Binûn

Mâide — 8. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ مَحَلَّ ذَلِكَ، فِيمَا إِذَا لَمْ تَكُنِ الْمُوَالَاةُ بِسَبَبِ خَوْفٍ، وَتَقِيَّةٍ، وَإِنْ كَانَتْ بِسَبَبِ ذَلِكَ فَصَاحِبُهَا مَعْذُورٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً [٣ \ ٢٨] ، فَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ فِيهَا بَيَانٌ لِكُلِّ الْآيَاتِ الْقَاضِيَةِ بِمَنْعِ مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ مُطْلَقًا وَإِيضَاحٌ ; لِأَنَّ مَحَلَّ ذَلِكَ فِي حَالَةِ الِاخْتِيَارِ، وَأَمَّا عِنْدَ الْخَوْفِ وَالتَّقِيَّةِ، فَيُرَخَّصُ فِي مُوَالَاتِهِمْ، بِقَدْرِ الْمُدَارَاةِ الَّتِي يَكْتَفِي بِهَا شَرُّهُمْ، وَيُشْتَرَطُ فِي ذَلِكَ سَلَامَةُ الْبَاطِنِ مِنْ تِلْكَ الْمُوَالَاةِ: [الْوَافِرُ]

Başka bir yerde ise bunun, dostluğun (muvalat) korku ve takiyye sebebiyle olmadığı durumlar için geçerli olduğunu, şayet bu sebeple olursa o kimsenin mazur sayılacağını açıklamıştır; o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri veli (dost) edinmesinler. Kim bunu yaparsa, Allah ile ilişiği kesilmiş olur; ancak onlardan sakınmanız (takiyye yapmanız) müstesnadır...” [Âl-i İmrân 3/28]. İşte bu kerim ayette, kâfirleri veli edinmeyi mutlak olarak yasaklayan bütün ayetlerin bir açıklaması ve izahı bulunmaktadır; zira bu yasak, serbest irade (ihtiyar) hali içindir. Korku ve takiyye halinde ise, şerlerinden korunmaya yetecek ölçüde bir idare-i maslahat (müdârât) nispetinde onlarla [zahiren] dostluk kurmaya ruhsat verilmiştir. Bunda da batının (kalbin) bu dostluktan uzak ve selamet üzere olması şart koşulmuştur: [Vâfir]

وَمَنْ يَأْتِي الْأُمُورَ عَلَى اضْطِرَارٍ ... فَلَيْسَ كَمِثْلِ آتِيهَا اخْتِيَارًا

İşleri mecburiyetten yapan kimse... İhtiyarıyla yapan kimse gibi değildir.

وَيُفْهَمُ مِنْ ظَوَاهِرِ هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ مَنْ تَوَلَّى الْكُفَّارَ عَمْدًا اخْتِيَارًا، رَغْبَةً فِيهِمْ أَنَّهُ كَافِرٌ مِثْلَهُمْ.

Bu ayetlerin zahirinden, kâfirlere meylederek onları kasten ve kendi ihtiyarıyla (isteyerek) veli/dost edinen kimsenin onlar gibi kâfir olacağı anlaşılmaktadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ.

Yüce Allah'ın: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ } { وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ } “Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih ya da katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. * İman edenler de derler ki: 'Var güçleriyle yemin ederek sizinle beraber olduklarına ant içenler bunlar mıdır?' Onların amelleri boşa gitmiştir de hüsrana uğrayanlar olmuşlardır.” buyruğu.

ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ، وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، يَعْتَذِرُونَ عَنْ مُوَالَاةِ الْكَفَّارِ مِنَ الْيَهُودِ بِأَنَّهُمْ يَخْشَوْنَ أَنْ تَدُورَ عَلَيْهِمُ الدَّوَائِرُ، أَيْ دُوَلُ الدَّهْرِ الدَّائِرَةُ مِنْ قَوْمٍ إِلَى قَوْمٍ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ: [الْوَافِرُ]

Bu kerim ayette, kalplerinde hastalık bulunan kimselerin -ki onlar münafıklardır- kâfir olan Yahudileri veli edinme hususunda mazeret olarak başlarına felaketlerin dönmesinden (devâir), yani zamanın talihinin bir kavimden diğerine dönüp duran çarklarından korktuklarını ileri sürdüklerini zikretmiştir; nitekim şair şöyle demiştir: [Vâfir]

إِذَا مَا الدَّهْرُ جَرَّ عَلَى ... أُنَاسٍ كَلَاكِلَهُ أَنَاخَ بِآخَرِينَا

Zaman ağırlığını bir kavmin üzerine çöktürdüğünde... Diğerlerinin de üzerine çöküverir.

يَعْنُونَ إِمَّا بِقَحْطٍ فَلَا يَمِيرُونَنَا، وَلَا يَتَفَضَّلُوا عَلَيْنَا، وَإِمَّا بِظَفَرِ الْكُفَّارِ بِالْمُسْلِمِينَ، فَلَا يَدُومُ الْأَمْرُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ، زَعْمًا مِنْهُمْ أَنَّهُمْ عِنْدَ تَقَلُّبِ الدَّهْرِ بِنَحْوِ مَا ذُكِرَ، يَكُونُ لَهُمْ أَصْدِقَاءُ كَانُوا مُحَافِظِينَ عَلَى صَدَاقَتِهِمْ ; فَيَنَالُونَ مِنْهُمْ مَا يُؤَمِّلُ الصَّدِيقُ مِنْ صَدِيقِهِ، وَأَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَتَعَجَّبُونَ مِنْ كَذِبِهِمْ فِي إِقْسَامِهِمْ بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ، إِنَّهُمْ لَمَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ تِلْكَ الدَّوَائِرَ الَّتِي حَافَظُوا مِنْ أَجْلِهَا عَلَى صَدَاقَةِ

[Münafıklar bu sözleriyle] ya bir kuraklık olup bize zahire temin etmezler ve bize lütufta bulunmazlar [diye korktuklarını], ya da kâfirlerin Müslümanlara galip gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı için işlerin sürekli böyle gitmeyeceğini kastediyorlardı; zira onlar zikredildiği şekilde zamanın çarkı döndüğünde dostluklarını korumuş oldukları dostlarının bulunacağını, böylece bir dostun dostundan umduğu şeye nail olacaklarını zannediyorlardı. [Ayrıca ayet] Müslümanların, var güçleriyle yemin ederek Müslümanlarla beraber olduklarına dair onların yalan yere yemin etmelerine şaşırdıklarını [ifade etmektedir]. Bu ayette, uğruna dostluklarını korudukları

الْيَهُودِ، أَنَّهَا لَا تَدُورُ إِلَّا عَلَى الْيَهُودِ، وَالْكُفَّارِ، وَلَا تَدُورُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، بِقَوْلِهِ: فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ الْآيَةَ، وَعَسَى مِنَ اللَّهِ نَافِذَةٌ ; لِأَنَّهُ الْكَرِيمُ الْعَظِيمُ الَّذِي لَا يُطْمَعُ إِلَّا فِيمَا يُعْطِي.

Yahudilerin [aleyhine] o felaketlerin sadece Yahudiler ve kâfirler aleyhine döneceğini, Müslümanlar aleyhine dönmeyeceğini şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } “...Umulur ki Allah bir fetih ya da katından bir emir getirir...” [Mâide 5/52]. Allah katından olan "asâ" (umulur ki) ifadesi kesinlik bildirir; çünkü O, ancak lütfettiği şey umulan Kerîm ve Azîm olandır.

وَالْفَتْحُ الْمَذْكُورُ قِيلَ: هُوَ فَتْحُ الْمُسْلِمِينَ لِبِلَادِ الْمُشْرِكِينَ، وَقِيلَ: الْفَتْحُ الْحُكْمُ، كَقَوْلِهِ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ [٧ \ ٨٩] ، وَعَلَيْهِ فَهُوَ حُكْمُ اللَّهِ بِقَتْلِ مُقَاتِلَةِ بَنِي قُرَيْظَةَ، وَسَبْيِ ذَرَارِيِّهِمْ، وَإِجْلَاءِ بَنِي النَّضِيرِ، وَقِيلَ: هُوَ فَتْحُ مَكَّةَ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَوَّلِ.

Zikredilen fethin, Müslümanların müşriklerin beldelerini fethetmesi olduğu söylenmiştir. Fethin hüküm vermek manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim şu buyrukta böyledir: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ } “...Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; sen hükmedenlerin en hayırlısısın.” [A'râf 7/89]. Buna göre bu, Allah'ın Benî Kurayza'nın savaşçılarını öldürme, çocuklarını esir etme ve Benî Nadîr'i sürgün etme hükmüdür. Mekke'nin fethi olduğu da söylenmiştir ki bu da birinci görüşe racidir.

وَبَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ سَبَبَ حَلِفِهِمْ بِالْكَذِبِ لِلْمُسْلِمِينَ، أَنَّهُمْ مِنْهُمْ، إِنَّمَا هُوَ الْفَرَقُ أَيِ الْخَوْفُ، وَأَنَّهُمْ لَوْ وَجَدُوا مَحَلًّا يَسْتَتِرُونَ فِيهِ عَنِ الْمُسْلِمِينَ لَسَارَعُوا إِلَيْهِ؛ لِشِدَّةِ بُغْضِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ [٩ \ ٥٦، ٥٧] ، فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ سَبَبِ أَيْمَانِ الْمُنَافِقِينَ، وَنَظِيرُهَا قَوْلُهُ: اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً [٥٨ \ ١٦] .

Yüce Allah başka bir yerde, onların Müslümanlara kendilerinden olduklarına dair yalan yere yemin etmelerinin sebebinin ancak 'farak' yani korku olduğunu ve Müslümanlara olan şiddetli kinlerinden dolayı şayet Müslümanlardan gizlenebilecekleri bir yer bulsalardı derhal oraya koşacaklarını açıklamıştır; o da şu buyruğudur: { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } { لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “Onlar kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki onlar sizden değillerdir; fakat onlar korkak bir kavimdir. * Eğer sığınacak bir yer veya [barınacak] mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi.” [Tevbe 9/56-57]. Bu ayette münafıkların yeminlerinin sebebi açıklanmaktadır; benzeri de şu buyruktur: { اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً } “Yeminlerini bir kalkan edindiler...” [Mücâdele 58/16].

وَبَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، أَنَّهُمْ يَحْلِفُونَ تِلْكَ الْأَيْمَانَ لِيَرْضَى عَنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَأَنَّهُمْ إِنْ رَضُوا عَنْهُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنْهُمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ: يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ [٩ \ ٩٦] .

Yüce Allah başka bir yerde, onların bu yeminleri müminler kendilerinden razı olsunlar diye ettiklerini, müminler onlardan razı olsalar bile Allah'ın onlardan razı olmayacağını açıklamıştır; o da şu buyruğudur: { يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah fâsıklar topluluğundan razı olmaz.” [Tevbe 9/96].

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ بِأَيْمَانِهِمْ إِرْضَاءَ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أَحَقُّ بِالْإِرْضَاءِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ [٩ \ ٦٢] .

Başka bir yerde de yeminleriyle müminleri razı etmeyi istediklerini, hâlbuki Allah ve Resûlü'nün razı edilmeye daha layık olduğunu açıklamıştır; o da şu buyruğudur: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Hâlbuki eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır.” [Tevbe 9/62].

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ يَحْلِفُونَ لَهُمْ لِيَرْضَوْا عَنْهُمْ، بِسَبَبِ أَنَّ لَهُمْ عُذْرًا صَحِيحًا، وَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ، لَا لِأَنَّ لَهُمْ عُذْرًا صَحِيحًا، بَلْ مَعَ الْإِعْلَامِ بِأَنَّهُمْ رِجْسٌ، وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ بِسَبَبِ مَا كَسَبُوا مِنَ النِّفَاقِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٩ \ ٩٥] .

Başka bir yerde de geçerli bir mazeretleri olduğu gerekçesiyle [Müslümanlar] kendilerinden razı olsunlar (yüz çevirip dokunmasınlar) diye yemin ettiklerini; Allah'ın da onlardan yüz çevirmeyi, geçerli bir mazeretleri olduğu için değil, onların murdar/pislik olduğunu ve işledikleri nifak sebebiyle barınaklarının cehennem olduğunu bildirerek emrettiğini açıklamıştır; o da şu buyruğudur: { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Onların yanına döndüğünüz zaman kendilerinden vazgeçesiniz (hesaba çekmeyesiniz) diye Allah'a yemin edeceklerdir. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar murdardır. Kazandıklarının karşılığı olarak varacakları yer de cehennemdir.” [Tevbe 9/95].

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ أَيْمَانَهُمُ الْكَاذِبَةَ سَبَبٌ لِإِهْلَاكِهِمْ أَنْفُسَهُمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ:

Başka bir yerde de yalan yeminlerinin kendi nefislerini helak etmelerine sebep olduğunu açıklamıştır; o da şu buyruğudur:

وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ الْآيَةَ [٩ \ ٤٢] .

{ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } “...Onlar: 'Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edeceklerdir. Kendilerini helak ediyorlar...” [Tevbe 9/42].

وَهَذِهِ الْأَسْبَابُ لِحَلِفِ الْمُنَافِقِينَ الَّتِي ذُكِرَتْ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ رَاجِعَةٌ جَمِيعًا إِلَى السَّبَبِ الْأَوَّلِ، الَّذِي هُوَ الْخَوْفُ ; لِأَنَّ خَوْفَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، هُوَ سَبَبُ رَغْبَتِهِمْ فِي إِرْضَائِهِمْ، وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْهُمْ بِأَنْ لَا يُؤْذُوهُمْ، وَلِذَا حَلَفُوا لَهُمْ، لِيُرْضُوهُمْ، وَلِيُعْرِضُوا عَنْهُمْ، خَوْفًا مِنْ أَذَاهُمْ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.

Bu ayetlerde zikredilen münafıkların yemin etme sebepleri, hep birlikte birinci sebep olan 'korku'ya dönmektedir; zira onların müminlerden korkması, onları razı etme ve kendilerine zarar vermemeleri için kendilerinden yüz çevirmelerini (ilişmemelerini) istemelerinin sebebidir. Bu sebeple, açıkça görüldüğü üzere, onların eziyetinden korktukları için onları razı etmek ve kendilerinden vazgeçmelerini sağlamak amacıyla onlara yemin etmişlerdir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا [٥ \ ٥٣] فِيهِ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ سَبْعِيَّاتٍ.

Bu kerim ayette geçen: { وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا } “İman edenler de derler ki: 'Var güçleriyle yemin ederek... ant içenler bunlar mıdır?'” [Mâide 5/53] lafzında yedi sahih kıraatten üç kıraat bulunmaktadır.

الْأُولَى: يَقُولُ بِلَا وَاوٍ مَعَ الرَّفْعِ، وَبِهَا قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ.

Birincisi: Vâv olmaksızın ref' ile "يَقُولُ" (Yekūlü) şeklindedir; Nâfi', İbn Kesîr ve İbn Âmir bu şekilde okumuştur.

الثَّانِيَةُ: وَيَقُولُ بِإِثْبَاتِ الْوَاوِ مَعَ رَفْعِ الْفِعْلِ أَيْضًا، وَبِهَا قَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ.

İkincisi: Vâv harfi sabit kılınarak fiilin yine ref' ile "وَيَقُولُ" (Ve yekūlü) okunmasıdır; Âsım, Hamza ve Kisâî bu şekilde okumuştur.

الثَّالِثَةُ: بِإِثْبَاتِ الْوَاوِ، وَنَصْبِ «يَقُولُ» عَطْفًا عَلَى (أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ) وَبِهَا قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو.

Üçüncüsü: Vâv harfi sabit kılınarak { أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } ifadesine atfen "يَقُولَ" lafzının nasb ile (ve yekūle) okunmasıdır; Ebû Amr bu şekilde okumuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir kavim getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve şiddetlidirler...” [Mâide 5/54] buyruğu.

أَخْبَرَ تَعَالَى الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُمْ إِنِ ارْتَدَّ بَعْضُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي عِوَضًا عَنْ ذَلِكَ الْمُرْتَدِّ بِقَوْمٍ مِنْ صِفَاتِهِمُ الذُّلُّ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالتَّوَاضُعُ لَهُمْ، وَلِينُ الْجَانِبِ، وَالْقَسْوَةُ وَالشِّدَّةُ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَهَذَا مِنْ كَمَالِ صِفَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَبِهَذَا أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ فَأَمَرَهُ بِلِينِ الْجَانِبِ لِلْمُؤْمِنِينَ، بِقَوْلِهِ: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ [١٥ \ ٨٨] ، وَقَوْلِهِ: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ٢١٥] ، وَأَمَرَهُ بِالْقَسْوَةِ عَلَى غَيْرِهِمْ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ [٩ \ ٧٣] ، وَأَثْنَى تَعَالَى عَلَى نَبِيِّهِ بِاللِّينِ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ: فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ الْآيَةَ [٣ \ ١٥٩] ، وَصَرَّحَ بِأَنَّ ذَلِكَ الْمَذْكُورَ مِنَ اللِّينِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالشِّدَّةِ عَلَى الْكَافِرِينَ، مِنْ صِفَاتِ الرَّسُولِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ ﵃، بِقَوْلِهِ: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ [٤٨ \ ٢٩] .

Yüce Allah bu kerim ayette müminlere, içlerinden bir kısmı dinden dönecek olursa, Allah'ın o dinden dönenin yerine müminlere karşı tezellül (alçak gönüllülük), tevazu ve yumuşak huyluluk; kâfirlere karşı ise sertlik ve şiddet vasıflarına sahip bir kavim getireceğini haber vermiştir. Bu durum müminlerin kâmil vasıflarındandır. Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e de bunu emrederek: { وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “...Müminlere kanat ger.” [Hicr 15/88] ve { وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana uyan müminlere kanat ger.” [Şuarâ 26/215] buyruklarıyla müminlere karşı yumuşak huylu olmasını; { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran! Onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir!” [Tevbe 9/73] buyruğuyla da onların dışındakilere sert davranmasını emretmiştir. Yüce Allah: { فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Allah'ın rahmeti sayesinde sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi...” [Âl-i İmrân 3/159] buyruğuyla müminlere yumuşak davranmasından ötürü Peygamberini övmüştür. Zikredilen bu müminlere karşı yumuşaklık ve kâfirlere karşı sertliğin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının -radıyallâhu anhüm- vasıflarından olduğunu da açıkça şu buyruğuyla belirtmiştir: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ } “Muhammed Allah'ın Resûlüdür. Onunla beraber olanlar kâfirlere karşı pek çetin, kendi aralarında ise son derece merhametlidirler...” [Fetih 48/29].

وَقَدْ قَالَ الشَّاعِرُ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: [الطَّوِيلُ]

Şair de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında şöyle demiştir: [Tavîl]

وَمَا حَمَلَتْ مِنْ نَاقَةٍ فَوْقَ ... رَحْلِهَا أَبَرَّ وَأَوْفَى ذِمَّةً مِنْ مُحَمَّدِ

Hiçbir dişi deve semerinin üzerinde taşımamıştır... Muhammed'den daha hayırlı ve ahdine daha vefalı birini.

وَأَعْطَى إِذَا مَا طَالِبُ الْعُرْفِ جَاءَهُ ... وَأَمْضَى بِحَدِّ الْمَشْرَفِيِّ الْمُهَنَّدِ

İyilik isteyen biri ona geldiğinde en çok veren... Ve Hint çeliğinden yapılmış Meşrefî kılıcının keskinliğiyle [düşmana] en çok nüfuz eden odur.

وَقَالَ الْآخَرُ فِيهِ: [الطَّوِيلُ]

Bir başkası da onun hakkında şöyle demiştir: [Tavîl]

وَمَا حَمَلَتْ مِنْ نَاقَةٍ فَوْقَ ... رَحْلِهَا أَشَدَّ عَلَى أَعْدَائِهِ مِنْ مُحَمَّدِ

Hiçbir dişi deve semerinin üzerinde taşımamıştır... Düşmanlarına karşı Muhammed'den daha çetin birini.

وَيُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَلِينَ إِلَّا فِي الْوَقْتِ الْمُنَاسِبِ لِلِّينِ، وَأَلَّا يَشْتَدَّ إِلَّا فِي الْوَقْتِ الْمُنَاسِبِ لِلشِّدَّةِ، لِأَنَّ اللِّينَ فِي مَحَلِّ الشِّدَّةِ ضَعْفٌ، وَخَوَرٌ، وَالشِّدَّةَ فِي مَحَلِّ اللِّينِ حُمْقٌ، وَخَرَقٌ، وَقَدْ قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ الْمُتَنَبِّي: [الطَّوِيلُ]

Bu ayetlerden anlaşılmaktadır ki müminin yalnızca yumuşaklığa uygun zamanda yumuşak davranması, sadece sertliğe uygun zamanda sert davranması gerekir; zira sertlik yerinde yumuşaklık göstermek zaafiyet ve gevşekliktir, yumuşaklık yerinde sertlik göstermek ise ahmaklık ve kabalıktır. Nitekim Ebü't-Tayyib el-Mütenebbî şöyle demiştir: [Tavîl]

إِذَا قِيلَ حِلْمٌ قُلْ فَلِلْحِلْمِ مَوْضِعٌ ... وَحِلْمُ الْفَتَى فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ جَهْلُ

Sana "hilm" denildiğinde de ki: Hilmin bir yeri vardır... Kişinin hilmi yeri olmadıkça cehalettir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَوْ أَطَاعُوا اللَّهَ، وَأَقَامُوا كِتَابَهُمْ بِاتِّبَاعِهِ، وَالْعَمَلِ بِمَا فِيهِ، لَيَسَّرَ اللَّهُ لَهُمُ الْأَرْزَاقَ، وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمُ الْمَطَرَ، وَأَخْرَجَ لَهُمْ ثَمَرَاتِ الْأَرْضِ.

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi...” [Mâide 5/66] buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette, Ehl-i Kitap şayet Allah'a itaat edip kitaplarına uyarak ve içindekilerle amel ederek onu ikame etselerdi, Allah'ın onlar için rızıkları kolaylaştıracağını, üzerlerine yağmur yağdırıp onlar için yerin ürünlerini çıkaracağını zikretmiştir.

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ خَاصًّا بِهِمْ، كَقَوْلِهِ عَنْ نُوحٍ وَقَوْمِهِ فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا [٧١ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ عَنْ هُودٍ وَقَوْمِهِ: وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ الْآيَةَ [١١ \ ٥٢] ، وَقَوْلِهِ عَنْ نَبِيِّنَا ﵊ وَقَوْمِهِ وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى [١١ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] . عَلَى أَحَدِ الْأَقْوَالِ وَقَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٧ \ ٩٦] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ [٦٥ \ ٢، ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى [٢٠ \ ١٣٢] ، وَمَفْهُومُ الْآيَةِ أَنَّ مَعْصِيَةَ اللَّهِ تَعَالَى، سَبَبٌ لِنَقِيضِ مَا

Başka yerlerde de bunun sadece onlara has olmadığını açıklamıştır; nitekim Nûh ve kavmi hakkında şöyle buyurmuştur: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا } { يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا } { وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا } “Dedim ki: 'Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır. * Üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin. * Sizi mallar ve oğullarla desteklesin, sizin için bahçeler var etsin ve nehirler akıtsın.'” [Nûh 71/10-12]; Hûd ve kavmi hakkında: { وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ } “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tevbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur göndersin ve gücünüze güç katsın...” [Hûd 11/52]; Peygamberimiz -aleyhisselâm- ve kavmi hakkında: { وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tevbe edin ki sizi belirlenmiş bir süreye kadar güzel bir geçimlikle yaşatsın...” [Hûd 11/3]; Yüce Allah: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً } “Erkek veya kadın, her kim mümin olarak salih amel işlerse, mutlaka onu hoş bir hayat ile yaşatırız...” [Nahl 16/97] -görüşlerden birine göre-; { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “Eğer o beldelerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık...” [A'râf 7/96]; { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا } { وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ } “...Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu açar. * Ve onu ummadığı yerden rızıklandırır...” [Talâk 65/2-3] ve { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى } “Ailene namazı emret ve kendin de onda devamlı ol. Biz senden rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet ise takvanındır.” [Tâhâ 20/132] buyurmuştur. Ayetin mefhumu (zıt anlamı) ise, Yüce Allah'a isyan etmenin, O'na itaatle celbedilen şeylerin

يُسْتَجْلَبُ بِطَاعَتِهِ، وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ الْآيَةَ [٣٠ \ ٤١] ، وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ.

tam aksine sebep olduğunu gösterir. Nitekim Yüce Allah: { ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ } “İnsanların elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı...” [Rûm 30/41] buyruğu ve benzeri ayetlerle buna işaret etmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قِسْمَانِ:

Yüce Allah'ın: { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ } “...Onlardan orta yolu tutan (mutedil) bir topluluk vardır; fakat çoğunun yaptıkları ne kötüdür!” [Mâide 5/66] buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette Ehl-i Kitab'ın iki kısım olduğunu zikretmiştir:

طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مُقْتَصِدَةٌ فِي عَمَلِهَا، وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَيِّئُ الْعَمَلِ، وَقَسَّمَ هَذِهِ الْأُمَّةَ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ فِي قَوْلِهِ: فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ [٣٥ \ ٣٢] ، وَوَعَدَ الْجَمِيعَ بِالْجَنَّةِ بِقَوْلِهِ: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ [٣٥ \ ٣٣] .

Onlardan bir grup amelinde orta yolu tutandır (muktasid); pek çoğu ise kötü amellidir. Bu ümmeti ise şu buyruğunda üç kısma ayırmıştır: { فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “...Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yolu tutandır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur.” [Fâtır 35/32]. Ardından: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ } “Onlar Adn cennetlerine girerler; orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler, oradaki elbiseleri de ipektir.” [Fâtır 35/33] buyruğuyla hepsine cenneti vaat etmiştir.

وَذَكَرَ الْقِسْمَ الرَّابِعَ: وَهُوَ الْكُفَّارُ مِنْهَا بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا الْآيَةَ [٣٥ \ ٣٦] .

Dördüncü kısmı -ki o da bunlardan kâfir olanlardır- şu buyruğuyla zikretmiştir: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ölüm kararı verilmez ki ölsünler...” [Fâtır 35/36].

وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي الْمُقْتَصِدِ، وَالسَّابِقِ، وَالظَّالِمِ، أَنَّ الْمُقْتَصِدَ هُوَ مَنِ امْتَثَلَ الْأَمْرَ، وَاجْتَنَبَ النَّهْيَ، وَلَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنَّ السَّابِقَ بِالْخَيْرَاتِ هُوَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ، وَزَادَ بِالتَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ بِالنَّوَافِلِ، وَالتَّوَرُّعِ عَنْ بَعْضِ الْجَائِزَاتِ، خَوْفًا مِنْ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِغَيْرِهِ، وَأَنَّ الظَّالِمَ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ الْآيَةَ [٩ \ ١٠٢] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Muktasid (orta yolu tutan), sâbık (öne geçen) ve zâlim (kendine zulmeden) hakkındaki görüşlerin en açıktan olanı şudur: Muktasid; emri yerine getiren, yasaktan kaçınan ve bundan fazlasını yapmayan kimsedir. Hayırlarda öne geçen (sâbık bi'l-hayrât); bunu yapıp ilave olarak nafilelerle Allah'a yaklaşan ve başkasına sebep olur korkusuyla bazı caiz şeylerden bile sakınan (verâ gösteren) kimsedir. Zâlim ise şu buyrukta zikredilen kimsedir: { خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “...Salih bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırmışlardır. Umulur ki Allah onların tevbelerini kabul eder...” [Tevbe 9/102]. Doğru ilim Yüce Allah'ın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et...” [Mâide 5/67] buyruğu.

أَمَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَبِيَّهُ ﷺ بِتَبْلِيغِ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ، وَشَهِدَ لَهُ بِالِامْتِثَالِ فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، كَقَوْلِهِ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [٥ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ [٢٤ \ ٥٤] ، وَقَوْلِهِ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ [٥١ \ ٥٤] ، وَلَوْ كَانَ يُمْكِنُ أَنْ يَكْتُمَ شَيْئًا، لَكَتَمَ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ [٣٣ \ ٣٧] ، فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ ﷺ كَتَمَ حَرْفًا مِمَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ، فَقَدْ أَعْظَمَ الِافْتِرَاءَ عَلَى اللَّهِ، وَعَلَى رَسُولِهِ ﷺ.

Yüce Allah bu ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisine indirileni tebliğ etmesini emretmiş ve pek çok ayette bu emri yerine getirdiğine şahitlik etmiştir; nitekim: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “...Bugün sizin dininizi kemale erdirdim...” [Mâide 5/3], { وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ } “...Peygambere düşen ancak apaçık bir tebliğdir...” [Nûr 24/54] ve { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ } “Artık onlardan yüz çevir, sen kınanacak değilsin.” [Zâriyât 51/54] buyurmuştur. Şayet bir şeyi gizlemesi mümkün olsaydı, Yüce Allah'ın: { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ } “...Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; hâlbuki kendisinden çekinmene Allah daha layıktır...” [Ahzâb 33/37] buyruğunu gizlerdi. Dolayısıyla kim onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine indirilenden tek bir harfi bile gizlediğini iddia ederse, şüphesiz Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı pek büyük bir iftirada bulunmuş olur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: { وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ } “Bir fitne (azap) olmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar. Sonra Allah onların tevbelerini kabul etti. Ardından onlardan birçoğu yine körleşti, sağırlaştı. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” [Mâide 5/71] buyruğu.

ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَمُوا وَصَمُّوا مَرَّتَيْنِ، تَتَخَلَّلُهُمَا

Yüce Allah bu kerim ayette İsrâiloğullarının aralarında

تَوْبَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَبَيَّنَ تَفْصِيلَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إسْرائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ الْآيَةَ [١٧ \ ٤] ، فَبَيَّنَ جَزَاءَ عَمَاهُمْ، وَصَمَمِهِمْ فِي الْمَرَّةِ الْأَوْلَى بِقَوْلِهِ: فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ الْآيَةَ [١٧ \ ٥] ، وَبَيَّنَ جَزَاءَ عَمَاهُمْ وَصَمَمِهِمْ فِي الْمَرَّةِ الْآخِرَةِ بِقَوْلِهِ: فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا، وَبَيَّنَ التَّوْبَةَ الَّتِي بَيْنَهُمَا بِقَوْلِهِ: ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ إِنْ عَادُوا إِلَى الْإِفْسَادِ عَادَ إِلَى الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا، فَعَادُوا إِلَى الْإِفْسَادِ بِتَكْذيبِهِ ﷺ وَكَتْمِ صِفَاتِهِ الَّتِي فِي التَّوْرَاةِ، فَعَادَ اللَّهُ إِلَى الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ، فَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ نَبِيَّهُ ﷺ فَذَبَحَ مُقَاتِلَةَ بَنِي قُرَيْظَةَ، وَسَبَى نِسَاءَهُمْ، وَذَرَارِيَّهُمْ، وَأَجْلَى بَنِي قَيْنُقَاعَ، وَبَنِي النَّضِيرِ، كَمَا ذَكَرَ تَعَالَى طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْحَشْرِ، وَهَذَا الْبَيَانُ الَّذِي ذَكَرْنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذَكَرَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ، وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ لَمْ يَذْكُرْهُ، وَلَكِنْ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَقْتَضِيهِ ; لِأَنَّ السِّيَاقَ فِي ذِكْرِ أَفْعَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ الْمَاضِيَةِ، مِنْ قَتْلِ الرُّسُلِ، وَتَكْذِيبِهِمْ، إِذْ قَبْلَ الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ: كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ [٥ \ ٧٠] .

Allah'ın tevbelerini kabul etmesi bulunan iki defa körleşip sağırlaştıklarını zikretmiştir. Bunun ayrıntısını ise şu buyruğunda açıklamıştır: { وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إسْرائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ } “Biz Kitap'ta İsrâiloğullarına: 'Andolsun siz yeryüzünde iki defa fesat çıkaracaksınız...' diye bildirdik.” [İsrâ 17/4]. Birinci seferki körlük ve sağırlıklarının cezasını şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Bu ikisinden birincisinin vadesi geldiğinde, üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik...” [İsrâ 17/5]. Sonuncu seferki körlük ve sağırlıklarının cezasını ise şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا } “Sonuncusunun vadesi geldiğinde ise yüzlerinizi kara çıkarsınlar, Mescid'e ilk defa girdikleri gibi girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün mahvetsinler diye [onları yine üzerinize gönderdik].” [İsrâ 17/7]. Bu ikisi arasındaki tevbeyi de şu buyruğuyla açıklamıştır: { ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا } “Sonra onlara karşı size tekrar galibiyet verdik, sizi mallar ve oğullarla destekledik ve sayınızı daha da çoğalttık.” [İsrâ 17/6]. Daha sonra şayet fesada dönerlerse kendilerinden intikam almaya da döneceğini şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا } “...Eğer siz [fesada] dönerseniz, biz de [cezaya] döneriz...” [İsrâ 17/8]. Nitekim onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamak ve Tevrat'taki sıfatlarını gizlemek suretiyle fesada dönmüş; Allah da onlardan intikam almaya dönerek üzerlerine Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i musallat etmiştir. O da Benî Kurayza'nın savaşçılarını öldürmüş, kadınlarını ve çocuklarını esir almış, Benî Kaynukâ ve Benî Nadîr'i ise sürgün etmiştir; nitekim Yüce Allah bunun bir kısmını Haşr Suresi'nde zikretmiştir. Bu ayet hakkında zikrettiğimiz bu açıklamayı bazı müfessirler belirtmiş, birçoğu ise zikretmemiştir; fakat Kur'an'ın zahiri bunu gerektirmektedir. Zira siyak, peygamberleri öldürmek ve onları yalanlamak gibi geçmişteki çirkin fiillerinin zikri hakkındadır; çünkü söz konusu ayetten önce şöyle buyrulmaktadır: { كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ } “...Nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle onlara ne zaman bir elçi geldiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı.” [Mâide 5/70].

وَمَعْنَى وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ [٥ \ ٧١] ، ظَنُّوا أَلَّا يُصِيبَهُمْ بَلَاءٌ وَعَذَابٌ مِنَ اللَّهِ، بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ، لِزَعْمِهِمُ الْبَاطِلِ، أَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، وَقَوْلُهُ: كَثِيرٌ مِنْهُمْ، أَحْسَنُ أَوْجُهِ الْإِعْرَابِ فِيهِ ; أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ وَاوِ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: عَمُوا وَصَمُّوا، كَقَوْلِكَ: جَاءَ الْقَوْمُ أَكْثَرُهُمْ، وَقَوْلُهُ: أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ، قَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو عَمْرٍو بِالرَّفْعِ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، فَوَجْهُ قِرَاءَةِ النَّصْبِ ظَاهِرٌ ; لِأَنَّ الْحُسْبَانَ بِمَعْنَى الظَّنِّ، وَوَجْهُ قِرَاءَةِ الرَّفْعِ، تَنْزِيلُ اعْتِقَادِهِمْ لِذَلِكَ، وَلَوْ كَانَ بَاطِلًا، مَنْزِلَةَ الْعِلْمِ، فَتَكُونُ أَنْ مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

{ وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Bir fitne (azap) olmayacağını sandılar...” [Mâide 5/71] ifadesinin anlamı; Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduklarına dair batıl iddiaları sebebiyle küfürleri ve peygamberleri öldürmeleri yüzünden kendilerine Allah'tan bir bela ve azap isabet etmeyeceğini zannetmeleridir. { كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “...onlardan birçoğu...” sözüne dair en güzel irap vechi, { عَمُوا وَصَمُّوا } “körleştiler, sağırlaştılar” fiilindeki fâil olan vâv harfinden bedel olmasıdır; tıpkı "جَاءَ الْقَوْمُ أَكْثَرُهُمْ" (Kavim, yani onların çoğu geldi) demen gibi. { أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } ifadesini Hamza, Kisâî ve Ebû Amr ref' ile (tekûnu), diğerleri ise nasb ile (tekûne) okumuştur. Nasb kıraatinin vechi açıktır; çünkü 'husbân' zan manasındadır. Ref' kıraatinin vechi ise, batıl da olsa onların bu inancının ilim (kesin bilgi) menzilesine indirilmesidir; bu durumda 'en' (أنْ), şeddeli olandan (enne'den) hafifletilmiş (muhaffefe) olur. Doğru ilim Yüce Allah'ın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ.

Yüce Allah'ın: { أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” [Mâide 5/74] buyruğu.

أَشَارَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، إِلَى أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ [٥ \ ٧٣] ، لَوْ تَابُوا إِلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ، لَتَابَ عَلَيْهِمْ، وَغَفَرَ لَهُمْ، لِأَنَّهُ اسْتَعْطَفَهُمْ إِلَى ذَلِكَ أَحْسَنَ اسْتِعْطَافٍ، وَأَلْطَفَهُ بِقَوْلِهِ: أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ، ثُمَّ أَشَارَ إِلَى أَنَّهُمْ إِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ غَفَرَ لَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَصَرَّحَ بِهَذَا الْمَعْنَى عَامًّا لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ بِقَوْلِهِ:

Bu ayette: { إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ } “...Şüphesiz Allah üçün üçüncüsüdür...” [Mâide 5/73] diyenlerin bundan dolayı O'na tevbe etselerdi, tevbelerini kabul edip onları bağışlayacağına işaret etmiştir; zira { أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ } “Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” buyruğuyla onları buna en güzel ve en lütufkâr bir şekilde çağırmıştır. Ardından: { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “...Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğuyla şayet bunu yaparlarsa onları bağışlayacağına işaret etmiştir. Bu manayı bütün kâfirleri kapsayacak şekilde genel olarak şu buyruğuyla da açıkça belirtmiştir:

قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ الْآيَةَ [٨ \ ٣٨] .

{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer [küfürden] vazgeçerlerse, geçmişte olanlar bağışlanır...” [Enfâl 8/38].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ عِيسَى وَأُمَّهُ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ، وَذَكَرَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ جَمِيعَ الرُّسُلِ كَانُوا كَذَلِكَ، كَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ الْآيَةَ [٢٥ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ الْآيَةَ [٢١ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ الْآيَةَ [٢٥ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ، مَعْنَى قَوْلِهِ: [ذ \ ٧٥] ، يُؤْفَكُونَ يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ، وَالْمُرَادُ بِصَرْفِهِمْ عَنْهُ، قَوْلُ بَعْضِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ، وَقَوْلُ بَعْضِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، وَقَوْلُ بَعْضِهِمْ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا، وَعَلَى مَنْ يَقُولُ ذَلِكَ لَعَائِنُ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِي لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ أَشْنَعَ مِنْهُ وَلَا أَعْظَمَ، مَعَ ظُهُورِ أَدِلَّةِ التَّوْحِيدِ الْمُبَيِّنَةِ لَهُ، وَلِذَا قَالَ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ، عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ مِنْ أَمْرِهِمْ، كَيْفَ يُؤْفَكُونَ إِلَى هَذَا الْكُفْرِ مَعَ وُضُوحِ أَدِلَّةِ التَّوْحِيدِ؟ !

Yüce Allah'ın: { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ } “...Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındı. İkisi de yemek yerlerdi...” [Mâide 5/75] buyruğu. Bu kerim ayette Îsâ ve annesinin yemek yediklerini zikretmiş; başka yerlerde de bütün elçilerin böyle olduğunu bildirmiştir; nitekim: { وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ } “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de şüphesiz yemek yerlerdi...” [Furkân 25/20], { وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ } “Biz onları yemek yemeyen birer ceset kılmadık...” [Enbiyâ 21/8] ve { وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ } “Dediler ki: 'Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor...'” [Furkân 25/7] buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl [haktan] çevriliyorlar!” buyruğunda [5/75] geçen “يُؤْفَكُونَ” lafzının manası, haktan çevrilirler demektir. Haktan çevrilmelerinden maksat, bazılarının "Şüphesiz Allah Meryem oğlu Mesih'tir", bazılarının "Şüphesiz Allah üçün üçüncüsüdür", bazılarının da "Üzeyir Allah'ın oğludur" demeleridir. Allah bundan pek yücedir, münezzehtir; bunu söyleyenlerin üzerine kıyamet gününe kadar Allah'ın lanetleri olsun! Zira onlar, tevhidi açıklayan apaçık deliller ortadayken, hiç kimsenin bundan daha çirkinini ve daha büyüğünü söylemediği bir iddiada bulunmaktadırlar. İşte bu yüzden Yüce Allah, durumlarına hayret ettirmek üzere tevhid delillerinin apaçıklığına rağmen bu küfre nasıl çevrildiklerine dikkat çekerek: { انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl [haktan] çevriliyorlar!” buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ الْآيَةَ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الَّذِينَ لُعِنُوا عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ، الَّذِينَ اعْتَدَوْا فِي السَّبْتِ، وَالَّذِينَ لُعِنُوا عَلَى لِسَانِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْمَائِدَةِ، وَعَلَيْهِ فَلَعْنُ الْأَوَّلِينَ مَسْخُهُمْ قِرَدَةً، كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ [٢ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ [٧ \ ١٦٦] ، وَلَعْنُ الْآخَرِينَ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ [٥ \ ١١٥] ، وَذَكَرَ غَيْرُ وَاحِدٍ أَنَّهُ مَسَخَهُمْ خَنَازِيرَ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَسَنِ، وَقَتَادَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَالْبَاقِرِ، نَقَلَهُ الْأَلُوسِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَقَالَ: وَاخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَنَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَأَبِي مَالِكٍ، وَذَكَرَ أَنَّهُ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

Yüce Allah'ın: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “İsrâiloğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir...” [Mâide 5/78] buyruğu. Bazı âlimler şöyle demiştir: Dâvûd'un diliyle lanetlenenler, Cumartesi yasağını çiğneyenlerdir; Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenenler ise sofra (mâide) ehlinden inkâr edenlerdir. Buna göre birincilerin lanetlenmesi, Yüce Allah'ın şu buyruklarıyla açıkladığı üzere onların maymunlara dönüştürülmesidir (mesh): { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “Andolsun, içinizden Cumartesi gününde haddi aşanları elbette bildiniz de biz onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” [Bakara 2/65] ve { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “Kendilerine yasaklanan şeylerden vazgeçmeyip azgınlık edince, biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” [A'râf 7/166]. Diğerlerinin lanetlenmesi ise şu buyrukta zikredilendir: { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ } “...Bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz ben onu âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azap ile azaplandırırım.” [Mâide 5/115]. Birçok âlim de Allah'ın onları domuzlara dönüştürdüğünü zikretmiştir. Bu görüş Hasan[-ı Basrî], Katâde, Mücâhid ve el-Bâkır'dan rivayet edilmiştir. Âlûsî bunu tefsirinde nakletmiş ve: "Pek çok kimse bunu tercih etmiştir" demiştir. Kurtubî de bunu İbn Abbâs, Katâde, Mücâhid ve Ebû Mâlik'ten nakletmiş ve bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edildiğini zikretmiştir.

وَقَالَ بَعْضُ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: إِنَّ أَهْلَ أَيْلَةَ لَمَّا اعْتَدَوْا فِي السَّبْتِ، قَالَ دَاوُدُ ﵊: «اللَّهُمَّ أَلْبِسْهُمُ اللَّعْنَ مِثْلَ الرِّدَاءِ، وَمِثْلَ الْمِنْطَقَةِ عَلَى الْحَقْوَيْنِ» ، فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ قِرَدَةً، وَأَصْحَابُ الْمَائِدَةِ لَمَّا كَفَرُوا، قَالَ عِيسَى ﵊:

Bu görüşü savunanlardan bazıları şöyle demiştir: Eyle halkı Cumartesi yasağını çiğneyince Dâvûd -aleyhisselâm-: “Allahım! Rida (cübbe) gibi ve beldeki kuşak gibi üzerlerine laneti giydir” dedi ve Allah onları maymunlara dönüştürdü. Mâide (sofra) ashabı inkâr edince de Îsâ -aleyhisselâm- şöyle dedi:

«اللَّهُمَّ عَذِّبْ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ مَا أَكَلَ مِنَ الْمَائِدَةِ عَذَابًا لَمْ تُعَذِّبْهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ، وَالْعَنْهُمْ كَمَا لَعَنْتَ أَصْحَابَ السَّبْتِ، فَأَصْبَحُوا خَنَازِيرَ» .

“Allahım! Sofradan yedikten sonra inkâr edene âlemlerden hiç kimseye etmediğin bir azap ile azap et ve Cumartesi ehlini lanetlediğin gibi onları da lanetle! Bunun üzerine onlar domuzlara dönüştüler.”

وَأَنَّ هَذَا مَعْنَى لَعْنِهِمْ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ، وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، وَفِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ غَيْرُ هَذَا تَرَكْنَا التَّعَرُّضَ لَهَا، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مِمَّا نَحْنُ بِصَدَدِهِ.

Onların Dâvûd ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmelerinin anlamı işte budur. Ayet hakkında bunun dışında da görüşler vardır; ancak konumuzla doğrudan ilgili olmadığı için onlara değinmeyi bıraktık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ، قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ، هُوَ مَا قَصَدْتُمْ عَقْدَ الْيَمِينِ فِيهِ، لَا مَا جَرَى عَلَى أَلْسِنَتِكُمْ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ نَحْوَ «لَا وَاللَّهِ» وَ «بَلَى وَاللَّهِ» ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ: [الطَّوِيلُ]

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ } “Allah, kasıtsız olarak yaptığınız yeminlerinizden dolayı sizi sorumlu tutmaz; lâkin bile bile (kasdederek) ettiğiniz yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar.” [Mâide 5/89]. Daha önce Bakara Suresi'nde, "akdettiğiniz yeminler" ifadesinden kastın, yemini bağlamayı kastettiğiniz durumlar olduğunu; "Hayır vallâhi", "Evet vallâhi" gibi kastedilmeksizin dillerinizden dökülen lafızlar olmadığını belirtmiştik. Ferazdak'ın şu beyti de bu kabildendir: [Tavîl]

وَلَسْتَ بِمَأَخُوذٍ بِلَغْوٍ تَقُولُهُ ... إِذَا لَمْ تَعْمَدْ عَاقِدَاتِ الْعَزَائِمِ

Kesin azimlerle bağlanmış niyetleri kasdetmediğin sürece, Söylediğin lağv (kasıtsız söz) sebebiyle sorumlu tutulacak değilsin.

وَهَذَا الْعَقْدُ مَعْنَوِيٌّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحُطَيْئَةِ: [الْبَسِيطُ]

Bu akid (bağlama) manevî bir bağlamadır. Hutay'e'nin şu beyti de bu kabildendir: [Basît]

قَوْمٌ إِذَا عَقَدُوا عَقْدًا لِجَارِهِمُ شَدُّوا ... الْعِنَاجَ وَشَدُّوا فَوْقَهُ الْكَرَبَا

Onlar öyle bir topluluktur ki, komşularına bir ahit verdiklerinde (akdettiklerinde), İpi sıkıca bağlar, onun üzerine de urganı sağlamlaştırırlar.

وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ: عَقَدْتُمْ [٥ \ ٨٩] ، بِالتَّخْفِيفِ بِلَا أَلِفٍ، وَقَرَأَهُ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ: عَاقَدْتُمْ بِأَلِفٍ بِوَزْنِ فَاعِلٍ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَالتَّضْعِيفُ وَالْمُفَاعَلَةُ: مَعْنَاهُمَا مُجَرَّدُ الْفِعْلِ بِدَلِيلِ قِرَاءَةِ عَقَدْتُمْ بِلَا أَلِفٍ، وَلَا تَضْعِيفٍ، وَالْقِرَاءَاتُ يُبَيِّنُ بَعْضُهَا بَعْضًا، وَ «مَا» فِي قَوْلِهِ: بِمَا عَقَّدْتُمْ مَصْدَرِيَّةٌ عَلَى التَّحْقِيقِ لَا مَوْصُولَةٌ، كَمَا قَالَهُ بَعْضُهُمْ زَاعِمًا أَنَّ ضَمِيرَ الرَّابِطِ مَحْذُوفٌ.

Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Şû'be bu kelimeyi { عَقَدْتُمْ } [Mâide 5/89] şeklinde, elifsiz ve şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. İbn Âmir'den İbn Zekvân ise fâ'il vezninde elif ile { عَاقَدْتُمْ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise elifsiz ve şeddeli (ta'dîf ile) okumuşlardır. Ta'dîf (şeddeleme) ve müfâale (işteşlik) kalıpları, elifsiz ve şeddesiz olan { عَقَدْتُمْ } kıraatinin delaletiyle yalın fiil (mücerred) anlamındadır; zira kıraatler birbirini açıklar. Ayetteki { بِمَا عَقَّدْتُمْ } lafzındaki "mâ" (مَا) edatı, bazılarının bağ zamirinin (rabıt zamiri) mahzuf olduğunu iddia ederek öne sürdüğü gibi mevsûle değil, tahkike göre masdariyyedir.

وَفِي الْمُرَادِ بِاللَّغْوِ فِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ، أَشْهَرُهَا عِنْدَ الْعُلَمَاءِ اثْنَانِ:

Ayette geçen lağv (لَغْو) kelimesinin ne anlama geldiği konusunda ilim ehli nezdinde en meşhuru iki tane olmak üzere birtakım görüşler vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّغْوَ مَا يَجْرِي عَلَى لِسَانِ الْإِنْسَانِ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ، كَقَوْلِهِ: «لَا وَاللَّهِ» وَ «بَلَى وَاللَّهِ» .

Birincisi: Lağv, insanın kastı olmaksızın dilinden dökülen "Hayır vallâhi" ve "Evet vallâhi" gibi sözlerdir.

وَذَهَبَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ: الشَّافِعِيُّ، وَعَائِشَةُ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهَا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَالشَّعْبِيِّ، وَعِكْرِمَةَ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَأَبِي صَالِحٍ، وَالضَّحَّاكِ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَأَبِي قِلَابَةَ، وَالزُّهْرِيِّ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَغَيْرُهُ.

Şâfiî ve kendisinden gelen iki rivayetten birinde Âişe bu görüşe meyletmiştir. İbn Kesîr ve diğerlerinin naklettiğine göre bu görüş ayrıca İbn Ömer'den, iki görüşünden birinde İbn Abbâs'tan, Şa'bî'den, iki görüşünden birinde İkrime'den, Urve b. ez-Zübeyr'den, Ebû Sâlih'ten, iki görüşünden birinde Dahhâk'tan, Ebû Kılâbe'den ve Zührî'den rivayet edilmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّغْوَ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ عَلَى مَا يَعْتَقِدُهُ، فَيَظْهَرَ نَفْيُهُ، وَهَذَا هُوَ

İkinci görüş: Lağv, kişinin [doğru olduğuna] inandığı bir husus üzerine yemin etmesi, sonra da durumun aksinin ortaya çıkmasıdır. Bu görüş,

مَذْهَبُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، وَقَالَ: إِنَّهُ أَحْسَنُ مَا سَمِعَ فِي مَعْنَى اللَّغْوِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ أَيْضًا عَنْ عَائِشَةَ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٍ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَالْحَسَنِ، وَزُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، وَأَبِي مَالِكٍ، وَعَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، وَبَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَحَدِ قَوْلَيْ عِكْرِمَةَ، وَحَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، وَالسُّدِّيِّ، وَمَكْحُولٍ، وَمُقَاتِلٍ، وَطَاوُسٍ، وَقَتَادَةَ، وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَرَبِيعَةَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ.

Mâlik b. Enes'in mezhebidir; o, lağvın anlamı hakkında işittiği en güzel görüşün bu olduğunu söylemiştir. İbn Kesîr'in kendilerinden naklettiğine göre bu görüş aynı zamanda Âişe'den, Ebû Hureyre'den, iki görüşünden birinde İbn Abbâs'tan, Süleyman b. Yesâr'dan, Saîd b. Cübeyr'den, iki görüşünden birinde Mücâhid'den, iki görüşünden birinde İbrâhim en-Nehaî'den, Hasan[-ı Basrî]'den, Zürâre b. Evfâ'dan, Ebû Mâlik'ten, Atâ el-Horasânî'den, Bekr b. Abdillâh'tan, iki görüşünden birinde İkrime'den, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, Süddî'den, Mekhûl'den, Mukâtil'den, Tâvûs'tan, Katâde'den, Rebî' b. Enes'ten, Yahyâ b. Saîd'den ve Rebîa'dan da rivayet edilmiştir.

وَالْقَوْلَانِ مُتَقَارِبَانِ، وَاللَّغْوُ يَشْمَلُهُمَا ; لِأَنَّهُ فِي الْأَوَّلِ لَمْ يَقْصِدْ عَقْدَ الْيَمِينِ أَصْلًا، وَفِي الثَّانِي لَمْ يَقْصِدْ إِلَّا الْحَقَّ وَالصَّوَابَ، وَغَيْرُ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ مِنَ الْأَقْوَالِ تَرَكْتُهُ لِضَعْفِهِ فِي نَظَرِي، وَاللَّغْوُ فِي اللُّغَةِ: هُوَ الْكَلَامُ بِمَا لَا خَيْرَ فِيهِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، وَمِنْهُ حَدِيثُ: «إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ، وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةَ، أَنْصِتْ، فَقَدْ لَغَوْتَ أَوْ لَغَيْتَ» .

Bu iki görüş birbirine yakındır ve lağv kavramı her ikisini de kapsar; zira birinci görüşte kişi esasen yemin akdetmeyi kastetmemiştir, ikinci görüşte ise hak ve doğrudan başkasını kastetmemiştir. Bu iki görüşün dışındaki kanaatleri ise kanaatimce zayıf oldukları için zikretmedim. Lügatte lağv (لَغْو); içinde hiçbir hayır ve kendisine ihtiyaç bulunmayan sözdür. Şu hadis de bu kabildendir: “İmam cuma günü hutbe verirken arkadaşına 'Sus!' dersen, boşboğazlık etmiş/lağv işlemiş olursun.”

وَقَوْلُ الْعَجَّاجِ: [الرَّجَزُ]

Accâc'ın şu beyti de bundandır: [Recez]

وَرُبَّ أَسْرَابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ

Ve nice hacı kafileleri vardır ki, lağvden (boş sözden) Ve müstehcen konuşmalardan dillerini tutmuşlardır.

مَسَائِلُ مِنْ أَحْكَامِ الْأَيْمَانِ

YEMİNLERİN HÜKÜMLERİNE DAİR MESELELER

اعْلَمْ أَنَّ الْأَيْمَانَ أَرْبَعَةُ أَقْسَامٍ: اثْنَانِ فِيهِمَا الْكَفَّارَةُ بِلَا خِلَافٍ، وَاثْنَانِ مُخْتَلَفٌ فِيهِمَا.

Bilesin ki yeminler dört kısımdır: İkisinde ihtilafsız kefâret gerekir, ikisinde ise ihtilaf edilmiştir.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مَا نَصُّهُ: الْأَيْمَانُ فِي الشَّرِيعَةِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: قِسْمَانِ فِيهِمَا الْكَفَّارَةُ، وَقِسْمَانِ لَا كَفَّارَةَ فِيهِمَا. خَرَّجَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي «سُنَنِهِ» : حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا عَبْثَرٌ عَنْ لَيْثٍ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: الْأَيْمَانُ أَرْبَعَةٌ، يَمِينَانِ يُكَفَّرَانِ، وَيَمِينَانِ لَا يُكَفَّرَانِ. فَالْيَمِينَانِ اللَّذَانِ يُكَفَّرَانِ، فَالرَّجُلُ الَّذِي يَحْلِفُ: وَاللَّهِ لَا أَفْعَلُ كَذَا وَكَذَا فَيَفْعَلُ، وَالرَّجُلُ يَقُولُ: وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا وَكَذَا، فَلَا يَفْعَلُ. وَالْيَمِينَانِ اللَّذَانِ لَا يُكَفَّرَانِ، فَالرَّجُلُ يَحْلِفُ: وَاللَّهِ مَا فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا، وَقَدْ فَعَلَ، وَالرَّجُلُ يَحْلِفُ: لَقَدْ فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا وَلَمْ يَفْعَلْهُ.

Kurtubî bu yüce ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: "Şeriatta yeminler dört kısımdır: İki kısımda kefâret gerekir, iki kısımda ise kefâret gerekmez. Dârekutnî Sünen'inde rivayet etmiştir: Bize Abdullah b. Muhammed b. Abdilazîz anlattı, bize Halef b. Hişâm anlattı, bize Abser Leys'ten, o Hammâd'dan, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah [b. Mes'ûd]'dan nakletti ki o şöyle demiştir: Yeminler dörttür; ikisine kefâret gerekir, ikisine kefâret gerekmez. Kefâret gereken iki yemin şunlardır: Bir adamın 'Vallâhi şöyle şöyle yapmayacağım' deyip sonra yapması ve bir adamın 'Vallâhi kesinlikle şöyle şöyle yapacağım' deyip yapmamasıdır. Kefâret gerekmeyen iki yemin ise şunlardır: Bir adamın, yapmış olduğu halde 'Vallâhi şöyle şöyle yapmadım' diye yemin etmesi ve yapmadığı halde 'Şüphesiz şöyle şöyle yaptım' diye yemin etmesidir."

قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَذَكَرَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ فِي «جَامِعِهِ» ، وَذَكَرَهُ الْمَرْوَزِيُّ عَنْهُ أَيْضًا، قَالَ سُفْيَانُ: الْأَيْمَانُ أَرْبَعَةٌ، يَمِينَانِ يُكَفَّرَانِ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ: «وَاللَّهِ لَا

İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Süfyân es-Sevrî Câmi'inde zikretmiş, Mervezî de ondan naklen şunu belirtmiştir; Süfyân demiştir ki: Yeminler dörttür; ikisine kefâret gerekir ki bu bir kimsenin 'Vallâhi

أَفْعَلُ» ثُمَّ يَفْعَلُ، أَوْ يَقُولَ: «وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ» ثُمَّ لَا يَفْعَلُ. وَيَمِينَانِ لَا يُكَفَّرَانِ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ: «وَاللَّهِ مَا فَعَلْتُ» ، وَقَدْ فَعَلَ، أَوْ يَقُولَ: «وَاللَّهِ لَقَدْ فَعَلْتُ» وَمَا فَعَلَ.

yapmayacağım' deyip sonra yapması veya 'Vallâhi kesinlikle yapacağım' deyip sonra yapmamasıdır. İki yemin de vardır ki kefâret verilmez; o da kişinin yapmış olduğu halde 'Vallâhi yapmadım' demesi yahut yapmadığı halde 'Vallâhi kesinlikle yaptım' demesidir."

قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: أَمَّا الْيَمِينَانِ الْأُولَيَانِ، فَلَا اخْتِلَافَ فِيهِمَا بَيْنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى مَا قَالَ سُفْيَانُ، وَأَمَّا الْيَمِينَانِ الْأُخْرَيَانِ، فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِمَا فَإِنْ كَانَ الْحَالِفُ حَلَفَ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ كَذَا وَكَذَا، أَوْ أَنَّهُ فَعَلَ كَذَا وَكَذَا عِنْدَ نَفْسِهِ صَادِقًا يُرَى أَنَّهُ عَلَى مَا حَلَفَ عَلَيْهِ، فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِ مَالِكٍ، وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.

Mervezî şöyle demiştir: "İlk iki yemin hakkında Süfyân'ın belirttiği üzere âlimler arasında bir ihtilaf yoktur. Diğer iki yemine gelince, ilim ehli onlar hakkında ihtilaf etmiştir: Şayet yemin eden kimse, kendi kanaatince doğru söyleyerek ve durumun yemin ettiği gibi olduğunu zannederek şöyle şöyle yapmadığına veya şöyle şöyle yaptığına yemin etmişse; Mâlik, Süfyân es-Sevrî ve re'y ehlinin görüşüne göre ona ne günah vardır ne de kefâret gerekir."

وَكَذَلِكَ قَالَ أَحْمَدُ وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ.

Ahmed ve Ebû Ubeyd de böyle demiştir. Şâfiî ise: 'Ona günah yoktur, fakat kefâret gerekir' demiştir.

قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: وَلَيْسَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذَا بِالْقَوِيِّ، قَالَ: وَإِنْ كَانَ الْحَالِفُ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ كَذَا وَكَذَا، وَقَدْ فَعَلَ، مُتَعَمِّدًا لِلْكَذِبِ فَهُوَ آثِمٌ، وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ: مَالِكٍ، وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَأَبِي عُبَيْدٍ.

Mervezî şöyle demiştir: "Şâfiî'nin bu konudaki görüşü kuvvetli değildir." Mervezî devamla demiştir ki: "Eğer yemin eden kimse yaptığı halde kasıtlı olarak yalan söyleyerek şöyle şöyle yapmadığına yemin ederse günahkâr olur; ancak âlimlerin cumhuruna —Mâlik, Süfyân es-Sevrî, re'y ehli, Ahmed b. Hanbel, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd'e— göre ona kefâret gerekmez."

وَكَانَ الشَّافِعِيُّ يَقُولُ: يُكَفِّرُ، قَالَ: وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ التَّابِعِينَ مِثْلُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ، قَالَ الْمَرْوَزِيُّ: أَمِيلُ إِلَى قَوْلِ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ الْقُرْطُبِيِّ بِلَفْظِهِ، وَهُوَ حَاصِلُ تَحْرِيرِ الْمَقَامِ فِي حَلِفِ الْإِنْسَانِ «لَأَفْعَلَنَّ» أَوْ «لَا أَفْعَلُ» .

Şâfiî ise: 'Kefâret verir' diyordu. Mervezî demiştir ki: Tâbiînden bazılarından da Şâfiî'nin görüşü gibi rivayet edilmiştir. Mervezî şöyle demiştir: "Ben Mâlik ve Ahmed'in görüşüne meyletmekteyim." Kurtubî'den aktarılmak istenen lafzî iktibas burada sona ermiştir. İnsanın 'Kesinlikle yapacağım' veya 'Yapmayacağım' şeklindeki yemini hususundaki mesele tahkikiyle bundan ibarettir.

وَأَمَّا حَلِفُهُ عَلَى وُقُوعِ أَمْرٍ غَيْرِ فِعْلِهِ، أَوْ عَدَمِ وُقُوعِهِ، كَأَنْ يَقُولَ: وَاللَّهِ لَقَدْ وَقَعَ فِي الْوُجُودِ كَذَا، أَوْ لَمْ يَقَعْ فِي الْوُجُودِ كَذَا، فَإِنْ حَلَفَ عَلَى مَاضٍ أَنَّهُ وَاقِعٌ، وَهُوَ يَعْلَمُ عَدَمَ وُقُوعِهِ مُتَعَمِّدًا الْكَذِبَ فَهِيَ يَمِينٌ غَمُوسٌ، وَإِنْ كَانَ يَعْتَقِدُ وُقُوعَهُ فَظَهَرَ نَفْيُهُ فَهِيَ مِنْ يَمِينِ اللَّغْوِ كَمَا قَدَّمْنَا، وَإِنْ كَانَ شَاكًّا فَهُوَ كَالْغَمُوسِ، وَجَعَلَهُ بَعْضُهُمْ مِنَ الْغَمُوسِ.

Kişinin kendi fiili dışındaki bir meselenin gerçekleşip gerçekleşmediğine dair, örneğin 'Vallâhi şöyle bir şey meydana geldi' yahut 'Şöyle bir şey meydana gelmedi' diye yemin etmesine gelince; geçmişte vuku bulmuş bir iş üzerine, onun meydana gelmediğini bildiği halde kasıtlı olarak yalan yere yemin ederse bu yemin-i gamûstur (daldıran günahtır). Şayet meydana geldiğini zannediyor da sonradan aksı ortaya çıkıyorsa, daha önce açıkladığımız üzere bu yemin-i lağvdandır. Eğer şüphe içindeyse bu da gamûs gibidir, nitekim bazı âlimler bunu bizzat gamûstan saymıştır.

وَإِنْ حَلَفَ عَلَى مُسْتَقْبَلٍ لَا يَدْرِي أَيَقَعُ أَمْ لَا؟ فَهُوَ كَذَلِكَ أَيْضًا يَدْخُلُ فِي يَمِينِ الْغَمُوسِ، وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ يَمِينَ الْغَمُوسِ لَا تُكَفَّرُ ; لِأَنَّهَا أَعْظَمُ إِثْمًا مِنْ أَنْ تُكَفِّرَهَا كَفَّارَةُ الْيَمِينِ.

Geleceğe dair olup vuku bulup bulmayacağını bilmediği bir hususta yemin ederse, bu da aynı şekilde yemin-i gamûs kapsamına girer. Âlimlerin çoğunluğuna göre yemin-i gamûsa kefâret gerekmez; zira onun günahı, yemin kefâretinin silebileceğinden çok daha büyüktür.

وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ الشَّافِعِيِّ بِالْكَفَّارَةِ فِيهَا، وَفِيهَا عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ تَفْصِيلٌ، وَهُوَ وُجُوبُ الْكَفَّارَةِ فِي غَيْرِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالزَّمَنِ الْمَاضِي، وَاعْلَمْ أَنَّ الْيَمِينَ مُنْقَسِمَةٌ أَيْضًا إِلَى يَمِينٍ مُنْعَقِدَةٍ عَلَى بِرٍّ، وَيَمِينٍ مُنْعَقِدَةٍ عَلَى حِنْثٍ، فَالْمُنْعَقِدَةُ عَلَى بِرٍّ هِيَ الَّتِي لَا يَلْزَمُ حَالِفَهَا تَحْلِيلُ الْيَمِينِ كَقَوْلِهِ: «وَاللَّهِ لَا أَفْعَلُ كَذَا» ، وَالْمُنْعَقِدَةُ عَلَى حِنْثٍ، هِيَ الَّتِي يَلْزَمُ صَاحِبَهَا حَلُّ الْيَمِينِ بِفِعْلِ مَا حَلَفَ عَلَيْهِ، أَوْ بِالْكَفَّارَةِ كَقَوْلِهِ: «وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا» ، وَلَا يُحْكَمُ بِحِنْثِهِ

Şâfiî'nin bunda kefâret gerektiği yönündeki görüşünü daha önce zikretmiştik. Mâlikîlerde ise bu konuda bir ayrıntı vardır; o da geçmiş zamana taalluk etmeyen yeminlerde kefâretin vacip olmasıdır. Bilesin ki yemin ayrıca birr (itaat ve yerine getirme) üzere mün'akid olan (bağlanan) yemin ve hins (bozma) üzere mün'akid olan yemin diye de ikiye ayrılır. Birr üzere mün'akid olan, yemin eden kimseye yemini çözmenin (kefâret vermenin) gerekmediği yemindir; tıpkı 'Vallâhi şunu yapmayacağım' demesi gibi. Hins üzere mün'akid olan ise, yemin eden kimsenin üzerine yemin ettiği şeyi yaparak yahut kefâret vererek o yemini çözmesinin gerektiği yemindir; tıpkı 'Vallâhi şunu mutlaka yapacağım' demesi gibi. Hins üzere mün'akid olan yeminde,

فِي الْمُنْعَقِدَةِ عَلَى حِنْثٍ حَتَّى يَفُوتَ إِمْكَانُ فِعْلِ مَا حَلَفَ عَلَيْهِ، إِلَّا إِذَا كَانَتْ مُوَقَّتَةً بِوَقْتٍ فَيَحْنَثُ بِفَوَاتِهِ، وَلَكِنْ إِنْ كَانَتْ بِطَلَاقٍ كَقَوْلِهِ عَلَى طَلَاقِهَا: «لَأَفْعَلَنَّ كَذَا» ، فَإِنَّهُ يُمْنَعُ مِنْ وَطْئِهَا حَتَّى يَفْعَلَ مَا حَلَفَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ لَا يَدْرِي أَيَبَرُّ فِي يَمِينِهِ أَمْ يَحْنَثُ؟ وَلَا يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَى فَرْجٍ مَشْكُوكٍ فِيهِ عِنْدَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ.

üzerine yemin edilen şeyi yapma imkânı ortadan kalkmadıkça kişinin yeminini bozduğuna hükmedilmez; meğerki yemin belirli bir vakitle sınırlandırılmış olsun, bu durumda o vaktin geçmesiyle yemin bozulmuş olur. Ancak bu yemin talaka bağlanmışsa —örneğin karısının boşanması şartına bağlayarak: 'Şunu mutlaka yapacağım' demesi gibi—, yemin ettiği şeyi yapıncaya kadar onunla cinsel ilişkide bulunmaktan menedilir; çünkü yeminini yerine mi getirecek yoksa bozacak mı bilemez. Mâlik ve ashabının da aralarında bulunduğu bir grup âlime göre şüpheli bir fercin üzerine gitmek (birliktelik yaşamak) caiz değildir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يُمْنَعُ مِنَ الْوَطْءِ، لِأَنَّهَا زَوْجَتُهُ، وَالطَّلَاقُ لَمْ يَقَعْ بِالْفِعْلِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ أَحْمَدُ.

Bazı âlimler ise: 'Cinsel ilişkiden menedilmez; zira kadın onun karısıdır ve boşanma henüz bilfiil gerçekleşmemiştir' demişlerdir. Bunu savunanlardan biri de Ahmed'dir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْيَمِينَ لَا تَنْعَقِدُ إِلَّا بِأَسْمَاءِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ، فَلَا يَجُوزُ الْقَسَمُ بِمَخْلُوقٍ لِقَوْلِهِ ﷺ: «مَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ، أَوْ لِيَصْمُتْ» ، وَلَا تَنْعَقِدُ يَمِينٌ بِمَخْلُوقٍ كَائِنًا مَنْ كَانَ، كَمَا أَنَّهَا لَا تَجُوزُ بِإِجْمَاعِ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَبِالنَّصِّ الصَّحِيحِ الصَّرِيحِ فِي مَنْعِ الْحَلِفِ بِغَيْرِ اللَّهِ، فَقَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِانْعِقَادِ الْيَمِينِ بِهِ ﷺ لِتَوَقُّفِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ عَلَى الْإِيمَانِ بِهِ ظَاهِرُ الْبُطْلَانِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

İKİNCİ MESELE: Bilesin ki yemin ancak Allah'ın isimleri ve sıfatları ile mün'akid olur (bağlanır). Yaratılmış bir varlık üzerine yemin etmek caiz değildir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yemin edecek olan kimse ya Allah adına yemin etsin ya da sussun” buyurmuştur. Kim olursa olsun yaratılmış bir varlık üzerine edilen yemin mün'akid olmaz; nitekim ilim ehlinden itibar edilen kimselerin icmâıyla ve Allah'tan başkası adına yemin etmeyi yasaklayan sahih ve sarih nass ile bu caiz değildir. Dolayısıyla bazı ilim ehlinin, bir kimsenin müslüman olmasının Peygamber'e imana bağlı olmasından hareketle onun sallallâhu aleyhi ve sellem adına yemin etmenin mün'akid olacağına dair sözü açıkça bâtıldır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُخْرَجُ مِنْ عُهْدَةِ الْيَمِينِ بِوَاحِدٍ مِنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Yemin sorumluluğundan şu üç şeyden biriyle çıkılır:

الْأَوَّلُ: إِبْرَارُهَا بِفِعْلِ مَا حَلَفَ عَلَيْهِ.

Birincisi: Yemin edilen şeyi yaparak yemini ifa etmek (ibrâr).

الثَّانِي: الْكَفَّارَةُ، وَهِيَ جَائِزَةٌ قَبْلَ الْحِنْثِ وَبَعْدَهُ عَلَى التَّحْقِيقِ.

İkincisi: Kefârettir; tahkike göre bu, yemini bozmadan önce de sonra da caizdir.

الثَّالِثُ: الِاسْتِثْنَاءُ بِنَحْوِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ حِلٌّ لِلْيَمِينِ لَا بَدَلَ مِنَ الْكَفَّارَةِ، كَمَا زَعَمَهُ ابْنُ الْمَاجِشُونِ، وَيُشْتَرَطُ فِيهِ قَصْدُ التَّلَفُّظِ بِهِ، وَالِاتِّصَالُ بِالْيَمِينِ، فَلَا يُقْبَلُ الْفَصْلُ بِغَيْرِ ضَرُورِيٍّ كَالسُّعَالِ، وَالْعُطَاسِ، وَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ مِنْ جَوَازِ تَرَاخِي الِاسْتِثْنَاءِ.

Üçüncüsü: "İnşâallah" ve benzeri ifadelerle istisna yapmaktır. Tahkike göre bu, İbnü'l-Macişûn'un iddia ettiği gibi kefâretin yerine geçen bir bedel değil, yemini doğrudan çözen bir unsurdur. İstisnada, onu telaffuz etmeyi kastetmek ve yeminle bitişik olması şarttır; dolayısıyla öksürmek ve aksırmak gibi zaruri durumlar haricinde araya fasıla girmesi kabul edilmez. İbn Abbâs ve başkalarının istisnanın gecikmeli olarak yapılabileceğine dair görüşüne gelince;

فَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنَّ الْعَبْدَ يَلْزَمُهُ إِذَا قَالَ: «لَأَفْعَلَنَّ كَذَا» ، أَنْ يَقُولَ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [١٨ \ ٢٣، ٢٤] ، فَإِنْ نَسِيَ الِاسْتِثْنَاءَ بِـ «إِنْ شَاءَ» ، وَتَذَكَّرَهُ وَلَوْ بَعْدَ فَصْلٍ، فَإِنَّهُ يَقُولُ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ ; لِيَخْرُجَ بِذَلِكَ مِنْ عُهْدَةِ عَدَمِ تَفْوِيضِ الْأُمُورِ إِلَى اللَّهِ وَتَعْلِيقِهَا بِمَشِيئَتِهِ، لَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يُحِلُّ الْيَمِينَ الَّتِي مَضَتْ وَانْعَقَدَتْ.

Bu konudaki tahkik şudur: Bundan kastedilen, kul 'Şunu mutlaka yapacağım' dediğinde, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda açıkça belirttiği üzere 'İnşâallah' demesinin gerekli olmasıdır: { وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça (inşâallah demedikçe) hiçbir şey hakkında: 'Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme!” [Kehf 18/23-24]. Şayet 'inşâallah' diyerek istisna yapmayı unutur ve aradan zaman geçtikten sonra dahi olsa hatırlarsa, işleri Allah'a havale etmeme ve O'nun meşietine bağlamama sorumluluğundan kurtulmak için 'İnşâallah' der; yoksa geçmişte tamamlanıp akdedilmiş olan yemini çözmesi bakımından değil.

وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِأَيُّوبَ: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ [٣٨ \ ٤٤] ، وَلَوْ كَانَ تَدَارُكُ الِاسْتِثْنَاءِ مُمْكِنًا لَقَالَ لَهُ قُلْ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَيَدُلُّ لَهُ أَيْضًا أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا عُلِمَ انْعِقَادُ يَمِينٍ لِإِمْكَانِ أَنْ يَلْحَقَهَا الِاسْتِثْنَاءُ الْمُتَأَخِّرُ، وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ بِـ «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» يُفِيدُ فِي الْحَلِفِ بِاللَّهِ إِجْمَاعًا.

Buna delil, Yüce Allah'ın Eyyûb'a şöyle buyurmuş olmasıdır: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ } “Eline bir demet sap al da onunla vur ve yeminini bozma!” [Sâd 38/44]. Şayet sonradan istisna yaparak telafi etmek mümkün olsaydı, Allah ona 'İnşâallah de' buyururdu. Ayrıca şayet öyle olsaydı, sonradan gelecek bir istisnanın ona eklenme ihtimalinden dolayı hiçbir yeminin mün'akid olduğu bilinemezdi. Bilesin ki, 'İnşâallah' diyerek istisna yapmak Allah adına edilen yeminde icmâ ile geçerlidir.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي غَيْرِهِ كَالْحَلِفِ بِالطَّلَاقِ وَالظِّهَارِ وَالْعِتْقِ، كَأَنْ يَقُولَ: إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، أَوْ أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ، أَوْ أَنْتِ حُرَّةٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَذَهَبَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ لَا يُفِيدُ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ ; لِأَنَّ هَذِهِ لَيْسَتْ أَيْمَانًا، وَإِنَّمَا هِيَ تَعْلِيقَاتٌ لِلْعِتْقِ وَالظِّهَارِ وَالطَّلَاقِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ بِالْمَشِيئَةِ إِنَّمَا وَرَدَ بِهِ الشَّرْعُ فِي الْيَمِينِ دُونَ التَّعْلِيقِ، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَرَجَّحَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَغَيْرُهُ.

Âlimler bunun dışındaki hususlarda, örneğin talak, zıhâr ve köle azadı üzerine edilen yeminlerde ihtilaf etmişlerdir; tıpkı bir kimsenin: 'Eve girersen inşâallah boşsun' yahut 'İnşâallah sen bana annemin sırtı gibisin' veya 'İnşâallah sen hürsün' demesi gibi. Bazı âlimler bunların hiçbirinde istisnanın fayda vermeyeceği görüşüne varmıştır; çünkü bunlar yemin değil, bilakis köle azadı, zıhâr ve talakı şarta bağlamadır. Meşietle istisna ise şeriatta şarta bağlama hakkında değil, yalnızca yemin hakkında varid olmuştur. Bu, Mâlik ve ashabının mezhebidir; Hasan[-ı Basrî], Evzâî ve Katâde de bu görüşü belirtmiş, İbnü'l-Arabî ve diğerleri de bunu tercih etmiştir.

وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّهُ يُفِيدُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَطَاوُسٌ، وَحَمَّادٌ، وَأَبُو ثَوْرٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، وَفَرَّقَ قَوْمٌ بَيْنَ الظِّهَارِ، وَبَيْنَ الْعِتْقِ وَالطَّلَاقِ ; لِأَنَّ الظِّهَارَ فِيهِ كَفَّارَةٌ فَهُوَ يَمِينٌ تَنْحَلُّ بِالِاسْتِثْنَاءِ، كَالْيَمِينِ بِاللَّهِ وَالنَّذْرِ، وَنَقَلَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» عَنْ أَبِي مُوسَى، وَجَزَمَ هُوَ بِهِ.

Bir grup âlim ise istisnanın bütün bunlarda fayda vereceği görüşüne varmıştır. İbn Kudâme'nin el-Muğnî'de kendilerinden naklettiğine göre Şâfiî, Ebû Hanîfe, Tâvûs, Hammâd ve Ebû Sevr de böyle demiştir. Bir kısım âlimler de zıhâr ile köle azadı ve talak arasını ayırmıştır; zira zıhârda kefâret vardır, dolayısıyla o da Allah adına edilen yemin ve adak gibi istisna ile çözülen bir yemindir. İbn Kudâme bunu el-Muğnî'de Ebû Mûsâ'dan nakletmiş ve kendisi de bunu kesin bir dille ifade etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَوْ فَعَلَ الْمَحْلُوفَ عَنْ فِعْلِهِ نَاسِيًا، فَفِيهِ لِلْعُلَمَاءِ ثَلَاثَةُ مَذَاهِبَ:

DÖRDÜNCÜ MESELE: Kişi yapmayacağına yemin ettiği şeyi unutarak yaparsa, bu hususta âlimlerin üç mezhebi vardır:

الْأَوَّلُ: لَا حِنْثَ عَلَيْهِ مُطْلَقًا ; لِأَنَّهُ مَعْذُورٌ بِالنِّسْيَانِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ [٣٣ \ ٥] ، وَقَالَ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ، وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ "، وَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ أَعَلَّهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، فَإِنَّ الْعُلَمَاءَ تَلَقَّوْهُ بِالْقَبُولِ قَدِيمًا وَحَدِيثًا، وَيَشْهَدُ لَهُ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَرَأَ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا [٢ \ ٢٨٦] ، قَالَ اللَّهُ نَعَمْ "، وَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَالَ اللَّهُ " قَدْ فَعَلْتُ " وَكَوْنُ مَنْ فَعَلَ نَاسِيًا لَا يَحْنَثُ هُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، وَإِسْحَاقَ، وَرِوَايَةً عَنْ أَحْمَدَ، كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ " الْمُغْنِي "، وَوَجْهُ هَذَا الْقَوْلِ ظَاهِرٌ لِلْأَدِلَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يَحْنَثُ مُطْلَقًا، وَهُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَالزُّهْرِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَرَبِيعَةُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ

Birincisi: [Yemini] kesinlikle bozulmaz; çünkü o unutması sebebiyle mazurdur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ } “Yanıldığınız hususta üzerinize bir günah yoktur” [Ahzâb 33/5]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah, ümmetimden yanılma, unutma ve zorlandıkları şeyleri(n sorumluluğunu) kaldırmıştır.” İmam Ahmed ve İbn Ebî Hâtim bu hadisi illetli (zayıf) bulmuş olsalar da âlimler geçmişten günümüze onu kabulle karşılamışlardır. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den sabit olan şu hadis de buna şahitlik etmektedir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } “Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma!” [Bakara 2/286] ayetini okuyunca Allah Teâlâ: “Evet” buyurmuştur. İbn Abbâs hadisinde ise Allah Teâlâ: “Yaptım [duanızı kabul ettim]” buyurmuştur. [Yemin ettiği fiili] unutarak yapan kimsenin yeminini bozmuş sayılmayacağı; Atâ, Amr b. Dînâr, İbn Ebî Necîh ve İshâk'ın görüşü olup el-Muğnî müellifinin belirttiği üzere Ahmed'den gelen bir rivayettir. Zikrettiğimiz delillerden ötürü bu görüşün dayanağı açıktır. Bir topluluk ise onun mutlak olarak yeminini bozmuş sayılacağı görüşüne varmıştır ki bu, Mâlik'in meşhur mezhebidir. Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, ez-Zührî, Katâde, Rebîa ve Ebû Hanîfe de bu görüştedir; aynı zamanda Şâfiî'nin iki görüşünden biridir; nitekim bunu onlardan [aşağıdaki eserin] sahibi nakletmiştir:

" الْمُغْنِي "، وَوَجْهُ هَذَا الْقَوْلِ عِنْدَ الْقَائِلِ بِهِ أَنَّهُ فَعَلَ مَا حَلَفَ لَا يَفْعَلُهُ عَمْدًا ; فَلَمَّا كَانَ عَامِدًا لِلْفِعْلِ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الْحِنْثِ، لَمْ يُعْذَرْ بِنِسْيَانِهِ الْيَمِينَ، وَلَا يَخْفَى عَدَمُ ظُهُورِهِ.

el-Muğnî müellifinin [nakline göre], bu görüşü savunan kimseye göre bunun gerekçesi şudur: O kimse yapmayacağına yemin ettiği şeyi bilerek/kasten yapmıştır; yeminin bozulmasının sebebi olan fiili kasten yaptığına göre, yemini unutmuş olması sebebiyle mazur sayılmaz. Ancak bu gerekçenin zayıflığı gizli değildir.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الطَّلَاقِ وَالْعِتْقِ وَبَيْنَ غَيْرِهِمَا، فَلَا يُعْذَرُ بِالنِّسْيَانِ فِي الطَّلَاقِ وَالْعِتْقِ، وَيُعْذَرُ بِهِ فِي غَيْرِهِمَا، وَهَذَا هُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ " الْمُغْنِي "، قَالَ: وَاخْتَارَهُ الْخَلَّالُ، وَصَاحِبُهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عُبَيْدٍ.

Bir grup âlim ise talak ve köle azadı ile bunların dışındakiler arasında ayrım yapma yoluna gitmiştir; buna göre talak ve köle azadında unutma bir mazeret sayılmaz, bunların dışındaki yeminlerde ise mazeret sayılır. el-Muğnî müellifinin belirttiğine göre İmam Ahmed'in mezhebinin zahiri budur. Müellif, Hallâl ve arkadaşının da bu görüşü tercih ettiğini belirtmiştir; bu aynı zamanda Ebû Ubeyd'in de görüşüdür.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ الْأَخِيرُ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ ; لِأَنَّ فِي الطَّلَاقِ وَالْعِتْقِ حَقًّا لِلَّهِ وَحَقًّا لِلْآدَمِيِّ، وَالْحَالِفُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَمِّدًا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَيَدَّعِي النِّسْيَانَ ; لِأَنَّ الْعَمْدَ مِنَ الْقُصُودِ الْكَامِنَةِ الَّتِي لَا تَظْهَرُ حَقِيقَتُهَا لِلنَّاسِ، فَلَوْ عُذِرَ بِادِّعَاءِ النِّسْيَانِ لَأَمْكَنَ تَأْدِيَةُ ذَلِكَ إِلَى ضَيَاعِ حُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Bu son görüşün ilmî bir tutarlılığı vardır; zira talak ve köle azadında hem Allah hakkı hem de kul hakkı bulunmaktadır. Yemin eden kimse gerçekte kasten yapmış olup da unuttuğunu iddia edebilir; çünkü kasıt, hakikati insanlara zahir olmayan gizli niyetlerdendir. Şayet unutma iddiası mazeret kabul edilecek olsaydı, bu durum kul haklarının zayi olmasına yol açabilirdi. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِذَا حَلَفَ لَا يَفْعَلُ أَمْرًا مِنَ الْمَعْرُوفِ كَالْإِصْلَاحِ بَيْنَ النَّاسِ وَنَحْوِهِ، فَلَيْسَ لَهُ الِامْتِنَاعُ مِنْ ذَلِكَ وَالتَّعَلُّلُ بِالْيَمِينِ، بَلْ عَلَيْهِ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْ يَمِينِهِ، وَيَأْتِيَ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٤] ، أَيْ لَا تَجْعَلُوا أَيْمَانَكُمْ بِاللَّهِ تَعَالَى مَانِعَةً لَكُمْ مِنَ الْبِرِّ، وَصِلَةِ الرَّحِمِ إِذَا حَلَفْتُمْ عَلَى تَرْكِهَا، وَنَظِيرُ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي حَلِفِ أَبِي بَكْرٍ ﵁ أَلَّا يُنْفِقَ عَلَى مِسْطَحٍ، لِمَا قَالَ فِي عَائِشَةَ ﵂ مَا قَالَ: وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ [٢٤ \ ٢٢] .

BEŞİNCİ MESELE: İnsanların arasını düzeltmek ve benzeri bir iyiliği yapmayacağına yemin eden kimsenin, bundan geri durması ve yemini bahane göstermesi caiz değildir; aksine yeminine kefâret verip daha hayırlı olanı yapmalıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ } “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz konusunda Allah'ı yeminlerinize bir engel kılmayın...” [Bakara 2/224]. Yani terk etmeleri üzerine yemin ettiğinizde, Allah Teâlâ adına ettiğiniz yeminlerinizi iyilik etmeye ve sıla-i rahime bir engel kılmayın. Âişe radıyallâhu anhâ hakkında söyleneni söylediği vakit Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın Mıstah'a bir daha harcama yapmayacağına dair yemini hakkında Yüce Allah'ın buyurduğu şu ayet de bunun benzeridir: { وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar; akrabaya, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermemek üzere yemin etmesinler. Affetsinler, hoş görsünler. Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız? Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” [Nûr 24/22].

وَقَوْلُهُ ﷺ: «وَاللَّهِ لَأَنْ يَلِجَّ أَحَدُكُمْ بِيَمِينِهِ فِي أَهْلِهِ آثَمُ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَنْ يُعْطِيَ كَفَّارَتَهُ الَّتِي افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bundandır: “Vallâhi sizden birinizin ailesi hakkındaki yemininde ısrar edip durması, Allah katında, Allah'ın kendisine farz kıldığı kefâreti vermesinden daha büyük bir günahtır.” Ebû Hureyre hadisinden müttefekun aleyhtir.

وَقَوْلُهُ ﷺ: «إِنِّي وَاللَّهِ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَتَحَلَّلْتُهَا» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى.

Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bundandır: “Ben vallâhi —inşâallah— bir yemin edip de sonradan başkasını ondan daha hayırlı görürsem, mutlaka daha hayırlı olanı yapar ve yeminimi bozar [kefâretini veririm].” Bu da Ebû Mûsâ hadisinden müttefekun aleyhtir.

وَقَوْلُهُ ﷺ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ: «يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ، لَا تَسْأَلِ الْإِمَارَةَ، فَإِنَّكَ إِنْ أُعْطِيتَهَا مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا، وَإِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا، وَإِذَا حَلَفْتَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتَ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ، وَكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ أَيْضًا، وَالْأَحَادِيثُ فِي الْبَابِ كَثِيرَةٌ. وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ فِي الْمَسْأَلَةِ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ:

Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdurrahman b. Semüre'ye söylediği şu buyruğu da bundandır: “Ey Abdurrahman b. Semüre! Yöneticilik isteme! Zira eğer o sana istemeden verilirse, onda yardım görürsün; şayet isteğin üzerine verilirse, onunla baş başa bırakılırsın. Bir konuda yemin edip de başkasını ondan daha hayırlı görürsen, daha hayırlı olanı yap ve yeminin için kefâret ver!” Bu da müttefekun aleyhtir ve bu konudaki hadisler pek çoktur. Bu konuda varid olan bazı hadislere dayanarak:

كَفَّارَتُهَا تَرْكُهَا مُتَمَسِّكًا بِأَحَادِيثَ وَرَدَتْ فِي ذَلِكَ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَالْأَحَادِيثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كُلُّهَا: «فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ» ، وَهِيَ الصِّحَاحُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

yeminin kefâretinin onu terk etmek olduğunu söyleyen kimsenin hilafına bu meseledeki hak görüş budur. Ebû Dâvûd şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadislerin tamamı: 'Yemini için kefâret versin' şeklindedir ve sahih olanlar da bunlardır." Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ، لَمْ يُقَيِّدْ هُنَا رَقَبَةٍ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ بِالْإِيمَانِ، وَقَيَّدَ بِهِ كَفَّارَةَ الْقَتْلِ خَطَأً.

Yüce Allah'ın { تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “bir köle azat etmektir” buyruğunda, yemin kefâretindeki köle mümin olmakla kayıtlanmamış; ancak hataen adam öldürme kefâretinde mümin olmakla kayıtlanmıştır.

وَهَذِهِ مِنْ مَسَائِلِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ فِي حَالَةِ اتِّفَاقِ الْحُكْمِ، مَعَ اخْتِلَافِ السَّبَبِ، وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ يَقُولُونَ فِيهِ بِحَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، فَتَقَيُّدُ رَقَبَةِ الْيَمِينِ وَالظِّهَارِ بِالْقَيْدِ الَّذِي فِي رَقَبَةِ الْقَتْلِ خَطَأً، حَمْلًا لِلْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَنْ وَافَقَهُ.

Bu mesele, sebebin farklı olup hükmün bir olduğu durumlardaki mutlak ve mukayyed meselelerindendir. Âlimlerin birçoğu bu durumda mutlakın mukayyede hamledileceğini söylerler; dolayısıyla mutlakın mukayyede hamledilmesi kuralı gereğince yemin ve zıhâr kefâretindeki köle, hataen adam öldürme kefâretindeki kölede bulunan kayıtla kayıtlanır. Ebû Hanîfe ve ona muvafakat edenler ise bu hususta muhalefet etmişlerdir.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِنَا «دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ» ، فِي سُورَةِ النِّسَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ [٤ \ ٩٢] ; وَلِذَلِكَ لَمْ نُطِلِ الْكَلَامَ بِهَا هُنَا، وَالْمُرَادُ بِالتَّحْرِيرِ الْإِخْرَاجُ مِنَ الرِّقِّ، وَرُبَّمَا اسْتَعْمَلَتْهُ الْعَرَبُ فِي الْإِخْرَاجِ مِنَ الْأَسْرِ، وَالْمَشَقَّاتِ، وَتَعَبِ الدُّنْيَا وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ وَالِدَةِ مَرْيَمَ: إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا [٣ \ ٣٥] ، أَيْ مِنْ تَعَبِ أَعْمَالِ الدُّنْيَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ هَمَّامِ بْنِ غَالِبٍ التَّمِيمِيِّ: [الْكَامِلُ]

Bu meseleyi Def'u Îhâmi'l-Iztırâb adlı kitabımızda, Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “...mümin bir köle azat etmesi gerekir” [Nisâ 4/92] buyruğunun tefsirinde açıkladık; bu sebeple burada sözü uzatmadık. Tahrîr (azat etme) ile kastedilen kölelikten çıkarmaktır. Araplar bu kelimeyi bazen esaretten, meşakkatlerden, dünyanın yorgunluğundan ve benzeri şeylerden kurtarmak anlamında da kullanırlar. Meryem'in annesinin şu sözü de bu kabildendir: { إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا } “Karnımdakini hür olarak (sırf sana hizmet etmek üzere) sana adadım” [Âl-i İmrân 3/35], yani dünya işlerinin yorgunluğundan azat edilmiş olarak. Ferazdak Hemmâm b. Gâlib et-Temîmî'nin şu beyti de bu kabildendir: [Kâmil]