ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْآيَةَ، وَعُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [٥ \ ٤٥] ، فَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْمَبْحَثِ هُوَ تَحْقِيقُ الْمَقَامِ فِي حُكْمِ
İşte bu, ihtilafı kesip atan, «cana can» umumiliğini tahsis eden ve aksine rivayet edilen haberlerin sahih olmadığını açıklayan sahih bir nastır. Bu babda buna aykırı hiçbir şey sahih olmamıştır. İbn Kesîr tefsirinde Ali'nin bu hadisini zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Buna aykırı hiçbir hadis ve hiçbir tevîl sahih değildir.» Kurtubî de tefsirinde şöyle demiştir: «Derim ki: Bu babda Buhârî'nin hadisinden başkası sahih değildir; o da Yüce Allah'ın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى } ayetinin umumiliğini ve Yüce Allah'ın: { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } [Mâide: 45] buyruğunun umumiliğini tahsis etmektedir.» Bu bahiste zikrettiğimiz hususlar;
الْقِصَاصِ فِي الْأَنْفُسِ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، وَالْأَحْرَارِ وَالْعَبِيدِ، وَالْمُسْلِمِينَ وَالْكُفَّارِ.
erkekler ile kadınlar, hürler ile köleler ve Müslümanlar ile kâfirler arasında canlarda kısas hükmünün etraflıca tahkikidir.
وَأَمَّا حُكْمُ الْقِصَاصِ بَيْنَهُمْ فِي الْأَطْرَافِ، فَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ تَابِعٌ لِلْقِصَاصِ فِي الْأَنْفُسِ ; فَكُلُّ شَخْصَيْنِ يَجْرِي بَيْنَهُمَا الْقِصَاصُ فِي النَّفْسِ، فَإِنَّهُ يَجْرِي بَيْنَهُمَا فِي الْأَطْرَافِ، فَيُقْطَعُ الْحُرُّ الْمُسْلِمُ بِالْحُرِّ الْمُسْلِمِ، وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ، وَالذِّمِّيُّ بِالذِّمِّيِّ، وَالذَّكَرُ بِالْأُنْثَى، وَالْأُنْثَى بِالذَّكَرِ، وَيُقْطَعُ النَّاقِصُ بِالْكَامِلِ، كَالْعَبْدِ بِالْحُرِّ، وَالْكَافِرِ بِالْمُسْلِمِ.
Organlarda aralarındaki kısas hükmüne gelince; âlimlerin cumhuru bunun canlardaki kısasa tâbi olduğu görüşündedir. Can konusunda aralarında kısas cereyan eden her iki şahıs arasında organlarda da kısas cereyan eder: Müslüman hür kimse Müslüman hür karşılığında, köle köle karşılığında, zimmî zimmî karşılığında, erkek kadın karşılığında ve kadın erkek karşılığında [uzvu] kesilir. Kölenin hür karşılığında ve kâfirin Müslüman karşılığında [uzvunun] kesilmesi gibi, eksik olan da tam olan karşılığında kesilir.
وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّ النَّاقِصَ لَا يُقْتَصُّ مِنْهُ لِلْكَامِلِ فِي الْجِرَاحِ، فَلَا يُقْتَصُّ مِنْ عَبْدٍ جَرَحَ حُرًّا، وَلَا مِنْ كَافِرٍ جَرَحَ مُسْلِمًا، وَهُوَ مُرَادُ خَلِيلِ بْنِ إِسْحَاقَ الْمَالِكِيِّ بِقَوْلِهِ فِي «مُخْتَصَرِهِ» : وَالْجُرْحُ كَالنَّفْسِ فِي الْفِعْلِ، وَالْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ، إِلَّا نَاقِصًا جَرَحَ كَامِلًا، يَعْنِي فَلَا يُقْتَصُّ مِنْهُ لَهُ، وَرِوَايَةُ ابْنِ الْقَصَّارِ عَنْ مَالِكٍ وُجُوبُ الْقِصَاصِ وِفَاقًا لِلْأَكْثَرِ، وَمَنْ لَا يُقْتَلُ بِقَتْلِهِ، لَا يُقْطَعُ طَرَفُهُ بِطَرَفِهِ، فَلَا يُقْطَعُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ، وَلَا حُرٌّ بِعَبْدٍ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَإِسْحَاقُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» ، وَغَيْرُهُ.
Mâlik mezhebinin meşhur görüşüne göre yaralamalarda eksik olandan tam olan lehine kısas alınmaz; dolayısıyla hürü yaralayan köleden ve Müslümanı yaralayan kâfirden kısas alınmaz. Mâlikî fakihi Halîl b. İshâk'ın Muhtasar'ındaki şu sözüyle kastettiği de budur: «Yaralama; fiil, fail ve mef'ûl bakımından can gibidir; ancak tam olanı yaralayan eksik müstesnadır» yani ondan kısas alınmaz. İbnü'l-Kassâr'ın Mâlik'ten rivayeti ise çoğunluğa muvafık olarak kısasın vacip olduğu yönündedir. Öldürülmesiyle öldürülmeyen kimsenin uzvu da uzvuna karşılık kesilmez; dolayısıyla kâfire karşılık Müslümanın, köleye karşılık hürün uzvu kesilmez. Bunu söyleyenler arasında el-Muğnî sahibinin ve başkalarının kendilerinden naklettiği üzere Mâlik, Şâfiî, Ahmed, Sevrî, Ebû Sevr, İshâk ve İbnü'l-Münzir yer alır.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا قِصَاصَ فِي الْأَطْرَافِ بَيْنَ مُخْتَلِفِي الْبَدَلِ، فَلَا يُقْطَعُ الْكَامِلُ بِالنَّاقِصِ، وَلَا النَّاقِصُ بِالْكَامِلِ، وَلَا الرَّجُلُ بِالْمَرْأَةِ، وَلَا الْمَرْأَةُ بِالرَّجُلِ، وَلَا الْحُرُّ بِالْعَبْدِ، وَلَا الْعَبْدُ بِالْحُرِّ.
Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: «Bedelleri (diyetleri) farklı olanlar arasında organlarda kısas yoktur; dolayısıyla eksiğe karşılık tam olanın, tama karşılık eksik olanın, kadına karşılık erkeğin, erkeğe karşılık kadının, köleye karşılık hürün ve hüre karşılık kölenin [uzvu] kesilmez.
وَيُقْطَعُ الْمُسْلِمُ بِالْكَافِرِ، وَالْكَافِرُ بِالْمُسْلِمِ ; لِأَنَّ التَّكَافُؤَ مُعْتَبَرٌ فِي الْأَطْرَافِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الصَّحِيحَةَ لَا تُؤْخَذُ بِالشَّلَّاءِ، وَلَا الْكَامِلَةَ بِالنَّاقِصَةِ، فَكَذَلِكَ لَا يُؤْخَذُ طَرَفُ الرَّجُلِ بِطَرَفِ الْمَرْأَةِ، وَلَا يُؤْخَذُ طَرَفُهَا بِطَرَفِهِ، كَمَا لَا تُؤْخَذُ الْيُسْرَى بِالْيُمْنَى.
Kâfire karşılık Müslümanın, Müslümana karşılık da kâfirin [uzvu] kesilir. Çünkü organlarda denklik muteberdir; nitekim sağlam el çolak ele, tam organ eksik organa karşılık alınamaz. Aynı şekilde erkeğin uzvu kadının uzvuna karşılık alınamayacağı gibi, kadının uzvu da erkeğin uzvuna karşılık alınamaz; tıpkı sol elin sağ ele karşılık alınamayacağı gibi.»
وَأُجِيبَ مِنْ قِبَلِ الْجُمْهُورِ، بِأَنَّ مَنْ يَجْرِي بَيْنَهُمَا الْقِصَاصُ فِي النَّفْسِ، يَجْرِي فِي الطَّرَفِ بَيْنَهُمَا، كَالْحُرَّيْنِ، وَمَا ذَكَرَهُ الْمُخَالِفُ يَبْطُلُ بِالْقِصَاصِ فِي النَّفْسِ، فَإِنَّ التَّكَافُؤَ فِيهِ مُعْتَبَرٌ ; بِدَلِيلِ أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يُقْتَلُ بِمُسْتَأْمَنٍ، ثُمَّ يَلْزَمُهُ أَنْ يَأْخُذَ النَّاقِصَةَ بِالْكَامِلَةِ ; لِأَنَّ الْمُمَاثَلَةَ قَدْ وُجِدَتْ، وَمَعَهَا زِيَادَةٌ، فَوَجَبَ أَخْذُهَا بِهَا إِذَا رَضِيَ الْمُسْتَحِقُّ، كَمَا تُؤْخَذُ نَاقِصَةُ الْأَصَابِعِ بِكَامِلَةِ الْأَصَابِعِ.
Cumhur tarafından buna şöyle cevap verilmiştir: İki hür gibi aralarında canda kısas cereyan eden kimselerin organlarında da kısas cereyan eder. Muhalifin zikrettiği husus candaki kısasla batıl olmaktadır; zira onda da denklik muteberdir, nitekim Müslüman müste'mene (eman almış kâfire) karşılık öldürülmez. Ayrıca onun (muhalifin) eksik olanı tam olana karşılık alması gerekir; zira denklik bulunmuş ve onunla birlikte fazlalık da gerçekleşmiştir. Dolayısıyla hak sahibi razı olduğunda -tıpkı parmakları eksik olan elin parmakları tam olan ele karşılık alınması gibi- eksik olanın tam olana karşılık alınması vacip olur.
وَأَمَّا الْيَسَارُ وَالْيَمِينُ، فَيُجْرَيَانِ مَجْرَى النَّفْسِ لِاخْتِلَافِ مَحَلَّيْهِمَا، وَلِهَذَا اسْتَوَى بَدَلُهُمَا، فَعُلِمَ أَنَّهَا لَيْسَتْ نَاقِصَةً عَنْهَا شَرْعًا، وَأَنَّ الْعِلَّةَ فِيهِمَا لَيْسَتْ كَمَا ذَكَرَ الْمُخَالِفُ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .
Sol ve sağ ele gelince; bunlar mahallerinin farklı olması sebebiyle iki ayrı can hükmündedir. Bu sebeple bedelleri (diyetleri) eşit olmuştur; böylece solun sağdan şer'an eksik olmadığı ve ikisindeki illetin muhalifin zikrettiği gibi olmadığı anlaşılmıştır. Bunu İbn Kudâme el-Muğnî'de söylemiştir.
وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى جَرَيَانِ الْقِصَاصِ فِي الْأَطْرَافِ، بَيْنَ مَنْ جَرَى بَيْنَهُمْ فِي الْأَنْفُسِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ [٥ \ ٤٥] .
Aralarında canda kısas cereyan edenler arasında organlarda da kısasın cereyan edeceğine delil, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ } [Mâide: 45] “Orada onlara: Cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas vardır diye yazdık.”
وَمَا رُوِيَ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ مِنْ أَنَّهُ لَا قِصَاصَ بَيْنَ الْعَبِيدِ، فِيمَا دُونَ النَّفْسِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالنَّخَعِيِّ، وِفَاقًا لِأَبِي حَنِيفَةَ ; مُعَلِّلِينَ بِأَنَّ أَطْرَافَ الْعَبِيدِ مَالٌ كَالْبَهَائِمِ يُرَدُّ عَلَيْهِ بِدَلِيلِ الْجُمْهُورِ الَّذِي ذَكَرْنَا آنِفًا، وَبِأَنَّ أَنْفُسَ الْعَبِيدِ مَالٌ أَيْضًا كَالْبَهَائِمِ، مَعَ تَصْرِيحِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْقِصَاصِ فِيهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ.
İmam Ahmed'den rivayet edilen «Köleler arasında nefsin altındaki [organlarda] kısas yoktur» görüşü ki bu, Ebû Hanîfe'ye muvafakatle Şa'bî, Sevrî ve Nehaî'nin de görüşüdür ve «kölelerin organları hayvanlar gibi maldır» gerekçesine dayandırılmıştır; az önce zikrettiğimiz cumhurun deliliyle ve kölelerin canlarının da tıpkı hayvanlar gibi mal olmasına rağmen Yüce Allah'ın: { وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } “Köleye karşılık köle” buyruğunda onlar hakkında kısası açıkça belirtmesiyle reddedilir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُشْتَرَطُ لِلْقِصَاصِ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ، ثَلَاثَةُ شُرُوطٍ:
Bil ki nefsin altındaki [organlarda] kısas için üç şart koşulur:
الْأَوَّلُ: كَوْنُهُ عَمْدًا، وَهَذَا يُشْتَرَطُ فِي قَتْلِ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ أَيْضًا.
Birincisi: Kasten olmasıdır; bu şart cana can kısasta da aranır.
الثَّانِي: كَوْنُهُمَا يَجْرِي بَيْنَهُمَا الْقِصَاصُ فِي النَّفْسِ.
İkincisi: Aralarında canda kısasın cereyan ediyor olmasıdır.
الثَّالِثُ: إِمْكَانُ الِاسْتِيفَاءِ مِنْ غَيْرِ حَيْفٍ، وَلَا زِيَادَةٍ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٦] ، وَيَقُولُ: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ [٢ \ ١٩٤] ، فَإِنْ لَمْ يُمْكِنِ اسْتِيفَاؤُهُ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ سَقَطَ الْقِصَاصُ، وَوَجَبَتِ الدِّيَةُ، وَلِأَجْلِ هَذَا أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَا يُمْكِنُ اسْتِيفَاؤُهُ مِنْ غَيْرِ حَيْفٍ، وَلَا زِيَادَةٍ، فِيهِ الْقِصَاصُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ، وَكَالْجِرَاحِ الَّتِي تَكُونُ فِي مَفْصِلٍ، كَقَطْعِ الْيَدِ، وَالرِّجْلِ مِنْ مَفْصِلَيْهِمَا.
Üçüncüsü: Haksızlık ve fazlalık olmaksızın kısasın tam olarak alınabilmesinin mümkün olmasıdır. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } [Nahl: 126] “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin...” ve şöyle buyurmaktadır: { فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ } [Bakara: 194] “O hâlde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın.” Şayet fazlalık olmaksızın kısasın tam olarak alınması mümkün değilse kısas düşer ve diyet vacip olur. İşte bundan dolayı ilim ehli; haksızlık ve fazlalık olmaksızın kısası tam olarak alınabilen şeylerde Yüce Allah'ın: { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ } “Göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş” buyruğundaki kısasın geçerli olduğu hususunda icma etmişlerdir. Mafsaldan olan yaralamalar da böyledir; örneğin el ve ayağın mafsallarından kesilmesi gibi.
وَاخْتَلَفُوا فِي قَطْعِ الْعُضْوِ مِنْ غَيْرِ مَفْصِلٍ، بَلْ مِنْ نَفْسِ الْعَظْمِ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَوْجَبَ فِيهِ الْقِصَاصَ ; نَظَرًا إِلَى أَنَّهُ يُمْكِنُ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا مَالِكٌ، فَأَوْجَبَ الْقِصَاصَ فِي قَطْعِ الْعَظْمِ مِنْ غَيْرِ الْمَفْصِلِ، إِلَّا فِيمَا يُخْشَى مِنْهُ الْمَوْتُ، كَقَطْعِ الْفَخِذِ، وَغَيْرِهَا.
Organın mafsaldan değil de doğrudan kemikten kesilmesi hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı, fazlalık olmaksızın kısasın mümkün olduğu görüşünden hareketle onda kısası vacip görmüştür. Bunu söyleyenlerden biri de Mâlik'tir; o, uyluğun ve benzerlerinin kesilmesi gibi ölümden korkulan durumlar müstesna olmak üzere, kemiğin mafsal dışından kesilmesinde kısası vacip kılmıştır.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَجِبُ الْقِصَاصُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْعِظَامِ مُطْلَقًا، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ يَقُولُ عَطَاءٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَالزُّهْرِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَهُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَغَيْرُهُ.
Şâfiî ise şöyle demiştir: Kemiklerin hiçbirinde mutlak olarak kısas gerekmez. Bu görüş Ömer b. el-Hattâb ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir; Atâ, Şa'bî, Hasen-i Basrî, Zührî, İbrâhim en-Nehaî ve Ömer b. Abdilazîz de bu görüşü benimsemiştir. Süfyân es-Sevrî ile Leys b. Sa'd da buna meyletmiştir ve İbn Kesîr ile başkalarının onlardan aktardığı üzere İmam Ahmed'in mezhebinin meşhur görüşü de budur.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ: لَا يَجُبِ الْقِصَاصُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْعِظَامِ، إِلَّا فِي السِّنِّ.
Ebû Hanîfe ve iki talebesi (İmâmeyn) ise şöyle demiştir: Diş müstesna, kemiklerin hiçbirinde kısas vacip olmaz.
وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّهُ لَا قِصَاصَ فِي قَطْعِ الْعَظْمِ مِنْ غَيْرِ الْمَفْصِلِ، بِمَا رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ طَرِيقِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ دَهْثَمِ بْنِ قُرَّانٍ، عَنْ نِمْرَانَ بْنِ جَارِيَةَ، عَنْ أَبِيهِ جَارِيَةَ بْنِ ظَفَرٍ الْحَنَفِيِّ، أَنَّ رَجُلًا ضَرَبَ رَجُلًا عَلَى سَاعِدِهِ بِالسَّيْفِ مِنْ غَيْرِ الْمَفْصِلِ فَقَطَعَهَا، فَاسْتَعْدَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَمَرَ لَهُ بِالدِّيَةِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أُرِيدُ الْقِصَاصَ، فَقَالَ: «خُذِ الدِّيَةَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيهَا» وَلَمْ يَقْضِ لَهُ بِالْقِصَاصِ.
Mafsaldan gayrı yerde kemiğin kesilmesinde kısasın olmadığını söyleyenler, İbn Mâce'nin Ebû Bekr b. Ayyâş tarikiyle, Dehsem b. Kurrân'dan, onun Nimrân b. Câriye'den, onun da babası Câriye b. Zafer el-Hanefî'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Bir adam, başka bir adamın ön koluna kılıçla mafsal dışından vurup [kolunu] kesti. Bunun üzerine adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurup kısas talep etti. Peygamber onun için diyete hükmetti. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben kısas istiyorum" dedi. Peygamber: «Diyeti al, Allah onu senin için mübarek kılsın» buyurdu ve onun lehine kısas ile hükmetmedi.
قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَيْسَ لِهَذَا الْحَدِيثِ غَيْرُ هَذَا الْإِسْنَادِ، وَدَهْثَمُ بْنُ قُرَّانٍ الْعُكْلِيُّ ضَعِيفٌ أَعْرَابِيٌّ لَيْسَ حَدِيثُهُ مِمَّا يَحْتَجُّ بِهِ، وَنِمْرَانُ بْنُ جَارِيَةَ ضَعِيفٌ أَعْرَابِيٌّ أَيْضًا، وَأَبُوهُ جَارِيَةُ بْنُ ظَفَرٍ مَذْكُورٌ فِي الصَّحَابَةِ، اهـ. مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ.
İbn Abdilberr şöyle demiştir: Bu hadisin bu senetten başka bir isnadı yoktur. Dehsem b. Kurrân el-Uklî zayıf bir bedevidir, hadisi kendisiyle delil getirilecek cinsten değildir. Nimrân b. Câriye de aynı şekilde zayıf bir bedevidir. Babası Câriye b. Zafer ise sahâbîler arasında zikredilmektedir. (İbn Kesîr'den nakil sona erdi).
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» فِي دَهْثَمٍ الْمَذْكُورِ: مَتْرُوكٌ، وَفِي نِمْرَانَ الْمَذْكُورِ: مَجْهُولٌ، وَاخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ، إِنَّمَا هُوَ مِنِ اخْتِلَافِهِمْ فِي تَحْقِيقِ مَنَاطِ الْمَسْأَلَةِ، فَالَّذِينَ يَقُولُونَ بِالْقِصَاصِ، يَقُولُونَ: إِنَّهُ يُمْكِنُ مِنْ غَيْرِ حَيْفٍ، وَالَّذِينَ يَقُولُونَ بِعَدَمِهِ، يَقُولُونَ: لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِزِيَادَةٍ، أَوْ نَقْصٍ، وَهُمُ الْأَكْثَرُ.
İbn Hacer «et-Takrîb»de adı geçen Dehsem hakkında «metrûk», adı geçen Nimrân hakkında da «mechûl» demiştir. Âlimlerin bu konudaki ihtilafı, meselenin menâtını (hükmün dayanağını) tespit etmedeki ihtilaflarından kaynaklanmaktadır. Kısasa hükmedenler, bunun haksızlık olmaksızın mümkün olduğunu söylerler; kısasın olmadığına hükmedenler ise bunun fazlalık veya eksiklik olmadan mümkün olamayacağını söylerler ki çoğunluk bunlardır.
وَمِنْ هُنَا مَنَعَ الْعُلَمَاءُ الْقِصَاصَ، فِيمَا يُظَنُّ بِهِ الْمَوْتُ، كَمَا بَعْدَ الْمُوَضِّحَةِ مِنْ مُنَقِّلَةٍ أَطَارَتْ بَعْضَ عِظَامِ الرَّأْسِ، أَوْ مَأْمُومَةٍ وَصَلَتْ إِلَى أُمِّ الدِّمَاغِ، أَوْ دَامِغَةٍ خَرَقَتْ خَرِيطَتَهُ، وَكَالْجَائِفَةِ، وَهِيَ الَّتِي نَفَذَتْ إِلَى الْجَوْفِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ لِلْخَوْفِ مِنَ الْهَلَاكِ.
Bundan dolayı âlimler; ölüm tehlikesi olduğu düşünülen durumlarda kısası yasaklamışlardır. Örneğin kemiği açığa çıkaran yaradan (mûdıha) sonra gelen ve kafa kemiklerinden bir kısmını yerinden oynatan münakkile, beyin zarına kadar ulaşan me'mûme veya beyin zarını delen dâmiğa gibi yaralar ile vücut boşluğuna nüfuz eden câife ve benzerlerinde helak olma korkusundan ötürü [kısası men etmişlerdir].
وَأَنْكَرَ النَّاسُ عَلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ الْقِصَاصَ فِي الْمَأْمُومَةِ. وَقَالُوا: مَا سَمِعْنَا بِأَحَدٍ قَالَهُ قَبْلَهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَيْنَ الصَّحِيحَةَ لَا تُؤْخَذُ بِالْعَوْرَاءِ، وَالْيَدَ الصَّحِيحَةَ لَا تُؤْخَذُ بِالشَّلَّاءِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
İnsanlar İbnü'z-Zübeyr'in me'mûme yarasında kısas uygulamasına karşı çıkmış ve: "Ondan önce hiç kimseden böyle bir şey söylediğini işitmedik" demişlerdir. Bil ki sağlam göz kör göze karşılık alınmaz, sağlam el çolak ele karşılık alınmaz ve açıkça anlaşıldığı üzere benzer durumlar da böyledir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
إِذَا اقْتَصَّ الْمَجْنِيُّ عَلَيْهِ مِنَ الْجَانِي، فِيمَا دُونَ النَّفْسِ، فَمَاتَ مِنَ الْقِصَاصِ، فَلَا شَيْءَ عَلَى الَّذِي اقْتَصَّ مِنْهُ، عِنْدَ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَالتَّابِعِينَ، وَغَيْرِهِمْ.
Mağdur olan kimse, suçludan nefsin altındaki bir yaralamada kısas alır da [suçlu] bu kısas sebebiyle ölürse; Mâlik, Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel'e göre kısas uygulayan kimseye hiçbir sorumluluk yoktur. Sahâbe, tâbiîn ve diğerlerinden cumhurun kavli de budur.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تَجِبُ الدِّيَةُ فِي مَالِ الْمُقْتَصِّ، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ، وَعَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَالْحَارِثُ الْعُكْلِيِّ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ، تَجِبُ الدِّيَةُ عَلَى عَاقِلَةِ الْمُقْتَصِّ لَهُ.
Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Kısas alanın malından diyet ödenmesi gerekir. Şa'bî, Atâ, Tâvûs, Amr b. Dînâr, el-Hâris el-Uklî, İbn Ebî Leylâ, Hammâd b. Ebî Süleymân, Zührî ve Sevrî ise diyetin, lehine kısas uygulanan kimsenin âkilesine vacip olduğunu söylemişlerdir.
وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَالْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ، وَعُثْمَانُ الْبَتِّيُّ، يُسْقَطُ عَنِ الْمُقْتَصِّ لَهُ قَدْرُ تِلْكَ الْجِرَاحَةِ، وَيَجِبُ الْبَاقِي فِي مَالِهِ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ.
İbn Mes'ûd, İbrâhim en-Nehaî, el-Hakem b. Uteybe ve Osmân el-Bettî ise şöyle demiştir: Lehine kısas uygulanan kimseden o yaranın miktarı düşülür, geriye kalanı ise onun kendi malından ödemesi gerekir. Bunu İbn Kesîr söylemiştir.
وَالْحُقُّ أَنَّ سِرَايَةَ الْقَوَدِ غَيْرُ مَضْمُونَةٍ، لِأَنَّ مَنْ قَتَلَهُ الْقَوَدُ، قَتَلَهُ الْحَقُّ، كَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ، وَغَيْرِهِمَا، بِخِلَافِ سِرَايَةِ الْجِنَايَةِ، فَهِيَ مَضْمُونَةٌ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا ظَاهِرٌ جِدًّا.
Doğru olan şudur ki kısasın sirayeti (kısas yarasının ölüme yol açması) tazmin edilmez; zira Ebû Bekr, Ömer ve diğerlerinden rivayet edildiği üzere, kısasın öldürdüğü kimseyi hak öldürmüştür. Cinayetin sirayeti ise böyle değildir; o tazmin edilir. İkisi arasındaki fark son derece açıktır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا تُؤْخَذُ عَيْنٌ، وَلَا أُذُنٌ، وَلَا يَدٌ يُسْرَى بِيُمْنَى، وَلَا عَكْسُ ذَلِكَ، لِوُجُوبِ اتِّحَادِ الْمَحَلِّ فِي الْقِصَاصِ، وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، وَشَرِيكٍ أَنَّهُمَا قَالَا: بِأَنَّ إِحْدَاهُمَا تُؤْخَذُ بِالْأُخْرَى، وَالْأَوَّلُ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Bil ki kısasta mahallin birliği şart olduğu için sol göz sağ göze, sol kulak sağ kulağa, sol el de sağ ele karşılık alınmaz; bunun tersi de böyledir. İbn Sîrîn ve Şerîk'ten birinin diğerine karşılık alınacağını söyledikleri rivayet edilmişse de birinci görüş ilim ehlinin çoğunluğunun kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَجِبُ تَأْخِيرُ الْقِصَاصِ فِي الْجِرَاحِ حَتَّى تَنْدَمِلَ جِرَاحَةُ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ، فَإِنِ اقْتَصَّ مِنْهُ قَبْلَ الِانْدِمَالِ، ثُمَّ زَادَ جُرْحُهُ، فَلَا شَيْءَ لَهُ.
Bil ki mağdurun yarası iyileşinceye kadar yaralamalarda kısasın ertelenmesi vaciptir. Şayet yara iyileşmeden önce kısas alır da sonra kendi yarası ağırlaşır/artarsa, ona hiçbir hak kalmaz.
وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ، مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَجُلًا طَعَنَ رَجُلًا بِقَرْنٍ فِي رُكْبَتِهِ، فَجَاءَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: أَقِدْنِي، فَقَالَ: «حَتَّى تَبْرَأَ» ، ثُمَّ جَاءَ إِلَيْهِ، فَقَالَ: أَقِدْنِي، فَأَقَادَهُ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ عَرِجْتُ، فَقَالَ: «قَدْ نَهَيْتُكَ فَعَصَيْتَنِي، فَأَبْعَدَكَ اللَّهُ وَبَطَلَ عَرَجُكَ» ، ثُمَّ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُقْتَصَّ مِنْ جُرْحٍ قَبْلَ أَنْ يَبْرَأَ صَاحِبُهُ، تَفَرَّدَ بِهِ أَحْمَدُ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ.
Buna delil, İmam Ahmed'in Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği şu hadistir: Bir adam başka bir adamı boynuzla dizinden yaraladı. Yaralanan adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Bana kısas hakkı ver" dedi. Peygamber: «Yaran iyileşinceye kadar [bekle]» buyurdu. Sonra adam tekrar gelip: "Bana kısas hakkı ver" dedi, o da kısas uygulattı. Adam daha sonra: "Ey Allah'ın Resûlü! Topal kaldım" deyince Peygamber: «Ben seni menetmiştim, sen ise bana karşı geldin. Allah seni uzaklaştırsın, topallığın heder oldu» buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, sahibi iyileşmeden önce yaradan dolayı kısas alınmasını nehyetti. Bunu yalnızca Ahmed rivayet etmiştir; bunu İbn Kesîr söylemiştir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِجَوَازِ تَعْجِيلِ الْقِصَاصِ قَبْلَ الْبُرْءِ، وَقَدْ عَرَفْتَ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ الْمَذْكُورِ آنِفًا، أَنَّ سِرَايَةَ الْجِنَايَةِ بَعْدَ الْقِصَاصِ هَدَرٌ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ: لَيْسَتْ هَدَرًا، بَلْ هِيَ مَضْمُونَةٌ، وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمَا - رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى - وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ ; لِأَنَّهُ اسْتَعْجَلَ مَا لَمْ يَكُنْ لَهُ اسْتِعْجَالُهُ، فَأَبْطَلَ الشَّارِعُ حَقَّهُ.
Bazı ilim ehli iyileşmeden önce kısasın peşin olarak uygulanmasının caiz olduğunu söylemiştir. Az önce geçen Amr b. Şuayb hadisinden de öğrendiğin üzere kısastan sonra cinayetin sirayeti hederdir (tazmin edilmez). Ebû Hanîfe ve Şâfiî ise: "Heder değildir, bilakis tazmin edilir" demişlerdir. Hadis -Allah Teâlâ her ikisine de rahmet eylesin- onların aleyhine bir hüccettir ve bunun gerekçesi açıktır; çünkü adam hakkı olmayan bir şeyi aceleye getirmiş, Şâri' de onun hakkını hükümsüz kılmıştır.
وَإِذَا عَرَفْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا تَفْصِيلَ مَفْهُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ الْآيَةَ. فَاعْلَمْ أَنَّ مَفْهُومَ قَوْلِهِ: أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ [٥ \ ٣٢] ، هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ [٥ \ ٣٣] .
Zikrettiklerimizden Yüce Allah'ın: { أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ } “...kim bir cana kıymamış...” ayetinin mefhumunun detayını öğrendiğine göre, bil ki: { أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ } [Mâide: 32] “...veya yeryüzünde bir fesat çıkarmamış bir kişiyi [öldürürse]...” buyruğunun mefhumu, Yüce Allah'ın şu buyruğunda zikredilen husustur: { إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } [Mâide: 33] “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası; ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir.”
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: الْمُحَارَبَةُ هِيَ الْمُخَالَفَةُ وَالْمُضَادَّةُ، وَهِيَ صَادِقَةٌ عَلَى الْكُفْرِ، وَعَلَى قَطْعِ الطَّرِيقِ، وَإِخَافَةِ السَّبِيلِ، وَكَذَا الْإِفْسَادُ فِي الْأَرْضِ، يُطْلَقُ عَلَى أَنْوَاعٍ
İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: Muhârebe (savaş açmak); muhalefet etmek ve karşı durmaktır; bu da küfre, yol kesmeye ve yollarda korku salmaya uygundur. Aynı şekilde yeryüzünde fesat çıkarmak da şerrin çeşitleri için kullanılır
مِنَ الشَّرِّ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ [٢ \ ٢٠٥] .
ve nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ } [Bakara: 205] “İş başına geçtiğinde yeryüzünde fesat çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Allah ise fesadı sevmez.”
فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْمُحَارِبَ الَّذِي يَقْطَعُ الطَّرِيقَ، وَيُخِيفُ السَّبِيلَ، ذَكَرَ اللَّهُ أَنَّ جَزَاءَهُ وَاحِدَةٌ مِنْ أَرْبَعِ خِلَالٍ هِيَ: أَنْ يُقَتَّلُوا، أَوْ يُصَلَّبُوا، أَوْ تُقَطَّعُ أَيْدِيهِمْ، وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ، أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ، وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْإِمَامَ مُخَيَّرٌ فِيهَا، يَفْعَلُ مَا شَاءَ مِنْهَا بِالْمُحَارِبِ، كَمَا هُوَ مَدْلُولٌ، أَوْ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى التَّخْيِيرِ.
Bunu bildiğinde şunu da bil ki: Yol kesen ve yolda korku salan muharibin cezasının dört şeyden biri olduğunu Allah zikretmiştir; bunlar: Öldürülmeleri, asılmaları, el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi veya yeryüzünden sürgün edilmeleridir. Bu kerim ayetin zahiri; 'ev' (veya/yahut) edatının delalet ettiği üzere -çünkü o muhayyerlik ifade eder- devlet başkanının bu cezalar arasında muhayyer olduğu ve muharibe bunlardan dilediğini uygulayabileceği yönündedir.
وَنَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ [٢ \ ١٩٦] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ [٥ \ ٨٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا [٥ \ ٩٥] .
Bunun Kur'an'daki benzeri Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } [Bakara: 196] “...oruçtan veya sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir...”, { فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } [Mâide: 89] “Onun keffâreti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak veya onları giydirmek yahut bir köle azat etmektir...” ve { فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا } [Mâide: 95] “...cezası, öldürdüğünün misli bir hayvandır ki içinizden adalet sahibi iki kişi buna hükmeder; Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak [ödenir] yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir keffâret veya onun dengi oruç tutmaktır...”
وَكَوْنُ الْإِمَامِ مُخَيَّرًا بَيْنَهُمَا مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ تَفْصِيلٍ، هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَمُجَاهِدٌ، وَعَطَاءٌ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَالضَّحَّاكُ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَغَيْرُهُ، وَهُوَ رِوَايَةُ ابْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَنَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ، عَنْ أَبِي ثَوْرٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَمُجَاهِدٍ، وَالضَّحَّاكِ، وَالنَّخَعِيِّ، وَمَالِكٍ، وَقَالَ: وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
İmamın hiçbir ayrıma gitmeksizin mutlak surette bunlar arasında muhayyer olması Mâlik'in mezhebidir; İbn Cerîr ve başkalarının kendilerinden aktardığı üzere Saîd b. el-Müseyyeb, Mücâhid, Atâ, Hasen-i Basrî, İbrâhim en-Nehaî ve Dahhâk da bunu söylemiştir. Bu aynı zamanda İbn Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan yaptığı rivayettir. Kurtubî de bunu Ebû Sevr, Saîd b. el-Müseyyeb, Ömer b. Abdilazîz, Mücâhid, Dahhâk, Nehaî ve Mâlik'ten aktarmış ve şöyle demiştir: Bu, İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.
وَرَجَّحَ الْمَالِكِيَّةُ هَذَا الْقَوْلَ بِأَنَّ اللَّفْظَ فِيهِ مُسْتَقِلٌّ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى تَقْدِيرٍ مَحْذُوفٍ، لِأَنَّ اللَّفْظَ إِذَا دَارَ بَيْنَ الِاسْتِقْلَالِ، وَالِافْتِقَارِ إِلَى تَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ، فَالِاسْتِقْلَالُ مُقَدَّمٌ ; لِأَنَّهُ هُوَ الْأَصْلُ، إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ عَلَى لُزُومِ تَقْدِيرِ الْمَحْذُوفِ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ فِي " مَرَاقِي السُّعُودِ " بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
Mâlikîler bu görüşü; lafzın müstakil olması ve takdir edilmiş mahzuf bir unsura ihtiyaç duymaması sebebiyle tercih etmişlerdir. Zira lafız, müstakil olmak ile mahzuf bir takdire ihtiyaç duymak arasında gidip geldiğinde; mahzufun takdir edilmesinin gerekliliğine dair müstakil bir delil bulunmadıkça, asıl olan müstakil oluştur ve bu öne geçirilir. Merâkı's-Suûd'da şu sözüyle buna işaret edilmiştir:
كَذَاكَ مَا قَابَلَ ذَا اعْتِلَالِ ... مِنَ التَّأَصُّلِ وَالِاسْتِقْلَالِ
Aynı şekilde asıl olma ve müstakil olma durumu da illetli olanın karşısındadır,
إِلَى قَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]
şu sözüne kadar:
كَذَاكَ تَرْتِيبٌ لِإِيجَابِ الْعَمَلْ ... بِمَا لَهُ الرُّجْحَانُ مِمَّا يَحْتَمِلُ
Aynı şekilde muhtemel olanlar arasından racih olanla amel etmeyi vacip kılan bir tertip vardır.
وَالرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُنَزَّلَةٌ عَلَى أَحْوَالٍ، وَفِيهَا قُيُودٌ مُقَدَّرَةٌ، وَإِيضَاحُهُ: أَنَّ الْمَعْنَى أَنْ يَقَتَّلُوا إِذَا قَتَلُوا، وَلَمْ يَأْخُذُوا الْمَالَ، أَوْ يُصَلَّبُوا إِذَا قَتَلُوا وَأَخَذُوا الْمَالَ، أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ، وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ إِذَا أَخَذُوا وَلَمْ يَقْتُلُوا أَحَدًا،
İbn Abbâs'tan gelen meşhur rivayet ise bu ayetin farklı durumlara göre indirilmiş olduğu ve içinde takdir edilmiş kayıtlar bulunduğudur. Bunun açıklaması şudur: Mana; öldürdükleri ve mal almadıkları takdirde öldürülmeleri, öldürüp mal aldıkları takdirde asılmaları, kimseyi öldürmeyip sadece mal aldıkları takdirde el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi,
أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ، إِذَا أَخَافُوا السَّبِيلَ، وَلَمْ يَقْتُلُوا أَحَدًا، وَلَمْ يَأْخُذُوا مَالًا، وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو مِجْلَزٍ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالسُّدِّيُّ، وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ السَّلَفِ وَالْأَئِمَّةِ.
kimseyi öldürmeyip mal da almadıkları, sadece yolda korku saldıkları takdirde ise yeryüzünden sürgün edilmeleridir. Şâfiî, Ahmed, Ebû Miclez, Saîd b. Cübeyr, İbrâhim en-Nehaî, Hasen, Katâde, Süddî, Atâ el-Horasânî ile Selef ve imamlardan pek çok kimse bu görüşü benimsemiştir.
قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَنَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي مِجْلَزٍ، وَعَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، وَغَيْرِهِمْ.
Bunu İbn Kesîr söylemiş; Kurtubî ve İbn Cerîr de İbn Abbâs, Ebû Miclez, Atâ el-Horasânî ve başkalarından aktarmıştır.
وَنَقَلَ الْقُرْطُبِيُّ، عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، إِذَا قَتَلَ قُتِلَ، وَإِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلْ، قُطِعَتْ يَدُهُ وَرِجْلُهُ مِنْ خِلَافٍ، وَإِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَقَتَلَ، فَالسُّلْطَانُ مُخَيَّرٌ فِيهِ إِنْ شَاءَ قَطَعَ يَدَهُ وَرِجْلَهُ، وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَقْطَعْ وَقَتَلَهُ وَصَلَبَهُ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ الظَّاهِرَ الْمُتَبَادِرَ مِنَ الْآيَةِ، هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ ; لِأَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ بِقُيُودٍ تَحْتَاجُ إِلَى نَصٍّ مِنْ كِتَابٍ، أَوْ سُنَّةٍ، وَتَفْسِيرُ الصَّحَابِيِّ لِهَذَا بِذَلِكَ، لَيْسَ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، لِإِمْكَانِ أَنْ يَكُونَ عَنِ اجْتِهَادٍ مِنْهُ، وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْقُيُودِ الْمَذْكُورَةِ، خَبَرًا مَرْفُوعًا، إِلَّا مَا رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ أَنَسٍ:
Kurtubî, Ebû Hanîfe'den şöyle aktarmıştır: Öldürdüyse öldürülür; malı alıp öldürmediyse eli ve ayağı çaprazlama kesilir; hem malı alır hem de öldürürse devlet başkanı serbesttir, dilerse elini ve ayağını keser, dilerse kesmeyip onu öldürür ve asar. Gizli değildir ki ayetten ilk akla gelen zahir anlam birinci görüştür; zira Kur'an'ın zahirine kayıtlar eklemek Kitap'tan veya Sünnet'ten bir nassa ihtiyaç duyar. Sahâbînin bunu bu şekilde tefsir etmesi ise merfû hükmünde değildir; çünkü onun bir ictihadından kaynaklanmış olması muhtemeldir. İbn Cerîr'in tefsirinde Enes'ten rivayet ettiği şu haber dışında bu ayetin mezkûr kayıtlarla tefsir edildiğine dair merfû bir haber rivayet eden hiç kimse bilmiyoruz:
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ: أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ كَتَبَ إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، يَسْأَلُهُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَنَسٌ يُخْبِرُهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أُولَئِكَ النَّفَرِ الْعُرَنَيِّينَ، إِلَى أَنْ قَالَ: قَالَ أَنَسٌ: فَسَأَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جِبْرِيلَ عَنِ الْقَضَاءِ فِيمَنْ حَارَبَ، فَقَالَ: مَنْ سَرَقَ، وَأَخَافَ السَّبِيلَ، فَاقْطَعْ يَدَهُ بِسَرِقَتِهِ، وَرِجْلَهُ بِإِخَافَتِهِ، وَمَنْ قَتَلَ فَاقْتُلْهُ، وَمَنْ قَتَلَ وَأَخَافَ السَّبِيلَ، وَاسْتَحَلَّ الْفَرْجَ الْحَرَامَ، فَاصْلُبْهُ "، وَهَذَا الْحَدِيثُ لَوْ كَانَ ثَابِتًا لَكَانَ قَاطِعًا لِلنِّزَاعِ، وَلَكِنْ فِيهِ ابْنُ لَهِيعَةَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ خَلَّطَ بَعْدَ احْتِرَاقِ كُتُبِهِ، وَلَا يُحْتَجُّ بِهِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ لَيْسَ رَاوِيهِ عَنْهُ ابْنَ الْمُبَارَكَ، وَلَا ابْنَ وَهْبٍ ; لِأَنَّ رِوَايَتَهُمَا عَنْهُ أَعْدَلُ مِنْ رِوَايَةِ غَيْرِهِمَا، وَابْنُ جَرِيرٍ نَفْسُهُ يَرَى عَدَمَ صِحَّةِ هَذَا الْحَدِيثِ الَّذِي سَاقَهُ ; لِأَنَّهُ قَالَ فِي سَوْقِهِ لِلْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِتَصْحِيحِ مَا قُلْنَا فِي ذَلِكَ بِمَا فِي إِسْنَادِهِ نَظَرٌ، وَذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا بِهِ عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، إِلَى آخِرِ الْإِسْنَادِ الَّذِي قَدَّمْنَا آنِفًا، وَذَكَرْنَا مَعَهُ مَحَلَّ الْغَرَضِ مِنَ الْمَتْنِ، وَلَكِنَّ هَذَا الْحَدِيثَ، وَإِنْ كَانَ ضَعِيفًا، فَإِنَّهُ يُقَوِّي هَذَا الْقَوْلَ الَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلُ الْعِلْمِ، وَنَسَبَهُ ابْنُ كَثِيرٍ لِلْجُمْهُورِ.
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim, İbn Lehîa'dan, o da Yezîd b. Ebî Habîb'den rivayet etti: Abdülmelik b. Mervân, Enes b. Mâlik'e mektup yazıp bu ayeti sordu. Enes de ona mektup yazarak bu ayetin o Ureyneli kimseler hakkında indiğini bildirdi... nihayet Enes şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e savaş açan (muharib) kimse hakkındaki hükmü sordu. O da: "Kim çalar ve yolda korku salarsa, hırsızlığı sebebiyle elini, korku salması sebebiyle de ayağını kes; kim öldürürse onu öldür; kim hem öldürür, hem yolda korku salar hem de haram ırzı helal sayarsa onu as" dedi. Şayet bu hadis sabit olsaydı anlaşmazlığı kesin olarak çözerdi; lâkin senette İbn Lehîa vardır ve malumdur ki o, kitapları yandıktan sonra karıştırmıştır ve onunla ihticac olunmaz. Üstelik bu hadisi ondan rivayet eden ne İbnü'l-Mübârek'tir ne de İbn Vehb'dir; çünkü bu ikisinin ondan rivayeti diğerlerininkinden daha adildir. Bizzat İbn Cerîr de sevk ettiği bu hadisin sahih olmadığı görüşündedir; zira mezkûr hadisi sevk ederken şöyle demiştir: «Bu konuda söylediğimiz hususun sıhhatine dair Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, isnadında tenkit olan bir hadis rivayet edilmiştir; o da Ali b. Sehl'in bize anlattığı, el-Velîd b. Müslim'in bize anlattığı...» diyerek az önce zikrettiğimiz isnadın sonuna kadar gitmiş ve metinden kastolunan yeri onunla birlikte zikretmiştir. Lâkin bu hadis zayıf da olsa, ilim ehlinin çoğunluğunun benimsediği ve İbn Kesîr'in de cumhura nispet ettiği bu görüşü desteklemektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الصَّلْبَ الْمَذْكُورَ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يُصَلَّبُوا، اخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ، فَقِيلَ: يُصْلَبُ حَيًّا، وَيُمْنَعُ مِنَ الشَّرَابِ وَالطَّعَامِ حَتَّى يَمُوتَ، وَقِيلَ: يُصْلَبُ حَيًّا، ثُمَّ يُقْتَلُ بِرُمْحٍ
Bil ki { أَوْ يُصَلَّبُوا } “...veya asılmaları...” buyruğunda zikredilen asma (salb) hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Diri olarak asılır ve ölünceye kadar yeme ve içmeden menedilir. Denildi ki: Diri olarak asılır, sonra asılı hâldeyken mızrak
وَنَحْوِهِ، مَصْلُوبًا، وَقِيلَ: يُقْتَلُ أَوَّلًا، ثُمَّ يُصْلَبُ بَعْدَ الْقَتْلِ، وَقِيلَ: يُنْزَلُ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَقِيلَ: يَتْرَكُ حَتَّى يَسِيلَ صَدِيدُهُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يُصْلَبُ بَعْدَ الْقَتْلِ زَمَنًا يَحْصُلُ فِيهِ اشْتِهَارُ ذَلِكَ ; لِأَنَّ صَلْبَهُ رَدْعٌ لِغَيْرِهِ.
ve benzeri bir şeyle öldürülür. Denildi ki: Önce öldürülür, sonra öldürüldükten sonra asılır. Denildi ki: Üç gün sonra indirilir. Denildi ki: İrini/akıntısı akıncaya kadar bırakılır. Zahir olan şudur ki öldürüldükten sonra durumun iyice duyulmasını sağlayacak bir müddet asılır; çünkü asılması başkaları için caydırıcıdır.
وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ، اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالنَّفْيِ فِيهِ أَيْضًا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَاهُ أَنْ يُطْلَبُوا حَتَّى يُقْدَرَ عَلَيْهِمْ، فَيُقَامُ عَلَيْهِمُ الْحَدُّ، أَوْ يَهْرَبُوا مِنْ دَارِ الْإِسْلَامِ، وَهَذَا الْقَوْلُ رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالضَّحَّاكِ، وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، وَالزُّهْرِيِّ، وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ.
Aynı şekilde { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } “...yahut bulundukları yerden sürgün edilmeleridir...” buyruğundaki nefy (sürgün) ile neyin kastedildiği hususunda da âlimler ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun manası, yakalanıncaya kadar peşlerine düşülmesi ve yakalanınca haddin uygulanması ya da İslâm diyarından kaçmalarıdır. Bu görüşü İbn Cerîr; İbn Abbâs, Enes b. Mâlik, Saîd b. Cübeyr, Dahhâk, Rebî' b. Enes, Zührî, Leys b. Sa'd ve Mâlik b. Enes'ten rivayet etmiştir.
وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ أَنْ يُنْفَوْا مِنْ بَلَدِهِمْ إِلَى بَلَدٍ آخَرَ، أَوْ يُخْرِجُهُمُ السُّلْطَانُ، أَوْ نَائِبُهُ، مِنْ عُمَالَتِهِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو الشَّعْثَاءِ، وَالْحَسَنُ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالضَّحَّاكُ، وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ، إِنَّهُمْ يُنْفَوْنَ، وَلَا يُخْرَجُونَ مِنْ أَرْضِ الْإِسْلَامِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, kendi memleketlerinden başka bir memlekete sürülmeleri veya devlet başkanının yahut naibinin onları kendi idaresi altındaki bölgeden tamamen çıkarmasıdır. Atâ el-Horasânî, Saîd b. Cübeyr, Ebü'ş-Şa'sâ, Hasen, Zührî, Dahhâk ve Mukâtil b. Hayyân; onların sürgün edileceklerini fakat İslâm topraklarından dışarı çıkarılmayacaklarını söylemişlerdir.
وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّفْيِ فِي الْآيَةِ السِّجْنُ، لِأَنَّهُ نَفْيٌ مِنْ سِعَةِ الدُّنْيَا إِلَى ضِيقِ السِّجْنِ، فَصَارَ الْمَسْجُونُ كَأَنَّهُ مَنْفِيٌّ مِنَ الْأَرْضِ، إِلَّا مِنْ مَوْضِعِ اسْتِقْرَارِهِ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ بَعْضِ الْمَسْجُونِينَ فِي ذَلِكَ: [الطَّوِيلُ]
Bir topluluk da ayetteki sürgünden kastın hapis olduğu görüşüne varmıştır; çünkü hapis, dünyanın genişliğinden zindanın darlığına bir sürgündür; böylece mahpus, yerleştiği mekân dışında sanki yeryüzünden sürülmüş gibi olur. Bu hususta bazı mahpusların şu sözünü delil getirmişlerdir:
خَرَجْنَا مِنَ الدُّنْيَا وَنَحْنُ مِنْ ... أَهْلِهَا فَلَسْنَا مِنَ الْأَمْوَاتِ فِيهَا وَلَا الْأَحْيَا
Dünyadan çıktık, hâlbuki onun ehlindeniz; orada ne ölülerdeniz ne de dirilerden.
إِذَا جَاءَنَا السَّجَّانُ يَوْمًا لِحَاجَةٍ ... عَجِبْنَا وَقُلْنَا جَاءَ هَذَا مِنَ الدُّنْيَا
Bir gün gardiyan bir ihtiyaç için yanımıza gelse şaşırır ve: "Bu, dünyadan geldi!" deriz.
وَهَذَا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَلَا يَخْفَى عَدَمُ ظُهُورِهِ.
Bu, Ebû Hanîfe ve ashabının görüşüdür; [ancak] bunun zahir olmadığı gizli değildir.
وَاخْتَارَ ابْنُ جَرِيرٍ، أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّفْيِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَنْ يُخْرَجَ مِنْ بَلَدِهِ إِلَى بَلَدٍ آخَرَ، فَيُسْجَنَ فِيهِ، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ مَالِكٍ أَيْضًا، وَلَهُ اتِّجَاهٌ ; لِأَنَّ التَّغْرِيبَ عَنِ الْأَوْطَانِ نَوْعٌ مِنَ الْعُقُوبَةِ، كَمَا يُفْعَلُ بِالزَّانِي الْبِكْرِ، وَهَذَا أَقْرَبُ الْأَقْوَالِ لِظَاهِرِ الْآيَةِ ; لِأَنَّهُ مِنَ الْمَعْلُومِ إِنَّهُ لَا يُرَادُ نَفْيُهُمْ مِنْ جَمِيعِ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ، فَعُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَرْضِ أَوْطَانُهُمُ الَّتِي تَشُقُّ عَلَيْهِمْ مُفَارَقَتُهَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
İbn Cerîr, bu ayetteki nefiyden kastın kişinin kendi memleketinden başka bir memlekete çıkarılması ve orada hapsedilmesi olduğunu tercih etmiştir; bunun bir benzeri Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Bu görüşün tutarlı bir yönü vardır; zira bekâr zaniyeye yapıldığı gibi yurtlardan uzaklaştırma da bir tür cezadır. Ayetin zahirine en yakın olan görüş de budur; zira onların yeryüzünün tamamından göğe sürülmelerinin kastedilmediği malumdur. Böylece 'el-ard' (yeryüzü) kelimesiyle ayrılmaları kendilerine ağır gelen vatanlarının kastedildiği anlaşılmıştır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
مَسَائِلُ مِنْ أَحْكَامِ الْمُحَارِبِينَ
Muhariplerin Hükümlerine Dair Meseleler
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ الْعُلَمَاءِ يُثْبِتُونَ حُكْمَ الْمُحَارِبَةِ فِي الْأَمْصَارِ
Birinci Mesele: Bil ki âlimlerin cumhuru muharebe hükmünü şehirlerde
وَالطُّرُقِ عَلَى السَّوَاءِ، لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْأَوْزَاعِيُّ، وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَمَالِكٍ، حَتَّى قَالَ مَالِكٌ فِي الَّذِي يَغْتَالُ الرَّجُلَ فَيَخْدَعُهُ، حَتَّى يَدْخِلَهُ بَيْتًا، فَيَقْتُلَهُ وَيَأْخُذُ مَا مَعَهُ، إِنَّ هَذِهِ مُحَارَبَةٌ، وَدَمُهُ إِلَى السُّلْطَانِ، لَا إِلَى وَلِيِّ الْمَقْتُولِ، فَلَا اعْتِبَارَ بِعَفْوِهِ عَنْهُ فِي إِسْقَاطِ الْقَتْلِ.
ve yollarda eşit olarak sabit kılarlar; çünkü Yüce Allah'ın: { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا } “...yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanlar...” buyruğu geneldir. Bunu söyleyenler arasında Evzâî ve Leys b. Sa'd da vardır; Şâfiî ve Mâlik'in mezhebi de budur. Hatta Mâlik, bir adama suikast düzenleyip onu kandırarak bir eve sokan, ardından onu öldürüp üzerindekileri alan kimse hakkında şöyle demiştir: Bu bir muharebedir ve onun kanı [hakkındaki tasarruf] maktulün velisine değil, devlet başkanına aittir; dolayısıyla velinin onu affetmesinin öldürülme cezasını düşürmede hiçbir geçerliliği yoktur.
وَقَالَ الْقَاضِي ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ: كُنْتُ أَيَّامَ حُكْمِي بَيْنَ النَّاسِ، إِذَا جَاءَنِي أَحَدٌ بِسَارِقٍ، وَقَدْ دَخَلَ الدَّارَ بِسِكِّينٍ يَحْبِسُهُ عَلَى قَلْبِ صَاحِبِ الدَّارِ، وَهُوَ نَائِمٌ، وَأَصْحَابُهُ يَأْخُذُونَ مَالَ الرَّجُلِ، حَكَمْتُ فِيهِمْ بِحُكْمِ الْمُحَارِبِينَ، وَتَوَقَّفَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي ذَلِكَ، وَظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ أَنَّهُ لَا مُحَارَبَةَ إِلَّا فِي الطُّرُقِ، فَلَا يَكُونُ مُحَارِبًا فِي الْمِصْرِ ; لِأَنَّهُ يَلْحَقُهُ الْغَوْثُ.
Mâlikî [fakih] Kādî İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: İnsanlar arasında hüküm verdiğim günlerde, birisi bana eve bıçakla girip ev sahibi uyurken bıçağı kalbine dayayan ve arkadaşları da adamın malını alan bir hırsızı getirdiğinde, onlar hakkında muhariplerin hükmüyle hükmederdim. İmam Ahmed bu konuda tevakkuf etmiştir. Hırakî'nin sözünün zahirine göre ise muharebe ancak yollarda olur; şehirde olan kimse muharib sayılmaz, çünkü [şehirde] ona imdat yetişir.
وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْحَنَابِلَةِ إِلَى أَنَّهُ يَكُونُ مُحَارِبًا فِي الْمِصْرِ أَيْضًا، لِعُمُومِ الدَّلِيلِ.
Hanbelîlerin birçoğu ise delilin umumi oluşu sebebiyle şehirde de muharib olacağı görüşüne varmışlardır.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ: لَا تَكُونُ الْمُحَارِبَةُ إِلَّا فِي الطُّرُقِ، وَأَمَّا فِي الْأَمْصَارِ فَلَا ; لِأَنَّهُ يَلْحَقُهُ الْغَوْثُ إِذَا اسْتَغَاثَ، بِخِلَافِ الطَّرِيقِ لِبُعْدِهِ مِمَّنْ يُغِيثُهُ، وَيُعِينُهُ.
Ebû Hanîfe ve ashabı ise şöyle demiştir: Muharebe ancak yollarda olur; şehirlere gelince şehirde olmaz, çünkü feryat ettiğinde ona imdat yetişir; yollar ise imdat edip yardım edecek kimseden uzak olması sebebiyle böyle değildir.
قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ: وَلَا يَثْبُتُ لَهُمْ حُكْمُ الْمُحَارِبَةِ، إِلَّا إِذَا كَانَ عِنْدَهُمْ سِلَاحٌ.
Bunu İbn Kesîr söylemiştir: Yanlarında silah bulunmadıkça onlar hakkında muharebe hükmü sabit olmaz.
وَمِنْ جُمْلَةِ السِّلَاحِ: الْعِصِيُّ، وَالْحِجَارَةُ عِنْدَ الْأَكْثَرِ ; لِأَنَّهَا تُتْلَفُ بِهَا الْأَنْفُسُ وَالْأَطْرَافُ كَالسِّلَاحِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ.
Çoğunluğa göre -Ebû Hanîfe'nin aksine- sopalar ve taşlar da silah kapsamındadır; çünkü silah gibi bunlarla da canlar ve organlar telef edilir.