Binûn

Mâide — 7. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا كَانَ الْمَالُ الَّذِي أَتْلَفَهُ الْمُحَارِبُ، أَقَلُّ مِنْ نِصَابِ السَّرِقَةِ الَّذِي يَجِبُ فِيهِ الْقَطْعُ، أَوْ كَانَتِ النَّفْسُ الَّتِي قَتَلَهَا غَيْرَ مُكَافِئَةٍ لَهُ، كَأَنْ يَقْتُلَ عَبْدًا، أَوْ كَافِرًا، وَهُوَ حُرٌّ مُسْلِمٌ، فَهَلْ يُقْطَعُ فِي أَقَلَّ مِنَ النِّصَابِ؟ وَيُقْتَلُ بِغَيْرِ الْكُفْءِ أَوْ لَا؟ .

İkinci Mesele: Muharibin telef ettiği mal hırsızlıkta el kesmeyi gerektiren nisaptan daha az olursa veya öldürdüğü can kendisine denk değilse -mesela kendisi hür bir Müslüman iken bir köleyi yahut kâfiri öldürmüşse- nisaptan azı için eli kesilir mi ve denk olmayan kimse karşılığında öldürülür mü, yoksa öldürülmez mi?

اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يُقْطَعُ إِلَّا إِذَا أَخَذَ رُبْعَ دِينَارٍ، وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ، وَقَالَ مَالِكٌ: يُقْطَعُ وَلَوْ لَمْ يَأْخُذْ نِصَابًا ; لِأَنَّهُ يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْمُحَارِبِ.

Âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Bir kısmı: Ancak çeyrek dinar aldığında eli kesilir, demiştir. Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Ahmed bu görüşü benimsemiştir. Mâlik ise: Bir nisap miktarı almamış olsa bile eli kesilir; çünkü onun hakkında muharibin hükmüyle hükmedilir, demiştir.

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى، حَدَّدَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ رُبُعَ دِينَارٍ لِوُجُوبِ الْقَطْعِ فِي السَّرِقَةِ، وَلَمْ يُحَدِّدْ فِي قَطْعِ الْحِرَابَةِ شَيْئًا، ذَكَرَ جَزَاءَ الْمُحَارِبِ ; فَاقْتَضَى ذَلِكَ تَوْفِيَةَ جَزَائِهِمْ عَلَى الْمُحَارَبَةِ عَنْ حَبَّةٍ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا قِيَاسُ أَصْلٍ عَلَى أَصْلٍ،

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Doğru olan da budur; çünkü Yüce Allah, Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) diliyle hırsızlıkta el kesmenin vacip olması için çeyrek dinar sınırını belirlemiş, ancak hırâbe [suçunda] el kesme konusunda hiçbir sınır belirlememiş, muharibin cezasını zikretmiştir. Bu da bir habbe [kadar küçük bir şey] için bile muharebe cezalarının tam olarak uygulanmasını gerektirir. Ayrıca bu, bir aslın başka bir asla kıyas edilmesidir;

وَهُوَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ، وَقِيَاسُ الْأَعْلَى بِالْأَدْنَى، وَذَلِكَ عَكْسُ الْقِيَاسِ، وَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُقَاسَ الْمُحَارِبُ عَلَى السَّارِقِ، وَهُوَ يَطْلُبُ خَطْفَ الْمَالِ؟ فَإِنْ شُعِرَ بِهِ فَرَّ، حَتَّى إِنَّ السَّارِقَ إِذَا دَخَلَ بِالسِّلَاحِ يَطْلُبُ الْمَالَ، فَإِنْ مُنِعَ مِنْهُ، أَوْ صِيحَ عَلَيْهِ حَارَبَ عَلَيْهِ، فَهُوَ مُحَارِبٌ يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْمُحَارِبِينَ. اهـ كَلَامُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ.

oysa bu [usûlde] ihtilaflı bir konudur ve üstünün asta kıyas edilmesidir ki bu kıyasın tersidir. Malı kapıp kaçmaya çalışan ve fark edildiğinde kaçan hırsıza muharib nasıl kıyas edilebilir? Hatta hırsız malı almak için silahla girdiğinde, eğer engellenirse veya kendisine bağırılırsa buna karşı savaşıp direnirse o bir muharibdir ve hakkında muhariplerin hükmüyle hükmedilir. (İbnü'l-Arabî'nin sözü burada sona erdi.)

وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْقَوْلِ، عَدَمُ اشْتِرَاطِ الْإِخْرَاجِ مِنْ حِرْزٍ فِيمَا يَأْخُذُهُ الْمُحَارِبُ فِي قَطْعِهِ، وَأَمَّا قَتْلُ الْمُحَارِبِ بِغَيْرِ الْكُفْءِ، فَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَعَنِ الشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ فِيهِ رِوَايَتَانِ، وَالتَّحْقِيقُ عَدَمُ اشْتِرَاطِ الْمُكَافَأَةِ فِي قَتْلِ الْحِرَابَةِ ; لِأَنَّ الْقَتْلَ فِيهَا لَيْسَ عَلَى مُجَرَّدِ الْقَتْلِ، وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى الْفَسَادِ الْعَامِّ مِنْ إِخَافَةِ السَّبِيلِ، وَسَلْبِ الْمَالِ.

Muharibin elinin kesilmesinde aldığı malı korunaklı bir yerden (hırzdan) çıkarma şartının aranmayışı da bu görüşe şahitlik etmektedir. Muharibin kendisine denk olmayan biri karşılığında öldürülmesine gelince; bu, âlimlerin çoğunluğunun görüşüdür. Şâfiî ve Ahmed'den bu konuda iki rivayet vardır. Tahkik [edilen doğru görüş] ise hırâbede öldürme cezasında denklik (mükâfeât) şartının aranmamasıdır; çünkü buradaki öldürme sadece öldürme [fiiline karşılık] olmayıp yol kesip korku salmak ve mal gasbetmek gibi umumi fesada yöneliktir.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا، فَأَمَرَ بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَى الْمُحَارِبِ إِذَا جَمَعَ بَيْنَ شَيْئَيْنِ، وَهُمَا الْمُحَارَبَةُ، وَالسَّعْيُ فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ، وَلَمْ يَخُصَّ شَرِيفًا مِنْ وَضِيعٍ، وَلَا رَفِيعًا مِنْ دَنِيءٍ. اهـ مِنَ الْقُرْطُبِيِّ.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا } “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleridir...” Böylece muharip iki şeyi, yani savaşmayı ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayı bir araya getirdiğinde onun üzerine hadlerin uygulanmasını emretmiş; ne şerefliyi aşağı tabakadan, ne de üstünü alttan ayırt etmiştir. (Kurtubî'den nakil burada sona erdi.)

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ اعْتِبَارِ الْمُكَافَأَةِ فِي قَتْلِ الْحِرَابَةِ، إِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ عَفْوَ وَلِيِّ الْمَقْتُولِ فِي الْحَرَّابَةِ لَغْوٌ لَا أَثَرَ لَهُ، وَعَلَى الْحَاكِمِ قَتْلُ الْمُحَارِبِ الْقَاتِلِ، فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مَسْأَلَةُ قِصَاصٍ خَالِصٍ، بَلْ هُنَاكَ تَغْلِيظٌ زَائِدٌ مِنْ جِهَةِ الْمُحَارَبَةِ.

Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Hırâbe sebebiyle öldürmede denkliğin dikkate alınmayacağına delalet eden hususlardan biri de hırâbede maktulün velisinin affının hükümsüz ve etkisiz olduğu, hâkimin katil muharibi öldürmek zorunda olduğu hususundaki âlimlerin icmasıdır. Bu da meselenin sırf bir kısas meselesi olmayıp bilakis muharebe cihetinden ilave bir ağırlaştırmanın bulunduğuna delildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا حَمَلَ الْمُحَارِبُونَ عَلَى قَافِلَةٍ مَثَلًا، فَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضَ الْقَافِلَةِ، وَبَعْضُ الْمُحَارِبِينَ لَمْ يُبَاشِرْ قَتْلَ أَحَدٍ، فَهَلْ يُقْتَلُ الْجَمِيعُ، أَوْ لَا يُقْتَلُ إِلَّا مَنْ بَاشَرَ الْقَتْلَ. فِيهِ خِلَافٌ، وَالتَّحْقِيقُ قَتَلُ الْجَمِيعِ ; لِأَنَّ الْمُحَارَبَةَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى حُصُولِ الْمَنَعَةِ وَالْمُعَاضَدَةِ وَالْمُنَاصَرَةِ، فَلَا يَتَمَكَّنُ الْمُبَاشِرُ مِنْ فِعْلِهِ، إِلَّا بِقُوَّةِ الْآخَرِ الَّذِي هُوَ رِدْءٌ لَهُ وَمُعِينٌ عَلَى حِرَابَتِهِ، وَلَوْ قَتَلَ بَعْضُهُمْ، وَأَخَذَ بَعْضُهُمُ الْمَالَ جَازَ قَتْلُهُمْ كُلِّهِمْ، وَصَلْبُهُمْ كُلِّهِمْ ; لِأَنَّهُمْ شُرَكَاءُ فِي كُلِّ ذَلِكَ، وَخَالَفَ فِي هَذَا الشَّافِعِيُّ ﵀ قَالَ: لَا يَجِبُ الْحَدُّ إِلَّا عَلَى مَنِ ارْتَكَبَ الْمَعْصِيَةَ، وَلَا يَتَعَلَّقُ بِمَنْ أَعَانَهُ عَلَيْهَا كَسَائِرِ الْحُدُودِ، وَإِنَّمَا عَلَيْهِ التَّعْزِيرُ.

Üçüncü Mesele: Muharipler mesela bir kervana saldırdıklarında, onlardan bazıları kervandakilerden bazılarını öldürse ve muhariplerin bir kısmı da kimseyi bizzat öldürmemiş olsa, hepsi birden öldürülür mü, yoksa sadece cinayeti bizzat işleyen mi öldürülür? Bu konuda ihtilaf vardır; tahkik [edilen doğru görüşe] göre hepsi öldürülür. Çünkü muharebe; güç, yardımlaşma ve dayanışma esasına dayanır. Dolayısıyla [cinayeti] bizzat işleyen kimse, kendisine arka çıkan ve yol kesmesinde yardımcı olan diğerinin gücü olmaksızın bu fiilini gerçekleştiremez. Eğer onlardan bazıları öldürür, bazıları da malı alırsa hepsinin öldürülmesi ve hepsinin asılması caiz olur; çünkü onlar bütün bunlarda ortaktırlar. İmam Şâfiî (rahimehullâh) bu konuda muhalefet edip şöyle demiştir: Had cezası ancak günahı bizzat işleyene vacip olur; diğer hadlerde olduğu gibi ona yardım eden kimseyi bağlamaz, ona sadece tazir gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِذَا كَانَ فِي الْمُحَارِبِينَ صَبِيٌّ، أَوْ مَجْنُونٌ، أَوْ أَبُ الْمَقْطُوعِ عَلَيْهِ،

Dördüncü Mesele: Muhariplerin arasında bir çocuk, bir deli veya yolu kesilen kimsenin babası bulunursa,

فَهَلْ يَسْقُطُ الْحَدُّ عَنْ كُلِّهِمْ؟ وَيَصِيرُ الْقَتْلُ لِلْأَوْلِيَاءِ إِنْ شَاءُوا قَتَلُوا، وَإِنْ شَاءُوا عَفَوْا نَظَرًا إِلَى أَنَّ حُكْمَ الْجَمِيعِ وَاحِدٌ، فَالشُّبْهَةُ فِي فِعْلِ وَاحِدٍ شُبْهَةٌ فِي الْجَمِيعِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، أَوْ لَا يَسْقُطُ الْحَدُّ عَنْ غَيْرِ الْمَذْكُورِ مِنْ صَبِيٍّ، أَوْ مَجْنُونٍ، أَوْ أَبٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ.

hepsinin hükmünün bir olduğu, birinin fiilindeki şüphenin hepsi için şüphe sayılacağı dikkate alınarak had cezası hepsinden düşer mi ve öldürme [hakkı] dilerlerse öldürecekleri, dilerlerse affedecekleri velilere mi kalır -ki bu Ebû Hanîfe'nin görüşüdür- yoksa çocuk, deli veya baba gibi zikredilenlerin dışındakilerden had düşmez mi? Bu da âlimlerin çoğunluğunun görüşüdür ve zahir olan da budur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِذَا تَابَ الْمُحَارِبُونَ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ ; فَتَوْبَتُهُمْ حِينَئِذٍ لَا تُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْ إِقَامَةِ الْحُدُودِ الْمَذْكُورَةِ عَلَيْهِمْ، وَأَمَّا إِنْ جَاءُوا تَائِبِينَ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ، فَلَيْسَ لِلْإِمَامِ عَلَيْهِمْ حِينَئِذٍ سَبِيلٌ ; لِأَنَّهُمْ تَسْقُطُ عَنْهُمْ حُدُودُ اللَّهِ، وَتَبْقَى عَلَيْهِمْ حُقُوقُ الْآدَمِيِّينَ، فَيُقْتَصُّ مِنْهُمْ فِي الْأَنْفُسِ وَالْجِرَاحِ، وَيَلْزَمُهُمْ غُرْمُ مَا أَتْلَفُوهُ مِنَ الْأَمْوَالِ، وَلِوَلِيِّ الدَّمِ حِينَئِذٍ الْعَفْوُ إِنْ شَاءَ، وَلِصَاحِبِ الْمَالِ إِسْقَاطُهُ عَنْهُمْ.

Beşinci Mesele: Muharipler ele geçirildikten sonra tövbe ederlerse, bu durumdaki tövbeleri kendilerine anılan hadlerin uygulanmasından hiçbir şeyi değiştirmez. Fakat ele geçirilmeden önce tövbe etmiş olarak gelirlerse, o takdirde devlet başkanının onlar üzerinde bir yetkisi kalmaz; çünkü Allah'ın hadleri onlardan düşer, ancak kul hakları baki kalır. Dolayısıyla canlar ve yaralamalarda kendilerinden kısas alınır, telef ettikleri malların tazmini kendilerine gerekir. Bu durumda kan velisi dilerse affedebilir, mal sahibi de [tazmin hakkını] onlardan düşürebilir.

وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مَعَ الْإِجْمَاعِ عَلَى سُقُوطِ حُدُودِ اللَّهِ عَنْهُمْ بِتَوْبَتِهِمْ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ، كَمَا هُوَ صَرِيحُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ الْآيَةَ [٥ \ ٣٤] ، وَإِنَّمَا لَزِمَ أَخْذُ مَا بِأَيْدِيهِمْ مِنَ الْأَمْوَالِ، وَتَضْمِينُهُمْ مَا اسْتَهْلَكُوا ; لِأَنَّ ذَلِكَ غَصْبٌ، فَلَا يَجُوزُ لَهُمْ تَمُلُّكُهُ، وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ: لَا يُطْلَبُ الْمُحَارِبُ الَّذِي جَاءَ تَائِبًا قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ إِلَّا بِمَا وُجِدَ مَعَهُ مِنَ الْمَالِ، وَأَمَّا مَا اسْتَهْلَكَهُ، فَلَا يُطْلَبُ بِهِ، وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ هَذَا عَنْ مَالِكٍ مِنْ رِوَايَةِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْهُ.

Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır...” [Mâide 5/34] açık buyruğunda olduğu gibi, ele geçirilmeden önceki tövbeleri sebebiyle Allah'ın hadlerinin onlardan düşeceği hususundaki icma ile birlikte âlimlerin çoğunluğunun görüşü budur. Ellerindeki malların alınması ve tükettikleri şeylerin kendilerine tazmin ettirilmesinin gerekmesi ise bunun bir gasp olmasından ve onu mülk edinmelerinin caiz olmamasındandır. Sahabe ve tâbiînden bir grup şöyle demiştir: Ele geçirilmeden önce tövbe etmiş olarak gelen muharipten sadece yanında bulunan mal istenir; tükettiği şeylere gelince ondan talep edilmez. Taberî bunu Velîd b. Müslim rivayetiyle Mâlik'ten zikretmiştir.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ فِعْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ بِحَارِثَةَ بْنِ بَدْرٍ الْغُدَانِيُّ، فَإِنَّهُ كَانَ مُحَارِبًا، ثُمَّ تَابَ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، فَكَتَبَ لَهُ سُقُوطَ الْأَمْوَالِ وَالدَّمِ عَنْهُ كِتَابًا مَنْشُورًا، وَنَحْوَهُ ذَكَرَهُ ابْنُ جَرِيرٍ.

Kurtubî şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib'in (radıyallâhu anh) Hârise b. Bedr el-Gudânî'ye yaptığı muameleden anlaşılan zahir de budur. Çünkü o bir muharib idi, sonra ele geçirilmeden önce tövbe etti. Bunun üzerine Ali ona malların ve kanın kendisinden düştüğüne dair açık bir ferman yazdı. İbn Cerîr de buna benzer bir rivayeti zikretmiştir.

قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مِنْدَادَ: وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ مَالِكٍ فِي الْمُحَارِبِ إِذَا أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، وَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مَالٌ، هَلْ يُتْبَعُ دَيْنًا بِمَا أَخَذَ؟ أَوْ يُسْقَطُ عَنْهُ، كَمَا يُسْقَطُ عَنِ السَّارِقِ، يَعْنِي عِنْدَ مَالِكٍ، وَالْمُسْلِمُ، وَالذِّمِّيُّ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا [٥ \ ٣٢] ، اخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ، فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَعْنَاهَا أَنَّ مَنْ قَتَلَ نَبِيًّا، أَوْ إِمَامَ عَدْلٍ، فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، وَمَنْ أَحْيَاهُ، بِأَنْ شَدَّ عَضُدَهُ وَنَصَرَهُ، فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا، نَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُمَا، وَلَا يَخْفَى بُعْدَهُ عَنْ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ.

İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Had uygulanan ve malı bulunmayan muharibin aldığı şeylerin zimmetinde borç olarak takip edilip edilmeyeceği veya -Mâlik'e göre- hırsızdan düştüğü gibi ondan da düşüp düşmeyeceği konusunda Mâlik'ten gelen rivayetler farklıdır; Müslüman ile zimmî bu konuda eşittir. Yüce Allah'ın: { فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا } “...bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı yaşatırsa, bütün insanları yaşatmış gibi olur” [Mâide 5/32] buyruğunun anlamı hakkında âlimler ihtilaf etmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bunun manası; kim bir peygamberi veya adil bir imamı öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de ona arka çıkıp yardım ederek onu yaşatırsa bütün insanları yaşatmış gibi olur. Bunu Kurtubî, İbn Cerîr ve başkaları nakletmiştir; ancak bunun Kur'an'ın zahirinden uzak olduğu gizli değildir.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: الْمَعْنَى، أَنَّ مَنِ انْتَهَكَ حُرْمَةَ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ بِقَتْلِهَا، فَهُوَ كَمَنْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا ; لِأَنَّ انْتِهَاكَ حُرْمَةَ الْأَنْفُسِ، سَوَاءٌ فِي الْحُرْمَةِ وَالْإِثْمِ، وَمَنْ تَرَكَ قَتْلَ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَاسْتَحْيَاهَا خَوْفًا مِنَ اللَّهِ، فَهُوَ كَمَنْ أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا، لِاسْتِوَاءِ الْأَنْفُسِ فِي ذَلِكَ.

Yine İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Anlamı şudur: Kim bir canı öldürerek onun hürmetini çiğnerse bütün insanları öldürmüş gibi olur; çünkü canların hürmetini çiğnemek hürmet ve günah bakımından eşittir. Kim de Allah korkusuyla bir tek canı öldürmeyi terk edip onu yaşatırsa, bütün canların bu hususta eşit olması sebebiyle bütün insanları yaşatmış gibi olur.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، أَيْ عِنْدِ الْمَقْتُولِ إِذْ لَا غَرَضَ لَهُ فِي حَيَاةِ أَحَدٍ بَعْدَ مَوْتِهِ هُوَ، وَمَنْ أَحْيَاهَا وَاسْتَنْقَذَهَا مِنْ هَلَكَةٍ، فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا عِنْدَ الْمُسْتَنْقَذِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي يَقْتُلُ النَّفْسَ الْمُؤْمِنَةَ مُتَعَمِّدًا جَعَلَ اللَّهُ جَزَاءَهُ جَهَنَّمَ، وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ، وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا، وَلَوْ قَتْلَ النَّاسَ جَمِيعًا لَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، وَمَنْ لَمْ يَقْتُلْ فَقَدْ حَيِيَ النَّاسُ مِنْهُ.

İbn Abbâs'tan bir rivayette de: { فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا } “...bütün insanları öldürmüş gibi olur” ifadesinin, maktulün nezdinde böyle olduğu, çünkü kendisi öldükten sonra başkasının hayatında onun için bir gaye kalmadığı; kim de bir canı yaşatıp helakten kurtarırsa, kurtarılan kimsenin nezdinde sanki bütün insanları yaşatmış gibi olduğu nakledilmiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Anlamı şudur: Mümin bir canı kasten öldüren kimsenin cezasını Allah cehennem kılmış, ona gazap etmiş, lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır; bütün insanları öldürmüş olsaydı bile bundan fazlası olmazdı. Kim de [kimseyi] öldürmezse insanlar onun elinden sağ salim kurtulmuş olur.

وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا يَلْزَمُهُ مِنَ الْقِصَاصِ مَا يَلْزَمُ مَنْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، قَالَ: وَمَنْ أَحْيَاهَا، أَيْ عَفَا عَمَّنْ وَجَبَ لَهُ قَتْلُهُ، وَقَالَ الْحَسَنُ أَيْضًا: هُوَ الْعَفْوُ بَعْدَ الْمَقْدِرَةِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ نَفْسَا فَالْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ خُصَمَاؤُهُ، لِأَنَّهُ قَدْ وَتَرَ الْجَمِيعَ، وَمَنْ أَحْيَاهَا وَجَبَ عَلَى الْكُلِّ شُكْرُهُ، وَقِيلَ: كَانَ هَذَا مُخْتَصًّا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنِ اسْتَحَلَّ قَتْلَ وَاحِدٍ، فَقَدِ اسْتَحَلَّ الْجَمِيعَ ; لِأَنَّهُ أَنْكَرَ الشَّرْعَ، وَمَنْ حَرَّمَ دَمَ مُسْلِمٍ، فَكَأَنَّمَا حَرَّمَ دِمَاءَ النَّاسِ جَمِيعًا، ذَكَرَ هَذِهِ الْأَقْوَالَ الْقُرْطُبِيُّ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُمْ، وَاسْتَظْهَرَ ابْنُ كَثِيرٍ هَذَا الْقَوْلَ الْأَخِيرَ، وَعَزَاهُ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ.

Bu görüşü İbn Cerîr tercih etmiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Anlamı, bir canı öldüren kimseye bütün insanları öldüren kimseye gereken kısasın gerekeceğidir. O: { وَمَنْ أَحْيَاهَا } “Kim de bir canı yaşatırsa...” ifadesinin, öldürülmesi kendisine hak olan kimseyi affetmesi anlamına geldiğini söylemiştir. Hasan[-ı Basrî] de: Bu, güç yetirdikten sonra affetmektir, demiştir. Bir görüşe göre anlam şudur: Bir canı öldüren kimseye bütün müminler hasım olur, çünkü hepsine haksızlık etmiştir; kim de onu yaşatırsa hepsine ona teşekkür etmek vacip olur. Bir görüşe göre bu hüküm İsrailoğullarına mahsustu. Yine bir görüşe göre anlam şudur: Bir kişinin öldürülmesini helal sayan kimse, şeriatı inkâr ettiği için herkesinkini helal saymış olur; bir Müslümanın kanını haram sayan kimse de sanki bütün insanların kanını haram saymış gibidir. Bu görüşleri Kurtubî, İbn Kesîr, İbn Cerîr ve başkaları zikretmiştir. İbn Kesîr bu son görüşü en kuvvetli (zahir) bulmuş ve Saîd b. Cübeyr'e nispet etmiştir.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، بَابُ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَحْيَاهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ حَرَّمَ قَتْلَهَا إِلَّا بِحَقٍّ حَيِيَ النَّاسُ مِنْهُ جَمِيعًا.

Buhârî Sahîh'inde, “Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَحْيَاهَا } “Kim de onu yaşatırsa...” buyruğu babı”nda [şöyle demiştir]: İbn Abbâs dedi ki: Kim haklı bir sebep olmaksızın cana kıymayı haram sayarsa bütün insanlar onun elinden sağ salim kurtulmuş olur.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: إِحْيَاؤُهُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّرْكِ، وَالْإِنْقَاذِ مِنْ هَلَكَةٍ، وَإِلَّا فَالْإِحْيَاءُ حَقِيقَةً الَّذِي هُوَ الِاخْتِرَاعُ، إِنَّمَا هُوَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا الْإِحْيَاءُ، كَقَوْلِ نَمْرُودَ لَعَنَهُ اللَّهُ: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ [٢ \ ٢٥٨] ، فَسَمَّى التَّرْكَ إِحْيَاءً.

Kurtubî şöyle demiştir: Yaşatması; terk etmekten ve helakten kurtarmaktan ibarettir; yoksa yoktan var etmek olan hakiki diriltme ancak Yüce Allah'a aittir. Bu yaşatma, lanetlenmiş Nemrud'un: { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de diriltir ve öldürürüm” [Bakara 2/258] sözündeki gibidir; o da [öldürmeyi] terk etmeyi diriltme/yaşatma olarak adlandırmıştır.

وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ، قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا الْآيَةَ، اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ اخْتُلِفَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا، فَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْحَرُورِيَّةِ.

İbn Cerîr de böyle demiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا } “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak...” [Mâide 5/33] ayetine gelince; bil ki bu ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Müşriklerden bir topluluk hakkında indiği söylenmiştir; Ehl-i kitaptan bir topluluk hakkında indiği söylenmiştir; Harûriyye (Hâricîler) hakkında indiği söylenmiştir.

وَأَشْهُرُ الْأَقْوَالِ هُوَ مَا تَضَافَرَتْ بِهِ الرِّوَايَاتُ فِي الصِّحَاحِ، وَغَيْرِهَا، أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمِ «عُرَيْنَةَ» ، وَ «عُكْلٍ» الَّذِينَ قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَاجْتَوَوُا الْمَدِينَةَ، فَأَمَرَ لَهُمْ ﷺ بِلِقَاحٍ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَشْرَبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا، وَأَلْبَانِهَا، فَانْطَلَقُوا، فَلَمَّا صَحُّوا وَسَمِنُوا، قَتَلُوا رَاعِيَ النَّبِيِّ ﷺ وَاسْتَاقُوا اللِّقَاحَ، فَبَلَغَهُ ﷺ خَبَرُهُمْ، فَأَرْسَلَ فِي أَثَرِهِمْ سَرِيَّةً فَجَاءُوا بِهِمْ، فَأَمَرَ بِهِمْ فَقُطِعَتْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ، وَسُمِلَتْ أَعْيُنُهُمْ، وَأُلْقُوا فِي الْحَرَّةِ يَسْتَسْقُونَ، فَلَا يُسْقَوْنَ حَتَّى مَاتُوا.

En meşhur görüş ise Sahîh kitaplarında ve diğerlerinde rivayetlerin teyit ettiği üzere, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip Medine'nin havası kendilerine dokunan Ureyne ve Ukl kabilesinden kimseler hakkında inmiş olmasıdır. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara sağılan develer tahsis edilmesini ve bunların idrarlarından ve sütlerinden içmelerini emretti. Onlar da gittiler; iyileşip semirdiklerinde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) çobanını öldürdüler ve develeri sürüp götürdüler. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların haberi ulaşınca peşlerinden bir müfreze gönderdi ve onları getirdiler. Onlar hakkında emretti; elleri ve ayakları kesildi, gözleri oyuldu ve Harre'ye atıldılar; su istiyorlardı ama ölene kadar kendilerine su verilmedi.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَهِيَ نَازِلَةٌ فِي قَوْمٍ سَرَقُوا، وَقَتَلُوا، وَكَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ، هَذِهِ هِيَ أَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ أَنَّهَا فِي قُطَّاعِ الطَّرِيقِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، كَمَا قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ الْآيَةَ، فَإِنَّهَا لَيْسَتْ فِي الْكَافِرِينَ قَطْعًا ; لِأَنَّ الْكَافِرَ تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، كَمَا تُقْبَلُ قَبْلَهَا إِجْمَاعًا ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [٨ \ ٣٨] ، وَلَيْسَتْ فِي الْمُرْتَدِّينَ ; لِأَنَّ الْمُرْتَدَّ يُقْتَلُ بِرِدَّتِهِ وَكُفْرِهِ، وَلَا يُقْطَعُ لِقَوْلِهِ ﷺ عَاطِفًا عَلَى مَا يُوجِبُ الْقَتْلَ: «وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ» ، وَقَوْلِهِ: «مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ» ، فَيَتَعَيَّنُ أَنَّهَا فِي الْمُحَارِبِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنْ قِيلَ: وَهَلْ يَصِحُّ أَنْ يُطْلَقَ عَلَى الْمُسْلِمِ أَنَّهُ مُحَارِبٌ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ؟ فَالْجَوَابُ: نَعَمْ.

Bu görüşe göre ayet; çalan, öldüren ve iman ettikten sonra inkâr eden bir topluluk hakkında inmiştir. İniş sebebi hakkında âlimlerin görüşleri bunlardır. Kur'an'ın zahirinin delalet ettiği husus ise -bir grup fukahanın da söylediği gibi- ayetin Müslümanlardan olan yol kesiciler hakkında olduğudur; nitekim Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır...” buyruğu buna delildir. Zira kesin olarak kâfirler hakkında değildir; çünkü kâfirin tövbesi, Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse, geçmişte olanlar bağışlanır” [Enfâl 8/38] buyruğundan dolayı, ele geçirilmeden önce kabul edildiği gibi ele geçirildikten sonra da icma ile kabul edilir. Mürtedler hakkında da değildir; çünkü mürted irtidadı ve küfrü sebebiyle öldürülür, eli-ayağı kesilmez. Zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) öldürülmeyi gerektiren sebeplere atıfla: «Dinini terk edip cemaatten ayrılan» ve: «Dinini değiştiren kimseyi öldürün» buyurmuştur. Dolayısıyla ayetin Müslümanlardan olan muharipler hakkında olduğu kesinleşir. Eğer: “Müslümana, Allah ve Resûlüne karşı savaşan (muharib) denmesi doğru olur mu?” denilirse, cevap şudur: Evet.

وَالدَّلِيلُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [٢ \ ٢٧٨، ٢٧٩] .

Delil ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve eğer inanıyorsanız faizden arta kalanı bırakın. Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resûlüne karşı bir harp ilan edildiğini bilin” [Bakara 2/278-279].

تَنْبِيهٌ

UYARI

اسْتَشْكَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ تَمْثِيلَهُ ﷺ بِالْعُرَنِيِّينَ ; لِأَنَّهُ سَمَلَ أَعْيُنَهُمْ مَعَ قَطْعِ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ، مَعَ أَنَّ الْمُرْتَدَّ يَقْتُلُ وَلَا يُمَثَّلُ بِهِ.

Bazı âlimler, mürted öldürüldüğü halde uzuvları kesilip işkence yapılmadığı (müsle yapılmadığı) için Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ureynelilere müsle uygulamasını (el ve ayaklarını kesip gözlerini oymasını) müşkil görmüşlerdir.

وَاخْتُلِفَ فِي الْجَوَابِ، فَقِيلَ فِيهِ مَا حَكَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَسَخَتْ فِعْلَ النَّبِيِّ ﷺ بِهِمْ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ: كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ نُزُولِ الْحُدُودِ، وَقَالَ أَبُو الزِّنَادِ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُعَاتَبَةٌ لَهُ ﷺ عَلَى مَا فَعَلَ بِهِمْ، وَبَعْدَ الْعِتَابِ عَلَى ذَلِكَ لَمْ يَعُدْ، قَالَهُ أَبُو دَاوُدَ.

[Bu müşkile verilen] cevapta ihtilaf edilmiştir: Taberî'nin bazı ilim ehlinden aktardığı üzere, bu ayetin Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara yaptığı uygulamayı neshettiği söylenmiştir. Muhammed b. Sîrîn: Bu, hadler inmeden önceydi, demiştir. Ebu'z-Zinâd ise: Bu ayet, onlara yaptığı uygulamadan dolayı Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir sitemdir (itaptır) ve bu konudaki sitemden sonra bir daha bunu tekrarlamamıştır, demiştir. Bunu Ebû Dâvûd nakletmiştir.

وَالتَّحْقِيقُ فِي الْجَوَابِ هُوَ أَنَّهُ ﷺ فَعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ قِصَاصًا، وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ

Cevaptaki tahkik [edilen doğru görüş] şudur: O (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu onlara kısas olarak yapmıştır. Nitekim Sahîh-i

مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ أَنَّهُ ﷺ إِنَّمَا سَمَلَ أَعْيُنَهُمْ قِصَاصًا ; لِأَنَّهُمْ سَمَلُوا أَعْيُنَ رُعَاةِ اللِّقَاحِ، وَعَقَدَهُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي «مَغَازِيهِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزُ]

Müslim ve diğerlerinde sabit olduğuna göre, o (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların gözlerini sadece kısas olarak oymuştur; çünkü onlar da sağmal develerin çobanlarının gözlerini oymuşlardı. Bedevî eş-Şinkîtî bunu Megāzî'sinde şu sözleriyle nazma çekmiştir: [Recez]

وَبَعْدَهَا انْتَهَبَهَا الْأُلَى انْتَهَوْا ... لِغَايَةِ الْجَهْدِ وَطِيبَةَ اجْتَوَوْا

Ondan sonra, son derece takatsiz düşüp Taybe'nin havası kendilerine dokunan kimseler o develeri yağmaladılar.

فَخَرَجُوا فَشَرِبُوا أَلْبَانَهَا ... وَنَبَذُوا إِذْ سَمِنُوا أَمَانَهَا

Çıktılar ve sütlerini içtiler, sonra semirince ahitlerini bir kenara attılar.

فَاقْتَصَّ مِنْهُمُ النَّبِيُّ أَنْ مَثَّلُوا ... بِعَبْدِهِ وَمُقْلَتَيْهِ سَمَلُوا

Peygamber de kölesine işkence edip gözlerini oydukları için onlardan kısas aldı.

وَاعْتَرَضَ عَلَى النَّاظِمِ شَارِحُ النَّظْمِ حَمَّادٌ لَفْظَةَ «بِعَبْدِهِ» ; لِأَنَّ الثَّابِتَ أَنَّهُمْ مَثَّلُوا بِالرِّعَاءِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Manzûmenin şârihi Hammâd, nâzımın «kölesine» lafzına itiraz etmiştir; çünkü sabit olan rivayetlere göre onlar çobanlara işkence etmişlerdi. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve O'na [yaklaştıracak] vesile arayın...” [Mâide 5/35] buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَسِيلَةِ هُنَا هُوَ الْقُرْبَةُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، بِامْتِثَالِ أَوَامِرِهِ، وَاجْتِنَابِ نَوَاهِيهِ عَلَى وَفْقِ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ بِإِخْلَاصٍ فِي ذَلِكَ لِلَّهِ تَعَالَى ; لِأَنَّ هَذَا وَحْدَهُ هُوَ الطَّرِيقُ الْمُوَصِّلَةُ إِلَى رِضَى اللَّهِ تَعَالَى، وَنَيْلِ مَا عِنْدَهُ مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Bil ki âlimlerin cumhuruna göre burada "vesile"den kasıt; Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği dine uygun olarak ve bunu sırf Allah rızası için ihlasla yaparak O'nun emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından kaçınmak suretiyle Yüce Allah'a yakınlık kazanmaktır. Zira Yüce Allah'ın rızasına ulaşmanın ve O'nun katındaki dünya ve ahiret hayırlarına nail olmanın yegâne yolu budur.

وَأَصْلُ الْوَسِيلَةِ: الطَّرِيقُ الَّتِي تُقَرِّبُ إِلَى الشَّيْءِ، وَتُوَصِّلُ إِلَيْهِ وَهِيَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ ; لِأَنَّهُ لَا وَسِيلَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بِاتِّبَاعِ رَسُولِهِ ﷺ وَعَلَى هَذَا فَالْآيَاتُ الْمُبَيِّنَةُ لِلْمُرَادِ مِنَ الْوَسِيلَةِ كَثِيرَةٌ جِدًّا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] ، وَكَقَوْلِهِ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي [\ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [٢٤ \ ٥٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Vesilenin aslı; bir şeye yaklaştıran ve ona ulaştıran yoldur. Bu da âlimlerin icmasıyla salih ameldir; zira Resûlüne (sallallâhu aleyhi ve sellem) uymaktan başka Yüce Allah'a hiçbir vesile yoktur. Buna göre vesileden ne kastedildiğini açıklayan ayetler pek çoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Resûl size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan vazgeçin” [Haşr 59/7], { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun...” [Âl-i İmrân 3/31] ve { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “De ki: Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin” [Nûr 24/54] gibi daha pek çok ayet vardır.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَسِيلَةِ الْحَاجَةُ، وَلَمَّا سَأَلَهُ نَافِعٌ الْأَزْرَقُ هَلْ تَعْرِفُ الْعَرَبُ ذَلِكَ؟ أَنْشَدَ لَهُ بَيْتَ عَنْتَرَةَ: [الْكَامِلُ]

İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) vesileden maksadın "ihtiyaç/hacet" olduğu da rivayet edilmiştir. Nâfi b. el-Ezrak ona: “Araplar bunu bu anlamda bilir mi?” diye sorduğunda, ona Antere'nin şu beytini okumuştur: [Kâmil]

إِنَّ الرِّجَالَ لَهُمْ إِلَيْكِ وَسِيلَةٌ ... إِنْ يَأْخُذُوكِ تَكَحَّلِي وَتَخَضَّبِي

“Şüphesiz erkeklerin sana bir ihtiyacı (vesilesi) vardır; seni ele geçirirlerse sürmelen ve kına yak.”

قَالَ: يَعْنِي لَهُمْ إِلَيْكِ حَاجَةٌ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الَّذِي رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَالْمَعْنَى: وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ [٥ \ ٣٥] ، وَاطْلُبُوا حَاجَتَكُمْ مِنَ اللَّهِ ; لِأَنَّهُ وَحْدَهُ هُوَ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى إِعْطَائِهَا، وَمِمَّا يُبَيِّنُ مَعْنَى هَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ الْآيَةَ [٢٩ \ ١٧] ، وَقَوْلُهُ: وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ الْآيَةَ [٤ \ ٣٢] ، وَفِي الْحَدِيثِ: «إِذَا سَأَلْتَ فَاسْأَلِ اللَّهَ» .

[İbn Abbâs]: Yani onların sana bir ihtiyacı vardır, dedi. İbn Abbâs'tan rivayet edilen bu söze göre ayetin anlamı: { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “...ve O'na vesile arayın...” [Mâide 5/35], yani “İhtiyacınızı Allah'tan isteyin; zira onu vermeye ancak O kādirdir” demektir. Bu vechin manasını açıklayan hususlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: { إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ } “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız sizin için hiçbir rızka malik olamazlar. Artık rızkı Allah katında arayın ve O'na kulluk edin...” [Ankebût 29/17], { وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “...Allah'tan lütfunu isteyin...” [Nisâ 4/32] ve hadiste geçen: «İstediğin zaman yalnız Allah'tan iste» ifadesidir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: التَّحْقِيقُ فِي مَعْنَى الْوَسِيلَةِ هُوَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ عَامَّةَ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّهَا التَّقَرُّبُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِخْلَاصِ لَهُ فِي الْعِبَادَةِ، عَلَى وَفْقِ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ وَتَفْسِيرُ ابْنِ عَبَّاسٍ دَاخِلٌ فِي هَذَا ; لِأَنَّ دُعَاءَ اللَّهِ وَالِابْتِهَالَ إِلَيْهِ فِي طَلَبِ الْحَوَائِجِ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ عِبَادَتِهِ الَّتِي هِيَ الْوَسِيلَةُ إِلَى نَيْلِ رِضَاهُ وَرَحْمَتِهِ.

Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Vesilenin anlamı konusundaki tahkik [edilen doğru görüş], âlimlerin ekseriyetinin gittiği görüştür ki o da Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği dine uygun olarak kullukta ihlaslı davranmak suretiyle Yüce Allah'a yakınlık kazanmaktır. İbn Abbâs'ın tefsiri de bunun içine girer; çünkü ihtiyaçların talebinde Allah'a dua etmek ve O'na yalvarmak, O'nun rızasına ve rahmetine ulaşmaya vesile olan ibadetlerin en büyük nevilerindendir.

وَبِهَذَا التَّحْقِيقِ تَعْلَمُ أَنَّ مَا يَزْعُمُهُ كَثِيرٌ مِنْ مَلَاحِدَةِ أَتْبَاعِ الْجُهَّالِ الْمُدَّعِينَ لِلتَّصَوُّفِ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَسِيلَةِ فِي الْآيَةِ الشَّيْخُ الَّذِي يَكُونُ لَهُ وَاسِطَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ، أَنَّهُ تَخَبُّطٌ فِي الْجَهْلِ وَالْعَمَى وَضَلَالٌ مُبِينٌ وَتَلَاعُبٌ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَاتِّخَاذُ الْوَسَائِطِ مَنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ أَصُولِ كُفْرِ الْكَفَّارِ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ عَنْهُمْ: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى [٣٩ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [١٠ \ ١٨] ، فَيَجِبُ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ الطَّرِيقَ الْمُوَصِّلَةَ إِلَى رِضَى اللَّهِ وَجَنَّتِهِ وَرَحْمَتِهِ هِيَ اتِّبَاعُ رَسُولِهِ ﷺ وَمَنْ حَادَ عَنْ ذَلِكَ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ، لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ الْآيَةَ [٤ \ ١٢٣] .

Bu tahkikle anlarsın ki tasavvuf iddiasındaki cahillerin peşinden giden mülhidlerin çoğunun, ayetteki "vesile"den kastın kendisiyle Rabbi arasında aracı olan şeyh olduğu yönündeki iddiaları; cehalet ve körlük içinde bocalama, apaçık bir sapıklık ve Yüce Allah'ın Kitabı ile oynamaktır. Allah'tan başka aracılar edinmek, kâfirlerin küfrünün temellerindendir. Nitekim Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurarak bunu açıkça belirtmiştir: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى } “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [Zümer 39/3] ve { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Ve: 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' derler. De ki: Göklerde ve yerde Allah'ın bilmediği bir şeyi mi O'na haber veriyorsunuz? O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve çok yücedir” [Yûnus 10/18]. Dolayısıyla her mükellefin, Allah'ın rızasına, cennetine ve rahmetine ulaştıran yolun O'nun Resûlüne (sallallâhu aleyhi ve sellem) uymak olduğunu bilmesi gerekir. Kim bundan saparsa dosdoğru yoldan sapmış olur: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i kitabın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır...” [Nisâ 4/123].

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْوَسِيلَةَ فِي بَيْتِ عَنْتَرَةَ مَعْنَاهَا التَّقَرُّبُ أَيْضًا إِلَى الْمَحْبُوبِ ; لِأَنَّهُ وَسِيلَةٌ لِنَيْلِ الْمَقْصُودِ مِنْهُ، وَلِذَا أَنْشَدَ بَيْتَ عَنْتَرَةَ الْمَذْكُورَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُمَا لِهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَا، وَجَمْعُ الْوَسِيلَةِ: الْوَسَائِلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ: [الطَّوِيلُ]

Zahir olan şudur ki Antere'nin beytindeki vesile de sevgiliye yakınlaşma manasındadır; çünkü bu, ondan murat edilen şeye ulaşmak için bir vasıtadır. Bu sebeple İbn Cerîr, Kurtubî ve başkaları zikredilen Antere beytini bu zikrettiğimiz mana için delil getirmişlerdir. Vesilenin çoğulu "vesâil"dir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]

إِذَا غَفَلَ الْوَاشُونَ عُدْنَا لِوَصْلِنَا ... وَعَادَ التَّصَافِي بَيْنَنَا وَالْوَسَائِلُ

“Koğucular gaflete düştüğünde vuslatımıza dönerdik; aramızdaki samimiyet ve yakınlaşma vesileleri geri gelirdi.”

وَهَذَا الَّذِي فَسَّرْنَا بِهِ الْوَسِيلَةَ هُنَا هُوَ مَعْنَاهَا أَيْضًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ الْآيَةَ [١٧ \ ٥٧] ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْوَسِيلَةِ أَيْضًا الْمَنْزِلَةَ الَّتِي فِي الْجَنَّةِ الَّتِي أَمَرَنَا ﷺ أَنْ نَسْأَلَ لَهُ اللَّهَ أَنْ يُعْطِيَهُ إِيَّاهَا، نَرْجُو اللَّهَ أَنْ يُعْطِيَهُ إِيَّاهَا ; لِأَنَّهَا لَا تَنْبَغِي إِلَّا لِعَبْدٍ، وَهُوَ يَرْجُو أَنْ يَكُونَ هُوَ.

Burada vesileyi tefsir ettiğimiz bu anlam, Yüce Allah'ın: { أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } “Onların yalvardıkları bu varlıklar da Rablerine -hangisi daha yakın olacak diye- vesile ararlar...” [İsrâ 17/57] ayetindeki anlamıdır da. Buradaki vesileden kasıt, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine vermesi için Allah'tan istememizi bize emrettiği -Allah'tan ona vermesini dilediğimiz- cennetteki o makam da değildir; zira o makam ancak tek bir kula layıktır ve o da o kulun kendisi olmasını ummaktadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِجْمَالٌ ; لِأَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ هَذَا، مُفَسِّرٌ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فَخُذُوهُ، وَقَوْلُهُ: لَمْ تُؤْتَوْهُ، لَمْ يُصَرِّحْ بِهِ فِي الْآيَةِ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَشَارَ لَهُ هُنَا، وَذَكَرَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ.

Yüce Allah'ın: { يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا } “...‘Eğer size bu verilirse onu alın; şayet o verilmezse sakının!’ derler...” buyruğunda bir icmal (kapalılık) vardır; zira { هَذَا } “bu” sözüyle işaret edilen ve { فَخُذُوهُ } “onu alın” ile { لَمْ تُؤْتَوْهُ } “o verilmezse” ifadelerindeki zamirle açıklanan husus ayette açıkça belirtilmemiştir; fakat Allah burada ona işaret etmiş ve başka bir yerde zikretmiştir.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِيِّ وَالْيَهُودِيَّةِ الَّذِينَ زَنَيَا بَعْدَ الْإِحْصَانِ، وَكَانَ الْيَهُودُ قَدْ بَدَّلُوا حُكْمَ الرَّجْمِ فِي التَّوْرَاةِ، فَتَعَمَّدُوا تَحْرِيفَ كِتَابِ اللَّهِ، وَاصْطَلَحُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ عَلَى أَنَّ الزَّانِيَ الْمُحْصَنَ الَّذِي يَعْلَمُونَ أَنَّ حَدَّهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ، التَّوْرَاةِ: الرَّجْمُ، أَنَّهُمْ يَجْلِدُونَهُ وَيَفْضَحُونَهُ بِتَسْوِيدِ الْوَجْهِ، وَالْإِرْكَابِ عَلَى حِمَارٍ، فَلَمَّا زَنَى الْمَذْكُورَانِ قَالُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ تَعَالَوْا نَتَحَاكَمُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فِي شَأْنِ حَدِّهِمَا، فَإِنْ حَكَمَ بِالْجَلْدِ وَالتَّحْمِيمِ فَخُذُوا عَنْهُ ذَلِكَ وَاجْعَلُوهُ حُجَّةً بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَيَكُونُ نَبِيٌّ مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ قَدْ حَكَمَ فِيهِمَا بِذَلِكَ، وَإِنْ حَكَمَ بِالرَّجْمِ فَلَا تَتَّبِعُوهُ، فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: هَذَا، وَقَوْلِهِ: فَخُذُوهُ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ، هُوَ الْحُكْمُ الْمُحَرَّفُ الَّذِي هُوَ الْجَلْدُ وَالتَّحْمِيمُ كَمَا بَيَّنَّا، وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ هُنَا بِقَوْلِهِ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا يَعْنِي الْمُحَرَّفَ وَالْمُبَدَّلَ الَّذِي هُوَ الْجَلْدُ وَالتَّحْمِيمُ فَخُذُوهُ، وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ بِأَنْ حَكَمَ بِالْحَقِّ الَّذِي هُوَ الرَّجْمُ فَاحْذَرُوا أَنْ تَقْبَلُوهُ.

Öncelikle bil ki bu ayet, evlendikten (muhsan olduktan) sonra zina eden Yahudi erkek ve Yahudi kadın hakkında inmiştir. Yahudiler Tevrat'taki recim hükmünü değiştirmişler, Allah'ın Kitabı'nı kasten tahrif etmişler ve Allah'ın Kitabı Tevrat'taki cezasının recim olduğunu bildikleri muhsan zâniyi kırbaçlayıp yüzünü karartarak ve eşeğe ters bindirerek rezil etmek hususunda aralarında anlaşmışlardı. Sözü edilen iki kişi zina edince kendi aralarında: “Gelin, bu ikisinin had cezası konusunda Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) başvuralım. Şayet celde (kırbaçlama) ve yüz karartma ile hükmederse bunu ondan kabul edin ve Allah Teâlâ ile aranızda delil yapın; böylece Allah'ın peygamberlerinden bir peygamber bu ikisi hakkında bununla hükmetmiş olur. Eğer recim ile hükmederse ona uymayın” dediler. Bunu öğrendikten sonra bil ki O'nun: { هَذَا } “bu”, { فَخُذُوهُ } “onu alın” ve { وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ } “şayet o verilmezse” buyruklarından kasıt; açıkladığımız üzere celde ve yüz karartma olan tahrif edilmiş hükümdür. Allah burada şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا } “...kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler ve: ‘Eğer size bu verilirse...’” yani celde ve yüz karartma olan bu tahrif edilmiş ve değiştirilmiş hüküm verilirse { فَخُذُوهُ } “...onu alın;” { وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ } “şayet o verilmezse” yani hak olan recim ile hükmederse { فَاحْذَرُوا } “...sakının” yani onu kabul etmekten sakının, [demektedirler].

وَذَكَرَ تَعَالَى هَذَا أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ [٣ \ ٢٣] ، يَعْنِي التَّوْرَاةَ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ، يَعْنِي فِي شَأْنِ الزَّانِيَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ، أَيْ عَمَّا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ حُكْمِ رَجْمِ الزَّانِي الْمُحْصَنِ، وَقَوْلُهُ هُنَا: ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ، هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ عَنْهُمْ: وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Yüce Allah bunu şu buyruğunda da zikretmiştir: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetsin diye Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar...” [Âl-i İmrân 3/23] yani anılan iki zâni hakkında hüküm versin diye Tevrat'a çağrılıyorlar; { ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “...sonra da onlardan bir grup yüz çevirerek dönüp gidiyor” yani Tevrat'ta muhsan zâniyi recmetme hükmünden yüz çeviriyorlar. Buradaki: { ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “...sonra da onlardan bir grup yüz çevirerek dönüp gidiyor” buyruğu, onlar hakkında zikredilen: { وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا } “...şayet o verilmezse sakının!” sözünün anlamıdır. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ } “...Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirilmeleri ve ona şahit olmaları sebebiyle...” [Mâide 5/44] buyruğu.

أَخْبَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْأَحْبَارَ وَالرُّهْبَانَ اسْتَحْفَظُوا كِتَابَ اللَّهِ يَعْنِي اسْتَوْدَعُوهُ، وَطَلَبَ مِنْهُمْ حِفْظَهُ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلِ امْتَثَلُوا الْأَمْرَ فِي ذَلِكَ وَحَفِظُوهُ، أَوْ لَمْ يَمْتَثِلُوا الْأَمْرَ فِي ذَلِكَ وَضَيَّعُوهُ؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُمْ لَمْ يَمْتَثِلُوا الْأَمْرَ، وَلَمْ يَحْفَظُوا مَا اسْتُحْفِظُوهُ، بَلْ حَرَّفُوهُ وَبَدَّلُوهُ عَمْدًا كَقَوْلِهِ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ. الْآيَةَ [٤ \ ٤٦] .

Yüce Allah bu kerim ayette, bilginlerin (ahbâr) ve rahiplerin Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildiklerini yani Kitap'ın kendilerine emanet edildiğini ve onu korumalarının kendilerinden istendiğini haber vermiştir. Fakat bu konuda emre uyup onu korudular mı yoksa emre uymayıp onu zayi mi ettiler, bunu burada açıklamamıştır. Ne var ki başka yerlerde onların emre uymadıklarını ve korunması istenen şeyi korumadıklarını, bilakis onu kasten tahrif edip değiştirdiklerini açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ } “...kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler...” [Nisâ 4/46].

وَقَوْلِهِ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ، وَقَوْلِهِ: تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا [٦ \ ٩١] ، وَقَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٧٩] ، وَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ الْآيَةَ [٣ \ ٧٨] ،

Yine şöyle buyurmuştur: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ } “...kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler...” [Mâide 5/41], { تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا } “...Siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz...” [En'âm 6/91], { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Elleriyle kitabı yazıp sonra: 'Bu Allah katındandır' diyenlerin vay haline!...” [Bakara 2/79] ve Azîz ve Celîl olan [Allah'ın] şu buyruğu: { وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ } “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini eğip bükerler...” [Âl-i İmrân 3/78],

إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

ve daha başka ayetler böyledir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

إِنْ قِيلَ مَا الْفَرْقُ بَيْنَ التَّوْرَاةِ وَالْقُرْآنِ؟ فَإِنَّ كُلًّا مِنْهُمَا كَلَامُ اللَّهِ أَنْزَلَهُ عَلَى رَسُولٍ مِنْ رُسُلِهِ - صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ - وَالتَّوْرَاةُ حُرِّفَتْ، وَبُدِّلَتْ كَمَا بَيَّنَّاهُ آنِفًا، وَالْقُرْآنُ مَحْفُوظٌ مِنَ التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ، لَوْ حَرَّفَ مِنْهُ أَحَدٌ حَرْفًا وَاحِدًا فَأَبْدَلَهُ بِغَيْرِهِ، أَوْ زَادَ فِيهِ حَرْفًا أَوْ نَقَصَ فِيهِ آخَرَ لَرَدَّ عَلَيْهِ آلَافُ الْأَطْفَالِ مِنْ صِغَارِ الْمُسْلِمِينَ فَضْلًا عَنْ كِبَارِهِمْ.

Eğer: 'Tevrat ile Kur'an arasındaki fark nedir? Zira her ikisi de Allah'ın kelâmıdır, onu elçilerinden -salâtullâhi ve selâmuhu aleyhim- bir elçiye indirmiştir; buna rağmen Tevrat az önce açıkladığımız üzere tahrif edilmiş ve değiştirilmiştir, Kur'an ise tahriften ve değiştirmeden korunmuştur; öyle ki şayet ondan tek bir harf tahrif edilip başka bir harfle değiştirilse veya ona bir harf eklense yahut bir harf eksiltilse, yetişkin Müslümanlar bir yana, Müslümanların binlerce küçük çocuğu bile ona itiraz edip [yanlışını] düzeltir' denilirse;

فَالْجَوَابُ أَنَّ اللَّهَ اسْتَحْفَظَهُمُ التَّوْرَاةَ، وَاسْتَوْدَعَهُمْ إِيَّاهَا، فَخَانُوا الْأَمَانَةَ وَلَمْ يَحْفَظُوهَا، بَلْ ضَيَّعُوهَا عَمْدًا، وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ لَمْ يَكِلِ اللَّهُ حِفْظَهُ إِلَى أَحَدٍ حَتَّى يُمْكِنَهُ تَضْيِيعُهُ، بَلْ تَوَلَّى حِفْظَهُ جَلَّ وَعَلَا بِنَفْسِهِ الْكَرِيمَةِ الْمُقَدَّسَةِ، كَمَا أَوْضَحَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ [١٥ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ الْآيَةَ [٤١ \ ٤٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَ «الْبَاءُ» فِي قَوْلِهِ: بِمَا اسْتُحْفِظُوا [٥ \ ٤٤] ، مُتَعَلِّقَةٌ بِالرُّهْبَانِ وَالْأَحْبَارِ ; لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا صَارُوا فِي تِلْكَ الْمَرْتَبَةِ بِسَبَبِ مَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ.

Buna verilecek cevap şudur: Allah onlardan Tevrat'ı korumalarını istemiş ve onu kendilerine emanet etmiştir; onlar ise emanete hıyanet etmişler ve onu korumamışlar, bilakis kasten zayi etmişlerdir. Yüce Kur'an'a gelince; Allah onu zayi etmesi mümkün olsun diye korumasını hiçbir kimseye havale etmemiş, bilakis Yüce ve Mukaddes Zâtıyla onun korunmasını bizzat üstlenmiştir; nitekim bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik biz! Onun koruyucusu da elbette biziz.” [Hicr 15/9] ve şu buyruğu: { لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ } “Ona önünden de ardından da bâtıl gelemez...” [Fussilet 41/42] ve daha başka ayetler böyledir. { بِمَا اسْتُحْفِظُوا } “...korumakla görevlendirilmeleri sebebiyle...” [Mâide 5/44] buyruğundaki 'bâ' harf-i cerri rahiplere ve bilginlere müteallıktır (bağlıdır); çünkü onlar ancak Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirilmeleri sebebiyle o mertebeye ulaşmışlardır.

وَقِيلَ: مُتَعَلِّقَةٌ بِيَحْكُمُ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ.

{ يَحْكُمُ } fiiline müteallık olduğu da söylenmiştir. Anlam birbirine yakındır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ، اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: هَلْ هِيَ فِي الْمُسْلِمِينَ، أَوْ فِي الْكُفَّارِ؟ ، فَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهَا فِي الْمُسْلِمِينَ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهَا فِي الْيَهُودِ، وَرُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ أَيْضًا أَنَّهَا فِي الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْكُفْرِ فِيهَا كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ، وَأَنَّهُ لَيْسَ الْكُفْرَ الْمُخْرِجَ مِنَ الْمِلَّةِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ الْكُفْرَ الَّذِي تَذْهَبُونَ إِلَيْهِ، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَقَالَ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ الشَّيْخَيْنِ، وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ.

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “...Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” buyruğu. Âlimler bu kerim ayet hakkında: 'Müslümanlar hakkında mıdır, yoksa kâfirler hakkında mıdır?' diye ihtilaf etmişlerdir. Şa'bî'den Müslümanlar hakkında olduğu rivayet edildiği gibi, yine ondan Yahudiler hakkında olduğu da rivayet edilmiştir. Tâvûs'tan da Müslümanlar hakkında olduğu, buradaki küfürden maksadın [büyük] küfrün altındaki küfür (küfrün dûne küfr) olduğu ve dinden çıkaran küfür olmadığı rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan da bu ayet hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Sizin zannettiğiniz [dinden çıkaran] küfür değildir.' Bunu ondan İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim rivayet etmiş olup [Hâkim], Buhârî ve Müslim'in şartına göre sahih olduğunu ancak tahric etmediklerini söylemiştir; bunu İbn Kesîr zikretmiştir.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا فِي الْيَهُودِ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِيمَا قَبْلَهَا أَنَّهُمْ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ، وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا، يَعْنِي الْحُكْمَ الْمُحَرَّفَ الَّذِي هُوَ غَيْرُ حُكْمِ اللَّهِ فَخُذُوهُ، وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ أَيِ الْمُحَرَّفَ، بَلْ أُوتِيتُمْ حُكْمَ اللَّهِ الْحَقَّ فَاحْذَرُوا، فَهُمْ يَأْمُرُونَ بِالْحَذَرِ مِنْ حُكْمِ اللَّهِ الَّذِي يَعْلَمُونَ أَنَّهُ حَقٌّ.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce Kur'an bunun Yahudiler hakkında olduğuna delalet etmektedir; çünkü Yüce Allah bundan önceki kısımda onların kelimeleri yerlerinden kaydırarak tahrif ettiklerini ve: 'Şayet size bu, yani Allah'ın hükmü olmayan tahrif edilmiş hüküm verilirse onu alın; şayet o verilmezse, yani tahrif edilmiş olan değil de Allah'ın hak hükmü verilirse sakının!' dediklerini zikretmiştir. Böylece onlar hak olduğunu bildikleri Allah'ın hükmünden sakınmayı emretmektedirler.

وَقَدْ قَالَ تَعَالَى بَعْدَهَا وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ [٥ \ ٤٥] ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ فِيهِمْ، وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ الْآيَةَ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ مَا ذَكَرَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ، وَحُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو مِجْلَزٍ، وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ، وَعِكْرِمَةُ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَغَيْرُهُمْ، وَزَادَ الْحَسَنُ، وَهِيَ عَلَيْنَا وَاجِبَةٌ، نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَنَقَلَ نَحْوَ قَوْلِ الْحَسَنِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ.

Yüce Allah ondan sonra: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara cana can... yazdık (farz kıldık)...” [Mâide 5/45] buyurmuştur. Bu da sözün onlar hakkında olduğuna delalet etmiştir. Berâ b. Âzib, Huzeyfe b. el-Yemân, İbn Abbâs, Ebû Miclez, Ebû Recâ el-Utâridî, İkrime, Ubeydullah b. Abdillâh, Hasan-ı Basrî ve başkalarının belirttikleri deliller doğrultusunda ayetin Ehl-i Kitap hakkında olduğunu söyleyenlerdendir. Hasan [el-Basrî]: 'Fakat o [hüküm] bize de farzdır' diye eklemiştir. Bunu onlardan İbn Kesîr nakletmiş, İbrâhîm en-Nehaî'den de Hasan'ın sözünün benzerini nakletmiştir.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ وَالظَّالِمُونَ وَالْفَاسِقُونَ [٥ \ ٤٤، ٤٥، ٤٧] ، نَزَلَتْ كُلُّهَا فِي الْكُفَّارِ، ثَبَتَ ذَلِكَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَعَلَى هَذَا الْمُعْظَمِ، فَأَمَّا الْمُسْلِمُ فَلَا يَكْفُرُ وَإِنِ ارْتَكَبَ كَبِيرَةً، وَقِيلَ فِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، رَدًّا لِلْقُرْآنِ وَجَحْدًا لِقَوْلِ الرَّسُولِ ﷺ فَهُوَ كَافِرٌ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ.

Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “...Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.”, { الظَّالِمُونَ } “...zalimlerin...” ve { الْفَاسِقُونَ } “...fâsıkların...” [Mâide 5/44, 45, 47] ayetlerinin tamamı kâfirler hakkında inmiştir. Bu husus Sahîh-i Müslim'de Berâ hadisinden sabit olmuştur ve daha önce geçmişti. Âlimlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Müslümana gelince; o büyük günah işlese bile kâfir olmaz. Ayette gizli bir takdir (idmâr) olduğu, yani 'Kim Kur'an'ı reddederek ve Resûlullah ﷺ'in sözünü inkâr ederek Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse kâfirdir' anlamında olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Abbâs ve Mücâhid söylemiştir.

فَالْآيَةُ عَامَّةٌ عَلَى هَذَا، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَالْحَسَنُ: هِيَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالْيَهُودِ، وَالْكُفَّارِ، أَيْ مُعْتَقِدًا ذَلِكَ وَمُسْتَحِلًّا لَهُ.

Buna göre ayet geneldir. İbn Mes'ûd ve Hasan şöyle demişlerdir: Ayet, Müslümanlardan, Yahudilerden ve kâfirlerden Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyen herkes hakkında -bunu böyle itikat ederek ve helal sayarak yaptığı takdirde- geneldir.

فَأَمَّا مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ، وَهُوَ مُعْتَقِدٌ أَنَّهُ مُرْتَكِبُ مُحَرَّمٍ فَهُوَ مِنْ فُسَّاقِ الْمُسْلِمِينَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ، وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ.

Fakat bunu haram işlediğini kabul ederek yapan kimseye gelince; o, Müslümanların fâsıklarındandır ve işi Yüce Allah'a kalmıştır; dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَقَدْ فَعَلَ فِعْلًا يُضَاهِي أَفْعَالَ الْكُفَّارِ، وَقِيلَ: أَيْ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِجَمِيعِ مَا أَنْزَلَ فَهُوَ كَافِرٌ فَأَمَّا مَنْ حَكَمَ بِالتَّوْحِيدِ، وَلَمْ يَحْكُمْ بِبَعْضِ الشَّرَائِعِ فَلَا يَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ إِلَّا أَنَّ الشَّعْبِيَّ قَالَ: هِيَ فِي الْيَهُودِ خَاصَّةً، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ، قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ:

İbn Abbâs bir rivayette şöyle demiştir: 'Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, kâfirlerin fiillerine benzeyen bir fiil işlemiş olur.' Şöyle de denilmiştir: 'Yani kim indirilenlerin tamamıyla hükmetmezse kâfirdir. Tevhid ile hükmedip şeriatların bazısıyla hükmetmeyen kimse ise bu ayetin kapsamına girmez.' Doğru olan birinci görüştür. Ancak Şa'bî: 'Bu ayet özellikle Yahudiler hakkındadır' demiştir. en-Nehhâs da bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Buna üç şey delalet eder:

مِنْهَا أَنَّ الْيَهُودَ ذَكَرُوا قَبْلَ هَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ هَادُوا [٥ \ ٤٤] فَعَادَ الضَّمِيرُ عَلَيْهِمْ.

Bunlardan biri: Yahudilerin bundan önce Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ هَادُوا } “...Yahudilere...” [Mâide 5/44] buyruğunda zikredilmiş olmasıdır; dolayısıyla zamir onlara dönmektedir.

وَمِنْهَا أَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، أَلَا تَرَى أَنَّ بَعْدَهُ وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ، فَهَذَا الضَّمِيرُ لِلْيَهُودِ بِإِجْمَاعٍ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْيَهُودَ هُمُ الَّذِينَ أَنْكَرُوا الرَّجْمَ وَالْقِصَاصَ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ «مَنْ» إِذَا كَانَتْ لِلْمُجَازَاةِ فَهِيَ عَامَّةٌ إِلَّا أَنْ يَقَعَ دَلِيلٌ عَلَى تَخْصِيصِهَا، قِيلَ لَهُ: «مَنْ» هُنَا بِمَعْنَى الَّذِي، مَعَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْأَدِلَّةِ وَالتَّقْرِيرِ ; وَالْيَهُودُ الَّذِينَ لَمْ يَحْكُمُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ، فَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي هَذَا.

Bir diğeri: Sözün akışının (siyak) buna delalet etmesidir. Görmez misin ki ondan sonra: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ } “Orada onlara yazdık (farz kıldık)...” buyrulmaktadır; bu zamir icma ile Yahudilere aittir. Ayrıca recmi ve kısası inkâr edenler de Yahudilerdir. Eğer biri: 'Men (مَنْ) şart için olduğunda, tahsisine dair bir delil bulunmadıkça umum bildirir' derse, ona şöyle denir: 'Zikrettiğimiz deliller ve açıklamalarla birlikte buradaki men (مَنْ), 'ellezî' (الَّذِي) anlamındadır; yani 'Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyen Yahudiler var ya, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir' demektir.' Bu, bu hususta söylenmiş en güzel sözlerdendir.

وَيُرْوَى أَنَّ حُذَيْفَةَ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَاتِ، أَهِيَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالَ: نَعَمْ هِيَ فِيهِمْ، وَلَتَسْلُكُنَّ سَبِيلَهُمْ حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ، وَقِيلَ: الْكَافِرُونَ لِلْمُسْلِمِينَ، وَالظَّالِمُونَ لِلْيَهُودِ، وَالْفَاسِقُونَ لِلنَّصَارَى، وَهَذَا اخْتِيَارُ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ، قَالَهُ: لِأَنَّهُ ظَاهِرُ الْآيَاتِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، وَابْنِ شُبْرُمَةَ، وَالشَّعْبِيِّ أَيْضًا قَالَ طَاوُسٌ وَغَيْرُهُ: لَيْسَ بِكُفْرٍ يَنْقُلُ عَنِ الْمِلَّةِ، وَلَكِنَّهُ كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ.

Rivayet edildiğine göre Huzeyfe'ye bu ayetlerin İsrâiloğulları hakkında olup olmadığı sorulmuş, o da: 'Evet onlar hakkındadır, ama siz de adım adım onların yolunu izleyeceksiniz' demiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Kâfirûn Müslümanlar hakkında, zâlimûn Yahudiler hakkında, fâsikûn Hristiyanlar hakkındadır.' Bu, Ebû Bekr b. el-Arabî'nin tercihidir; o ayetlerin zâhirinin bu olduğunu söylemiştir. Bu görüş İbn Abbâs, Câbir b. Zeyd, İbn Ebî Zâide, İbn Şubrume ve Şa'bî'nin de tercihidir. Tâvûs ve başkaları ise şöyle demiştir: 'Dinden çıkaran bir küfür değildir, bilakis [büyük] küfrün altındaki bir küfürdür (küfrün dûne küfr).'

وَهَذَا يَخْتَلِفُ إِنْ حَكَمَ بِمَا عِنْدَهُ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهُوَ تَبْدِيلٌ لَهُ يُوجِبُ الْكُفْرَ، وَإِنْ حَكَمَ بِهِ هَوًى وَمَعْصِيَةً فَهُوَ ذَنْبٌ تُدْرِكُهُ الْمَغْفِرَةُ عَلَى أَصْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ فِي الْغُفْرَانِ لِلْمُذْنِبِينَ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَمَذْهَبُ الْخَوَارِجِ أَنَّ مَنِ ارْتَشَى، وَحَكَمَ بِحُكْمِ غَيْرِ اللَّهِ فَهُوَ كَافِرٌ، وَعَزَا هَذَا إِلَى الْحَسَنِ، وَالسُّدِّيِّ، وَقَالَ الْحَسَنُ أَيْضًا: أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْحُكَّامِ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَلَّا يَتَّبِعُوا الْهَوَى، وَأَلَّا يَخْشَوُا النَّاسَ وَيَخْشَوْهُ، وَأَلَّا يَشْتَرُوا بِآيَاتِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا، انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.

Bu durum farklılık arz eder: Eğer kendi yanındakiyle, onun Allah katından olduğunu ileri sürerek hükmederse, bu küfrü gerektiren bir değiştirmedir (tebdîl). Şayet hevasına uyarak ve günah olduğunu bilerek onunla hükmederse, Ehl-i Sünnet'in günahkârların bağışlanması konusundaki asıl kuralına göre mağfiretin ulaşabileceği bir günahtır. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Haricîlerin mezhebi, rüşvet alıp Allah'ın hükmünden başkasıyla hükmeden kimsenin kâfir olduğudur.' Bunu Hasan ve Süddî'ye nispet etmiştir. Hasan ayrıca şöyle demiştir: 'Allah hâkimlerden üç şeyi taahhüt altına almıştır: Hevaya uymamalarını, insanlardan korkmayıp yalnızca Kendisinden korkmalarını ve ayetlerini az bir pahaya satmamalarını.' Kurtubî'nin sözü burada sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الظَّاهِرُ الْمُتَبَادِرُ مِنْ سِيَاقِ الْآيَاتِ أَنَّ آيَةَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ، نَازِلَةٌ فِي الْمُسْلِمِينَ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَهَا مُخَاطِبًا لِمُسْلِمِي هَذِهِ الْأُمَّةِ: فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا، ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ، فَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ مُتَبَادِرٌ مِنْ سِيَاقِ الْآيَةِ، وَعَلَيْهِ فَالْكُفْرُ إِمَّا كُفْرٌ دُونَ كَفْرٍ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فَعَلَ ذَلِكَ مُسْتَحِلًّا لَهُ، أَوْ قَاصِدًا بِهِ جَحْدَ أَحْكَامِ اللَّهِ وَرَدِّهَا مَعَ الْعِلْمِ بِهَا.

Bunu yazan -Allah onu affetsin- der ki: Ayetlerin akışından (siyak) açıkça anlaşılan zâhir mana; { فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “...işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” ayetinin Müslümanlar hakkında inmiş olduğudur. Çünkü Yüce Allah ondan önce bu ümmetin Müslümanlarına hitap ederek: { فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا } “...Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve ayetlerimi az bir pahaya satmayın...” buyurmuş, ardından da: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “...Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” buyurmuştur. Dolayısıyla ayetin akışından açıkça anlaşıldığı üzere hitap Müslümanlaradır. Buna göre buradaki küfür ya [büyük] küfrün altındaki bir küfürdür ya da bunu helal sayarak yahut bildiği halde Allah'ın hükümlerini inkâr edip reddetmeyi kastederek yapmış olması durumudur.

أَمَّا مَنْ حَكَمَ بِغَيْرِ حُكْمِ اللَّهِ، وَهُوَ عَالِمٌ أَنَّهُ مُرْتَكِبٌ ذَنْبًا، فَاعِلٌ قَبِيحًا، وَإِنَّمَا حَمَلَهُ عَلَى ذَلِكَ الْهَوَى فَهُوَ مِنْ سَائِرِ عُصَاةِ الْمُسْلِمِينَ، وَسِيَاقُ الْقُرْآنِ ظَاهِرٌ أَيْضًا فِي أَنَّ آيَةَ: فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ، فِي الْيَهُودِ ; لِأَنَّهُ قَالَ قَبْلَهَا: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ.

Allah'ın hükmünden başkasıyla hükmeden kişi, bir günah işlediğini ve çirkin bir fiil yaptığını bildiği halde sırf hevası kendisini buna sevk etmişse, o diğer günahkâr Müslümanlardandır. Kur'an'ın akışı; { فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “...işte onlar zalimlerin ta kendileridir” ayetinin de Yahudiler hakkında olduğunu açıkça göstermektedir. Çünkü Yüce Allah ondan önce şöyle buyurmuştur: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas yazdık (farz kıldık). Kim bunu bağışlarsa bu kendisi için bir kefaret olur. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

فَالْخِطَابُ لَهُمْ لِوُضُوحِ دَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَيْهِ كَمَا أَنَّهُ ظَاهِرٌ أَيْضًا فِي أَنَّ آيَةَ: فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ فِي النَّصَارَى ; لِأَنَّهُ قَالَ قَبْلَهَا: وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ.

Siyakın delaletinin açıklığı sebebiyle hitap onlaradır. Nitekim { فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “...işte onlar fâsıkların ta kendileridir” ayetinin de Hristiyanlar hakkında olduğu açıktır; çünkü ondan önce şöyle buyurmuştur: { وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fâsıkların ta kendileridir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ تَحْرِيرَ الْمَقَامِ فِي هَذَا الْبَحْثِ أَنَّ الْكُفْرَ، وَالظُّلْمَ، وَالْفِسْقَ، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا

Bil ki bu incelemede meselenin tahkiki şudur: Küfür, zulüm ve fısk kavramlarının her biri;

رُبَّمَا أُطْلِقَ فِي الشَّرْعِ مُرَادًا بِهِ الْمَعْصِيَةُ تَارَةً، وَالْكُفْرَ الْمُخْرِجَ مِنَ الْمِلَّةِ أُخْرَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، مُعَارَضَةً لِلرُّسُلِ وَإِبْطَالًا لِأَحْكَامِ اللَّهِ، فَظُلْمُهُ وَفِسْقُهُ وَكُفْرُهُ كُلُّهَا كُفْرٌ مُخْرِجٌ عَنِ الْمِلَّةِ، وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مُعْتَقِدًا أَنَّهُ مُرْتَكِبٌ حَرَامًا فَاعِلٌ قَبِيحًا فَكُفْرُهُ وَظُلْمُهُ وَفِسْقُهُ غَيْرُ مُخْرِجٍ عَنِ الْمِلَّةِ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأُولَى فِي الْمُسْلِمِينَ، وَالثَّانِيَةَ فِي الْيَهُودِ، وَالثَّالِثَةَ فِي النَّصَارَى، وَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، وَتَحْقِيقُ أَحْكَامِ الْكُلِّ هُوَ مَا رَأَيْتَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Şeriatta bazen günah anlamında, bazen de dinden çıkaran küfür anlamında mutlak olarak kullanılır: Kim peygamberlere karşı çıkmak ve Allah'ın hükümlerini iptal etmek kastıyla Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse; onun zulmü de, fıskı da, küfrü de dinden çıkaran küfürdür. Kim de haram işlediğini ve çirkin bir fiil yaptığını kabul ettiği halde Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse; onun küfrü, zulmü ve fıskı dinden çıkarıcı değildir. Kur'an'ın zâhirinin birincisinin Müslümanlar, ikincisinin Yahudiler, üçüncüsünün de Hristiyanlar hakkında olduğuna delalet ettiğini öğrenmiş oldun. Aslolan lafızların umumiliği olup nüzul sebeplerinin hususiliği değildir. Hepsine dair hükümlerin tahkiki gördüğün şekildedir. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ الْآيَةَ، قَدْ قَدَّمْنَا احْتِجَاجَ أَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَتْلِ الْمُسْلِمِ بِالذِّمِّيِّ، وَنَفْسُ الْآيَةِ فِيهَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْكَافِرَ لَا يَدْخُلُ فِي عُمُومِ الْآيَةِ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara cana can... yazdık (farz kıldık)...” buyruğu. Ebû Hanîfe'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bu ayetin umumîliği ile Müslümanın zimmî karşılığında öldürüleceğine dair istidlalini daha önce zikretmiştik. Ayetin kendisinde, âlimlerin cumhûrunun benimsediği üzere, kâfirin ayetin umumuna dâhil olmadığına dair bir işaret bulunmaktadır; o da Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “...Kim bunu bağışlarsa bu kendisi için bir kefaret olur...” buyruğundadır.

وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْكَافِرَ لَيْسَ مِنَ الْمُتَصَدِّقِينَ الَّذِينَ تَكُونُ صَدَقَتُهُمْ كَفَّارَةٌ لَهُمْ ; لِأَنَّ الْكُفْرَ سَيِّئَةٌ لَا تَنْفَعُ مَعَهَا حَسَنَةٌ، نَبَّهَ عَلَى هَذَا إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» ، كَمَا نَقَلَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» ، وَمَا ذَكَرَهُ إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي مِنْ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ أَيْضًا عَلَى عَدَمِ دُخُولِ الْعَبْدِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ لَا يَصِحُّ لَهُ التَّصَدُّقُ بِجُرْحِهِ ; لِأَنَّ الْحَقَّ لِسَيِّدِهِ غَيْرُ مُسَلَّمٍ ; لِأَنَّ مِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْأُمُورَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِبَدَنِ الْعَبْدِ، كَالْقِصَاصِ لَهُ الْعَفْوُ فِيهَا دُونَ سَيِّدِهِ، وَعَلَيْهِ فَلَا مَانِعَ مَنْ تَصْدُّقِهِ بِجُرْحِهِ، وَعَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنْ مَعْنَى فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ، أَنَّ التَّصَدُّقَ بِالْجِنَايَةِ كَفَّارَةٌ لِلْجَانِي، لَا لِلْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ، فَلَا مَانِعَ أَيْضًا مِنَ الِاسْتِدْلَالِ الْمَذْكُورِ بِالْآيَةِ ; لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَذْكُرُ عَنِ الْكَافِرِ أَنَّهُ مُتَصَدِّقٌ ; لِأَنَّ الْكَافِرَ لَا صَدَقَةَ لَهُ لِكُفْرِهِ، وَمَا هُوَ بَاطِلٌ لَا فَائِدَةَ فِيهِ لَا يَذْكُرُهُ اللَّهُ تَعَالَى، فِي مَعْرِضِ التَّقْرِيرِ وَالْإِثْبَاتِ، مَعَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ فِي مَعْنَى الْآيَةِ.

Malumdur ki kâfir, sadakası kendisi için kefaret olacak bağışlayıcılardan (tasadduk edenlerden) değildir; çünkü küfür, yanında hiçbir iyiliğin fayda vermediği bir kötülüktür. İbn Hacer'in 'Fethu'l-Bârî'de naklettiği üzere, İsmâil el-Kâdî 'Ahkâmu'l-Kur'ân' adlı eserinde buna dikkat çekmiştir. İsmâil el-Kâdî'nin, kölenin kendi yaralanması üzerinde tasarrufta bulunmasının sahih olmadığı, zira hakkın efendisine ait olduğu gerekçesine dayanarak ayetin kölenin de [bu hükme] girmediğine delalet ettiği yönündeki zikrettiği husus ise kabul görmüş değildir. Çünkü âlimlerden bazıları: 'Kısas gibi kölenin bedenine taalluk eden hususlarda affetme hakkı efendisine değil kendisine aittir' demektedir; buna göre onun kendi yarasını bağışlamasına bir engel yoktur. { فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “...bu kendisi için bir kefaret olur” ifadesinin anlamının cinayeti bağışlamanın mağdura değil suçluya (câniye) kefaret olduğu yönündeki görüşe göre de, ayetle yapılan mezkûr istidlale yine bir engel yoktur. Çünkü Allah kâfirin bağışlayıcı (mütasaddık) olduğunu zikretmez; zira kâfirin küfrü sebebiyle bağışından (sadakasından) söz edilemez; bâtıl ve faydasız olan bir şeyi de Yüce Allah teyit ve ispat sadedinde zikretmez. Bununla birlikte bu görüş ayetin anlamı hususunda zayıftır.

وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَمَنْ بَعْدَهُمْ: عَلَى أَنَّ مَعْنَاهَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لِلْمُتَصَدِّقِ، وَهُوَ أَظْهَرُ ; لِأَنَّ الضَّمِيرَ فِيهِ عَائِدٌ إِلَى مَذْكُورٍ، وَذَلِكَ فِي الْمُؤْمِنِ قَطْعًا دُونَ الْكَافِرِ، فَالِاسْتِدْلَالُ بِالْآيَةِ ظَاهِرٌ جِدًّا.

Sahâbe ve onlardan sonraki âlimlerin cumhûruna göre ise bunun anlamı: 'Bu, bağışlayan kimse için bir kefarettir' şeklindedir ve en zâhir olanı da budur; çünkü buradaki zamir zikredilen kişiye dönmektedir, bu da kâfir için değil kesin olarak mümin için geçerlidir. Dolayısıyla ayetle yapılan istidlal gayet açıktır.

تَنْبِيهٌ

UYARI

احْتَجَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ ; لِأَنَّهُمَا لَوْ قُتِلَا بِهِ لَخَرَجَ عَنْ قَوْلِهِ: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ ; لِكَوْنِهِمَا نَفْسَيْنِ بِنَفْسٍ وَاحِدَةٍ.

Bazı âlimler bu kerim ayeti delil getirerek bir kişiye karşılık iki kişinin öldürülemeyeceğini söylemişlerdir. Çünkü o ikisi bir kişi karşılığında öldürülecek olsa, bir cana iki can olacağı için: { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “...cana can...” buyruğunun dışına çıkılmış olur.

وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا مُتَمَسِّكًا بِهَذَا الدَّلِيلِ ابْنُ الزُّبَيْرِ، وَالزُّهْرِيُّ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، وَعَبْدُ الْمَلِكِ، وَرَبِيعَةُ، وَدَاوُدُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَحَكَاهُ ابْنُ أَبِي مُوسَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَرُوِيَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ، وَابْنِ سِيرِينَ، وَالزُّهْرِيِّ أَنَّهُ يُقْتَلُ مِنْهُمْ وَاحِدٌ، وَيُؤْخَذُ مِنَ الْبَاقِينَ حِصَصُهُمْ مِنَ الدِّيَةِ ; لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُكَافِئٌ لَهُ، فَلَا تُسْتَوْفَى أَبْدَالٌ بِمُبْدَلٍ وَاحِدٍ، كَمَا لَا تَجِبُ دِيَاتٌ لِمَقْتُولٍ وَاحِدٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَمَّنْ ذَكَرْنَا ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .

Bu delile tutunarak bu görüşü savunanlar arasında İbnu'z-Zübeyr, Zührî, İbn Sîrîn, Habîb b. Ebî Sâbit, Abdülmelik, Rebîa, Dâvûd ve İbnu'l-Münzir yer alır; İbn Ebî Mûsâ bunu İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Muâz b. Cebel, İbnu'z-Zübeyr, İbn Sîrîn ve Zührî'den onlardan yalnızca birinin öldürüleceği, geri kalanlardan ise diyetten hisselerinin alınacağı rivayet edilmiştir. Çünkü onların her biri maktule denktir; tek bir bedel karşılığı için birden fazla bedel tahsil edilemez, tıpkı tek bir maktul için birden fazla diyet gerekmediği gibi. İbn Kudâme 'el-Muğnî'de bu görüşü zikrettiğimiz kişilerden nakletmiştir.

وَقَالُوا مُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ [٢ \ ١٧٨] ، وَقَوْلِهِ: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ، أَنَّهُ لَا يُؤْخَذُ بِالنَّفْسِ أَكْثَرُ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ، قَالُوا: وَلِأَنَّ التَّفَاوُتَ فِي الْأَوْصَافِ يَمْنَعُ الْقِصَاصَ، بِدَلِيلِ عَدَمِ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، وَالتَّفَاوُتَ فِي الْعَدَدِ أَوْلَى.

Şöyle demişlerdir: Yüce Allah'ın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ } “...hüre hür...” [Bakara 2/178] buyruğu ile { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara cana can... yazdık (farz kıldık)...” buyruğunun gereği, bir cana karşılık birden fazla canın alınamayacağıdır. Yine şöyle demişlerdir: Vasıflardaki denksizlik, köleye karşılık hürün öldürülmemesi delilinde olduğu gibi kısasa engeldir; sayıdaki denksizlik ise [kısasa engel olmaya] daha evladır.

وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا حُجَّةَ مَعَ مَنْ أَوْجَبَ قَتَلَ جَمَاعَةٍ بِوَاحِدٍ، وَعَدَمِ قَتْلِ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ رِوَايَةٌ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ.

İbnu'l-Münzir: 'Bir kişiye karşılık bir topluluğun öldürülmesini vacip kılan kimselerin hiçbir delili yoktur' demiştir. Bir kişiye karşılık topluluğun öldürülmeyeceği görüşü İmam Ahmed'den gelen bir rivayettir.

وَالرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَمَذْهَبُ الْأَئِمَّةِ الثَّلَاثَةِ: أَنَّهُ يُقْتَلُ الْجَمَاعَةُ بِالْوَاحِدِ، وَقَدْ ثَبَتَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَتَلَ سَبْعَةً بِوَاحِدٍ، وَقَالَ: لَوْ تَمَالَأَ عَلَيْهِ أَهْلُ صَنْعَاءَ لَقَتَلْتُهُمْ بِهِ جَمِيعًا، وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ فَإِنَّهُ تَوَقَّفَ عَنْ قِتَالِ الْحَرُورِيَّةِ حَتَّى يُحْدِثُوا، فَلَمَّا ذَبَحُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ خَبَّابٍ، كَمَا تُذْبَحُ الشَّاةُ، وَأُخْبِرَ عَلِيٌّ بِذَلِكَ قَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ نَادُوهُمْ أَنْ أَخْرِجُوا إِلَيْنَا قَاتِلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خِبَّابٍ، فَقَالُوا: كُلُّنَا قَتَلَهُ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَقَالَ عَلِيٌّ لِأَصْحَابِهِ: دُونَكُمُ الْقَوْمَ، فَمَا لَبِثَ أَنْ قَتَلَهُمْ عَلِيٌّ وَأَصْحَابُهُ، نَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ فِي «سُنَنِهِ» .

İmam Ahmed'den gelen meşhur rivayet ve üç mezhep imamının görüşü ise bir kişiye karşılık bir topluluğun öldürüleceğidir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın bir kişiye karşılık yedi kişiyi öldürdüğü ve: 'Eğer San'a halkı onun aleyhine birleşip yardımlaşsaydı, onların hepsini ona karşılık öldürürdüm' dediği sabit olmuştur. Bunun benzeri Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir; zira o, Harûriyye ile [cinayet gibi bir] hadise çıkarmadıkça savaşmaktan geri durmuştu. Onlar Abdullah b. Habbâb'ı koyun boğazlar gibi boğazlayıp da bu durum Ali'ye haber verilince: 'Allahu Ekber! Onlara 'Abdullah b. Habbâb'ın katilini bize çıkarın' diye seslenin' dedi. Onlar üç defa: 'Onu hepimiz öldürdük' dediler. Bunun üzerine Ali ashabına: 'Girin bu kavme!' dedi ve çok geçmeden Ali ile ashabı onları öldürdü. Bunu Kurtubî, Dârekutnî'den 'Sünen'inde nakletmiştir.

وَيَزِيدُ قَتْلَ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَوْ أَنَّ أَهْلَ السَّمَاءِ، وَأَهْلَ الْأَرْضِ اشْتَرَكُوا فِي دَمِ مُؤْمِنٍ لَأَكَبَّهُمُ اللَّهُ فِي النَّارِ» . قَالَ فِيهِ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ، نَقَلَهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ.

Tirmizî'nin Ebû Saîd ve Ebû Hureyre'den rivayet ettiği şu hadis bir kişiye karşılık topluluğun öldürüleceği hükmünü daha da pekiştirmektedir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Şayet gök halkı ve yer halkı bir müminin kanına ortak olsalardı, Allah onları yüzüstü ateşe atardı.' Tirmizî bu hadis için: 'Garip bir hadistir' demiştir; bunu ondan Kurtubî nakletmiştir.

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» نَحْوَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا، وَزَادَ: «إِلَّا أَنْ يَشَاءَ» ، وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ أَعَانَ عَلَى قَتْلِ مُسْلِمٍ بِشَطْرِ كَلِمَةٍ لَقِيَ اللَّهَ ﷿ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَكْتُوبًا بَيْنَ عَيْنَيْهِ آيِسٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ» .

Beyhakî 'es-Sünenü'l-Kübrâ'da bunun bir benzerini İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet etmiş ve: 'Allah'ın dilemesi müstesna' ziyadesini eklemiştir. Beyhakî yine Ebû Hureyre'den, Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Kim bir Müslümanın öldürülmesine yarım kelimeyle dahi yardım ederse, kıyamet gününde iki gözü arasına 'Allah'ın rahmetinden ümidini kesmiştir' yazılmış olarak Allah Azze ve Celle'nin huzuruna çıkar.'

وَرُوِيَ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالْحَسَنُ،

Muğîre b. Şu'be ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan,

وَأَبُو سَلَمَةَ، وَعَطَاءٌ، وَقَتَادَةُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: أَنَّ الْجَمَاعَةَ تُقْتَلُ بِالْوَاحِدِ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ ﵄ أَيْضًا، وَلَمْ يُعْلَمْ لَهُمَا مُخَالِفٌ فِي الصَّحَابَةِ، فَصَارَ إِجْمَاعًا سُكُوتِيًّا، وَاعْتَرَضَهُ بَعْضُهُمْ بِأَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ ثَبَتَ عَنْهُ عَدَمُ قَتْلِ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ، كَمَا قَالَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ.

Ebû Seleme, Atâ, Katâde, Sevrî, Evzâî, İshâk ve Ebû Sevr de -İbn Kudâme'nin el-Muğnî'de onlardan naklettiği üzere- bir kişiye karşılık bir topluluğun öldürüleceği görüşündedir. Bunu Beyhakî Ömer ve Ali radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet etmiştir; ashâb içinde bu ikisine muhalif olan bilinmemektedir, dolayısıyla sükûtî bir icma olmuştur. Bazıları ise İbnu'l-Münzir'in dediği gibi İbnu'z-Zübeyr'den bir kişiye karşılık topluluğun öldürülmeyeceğinin sabit olduğunu belirterek buna itiraz etmiştir.

وَإِذَنْ فَالْخِلَافُ وَاقِعٌ بَيْنَ الصَّحَابَةِ، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الصَّحَابَةَ إِذَا اخْتَلَفُوا، لَمْ يَجُزِ الْعَمَلُ بِأَحَدِ الْقَوْلَيْنِ إِلَّا بِتَرْجِيحٍ.

Buna göre sahabe arasında ihtilaf meydana gelmiştir. Usul ilminde yerleşmiş kural ise şudur: Sahabe ihtilaf ettiğinde, bir tercih sebebi (tercih) olmaksızın iki görüşten biriyle amel etmek caiz değildir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَيَتَرَجَّحُ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ الَّذِي هُوَ قَتْلُ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ، بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ [٢ \ ١٧٩] ، يَعْنِي أَنَّ مَنْ عُلِمَ أَنَّهُ يُقْتَلُ إِذَا قَتَلَ يَكُونُ ذَلِكَ رَادِعًا لَهُ وَزَاجِرًا عَنِ الْقَتْلِ، وَلَوْ كَانَ الِاثْنَانِ لَا يُقْتَصُّ مِنْهُمَا لِلْوَاحِدِ، لَكَانَ كُلُّ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْتُلَ مُسْلِمًا، أَخَذَ وَاحِدًا مِنْ أَعْوَانِهِ فَقَتَلَهُ مَعَهُ، فَلَمْ يَكُنْ هُنَاكَ رَادِعٌ عَنِ الْقَتْلِ ; وَبِذَلِكَ تَضِيعُ حِكْمَةُ الْقِصَاصِ مِنْ أَصْلِهَا، مَعَ أَنَّ الْمُتَمَالِئِينَ عَلَى الْقَتْلِ يَصْدُقُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنَّهُ قَاتِلٌ، فَيُقْتَلُ، وَيَدُلُّ لَهُ أَنَّ الْجَمَاعَةَ لَوْ قَذَفُوا وَاحِدًا لَوَجَبَ حَدُّ الْقَذْفِ عَلَى جَمِيعِهِمْ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunu yazan -Allah onu affetsin- der ki: Cumhûrun benimsediği bir kişiye karşılık topluluğun öldürülmesi mezhebi, Yüce Allah'ın: { وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır...” [Bakara 2/179] buyruğu ile tercih edilir. Yani kim öldürdüğü takdirde öldürüleceğini bilirse bu durum onun için caydırıcı olur ve onu öldürmekten alıkoyar. Şayet bir kişi için iki kişiye kısas uygulanmasaydı, bir Müslümanı öldürmek isteyen herkes yanına yardımcılarından birini alır ve onunla birlikte öldürürdü; böylece öldürmeyi engelleyen hiçbir caydırıcılık kalmazdı ve bununla kısasın asıl hikmeti tamamen zayi olurdu. Bununla birlikte cinayet üzerinde anlaşarak yardımlaşanların (mütemâliîn) her biri hakkında 'katil' vasfı doğru olur; dolayısıyla öldürülür. Buna delil olarak şunu da gösterebiliriz: Bir topluluk bir kişiye iftira (kazf) atsa, hepsine birden kazf haddi cezası gerekir. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا شَيْئًا مِمَّا أَنْزَلَ فِي الْإِنْجِيلِ الَّذِي أَمَرَ أَهْلَ الْإِنْجِيلِ بِالْحُكْمِ بِهِ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ مِنْ ذَلِكَ الْبِشَارَةَ بِمَبْعَثِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ وَوُجُوبِ اتِّبَاعِهِ، وَالْإِيمَانِ بِهِ كَقَوْلِهِ: وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ [٦١ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ الْآيَةَ [٧ \ ١٥٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın: { وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin...” buyruğu. İncil ehline onunla hükmetmeleri emredilen İncil'de ne indirildiğini burada açıklamamış, ancak diğer yerlerde bunun Peygamberimiz Muhammed ﷺ'in gönderileceği müjdesi, ona tâbi olma ve iman etme zorunluluğu olduğunu açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ } “Hani Meryem oğlu İsa da: 'Ey İsrâiloğulları! Gerçekten ben, benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek Ahmed isimli bir elçiyi müjdeleyici olarak Allah'ın size [gönderdiği] elçisiyim' demişti...” [Saff 61/6] ve Yüce Allah'ın şu buyruğu: { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ } “Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o elçiye, o ümmî peygambere uyarlar...” [A'râf 7/157] ve daha başka ayetler böyledir.

لَطِيفَةٌ لَهَا مُنَاسَبَةٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ نَصْرَانِيًّا قَالَ لِعَالِمٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ: نَاظِرْنِي فِي الْإِسْلَامِ وَالْمَسِيحِيَّةِ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ؟ فَقَالَ الْعَالِمُ لِلنَّصْرَانِيِّ: هَلُمَّ إِلَى الْمُنَاظَرَةِ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ النَّصْرَانِيُّ: الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ أَحَقُّ بِالِاتِّبَاعِ أَمِ الْمُخْتَلَفُ فِيهِ؟ فَقَالَ الْعَالِمُ: الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ أَحَقُّ بِالِاتِّبَاعِ مِنَ الْمُخْتَلَفِ فِيهِ، فَقَالَ النَّصْرَانِيُّ: إِذَنْ يَلْزَمُكُمُ اتِّبَاعُ عِيسَى مَعَنَا، وَتَرْكُ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّنَا نَحْنُ وَأَنْتُمْ نَتَّفِقُ عَلَى نُبُوَّةِ عِيسَى، وَنُخَالِفُكُمْ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ - عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - فَقَالَ الْمُسْلِمُ: أَنْتُمُ الَّذِينَ تَمْتَنِعُونَ مِنْ

Bu kerim ayetle münasebeti olan bir nükte (letife): Bazı âlimler bir Hristiyanın, Müslüman âlimlerden birine: 'İslam ile Hristiyanlık hakkında hangisinin daha faziletli olduğu konusunda benimle münazara et' dediğini zikretmiştir. Âlim o Hristiyana: 'Bu konuda münazaraya gel!' demiştir. Hristiyan: 'Üzerinde ittifak edilen şey mi uyulmaya daha layıktır, yoksa hakkında ihtilaf edilen mi?' diye sormuş; âlim: 'Üzerinde ittifak edilen şey, hakkında ihtilaf edilenden uyulmaya daha layıktır' diye cevap vermiştir. Bunun üzerine Hristiyan: 'O halde bizimle birlikte İsa'ya uymanız ve Muhammed ﷺ'e uymayı terk etmeniz gerekir; çünkü biz ve siz İsa'nın peygamberliği üzerinde ittifak etmekteyiz, Muhammed'in -aleyhimesselâtü vesselâm- peygamberliğinde ise size muhalefet etmekteyiz' demiştir. Müslüman ise şöyle cevap vermiştir: 'Asıl siz üzerinde ittifak edilene uymaktan

اتِّبَاعِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهِ الَّذِي هُوَ عِيسَى قَالَ لَكُمْ: وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ، فَلَوْ كُنْتُمْ مُتَّبِعِينَ عِيسَى حَقًّا لَاتَّبَعْتُمْ مُحَمَّدًا ﷺ فَظَهَرَ أَنَّكُمْ أَنْتُمُ الَّذِينَ لَمْ تَتَّبِعُوا الْمُتَّفَقَ عَلَيْهِ وَلَا غَيْرَهُ، فَانْقَطَعَ النَّصْرَانِيُّ.

kaçınmaktasınız; zira üzerinde ittifak edilen İsa size: { وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ } “...benden sonra gelecek Ahmed isimli bir elçiyi müjdeleyici olarak...” demiştir. Şayet gerçekten İsa'ya uyuyor olsaydınız Muhammed ﷺ'e uyardınız. Böylece üzerinde ittifak edilene de başkasına da uymayanların asıl sizler olduğunuz ortaya çıktı.' Bunun üzerine Hristiyan cevap veremez hale gelip susmuştur.

وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّصَارَى لَوْ كَانُوا مُتَّبِعِينَ عِيسَى، لَاتَّبَعُوا مُحَمَّدًا ﷺ.

Şüphe yok ki Hristiyanlar şayet İsa'ya uysalardı, Muhammed ﷺ'e de uyarlardı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي النَّصَارَى، وَالَّتِي قَبْلَهَا فِي الْيَهُودِ، وَالَّتِي قَبْلَ تِلْكَ فِي الْمُسْلِمِينَ، كَمَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ.

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “...Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fâsıkların ta kendileridir.” buyruğu. Kur'an'ın zâhirinin gerektirdiği üzere bu ayetin Hristiyanlar hakkında olduğunu, bundan öncekinin Yahudiler hakkında, ondan öncekinin de Müslümanlar hakkında olduğunu daha önce belirtmiştik.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْكُفْرَ، وَالظُّلْمَ، وَالْفِسْقَ كُلَّهَا يُطْلَقُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِمَا دُونَ الْكُفْرِ، وَعَلَى الْكُفْرِ الْمُخْرِجِ مِنَ الْمِلَّةِ نَفْسِهِ، فَمِنَ الْكُفْرِ بِمَعْنَى الْمَعْصِيَةِ قَوْلُهُ ﷺ لَمَّا سَأَلَتْهُ الْمَرْأَةُ عَنْ سَبَبِ كَوْنِ النِّسَاءِ أَكْثَرَ أَهْلِ النَّارِ، «إِنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ بِسَبَبِ كُفْرِهِنَّ» ، ثُمَّ فَسَّرَهُ بِأَنَّهُنَّ يَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ، وَمِنَ الْكُفْرِ بِمَعْنَى الْمُخْرِجِ عَنِ الْمِلَّةِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ الْآيَةَ [١٠٩ \ ١، ٢] ، وَمِنَ الظُّلْمِ بِمَعْنَى الْكُفْرِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٢ \ ٢٥٤] ، وَقَوْلُهُ: وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ [١٠ \ ١٠٦] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٣١ \ ١٣] ، وَمِنْهُ بِمَعْنَى الْمَعْصِيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ الْآيَةَ [٣٥ \ ٣٢] ، وَمِنَ الْفِسْقِ بِمَعْنَى الْكُفْرِ قَوْلُهُ: وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا الْآيَةَ [٣٢ \ ٢٠] ، وَمِنْهُ بِمَعْنَى الْمَعْصِيَةِ قَوْلُهُ فِي الَّذِينَ قَذَفُوا عَائِشَةَ ﵂: وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ [٢٤ \ ٤] .

Daha önce küfür, zulüm ve fısk kavramlarının her birinin, küfrün altındaki günah anlamında da bizzat dinden çıkaran küfür anlamında da kullanıldığını belirtmiştik. Günah anlamındaki küfre örnek: Kadın, Resûlullah ﷺ'e cehennem ehlinin çoğunluğunun kadınlar olmasının sebebini sorduğunda: 'Bu onların küfrü (nankörlüğü) sebebiyledir' buyurması, sonra da bunu kocalarına karşı nankörlük etmeleri (yekfürne'l-aşîr) şeklinde tefsir etmesidir. Dinden çıkaran küfür anlamındakine örnek: Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ } { لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } “De ki: Ey kâfirler! * Ben sizin taptıklarınıza tapmam...” [Kâfirûn 109/1-2] buyruğudur. Küfür anlamındaki zulme örnek: Yüce Allah'ın: { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “...Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.” [Bakara 2/254], { وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Allah'ı bırakıp da sana fayda da zarar da vermeyecek şeylere dua etme. Eğer bunu yaparsan, şüphesiz o zaman sen zalimlerden olursun.” [Yûnus 10/106] ve: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “...Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür.” [Lokmân 31/13] buyruklarıdır. Günah anlamındaki zulme örnek ise: Yüce Allah'ın: { فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } “...Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır...” [Fâtır 35/32] buyruğudur. Küfür anlamındaki fıska örnek: { وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا } “Fâsıklık edenlere gelince, onların barınağı ateştir. Ne zaman oradan çıkmak isteseler, tekrar oraya iade edilirler...” [Secde 32/20] buyruğudur. Günah anlamındaki fıska örnek ise: Âişe radıyallâhu anhâ'ya iftira atanlar hakkında buyrulan: { وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “...ve ebediyen onların şahitliğini kabul etmeyin. İşte onlar fâsıkların ta kendileridir.” [Nûr 24/4] buyruğudur.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْقَذْفَ لَيْسَ بِمُخْرِجٍ عَنِ الْمِلَّةِ، وَيَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ [٢٤ \ ١١] ، وَمِنَ الْفِسْقِ بِمَعْنَى الْمَعْصِيَةِ أَيْضًا قَوْلُهُ فِي الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا الْآيَةَ [٤٩ \ ٦] .

Malumdur ki iftira (kazf) dinden çıkarıcı değildir; Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “O iftirayı getirenler, içinizden bir gruptur...” [Nûr 24/11] buyruğu da buna delalet eder. Günah anlamındaki fıska bir diğer örnek de Velîd b. Ukbe hakkında inen: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا } “Ey iman edenler! Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onu araştırın...” [Hucurât 49/6] buyruğudur.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، فَمَنْ كَانَ امْتِنَاعُهُ مِنَ الْحُكْمِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، لِقَصْدِ مُعَارَضَتِهِ وَرَدِّهِ، وَالِامْتِنَاعِ مِنِ الْتِزَامِهِ فَهُوَ كَافِرٌ ظَالِمٌ فَاسِقٌ كُلُّهَا بِمَعْنَاهَا الْمُخْرِجِ مِنَ الْمِلَّةِ، وَمَنْ كَانَ امْتِنَاعُهُ مِنَ الْحُكْمِ لِهَوًى وَهُوَ يَعْتَقِدُ قُبْحَ فِعْلِهِ، فَكُفْرُهُ وَظُلْمُهُ وَفِسْقُهُ غَيْرُ الْمُخْرِجِ مِنَ الْمِلَّةِ، إِلَّا إِذَا كَانَ مَا امْتَنَعَ مِنَ الْحُكْمِ بِهِ

Daha önce de belirttiğimiz gibi, aslolan lafızların umumîliğidir, sebeplerin hususîliği değildir. Buna göre Allah'ın indirdiğiyle hükmetmekten kaçınması, ona karşı çıkmak, onu reddetmek ve ona bağlanmaktan imtina etmek kastıyla olan kimse; kâfirdir, zalimdir, fâsıktır ve bunların tamamı dinden çıkaran anlamındadır. Hükmetmekten kaçınması hevası sebebiyle olan ve yaptığı fiilin çirkinliğini kabul eden kimseye gelince; onun küfrü, zulmü ve fıskı dinden çıkarıcı olmayan anlamdadır; meğerki onunla hükmetmekten kaçındığı şey,

شَرْطًا فِي صِحَّةِ إِيمَانِهِ، كَالِامْتِنَاعِ مِنِ اعْتِقَادِ مَا لَا بُدَّ مِنِ اعْتِقَادِهِ، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، كَمَا قَدَّمْنَا وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İnanılması zorunlu olan bir şeye inanmaktan kaçınmak gibi, imanının sıhhatinin bir şartı olsun. Daha önce belirttiğimiz gibi mezkûr ayetlerde zâhir olan budur. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ [٥ \ ٥١] ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ وِلَايَةَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ زَائِفَةٌ لَيْسَتْ خَالِصَةً ; لِأَنَّهَا لَا تَسْتَنِدُ عَلَى أَسَاسٍ صَحِيحٍ، هُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ، فَبَيَّنَ أَنَّ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ بَيْنَ النَّصَارَى دَائِمَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، بِقَوْلِهِ: وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ [٥ \ ١٤] ، وَبَيَّنَ مِثْلَ ذَلِكَ فِي الْيَهُودِ أَيْضًا، حَيْثُ قَالَ فِيهِمْ: وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ [٥ \ ٦٤] ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا فِي الْيَهُودِ فِيمَا بَيْنَهُمْ، كَمَا هُوَ صَرِيحُ السِّيَاقِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهَا بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veliler (dostlar) edinmeyin. Onlar birbirlerinin velileridir...” [Mâide 5/51] buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette Yahudiler ile Hristiyanların birbirlerinin velileri olduklarını zikretmiştir; fakat başka yerlerde onların birbirlerine olan velayetlerinin sahte olup samimi olmadığını, zira İslam dini gibi doğru bir temele dayanmadığını açıklamıştır. Nitekim Hristiyanlar arasındaki düşmanlık ve kinin kıyamet gününe kadar süreceğini şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “'Biz Hristiyanız' diyenlerden de kesin sözlerini almıştık. Ama onlar kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı unuttular. Biz de aralarına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık...” [Mâide 5/14]. Bunun benzerini Yahudiler hakkında da açıklamış ve onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Kendi elleri bağlandı ve söyledikleri yüzünden lanetlendiler! Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi sarf eder. Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. Onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık...” [Mâide 5/64]. Siyakın açıkça gösterdiği üzere zâhir olan, bunun Yahudilerin kendi aralarında olduğudur; nitekim bunun Yahudiler ile Hristiyanlar arasında olduğunu söyleyenlerin görüşünün aksinedir.

وَصَرَّحَ تَعَالَى بِعَدَمِ اتِّفَاقِ الْيَهُودِ مُعَلِّلًا لَهُ بِعَدَمِ عُقُولِهِمْ فِي قَوْلِهِ: تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ [٥٩ \ ١٤] .

Yüce Allah, Yahudilerin aralarında birlik olmadığını, bunun sebebinin akıllarını kullanmamaları olduğunu şu buyruğuyla açıkça belirtmiştir: { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “...Sen onları bir arada (birlik içinde) sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır. Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır.” [Haşr 59/14].

تَنْبِيهٌ

UYARI

أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، أَنَّ الْيَهُودِيَّ وَالنَّصْرَانِيَّ يَتَوَارَثَانِ، وَرَدَّهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ، بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ، وِلَايَةُ الْيَهُودِ لِخُصُوصِ الْيَهُودِ، وَالنَّصَارَى لِخُصُوصِ النَّصَارَى، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَلَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ لِتَوَارُثِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى.

Bazı âlimler Yüce Allah'ın: { بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “...Onlar birbirlerinin velileridir...” buyruğundan, Yahudi ile Hristiyanın birbirine mirasçı olabileceği hükmünü çıkarmışlardır. Bazı âlimler ise bunu reddederek, ayetten maksadın Yahudilerin özellikle Yahudilere, Hristiyanların da özellikle Hristiyanlara velayeti olduğunu söylemişlerdir. Bu anlama göre, ayette Yahudiler ile Hristiyanların birbirine mirasçı olacağına dair bir delil bulunmamaktadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ مَنْ تَوَلَّى الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّهُ يَكُونُ مِنْهُمْ بِتَوَلِّيهِ إِيَّاهُمْ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ تَوَلِّيَهُمْ مُوجِبٌ لِسُخْطِ اللَّهِ، وَالْخُلُودِ فِي عَذَابِهِ، وَأَنَّ مُتَوَلِّيَهُمْ لَوْ كَانَ مُؤْمِنًا مَا تَوَلَّاهُمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ [٥ \ ٨٠، ٨١] .

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “...İçinizden kim onları veli (dost) edinirse, şüphesiz o da onlardandır...” buyruğu. Bu kerim ayette, Müslümanlardan kim Yahudileri ve Hristiyanları veli edinirse onları veli edinmesi sebebiyle onlardan sayılacağını zikretmiştir. Başka bir yerde ise onları veli edinmenin Allah'ın gazabını ve O'nun azabında ebedî kalmayı gerektirdiğini, onları veli edinen kişinin şayet mümin olsaydı onları veli edinmeyeceğini açıklamıştır; o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ } { وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } “Onlardan birçoğunun kâfirleri veli edindiklerini görürsün. Kendileri için nefislerinin takdim ettiği şey ne kötüdür ki Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır. * Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı onları veliler edinmezlerdi; fakat onların birçoğu fâsıklardır.” [Mâide 5/80-81].

وَنَهَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ عَنْ تَوَلِّيهِمْ مُبَيِّنًا سَبَبَ التَّنْفِيرِ مِنْهُ ; وَهُوَ قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ [٦٠ \ ١٣] .

Başka bir yerde de bundan nefret ettirmenin gerekçesini açıklayarak onları veli edinmeyi yasaklamıştır; o da şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ } “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği, kâfirlerin kabir ehlinden ümit kestikleri gibi ahiretten ümit kesmiş olan bir kavmi veli (dost) edinmeyin.” [Mümtehine 60/13].