Binûn

İçinde A'râf'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا جابرُ بن نوحٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاك: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ}. قال: المهادُ الفُرُشُ، والغَواشى اللُّحُفُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan anlattı: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “Onlar için cehennemden bir döşek, üstlerinden de örtüler vardır”. O şöyle dedi: Mihâd döşekler, gavâşî ise yorganlardır .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ}: أما المهادُ لهم كهيئة الفراش، والغَواشِي تَتَغَشَّاهِم مِن فوقهم .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “Onlar için cehennemden bir döşek, üstlerinden de örtüler vardır”; mihâd onlar için yatak gibidir, gavâşî ise onları üstlerinden bürüyen örtülerdir .

وأما قوله: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ}. فإنه يقولُ: وكذلك نُثِيبُ ونُكافئُ من ظلم نفسه، فأكسبها من غضب الله ما لا قبل لها به، بكفره بربِّه، وتكذيبه أنبياءه.

[Allah'ın]: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “İşte Biz zalimleri böyle cezalandırırız” kavline gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rabbini inkâr etmesi ve peygamberlerini yalanlaması sebebiyle nefsine zulmedip ona Allah'ın karşı konulamaz gazabını kazandıran kimseyi işte böyle cezalandırır ve karşılığını veririz.

القولُ في تأويل قوله جلَّ وعزّ: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٤٢)}.

Allah Azze ve Celle'nin: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٤٢)} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennet ehlidirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ جلَّ ثناؤُه: والذين صدَّقوا الله ورسوله، وأقرُّوا بما جاءَهم به من وحى الله وتنزيله وشرائع دينه، وعملوا بما أمرهم الله به، فأطاعوه، وتجنَّبوا ما نهاهم عنه - {لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا}. يقول: لا نُكَلِّفُ نفسًا من الأعمال إلا ما يَسَعُها، فلا تَحْرَجُ فيه، {أُولَئِكَ}. يقولُ: هؤلاء الذين آمنوا وعملوا الصالحاتِ {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ}. يقولُ: هم أهل الجنة الذين هم أهلُها دون غيرهم ممَّن كفر بالله وعمل سيِّئًا، {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. يقول: هم في الجنة ماكثون، دائمٌ فيها مُكْثُهم، لا يَخْرُجون منها ولا يُسْلَبون نعيمها.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, Allah'ın vahyi, indirdiği ve dininin şeriatlerinden getirdiklerini ikrar eden, Allah'ın kendilerine emrettiklerini yapıp O'na itaat eden ve yasakladıklarından kaçınan kimseler - {لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} “Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz”. [Allah] buyuruyor ki: Hiçbir nefse, altından kalkamayacağı ve darlığa düşeceği amelleri yüklemeyiz, sadece gücünün yettiğini yükleriz; {أُولَئِكَ} “işte onlar”; yani iman edip salih amel işleyen bu kimseler {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ} “cennet ehlidirler”; yani Allah'ı inkâr edip kötülük işleyen başkaları değil, asıl oranın ehli olanlar onlardır; {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “onlar orada ebedî kalacaklardır”. [Allah] buyuruyor ki: Onlar cennette ikamet edicidirler, oradaki kalışları süreklidir; oradan çıkarılmazlar ve oradaki nimetleri ellerinden alınmaz.

القول في تأويل قولِه جلَّ وعزَّ: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ}.

Allah Azze ve Celle'nin: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık; altlarından ırmaklar akar” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: وأَذْهَبْنا من صدورِ هؤلاء الذين وصَفتُ صفتَهم، وأخبَر أنَّهم أصحابُ الجنةِ، ما فيها من حقدٍ وغمرٍ وعداوةٍ كان من بعضِهم في الدنيا على بعضٍ، فجعَلهم في الجنةِ إذا أدخلهُمُوها على سررٍ متقابلين، لا يَحسُدُ بعضُهم بعضًا على شيءٍ خصَّ الله به بعضَهم، وفضَّلَه به من كرامتِه عليه، تجرى مِن تحتِهم أنهارُ الجنةِ.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Niteliklerini vasfettiğim ve cennet ehli olduklarını haber verdiğim bu kimselerin göğüslerinden, dünyada birbirlerine karşı besledikleri kin, düşmanlık ve husumeti giderip çıkardık; onları cennete girdiklerinde tahtlar üzerinde karşılıklı oturan kimseler kıldık. Allah'ın kendi ikramından bir kısmına lütfedip diğerlerine üstün kıldığı şeyler sebebiyle birbirlerine haset etmezler. Cennetin ırmakları altlarından akar.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ}. قال: العداوةُ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan anlattı: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık”. [Dahhâk]: "Düşmanlığıdır" dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن سعيدِ بن بَشيرٍ، عن قتادةَ: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ}. قال: هي الإحَنُ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, Saîd b. Beşîr'den, o Katâde'den anlattı: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık”. [Katâde]: "O, gizli kinlerdir" dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن ابن عيينةَ، عن إسرائيل أبى موسى، عن الحسنِ، عن عليٍّ، قال: فينا والله أهلَ بدرٍ نزَلَتْ {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} [الحجر: ٤٧].

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, İbn Uyeyne'den, o İsrâîl Ebû Mûsâ'dan, o el-Hasan'dan, o da Ali'den anlattı; [Ali] şöyle dedi: «Vallahi {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık; [onlar] karşılıklı tahtlar üzerinde kardeşlerdir” [Hicr 47] [ayeti] biz Bedir ehli hakkında indi.»

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرَّزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عُيينةَ، عن إسرائيلَ، قال: [سمِعتُ الحسنَ] يقولُ: قال عليٌّ ﵁: فينا واللهِ أهلَ بدرٍ نزَلتْ {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İsrâîl'den haber verdi; o şöyle dedi: [Hasan'ı şöyle derken duydum] : Ali radıyallâhu anh şöyle dedi: Vallahi {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık; onlar kardeşler olarak tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar” ayeti biz Bedir ehli hakkında inmiştir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ، قال: قال عليٌّ: إِنِّي لأرجُو أن أكونَ أنا وعثمانُ وطلحةُ والزبيرُ مِن الذين قال الله: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} .

Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den anlattı; o dedi ki: Ali şöyle dedi: Şüphesiz ben; kendimin, Osman'ın, Talha'nın ve Zübeyr'in, Allah'ın haklarında: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık” buyurduğu kimselerden olmasını umuyorum .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ}. قال: إِنَّ أهلَ الجنةِ إذا سِيقوا إلى الجنةِ فبلَغوا، وجَدوا عندَ بابِها شجرةً، في أصلِ ساقِها عينان، فشرِبوا من إحداهما، فيُنزَعُ ما في صدورِهم من غِلٍّ، فهو الشرابُ الطَّهورُ، واغْتَسَلوا مِن الأُخرى، فجرَت عليهم بنَضْرة النَّعيم، فلم يَشْعَثُوا ولم يَشْحَبوا بعدَها أبدًا .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ} “Biz onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık; altlarından ırmaklar akar”. O şöyle dedi: Cennet ehli cennete sevk edilip oraya vardıklarında kapısında bir ağaç bulurlar. Gövdesinin dibinde iki pınar vardır. Birinden içerler ve göğüslerindeki kin sökülüp atılır; işte bu tertemiz içecektir (eş-şerâbü't-tahûr). Diğerinden ise yıkanırlar ve üzerlerinde nimetin tazeliği ve parlaklığı parıldar; bundan sonra saçları asla dağınık ve tenleri asla solgun olmaz .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُليةَ، عن الجُرَيْريِّ، عن أبي نَصْرَةَ، قال: يُحْبَسُ أهلُ الجنةِ دونَ الجنةِ، حتى يُقْضَى لبعضِهم مِن بعضٍ، حتى يَدْخُلوا الجنةَ حينَ يَدْخُلونها، ولا يَطْلُبُ أحدٌ منهم أحدًا بقُلامةِ ظُفُرٍ

Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, el-Cüreyrî'den, o Ebû Nadre'den anlattı; o şöyle dedi: Cennet ehli, birbirlerinin hakları ödenip aralarında hüküm verilinceye kadar cennetin berisinde alıkonulurlar; böylece cennete girdikleri vakit, içlerinden hiç kimse diğerinden bir tırnak ucu kadar bile [hakkını] talep etmez.

ظلَمَها إياه، ويُحْبَسُ أهلُ النارِ دونَ النارِ، حتى يُقْضَى لبعضِهم مِن بعضٍ، فيَدْخُلُون النارَ حينَ يَدْخُلونها، ولا يَطْلُبُ أحدٌ منهم أحدًا بقُلَامةِ ظُفُرٍ ظلَمَها إياه .

hesabını sormaz. Cehennem ehli de birbirlerinin hakları ödenip aralarında hüküm verilinceye kadar cehennemin berisinde alıkonulurlar . Cehenneme girdikleri vakit, içlerinden hiç kimse diğerinden kendisine ettiği bir tırnak ucu kadar bir zulmün bile hesabını sormaz .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} “Ve derler ki: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık'” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال هؤلاء الذين وصَف جلَّ ثناؤُه، وهم الذين آمَنوا وعمِلوا الصالحاتِ، حينَ أُدْخِلوا الجنةَ، ورأَوْا ما أَكْرَمَهم اللَّهُ به مِن كرامتِه، وما صُرِف عنهم مِن العذابِ المُهِينِ الذي ابْتُلِى به أهلُ النارِ بكفرِهم بربِّهم، وتكذيبِهم رسلَه: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا}. يقولُ: الحمدُ لله الذي وفَّقَنا للعملِ الذي أكْسَبَنا هذا الذي نحن فيه مِن كرامةِ اللَّهِ [وفضلِه] ، وصرَف عذابَه عنا، {وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ}. يقولُ: وما كنا لِنَرْشُدَ لذلك لولا أن أَرْشَدَنا الله له، ووفَّقَنا بمنِّه وطَوْلِه.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah Teâlâ'nın vasfettiği bu kimseler -ki onlar iman edip salih amel işleyenlerdir- cennete sokulup da Allah'ın kendilerini lütfuyla nasıl ikramlandırdığını ve Rablerini inkâr edip elçilerini yalanlamaları yüzünden cehennem ehlinin maruz kaldığı alçaltıcı azabın kendilerinden nasıl savıldığını gördüklerinde şöyle dediler: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا} “Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun”. [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın ikramı [ve lütfu] içinde bulunduğumuz bu durumu bize kazandıran ve O'nun azabını bizden savan amele bizi muvaffak kılan Allah'a hamdolsun! {وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} “Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık”. [Allah] buyuruyor ki: Allah bizi buna yöneltmeseydi ve lütfu ile ihsanıyla muvaffak kılmasaydı biz buna asla erişemezdik.

كما حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفاعيُّ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن أبي صالحٍ، عن أبي سعيدٍ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "كلُّ أهلِ النارِ يَرَى منزلَه مِن الجنةِ، فيقولون: لو هدانا الله. فتَكونُ عليهم حَسْرةً، وكلُّ أهلِ الجنة يَرَى منزلَه مِن النارِ، فيقولون: لولا أن هدانا الله. فهذا شكرُهم" .

Nitekim bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize el-A‘meş, Ebû Sâlih'ten, o Ebû Saîd'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cehennemliklerin her biri cennetteki yerini görür ve 'Keşke Allah bizi hidayete erdirseydi' derler; bu da onlar için bir hasret olur. Cennetliklerin her biri de cehennemdeki yerini görür ve 'Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi [biz de burada olurduk]' derler; işte bu da onların şükrüdür" .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال:

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki:

سمِعْتُ أبا إسحاقَ يُحَدِّثُ عن عاصمِ بن ضَمْرةَ، عن عليّ بن أبى طالبٍ، قال: ذكَر عمرَ - بشيءٍ لا أَحْفَظه - ثم ذكَر الجنةَ، فقال: يَدْخُلُون فإذا شجرةٌ يَخْرُجُ مِن تحتِ ساقِها عينان، قال: فيَغْتَسِلون من إحداهما، فتَجْرِى عليهم نَضْرِةُ النَّعيم، فلا تَشْعَثُ أشعارُهم، ولا تَغْبَرُّ أبشارُهم، ويَشْرَبون مِن الأخرى، فيَخْرُجُ كلُّ قَذًى وقَذَرٍ - أو شيءٍ في بطونِهم - قال: ثم يُفْتَحُ لهم بابُ الجنةِ، فيُقال لهم: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ} [الزمر: ٧٣]. قال: فيسْتَقْبِلُهم الوِلْدانُ، فيَحُفُّون بهم كما تَحُفُّ الوِلدانُ بالحَميمِ إذا جاء مِن غَيْبَتِه، ثم يَأْتُون فَيُبَشِّرون أزواجَهم، فيُسَمُّونهم بأسمائِهم وأسماءِ آبائِهم، فيَقُلْن: أنتَ رأيْتَه؟ قال: فيَسْتَخِفُّهن الفرحُ، قال: فيَجِئْن حتى يَقِفْنَ على أُسْكُفَّةِ الباب، فيَجِيئون فيَدْخُلون، فإذا أُسُّ بيوتِهم بجَنْدلِ اللؤلؤِ، وإذا صُرُوحٌ صُفْرٌ وخُضْرٌ وحُمْرٌ، ومِن كلِّ لونٍ، وسُرُرٌ مرفوعةٌ، وأكوابٌ موضوعةٌ، ونَمارِقُ مصفوفةٌ، وزَرابيُّ مَبْثوثةٌ، فلولا أن اللَّهَ قدَّرَها لهم لالْتُمِعتْ أبصارُهم مما يَرَوْن فيها، فيُعانِقون الأزْواجَ، ويَقْعُدون على السُّرُرِ، ويقولون: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ}. إلى آخرِ الآيةِ .

Ebû İshâk'ı, Âsım b. Damre'den, o Ali b. Ebî Tâlib'den naklederken işittim; o Ömer'i -ezberimde tutamadığım bir şeyle- andı, sonra cenneti zikrederek şöyle dedi: "Cennete girerler; bir de bakarlar ki bir ağaç var ve gövdesinin altından iki pınar çıkıyor. Birinden yıkanırlar ve üzerlerinde nimetin parlaklığı parıldar; ne saçları dağılır ne de tenleri tozlanır. Diğerinden içerler; karınlarındaki bütün pislik, kir -veya herhangi bir şey- çıkıp gider. Sonra onlara cennet kapısı açılır ve kendilerine: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ} “Selam sizlere! Tertemiz geldiniz; artık ebedî kalmak üzere girin buraya” [Zümer: 73] denir. Onları cennet çocukları (vildân) karşılar; tıpkı çocukların gurbetten dönen candan bir yakınlarının etrafını sarması gibi onların etrafını sararlar. Sonra varıp onların eşlerine müjde verirler; onları kendi isimleri ve babalarının isimleriyle adlandırırlar. Eşleri: 'Sen onu gördün mü?' derler. Sevinçten içleri kıpır kıpır olur; gelip kapının eşiğinde dururlar. Onlar da gelip [içeri] girerler; bir de bakarlar ki evlerinin temeli inci taşlarındandır; sarı, yeşil, kırmızı her renkten köşkler, yükseltilmiş tahtlar, konulmuş kadehler, dizilmiş koltuklar ve serilmiş halılar vardır. Eğer Allah bunu onlar için takdir etmemiş olsaydı , orada gördüklerinden dolayı gözleri kamaşıp giderdi. Eşlerine sarılırlar, tahtlara otururlar ve ayetin sonuna kadar {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} “Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık” derler" .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)}.

Allah -övgüsü yücedir- Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsirine dair açıklama: {لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)} “Andolsun, Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!' diye seslenilir.”

يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن هؤلاء الذين آمَنوا وعمِلوا الصالحاتِ، أنهم يقولون عندَ دخولِهم الجنةَ ورؤيتِهم كرامةَ اللهِ التي أكْرَمَهم بها، وهوانَ أعداءِ اللَّهِ في النارِ: والله لقد جاءَتْنا في الدنيا وهؤلاء الذين في النارِ رسلُ رَبِّنا بالحقِّ، مِن الإخبارِ عن وعْدِ اللهِ أهلَ طاعتِه والإيمانِ به وبرسلِه، ووعِيدِه أهلَ مَعاصِيه والكفرِ به.

Allah Teâlâ, iman edip salih ameller işleyen bu kimselerden haber vererek buyuruyor ki: Onlar cennete girdiklerinde, Allah'ın kendilerine bahşettiği ikramı ve Allah'ın düşmanlarının cehennemdeki zilletini gördüklerinde şöyle derler: Vallahi dünyada Rabbimizin elçileri, Allah'ın kendisine itaat edip Kendisine ve peygamberlerine iman edenlere olan vaadini ve Kendisine isyan edip inkâr edenlere olan tehdidini haber verme konusunda bize de cehennemdeki şu kimselere de gerçeği getirmişlerdi.

وأما قولُه: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. فإن معناه: ونادَى منادٍ هؤلاء الذين وصَف الله صفتَهم، وأخْبَر عما أعَدَّ لهم مِن كرامتِه: أن يا هؤلاء، هذه تِلْكُمُ الجنةُ التي كانت رسلي في الدنيا تُخبِرُكم عنها، أوْرَثَكُموها الله عن الذين كذَّبوا رسلَه؛ لتصديقِكم إياهم، وطاعتِكم ربَّكم، وذلك هو معنى قولِه: {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}.

[Allah'ın]: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur' diye seslenilir” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Bir münâdi, Allah'ın niteliklerini vasfettiği ve kendileri için hazırladığı ikramı haber verdiği bu kimselere şöyle seslenir: Ey topluluk! İşte dünyada elçilerimin size haber verdiği cennet budur; elçilerini tasdik etmeniz ve Rabbinize itaat etmeniz sebebiyle Allah, elçilerini yalanlayanların yerine bunu size miras kıldı. İşte {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınıza karşılık” kavlinin anlamı budur.

وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususun tevilinde tevil ehli de bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. قال: ليس مِن كافرٍ ولا مؤمنٍ إلا وله في الجنةِ والنارِ مَنْزِلٌ، فإذا دخَل أهلُ الجنةِ الجنةَ، وأهلُ النارِ النارَ، فدخَلوا منازلَهم، رُفِعَت الجنةُ لأهلِ النارِ، فنظَروا إلى منازلِهم فيها، فقيل لهم: هذه منازلُكم لو عمِلْتُم بطاعةِ الله. ثم يقالُ: يا أهلَ الجنةِ، رِثُوهم بما كنتم تَعْمَلُون. فتُقْسَمُ بينَ أهلِ الجنةِ منازلُهم.

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur' diye seslenilir”. [es-Süddî] dedi ki: Cennette ve cehennemde bir konağı olmayan hiçbir kâfir ve hiçbir mümin yoktur. Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girip kendi konaklarına yerleştiklerinde, cehennem ehline cennet yükseltilip [gösterilir]; onlar da oradaki [kendi] konaklarına bakarlar. Kendilerine: 'Şayet Allah'a itaat doğrultusunda amel etseydiniz konaklarınız bunlar olacaktı' denilir. Sonra: 'Ey cennet ehli! Yaptıklarınıza karşılık onların [konaklarına] vâris olun!' denilir. Böylece onların konakları cennet ehli arasında paylaştırılır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ سعدٍ أبو داودَ الحَفَريُّ، عن سعيدِ بن بُكيرٍ ، عن سفيانَ الثوريِّ، عن أبي إسحاقَ، عن الأغرِّ: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ}. قال: نُودُوا: أن صِحُّوا فلا تَسْقَموا، واخْلُدوا فلا تَموتوا، وانْعَموا فلا تَبْأسوا.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Sa‘d Ebû Dâvûd el-Haferî, Saîd b. Bükeyr'den , o Süfyân es-Sevrî'den, o Ebû İshâk'tan, o el-Eğar'dan anlattı: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ} “Onlara: 'İşte cennet...' diye seslenilir”. Dedi ki: Onlara şöyle seslenilir: Sağlıklı olun ve asla hastalanmayın, ebedî kalın ve asla ölmeyin, nimet içinde olun ve asla sıkıntı çekmeyin!

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن الأغَرِّ، عن أبي سعيدٍ: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. قال: يُنادِى مُنادٍ: إن لكم أن [تَحْيَوا فلا تَموتُوا أبدًا، وإنَّ لكم أن تَشِبُّوا فَلا تَهْرَمُوا أبدًا، وإِنَّ لكم أن] تَصِحُّوا فلا تَسْقَموا أبدًا .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o el-Eğar'dan, o Ebû Saîd'den anlattı: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur' diye seslenilir”. [Ebû Saîd] dedi ki: Bir münâdi şöyle seslenir: [Sizin için ebediyen yaşayıp hiç ölmemek vardır; sizin için ebediyen genç kalıp hiç yaşlanmamak vardır ve sizin için] ebediyen sağlıklı olup hiç hastalanmamak vardır .

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في {أَنْ} التي مع {تِلْكُمُ}؛ فقال بعضُ نحويى البصرةِ: هي "أن" الثقيلةُ خُفِّفَت، وأُضْمِر فيها، ولا يَسْتَقِيمُ أن نَجْعَلَها الخفيفةَ؛ لأن بعدَها اسمًا، والخفيفةُ لا تَلِيها الأسماءُ، وقد قال الشاعرُ :

Arap dili âlimleri {تِلْكُمُ} ile birlikte gelen {أَنْ} edatı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: O, şeddeli olan "enne"dir (أنّ) ki hafifletilmiş (muhaffefe) ve içinde [zamir] gizlenmiştir. Onu hafifletilmiş [mastar edatı olan 'en'] yapmamız doğru olmaz; çünkü ondan sonra isim gelmiştir, hafif olan 'en' edatının ardı sıra ise isimler gelmez. Nitekim şair şöyle demiştir :

في فِتْيَةٍ كسُيُوفِ الهندِ قد علِموا … أنْ هالكٌ كلُّ مَن يَحْفَى ويَنْتَعِلُ

Hint kılıçları gibi yiğitler arasında ki onlar bilmişlerdir; / Yalınayak yürüyen de pabuç giyen de herkes helak olucudur.

وقال آخرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

أُكَاشِرُه وأَعْلَمُ أَنْ كِلانا … على ما ساء صاحبَه حريصُ

Ona güler yüz gösteririm , oysa bilirim ki ikimiz de / Arkadaşını üzecek şeye pek düşkünüzdür.

قال: فمعناه: أنه كِلانا. قال: ويكونُ قولُه: {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا} [الأعراف: ٤٤]. في مَعْنى : أيْ وجَدْنا . وقولُه: {أَنْ [أَفِيضُوا} [الأعراف: ٥٠]: أي أفيضُوا] ، ولا تكونُ على "أن" التي تَعْمَلُ في الأفعالِ؛ لأنك تقولُ: غاظَنى أن قام، وأن ذهَب. فتَقَعُ على الأفعالِ، وإن كانت لا تَعْمَلُ فيها. وفى كتابِ الله: {وَانْطَلَقَ الْمَلأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا} [ص: ٦]: أي امْشُوا.

[Basralı nahivci] dedi ki: Bunun anlamı "şüphesiz ki ikimiz" (ennehû kilânâ) demektir. Dedi ki: [Allah'ın]: {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا} [A'râf: 44] kavli, "yani bulduk" (ey vecednâ) anlamındadır; {أَنْ [أَفِيضُوا} [الأعراف: ٥٠]: أي أفيضُوا] kavli de "yani akıtın" [demektir]. Fiillerde amel eden "en" konumunda olamaz; çünkü sen: "Kalkması beni öfkelendirdi" (gâzanî en kâme) ve "Gitmesi [beni öfkelendirdi]" (ve en zehebe) dersin ve amel etmese de fiillerin başına gelir. Allah'ın Kitabı'nda ise: {وَانْطَلَقَ الْمَلأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا} [Sâd: 6] ayeti, "yani yürüyün" (ey imşû) demektir.

وأنكَر ذلك مِن قولِه هذا بعضُ أهلِ العربيةِ، فقال: غيرُ جائزٍ أن يَكونَ مع "أن" في هذا الموضعِ هاءٌ مُضْمَرَةٌ؛ لأن "أن" دخَلَت في الكلامِ لتَقِيَ ما بعدَها. قال: و"أن" هذه التي مع "تلكم"، هي الدائرةُ التي تقَعُ فيما ضارَع الحكايةَ، وليس بلفظِ الحكايةِ، نحوَ: نادَيْتُ: أنْك قائمٌ، وأنْ زيدٌ قائمٌ، وأن قمتُ، فتلِى كلَّ الكلامِ، وجُعِلَت "أنْ" وقايةً؛ لأن النداءَ يَقَعُ على ما بعدَه، وسلِم ما بعدَ "أنْ"، كما سلِم على القولِ، ألا تَرَى أنك تقولُ: قلتُ: زيدٌ قائمٌ، وقلتُ: قام. فتلِيها ما شئتَ مِن الكلامِ؟ فلمَّا كان النداءُ [بمعناها و] الظنِّ، وما أَشْبَهَه مِن القولِ، سلِم على ما بعدَ "أن"، ودخَلَت "أن" وقايةً، قال: وأما "أي" فإنها لا

Arap dili âlimlerinden bazıları onun bu sözünü kabul etmeyerek şöyle demiştir: Bu konumda "en" (أَنْ) ile birlikte gizli bir 'hâ' (هاء/zamir) bulunması caiz değildir; zira "en", kendisinden sonrakini korumak için kelama dâhil olmuştur. Dedi ki: "Tilkum" ile beraber gelen bu "en", hikâye [üslubuna] benzeyen ancak bizzat hikâye lafzı olmayan yerlerde kullanılan [ve sözün her türünün peşinden gelebilen] yaygın "en"dir. Örneğin: "Ayaktasın diye seslendim" (nâdeytu enk kâimun), "Zeyd ayaktadır diye seslendim" (nâdeytu en zeydun kâimun) ve "Kalktım diye [seslendim]" (nâdeytu en kumtu) dersin; dolayısıyla ["en"] her türlü kelamın peşinden gelebilir. "En" koruyucu kılınmıştır; çünkü nida, kendisinden sonrasına etki eder. ["En" getirilince] sözün ("kavl" fiilinin) ardından [gelen cümlenin iraptan] salim kaldığı gibi, "en"den sonrası da [nidanın amelinden] salim kalır. Görmez misin ki: "Zeyd ayaktadır dedim" (kultu: zeydun kâimun) ve "Kalktı dedim" (kultu: kâme) dersin de dilediğin kelam ["kavl" fiilinin] peşinden gelebilir? Nida da [kavl manasında] ve zan ile kavle benzer diğer fiiller gibi olunca, "en"den sonrası [etkiden] salim kalmış ve "en" edatı [araya] bir koruyucu olarak girmiştir. Dedi ki: "Ey" (أَيْ) edatına gelince, o...

تَكونُ مكانَ "أن"؛ لأنَّ "أي" جوابٌ لكلامٍ، و"أن" تَكْفِى مِن الاسمِ.

"en" edatının yerini tutamaz ; çünkü "ey" bir söze cevaptır, "en" ise ismin yerini tutmaya yeterlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤)} “Cennet halkı cehennem halkına: 'Rabbimizin bize vaadettiğini biz hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin [size] vaadettiğini hak olarak buldunuz mu?' diye seslenirler. Onlar da: 'Evet' derler. Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslenir.” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: ونادَى أهلُ الجنةِ أهلَ النارِ بعدَ دخولِهموها: أن يا أهلَ النارِ قد وجَدْنا ما وعَدَنا ربُّنا في الدنيا على ألسُنِ رسلِه، من الثوابِ على الإيمانِ به وبهم، وعلى طاعتِه، حقًّا ، فهل وجَدْتُم ما وعَدَ رَبُّكم على ألسنتِهم على الكفرِ به، وعلى معاصيه مِن العقابِ، حَقًّا ؟ فأجابهم أهلُ النَّارِ بأن نعم، قد وجَدْنا [ذلك حقًّا، كما] وعَدَنا ربُّنا.

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Cennetlikler cehenneme girmelerinden sonra cehennemliklere: "Ey cehennem halkı! Rabbimizin dünyada elçilerinin diliyle bize vaadettiği, O'na ve elçilerine inanmaya ve O'na itaat etmeye karşılık olan sevabı hak olarak bulduk ; siz de Rabbinizin onların dilleriyle O'nu inkâr etmeye ve O'na isyan etmeye karşılık vaadettiği cezayı hak olarak buldunuz mu ?" diye seslendiler. Cehennemlikler de onlara: "Evet, Rabbimizin bize vaadettiği gibi [bunu hak olarak] bulduk" diye cevap verdiler.

كالذي حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ}. قال: وجَد أهلُ الجنةِ ما وُعِدوا مِن ثوابٍ، وأهلُ النارِ ما وُعِدوا مِن عقابٍ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn'in naklettiği rivayet gibi; o dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ} “Cennet halkı cehennem halkına: 'Rabbimizin bize vaadettiğini biz hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin [size] vaadettiğini hak olarak buldunuz mu?' diye seslenirler. Onlar da: 'Evet' derler.” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Cennet halkı vaadolundukları sevabı, cehennem halkı da vaadolundukları cezayı bulmuşlardır .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا}: وذلك أن اللَّهَ وعَد أهلَ الجنةِ النعيمَ والكَرامةَ

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا} “Cennet halkı, cehennem halkına: 'Rabbimizin bize vaadettiğini biz hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin vaadettiğini hak olarak buldunuz mu?' diye seslendi.” Bu da şöyledir: Allah cennet ehline nimeti ve ikramı vaadetmiştir

وكلَّ خيرٍ علِمه الناسُ أو لم يَعْلَموه، ووعَد أهلَ النارِ كلَّ خِزْىٍ وعذابٍ علِمه الناسُ أو لم يَعْلَموه، فذلك قولُه: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} [ص: ٥٨]. قال: فنادَى أصحابُ الجنةِ أصحابَ النارِ: {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ}. يقولُ: مِن الخِزْى والهَوانِ والعذابِ. قال أهلُ الجنةِ: فإنا قد وجَدْنا ما وعَدَنا ربُّنا حقًّا من النعيمِ والكرامةِ. {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} .

ve insanların bildiği veya bilmediği her türlü hayrı vaadetti; cehennem halkına da insanların bildiği veya bilmediği her türlü zilleti ve azabı vaadetti. İşte Allah'ın: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} [Sâd: 58] “Ve o türden daha başkaları, çift çifttir.” kavli budur. Dedi ki: Cennet halkı cehennem halkına: {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ} “'Rabbimizin bize vaadettiğini biz hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin vaadettiğini hak olarak buldunuz mu?' diye seslenirler. Onlar da: 'Evet' derler.” -yani zillet, horluk ve azaptan [vaadettiğini]- diye seslendi. Cennet halkı: "Biz de Rabbimizin bize nimet ve ikramdan vaadettiğini hak olarak bulduk" dediler. {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} “Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslenir.” .

واخْتَلَفَت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {قَالُوا نَعَمْ}. فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ والبصرةِ: {قَالُوا نَعَمْ} بفتحِ العينِ مِن {نَعَمْ}.

Kıraat âlimleri {قَالُوا نَعَمْ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine, Kûfe ve Basra kurrâsının geneli bunu, {نَعَمْ} kelimesinin ayn harfini fetha ile {قَالُوا نَعَمْ} şeklinde okumuşlardır.

ورُوِى عن بعضِ الكوفيين أنه قرَأ: (قالوا نَعِمْ) بكسرِ العينِ ، وقد أُنْشِد بيتٌ لبعضِ بني كَلْبٍ:

Bazı Kûfelilerden ise bunu ayn harfinin kesresiyle (kâlû ne'ım) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Nitekim Kelboğullarından birine ait şu beyit inşad edilmiştir:

نَعِم إذا قالها منه مُحَقَّقَةٌ … ولا تَخِيبُ عَسَى منه ولا قَمَنُ

"Evet" (ne'ım) dediğinde bu onun tarafından kesinleşmiştir / Ondan gelen "umulur ki" de, "yaraşır" da boşa çıkmaz .

بكسر "نَعِمْ".

"Ne'ım" (نَعِمْ) kelimesinin kesresiyle.

والصوابُ من القراءةِ [في ذلك] عندَنا {نَعَمْ} بفتحِ العينِ ؛ لأنها القراءةُ المُسْتَفِيضَةُ في قرأةِ الأمصارِ، واللغةُ المشهورةُ في العربِ.

Bize göre [bu hususta] doğru olan kıraat, ayn harfinin fethasıyla {نَعَمْ} [okunuşudur]; çünkü bu, beldelerin kurrâsı arasında yaygın olan kıraat ve Araplar arasında meşhur olan lehçedir.

وأما قولُه: {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ}. يقولُ: فنادَى مُنادٍ، وأَعْلَم مُعْلِمٌ بينَهم: {أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ}. يقولُ: غَضَبُ اللَّهِ وسَخَطُه وعقوبتُه على مَن كَفَر به.

Allah Teâlâ'nın: {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ} “Derken aralarından bir çağırıcı seslendi” kavline gelince; [Ebû Ca‘fer] der ki: Bir münâdi seslendi ve aralarında bir bildiren bildirdi: {أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} “Allah’ın lâneti zalimlerin üzerinedir”. [Şöyle] der: Allah'ın gazabı, öfkesi ve cezası O'nu inkâr edenlerin üzerinedir.

وقد بيَّنا القولَ في "أن" إذا صحِبَت من الكلامِ ما ضارَع الحكايةَ، وليس بصريحِ الحكايةِ أنها تُشَدِّدُها العربُ أحيانًا، وتُوقِعُ الفعلَ عليها فتَفْتَحُها وتُخَفِّفُها أحيانًا، وتُعْمِلُ الفعلَ فيها فتَنْصِبُها به، وتُبْطِلُ عملَها مِن الاسمِ الذي يليها، فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

"En" edatının, açık bir hikâye lafzı olmayıp hikâyeye benzeyen kelamla birlikte bulunduğunda, Arapların bazen onu şeddeli okuduğunu, fiili ona yöneltip [hemzesini] fethaladığını, bazen de hafiflettiğini (şeddesiz okuduğunu), fiili onda amel ettirip onunla nasbettiğini ve kendisinden sonra gelen isimden amelini iptal ettiğini daha önce bu yerde tekrarlamaya gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

وإذ كان ذلك كذلك، فسواءٌ شُدِّدَت "أن" أو خُفِّفَت في القراءةِ؛ إذ كان معنى الكلامِ بأيِّ ذلك قرَأ القارئُ واحدًا، وكانتا قراءتين مشهورتين في قرأةِ الأمصارِ .

Durum böyle olunca, kıraatte "en" ister şeddeli ister hafif (şeddesiz) okunsun fark etmez; zira okuyan hangisiyle okursa okusun kelamın manası birdir ve her ikisi de beldelerin kurrâsı nezdinde meşhur iki kıraattir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ (٤٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ (٤٥)} “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar, onu eğriltmek isterler ve onlar ahireti inkâr edenlerdir.” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ جلَّ ثناؤُه: [أذَّن مؤذنٌ] بينَ أهلِ الجنةِ والنارِ، أن لعنةُ الله على الذين كفَروا بالله، وصدُّوا عن سبيلِه، وبَغوها عوَجًا. يقولُ: حاوَلوا سبيلَ الله - وهو دينُه - أن يُغيِّروها ويُبَدِّلوها عما جعَلَه الله به من استقامتِه، {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ}. يقولُ: وهم لقيامِ الساعةِ، وللبعثِ في الآخرةِ، والثوابِ والعقابِ فيها جاحِدون. والعربُ تقولُ للمَيْلِ في الدِّينِ والطريقِ: عِوَجٌ. بكسرِ العينِ، وفى

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Cennetlikler ile cehennemlikler arasında [bir münadi seslendi] ki; Allah'ın laneti Allah'ı inkâr eden, O'nun yolundan alıkoyan ve o [yolu] eğriltmek isteyenlerin üzerinedir. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Onlar Allah'ın yolunu -ki o O'nun dinidir- Allah'ın onda kıldığı dosdoğruluktan saptırıp değiştirmeye çalıştılar. {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ} “Ve onlar ahireti inkâr edenlerdir.” [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Onlar kıyametin kopmasını, ahiretteki dirilişi, oradaki mükâfat ve cezayı inkâr eden kimselerdir. Araplar dindeki ve yoldaki eğrilik için ayn harfinin kesresiyle ıvec (عِوَج) derler. Ve

مَيْلِ الرجلِ على الشيءِ والعَطْفِ عليه: عاج إليه يَعُوجُ عِياجًا وعَوَجًا وَعِوَجًا. بالكسرِ مِن العينِ والفتحِ، كما قال الشاعرُ :

bir kimsenin bir şeye yönelip meyletmesi hakkında ise ayn harfinin kesresi ve fethasıyla "âce ileyhi ye'ûcü ıyâcen ve 'avecen ve 'ıvecen" (عاج إليه يَعُوجُ عِياجًا وعَوَجًا وَعِوَجًا) derler; nitekim şair şöyle demiştir:

قفَا نَسْأَلُ منازلَ آلِ لَيْلَى … على عِوَجٍ إليها وانْثِناءِ

Durun ikiniz de, Leylâ ailesinin konaklarına soralım / Oraya doğru eğrilerek ve dönerek .

ذكَر الفَرَّاءُ أن أبا الجرَّاحِ أنْشَدَه إياه بكسرِ العينِ مِن "العِوَجِ"، فأما ما كان خِلْقةً في الإنسانِ، فإنه يقالُ فيه: [ما أَبْيَنَ] عَوَجَ ساقِه. بفتحِ العينِ.

Ferrâ, Ebü'l-Cerrâh'ın bu beyti kendisine "el-'ıvec" (العِوَجِ) kelimesinin ayn harfini kesre ile inşad ettiğini belirtmiştir. İnsandaki yaratılıştan gelen eğriliğe gelince, onun hakkında ayn harfinin fethasıyla: "Bacağının eğriliği [ne kadar da belirgin!]" [mâ ebyene] 'avece sâkıh (عَوَجَ ساقِه) denir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦)} “İkisi arasında bir perde vardır ve A'râf üzerinde herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennet halkına: 'Selam sizlere!' diye seslenirler. Kendileri henüz oraya girmemişlerdir ama ummaktadırlar.” kavlinin tevili hakkında [söz].

يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ}: وبينَ الجنِة وبينَ النارِ {حِجَابٌ}. يقولُ: حاجزٌ، وهو السورُ الذي ذكَره الله تعالى فقال: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} [الحديد: ١٣]. وهو الأعرافُ التي يقولُ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه فيها: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ}.

Allah -sena-sı yücedir- {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ} “İkisi arasında bir perde vardır” kavliyle; cennet ile cehennem arasında {حِجَابٌ} "bir perde", yani bir engel vardır, demek istemektedir. Bu, Allah Teâlâ'nın zikredip: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} [Hadîd: 13] “Aralarına kapısı olan bir sur çekilir; onun iç tarafında rahmet, dış tarafında ise azap vardır.” buyurduğu surdur. Bu da Allah -senası yücedir- hakkında: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ} “ve A'râf üzerinde adamlar vardır” buyurduğu A'râf'tır.

كذلك حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ رَجَاءٍ ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: بلَغَنى عن مجاهدٍ قال: الأعرافُ حجابٌ بينَ الجنةِ والنارِ.

Bize İbn Vekî' de böyle anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Recâ , İbn Cüreyc'den anlattı; o dedi ki: Mücâhid'den bana ulaştığına göre o şöyle demiştir: A'râf, cennet ile cehennem arasında bir perdedir.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ}: وهو السورُ، وهو الأعْرافُ.

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] bildirdi: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ} “İkisi arasında bir perde vardır”: [Bu perde] surdur ve o A'râf'tır.

وأما قولُه: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ}. فإن الأعرافَ جمعٌ، واحدُها عُرْفٌ، وكلُّ مرتفعٍ مِن الأرضِ عندَ العربِ فهو عُرْفٌ، وإنما قيل لعُرْفِ الدِّيكِ: عُرْفٌ؛ لارتفاعِه على ما سواه من جسدِه، ومنه قولُ الشَّمَّاخِ بن ضِرارٍ :

{وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ} “ve A'râf üzerinde adamlar vardır” kavline gelince; A'râf (الأعراف) çoğuldur, tekili "urf"tur (عُرْفٌ). Araplara göre yeryüzünün her yüksek yerine "urf" denir. Horozun ibiğine de bedeninin diğer kısımlarından yüksekte olduğu için "urf" denmiştir. Şemmâh b. Dırâr'ın şu sözü de bu kabildendir:

وظلَّتْ بأعرافٍ تَفَالَى كأنها … رِماحٌ نَحاها وِجْهةَ الرِّيحِ راكِزُ

Yüksek tepelerde bit ayıklayarak sabahladılar, sanki onlar / Yere diken kimsenin rüzgâr yönüne çevirdiği mızraklardır.

يعنى بقولِه: بأعرافٍ: بنُشوزٍ مِن الأرضِ. ومنه قولُ الراجزِ :

"A'râf" (بأعرافٍ) sözüyle yeryüzünün yüksek yerlerini kastetmektedir. Recez şairinin şu sözü de bundandır:

كلُّ كِنَازٍ لَحْمُه نِيَافِ

Eti dolgun ve yüksekçe her bir semiz deve ,

كالعَلَم المُوفى على الأعْرافِ

Tepeler (a'râf) üzerinde yükselen dağ gibidir.

وكان السديُّ يقولُ: إنما سُمِّى الأعرافُ أعْرافًا لأن أصحابَه يعرفون الناسَ.

es-Süddî şöyle derdi: A'râf'a "A'râf" denmesinin sebebi, oradaki kimselerin insanları tanımasıdır (ya'rifûne).

حدَّثني بذلك محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عنه .

Bunu bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ondan nakletti .

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَيْنةَ، عن عبيدِ اللَّهِ بن

Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Ubeydullâh b.

أبى يزيدَ، سمِع ابنَ عباسٍ يقولُ: الأعرافُ هو الشئُ المُشْرِفُ .

Ebî Yezîd'den anlattı; o İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işitmiştir: A'râf, yüksek (hâkim) olan şeydir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيينةَ، عن عُبيدِ الله بن أبى يزيدَ، قال: سمِعْتُ ابنَ عباسٍ يقولُ مثلَه .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den haber verdi; o şöyle dedi: İbn Abbâs'tan bunun benzerini söylerken işittim .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنى أبى، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مُجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: الأعرافُ سُورٌ كعُرْفِ الدَّيكِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bana babam, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: A'râf, horoz ibiği gibi bir surdur .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Câbir'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini anlattı.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الْأَعْرَافِ} قال: حجابٌ بينَ الجنةِ والنارِ، سُورٌ له بابٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {الْأَعْرَافِ} “A'râf” hakkında şöyle demiştir: Cennet ile cehennem arasında bir perdedir, kapısı olan bir surdur .

قال أبو موسى: وحدَّثنى عبيدُ الله بنُ أبى يزيدَ، أنه سمِع ابن عباسٍ

Ebû Mûsâ dedi ki: Bana Ubeydullâh b. Ebî Yezîd, İbn Abbâs'ı [şöyle derken] işittiğini anlattı:

حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدٌ قال: سمعتُ الضحاك يقولُ: الأعْرافُ السور الذي بين الجنة والنار .

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi; o dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın şöyle dediğini işittim: A'râf, cennet ile cehennem arasındaki surdur .

واختلف أهلُ التأويل في صفة الرجال الذين أَخْبَرَ اللَّهُ جَلَّ ثناؤه عنهم أنهم على الأعراف، وما [هم، وفى] السبب الذي من أجله صاروا هنالك؛ فقال بعضُهم: هم قومٌ من بنى آدمَ اسْتَوَت حسناتُهم وسيئاتُهم، فجعلوا هنالك إلى أن يَقْضِيَ اللهُ فيهم ما يَشاءُ، ثم يُدْخِلُهم الجنةَ بفضل رحمته إياهم.

Tevil ehli, Allah Teâlâ'nın A'râf üzerinde olduklarını bildirdiği adamların vasfı, [kim oldukları ve] oraya konulmalarının sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Onlar, Âdemoğullarından iyilikleri ile kötülükleri eşit olan bir topluluktur; Allah onlar hakkında dilediği hükmü verene kadar orada tutulurlar, sonra Allah rahmetinin lütfuyla onları cennete koyar.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا يونُسُ بن أبى إسحاقَ، قال: قال الشعبيُّ: أرْسَل إلى عبدُ الحميد بنُ عبدِ الرحمنِ، وعنده أبو الزِّنادِ عبدُ اللَّهِ بنُ ذكوان مولى قريشٍ، وإذا هما قد ذكرا من أصحاب الأعراف ذكرًا ليس كما ذكرا، فقلتُ لهما: إن شئتُما أَنْبَأْتُكما بما ذكر حذيفةُ، فقالا: هات. فقلتُ: إن حذيفة ذكر أصحاب الأعراف، فقال: هم قومٌ تَجاوَزَت بهم حسناتُهم النار، وقصَّرَت بهم سيِّئاتُهم عن الجنة، فإذا صُرفت أبصارُهم تِلْقاءَ أصحاب النار قالوا: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. فبينا هم كذلك، اطَّلَع إليهم ربُّك فقال لهم : اذْهَبوا فادْخُلُوا الجنةَ، فإنى قد غفَرْتُ لكم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Ebî İshâk anlattı, dedi ki: Şa'bî şöyle dedi: Abdülhamîd b. Abdirrahmân beni çağırttı; yanında Kureyş'in azatlısı Ebü'z-Zinâd Abdullah b. Zekvân da vardı. Baktım ki A'râf ehlinden aslı gibi olmayan bir şekilde bahsediyorlardı. Onlara: "İsterseniz Huzeyfe'nin aktardığını size haber vereyim" dedim. Onlar da: "Anlat" dediler. Ben de şöyle dedim: Huzeyfe A'râf ehlini zikredip şöyle dedi: "Onlar, iyilikleri kendilerini cehennemden kurtaran, kötülükleri ise cennete girmelerine yetmeyen bir topluluktur. Bakışları cehennemlikler tarafına çevrildiğinde: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz, bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!” derler. Onlar bu durumdayken Rabbin onlara tecelli edip : 'Gidin, cennete girin, çünkü Ben sizi bağışladım' buyurur" .

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرنا حُصَيْنٌ، عن الشعبيِّ، عن

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Şa'bî'den, o da...

حذيفة، أنه سُئِل عن أصحاب الأعراف، قال: فقال: هم قومٌ اسْتَوَت حسناتُهم وسيئاتُهم، فقصَّرت بهم سيئاتُهم عن الجنة، وخلَّفت بهم حسناتُهم عن النار، قال: فوُقِفوا هنالك على السور حتى يَقْضِيَ اللَّهُ فيهم .

Huzeyfe'den aktardı ki ona A'râf ehli soruldu; o da şöyle dedi: Onlar, iyilikleri ile kötülükleri eşit olan bir topluluktur; kötülükleri cennete girmelerine engel olmuş, iyilikleri de onları cehennemden geri tutmuştur. Dedi ki: Allah haklarında hüküm verene kadar orada, surun üzerinde durdurulurlar .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ وعِمْرانُ بنُ عُيَيْنَةَ، عَن حُصَيْنٍ، عن عامرٍ، عن حذيفة، قال: أصحابُ الأعراف قوم كانت لهم ذنوبٌ وحسناتٌ، فقصَّرت بهم ذنوبُهم عن الجنةِ، وتَجاوَزَت بهم حسناتُهم عن النارِ، فهم كذلك حتى يَقْضِى الله بين خلقه فينْفُذَ فيهم أمرُه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr ve İmrân b. Uyeyne, Husayn'dan, o Âmir'den, o da Huzeyfe'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli, günahları ve iyilikleri olan bir topluluktur; günahları onları cennete girmekten alıkoymuş, iyilikleri de onları cehennemden kurtarmıştır. Allah yaratıkları arasında hükmedip haklarındaki emri geçerli oluncaya kadar onlar bu hal üzeredirler.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بن يمانٍ، عن سفيان، عن جابرٍ، عن الشعبيِّ، عن حذيفة، قال: أصحابُ الأعراف قومٌ اسْتَوَت حسناتُهم وسيئاتُهم، فيقولُ: ادْخُلوا الجنةَ بفضلى ومغفرتى، لا خوف عليكم اليوم ولا أنتم تحزنون.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Şa'bî'den, o da Huzeyfe'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli, iyilikleri ve kötülükleri eşit olan bir topluluktur; bunun üzerine [Allah]: "Lütfum ve bağışlamamla cennete girin; bugün size hiçbir korku yoktur ve siz üzülecek de değilsiniz" buyurur.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن يونُسَ بن أبى إسحاق، عن عامرٍ، عن حذيفة، قال: أصحاب الأعراف قومٌ تجاوَزَت بهم حسناتُهم النارَ، وقصَّرَت بهم سيئاتُهم عن الجنة .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Yûnus b. Ebî İshâk'tan, o Âmir'den, o da Huzeyfe'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli, iyilikleri kendilerini cehennemden kurtaran, kötülükleri ise cennete girmelerine yetmeyen bir topluluktur .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن أبي بكرٍ الهُذَليِّ، قال: قال سعيدُ بنُ جبيرٍ، وهو يُحَدِّثُ ذلك عن ابن مسعودٍ، قال:

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ebû Bekr el-Hüzelî'den bildirdi; o dedi ki: Saîd b. Cübeyr —bunu İbn Mes'ûd'dan naklederek— şöyle dedi:

حذيفة، أنه سُئِل عن أصحاب الأعراف، قال: فقال: هم قومٌ اسْتَوَت حسناتُهم وسيئاتُهم، فقصَّرَت بهم سيئاتُهم عن الجنة، وخلَّفَت بهم حسناتُهم عن النارِ، قال: فوقفوا هنالك على السور حتى يَقْضِى اللهُ فيهم .

Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre ona A'râf ehli soruldu; o da şöyle dedi: Onlar, iyilikleri ile kötülükleri eşit olan bir topluluktur; kötülükleri cennete girmelerine engel olmuş, iyilikleri de onları cehennemden geri tutmuştur. Dedi ki: Allah haklarında hüküm verene kadar orada, surun üzerinde durdurulurlar .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ وعِمْرانُ بنُ عُيَيْنَةَ، عَن حُصَيْنٍ، عن عامِرٍ، عن حُذيفة، قال: أصحاب الأعراف قومٌ كانت لهم ذنوبٌ وحسناتٌ، فقصَّرت بهم ذنوبُهم عن الجنةِ، وتَجاوَزَت بهم حسناتُهم عن النارِ، فهم كذلك حتى يَقْضِى بين خلقه فيَنْفُذَ فيهم أمرُه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr ve İmrân b. Uyeyne, Husayn'dan, o Âmir'den, o da Huzeyfe'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli, günahları ve iyilikleri olan bir topluluktur; günahları onları cennete girmekten alıkoymuş, iyilikleri de onları cehennemden kurtarmıştır. Allah yaratıkları arasında hükmedip haklarındaki emri geçerli oluncaya kadar onlar bu hal üzeredirler.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن سفيان، عن جابرٍ، عن الشعبيِّ، عن حذيفة، قال: أصحابُ الأعراف قومٌ اسْتَوَت حسناتُهم وسيئاتُهم، فيقولُ: ادْخُلوا الجنةَ بفضلى ومغفرتى، لا خوفٌ عليكم اليوم ولا أنتم تحزنون.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Şa'bî'den, o da Huzeyfe'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli, iyilikleri ve kötülükleri eşit olan bir topluluktur; bunun üzerine [Allah]: "Lütfum ve bağışlamamla cennete girin; bugün size hiçbir korku yoktur ve siz üzülecek de değilsiniz" buyurur.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن يونُسَ بن أبى إسحاق، عن عامرٍ، عن حذيفة، قال: أصحابُ الأعراف قومٌ تجاوَزَت بهم حسناتُهم النار، وقصَّرَت بهم سيئاتُهم عن الجنة .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Yûnus b. Ebî İshâk'tan, o Âmir'den, o da Huzeyfe'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli, iyilikleri kendilerini cehennemden kurtaran, kötülükleri ise cennete girmelerine yetmeyen bir topluluktur .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن أبي بكرٍ الهُذَليِّ، قال: قال سعيدُ بن جبيرٍ، وهو يُحَدِّثُ ذلك عن ابن مسعودٍ، قال:

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Ebû Bekr el-Hüzelî'den haber verdi; [Hüzelî] dedi ki: Saîd b. Cübeyr bunu İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] rivayet ederek şöyle dedi:

يُحاسَبُ الناسُ يومَ القيامةِ، فمَن كانت حسناتُه أكثر من سيئاته بواحدةٍ دخل الجنةَ، ومَن كانت سيئاتُه أكثر من حسناته بواحدةٍ دخل النار. ثم قرأ قولَ اللَّهِ جلَّ وعزَّ: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} [المؤمنون: ١٠٢، ١٠٣]. ثم قال: إن الميزان يخفُّ بمثقال حبةٍ، ويَرْجَحُ. قال: فمَن اسْتَوَت حسناتُه وسيئاتُه كان من أصحاب الأعرافِ، فوُقِفوا على الصراط، ثم عرَفوا أهل الجنة وأهل النارِ، فإذا نظَروا إلى أهل الجنة نادَوْا: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}. وإذا صرَفوا أبصارهم إلى يسارهم أصحاب النار، قالوا: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. فتعوذوا بالله من منازلهم. قال: فأما أصحابُ الحسناتِ، فإنهم يُعْطَوْن نورًا، فيمْشُون به بين أيديهم وبأيمانهم، ويُعْطَى كُلُّ عبدٍ يومئذٍ نورًا، وكلُّ أَمَةٍ نورًا، فإذا أَتَوْا على الصراطِ سَلَبَ اللَّهُ نورَ كُلِّ منافقٍ ومنافقةٍ، فلما رأى أهلُ الجنة ما لقى المنافقون قالوا: {رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا} [التحريم: ٨]. وأما أصحابُ الأعرافِ، فإن النور كان في أيديهم، فلم يُنْزَعْ من أيديهم، فهنالك يقولُ الله: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}. فكان الطمعُ دخولًا، قال: فقال ابن مسعودٍ: على أن العبد إذا عمل حسنةً كُتِب له بها عشرٌ، وإذا عمل سيئةً لم تُكتب إلا واحدةً. ثم يقولُ: هلَك مَن غَلَب وُحْدانُه أعشارَه .

Kıyamet gününde insanlar hesaba çekilir; kimin iyilikleri kötülüklerinden bir tane bile fazla gelirse cennete girer, kimin de kötülükleri iyiliklerinden bir tane bile fazla gelirse cehenneme girer. Sonra [İbn Mes'ûd] Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu âyetini okudu: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} [el-Mü'minûn: 102, 103] “Artık kimlerin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Kimlerin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır.” Sonra şöyle dedi: Şüphesiz terazi bir zerre ağırlığıyla hafifler ve ağır basar. Dedi ki: Kimin iyilikleri ile kötülükleri eşit olursa, o A'râf ehlinden olur; bunlar Sırat üzerinde durdurulurlar, sonra cennet ehlini ve cehennem ehlini tanırlar. Cennet ehline baktıklarında: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Size selâm olsun” diye seslenirler. Bakışlarını sol taraflarına , cehennem ehline çevirdiklerinde ise: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz, bizi zâlimler topluluğu ile beraber kılma!” derler ve onların kaldıkları yerlerden Allah'a sığınırlar. Dedi ki: İyilik sahiplerine gelince, onlara bir nur verilir; onunla önlerinde ve sağlarında yürürler. O gün her erkek kula bir nur, her kadın kula da bir nur verilir. Sırat üzerine geldiklerinde Allah, her münafık erkek ve münafık kadının nurunu çekip alır. Cennet ehli, münafıkların uğradığı bu durumu görünce : {رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا} [et-Tahrîm: 8] “Rabbimiz, nurumuzu bizim için tamamla!” derler. A'râf ehline gelince; onların nuru ellerindedir ve ellerinden çekilip alınmaz. İşte orada Allah: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar” buyurmaktadır; bu umut [onların cennete] girmesi demekti. Dedi ki: Bunun üzerine İbn Mes'ûd şöyle dedi: Kul bir iyilik yaptığında kendisine karşılık olarak on sevap yazılır, bir kötülük yaptığında ise sadece bir günah yazılır. Sonra da şöyle derdi: Birer birer gelen [günahları], onar onar gelen [iyiliklerine] galip gelen kimse helâk olmuştur!

حدَّثنا أبو هَمَّامٍ الوليدُ بنُ شُجَاعٍ، قال: حدَّثني ابن وهبٍ، قال: أخبرني عيسى الحنَّاط، عن الشعبيِّ، عن حذيفة، قال: أصحابُ الأعراف قومٌ كانت لهم

Bize Ebû Hemmâm el-Velîd b. Şucâ‘ anlattı, dedi ki: Bana İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Îsâ el-Hannât, eş-Şa‘bî'den, o da Huzeyfe'den haber verdi; o şöyle demiştir: A‘râf ehli, kendilerinin...

أعمالٌ أنجاهم الله بها من النارِ، وهم آخِرُ مَن يَدْخُلُ الجنةَ، قد عرفوا أهل الجنة وأهل النار.

Allah'ın kendisi sebebiyle onları cehennemden kurtardığı amelleri vardır. Onlar cennete en son girecek olanlardır; cennet ehlini de cehennem ehlini de tanımışlardır.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادة، قال: قال ابن عباس: أصحابُ الأعراف قوم اسْتَوَت حسناتُهم وسيئاتُهم، فلم تَزِدْ حسناتُهم على سيئاتهم، ولا سيئاتُهم على حسناتهم.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den anlattı; o dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: A'râf ehli, iyilikleri ile kötülükleri eşit olan, iyilikleri kötülüklerinden fazla gelmeyen, kötülükleri de iyiliklerinden fazla gelmeyen bir topluluktur.

حدَّثنا ابن وكيعٍ وابن حميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن حبيب بن أبى ثابتٍ، عن عبد الله بن الحارث بن نوفلٍ، عن ابن عباسٍ - قال [ابن وكيعٍ في حديثِه: قال]: الأعرافُ سورٌ بين الجنة والنار. [وقال ابن حميدٍ في حديثه عن ابن عباسٍ، قال: الأعرافُ السورُ الذي بين الجنة والنار] - وأصحابُ الأعراف بذلك المكان، حتى إذا بَدَا لِلَّهِ أَن يُعافيهم، انطُلق بهم إلى نهرٍ يقالُ له: الحياةُ. حافتاه [قصبُ الذهب]، مُكلَّلٌ باللؤلؤ، ترابُه المسكُ، فأُلْقُوا فيه حتى تَصْلُحَ ألوانُهم، وتَبْدُو في نحورهم شامَةٌ بيضاءُ يُعْرَفون بها، حتى إذا صلَحَت ألوانهم أُتى بهم الرحمنُ، فقال: تَمنَّوا ما شئتُم. فيتَمَنَّون، حتى إذا انْقَطَعَت أمنيتُهم، قال لهم: لكم الذي تمنيتُم ومثله [سبعون ضعفًا]. فيدْخُلون الجنةَ، وفى نحورِهم شامةٌ بيضاءٌ يُعْرَفون بها، يُسَمَّوْن مساكينَ أهل الجنة.

Bize İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Abdullâh b. el-Hâris b. Nevfel'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] nakletti: - [İbn Vekî' kendi rivayetinde:] Dedi ki: A'râf, cennet ile cehennem arasında bir surdur. [İbn Humeyd de kendi rivayetinde İbn Abbâs'tan naklen şöyle demiştir: A'râf, cennet ile cehennem arasındaki surdur] - A'râf ehli, Allah kendilerine afiyet vermeyi dileyinceye kadar o mekânda kalırlar. [Sonunda] onlar, Hayat adı verilen bir nehre götürülürler. Onun iki kıyısı [altından kamışlar]dır, inci ile süslenmiştir, toprağı ise misktir. Renkleri güzelleşinceye ve göğüslerinde kendileriyle tanınacakları beyaz bir ben belirinceye kadar onun içine atılırlar. Renkleri güzelleşince Rahmân'ın huzuruna getirilirler. [Allah]: “Dilediğinizi temenni edin” buyurur. Onlar da temennide bulunurlar. Nihayet temennileri tükenince [Allah] onlara: “Temenni ettiğiniz şey ve onun [yetmiş kat] fazlası sizindir” buyurur. Bunun üzerine göğüslerinde kendileriyle tanınacakları beyaz bir ben bulunduğu hâlde cennete girerler ve cennet ehlinin yoksulları olarak isimlendirilirler.

حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن حبيبٍ، عن مجاهدٍ، عن عبد الله بن الحارث، قال: أصحاب الأعرافِ يُؤْمَرُ بهم إلى نهرٍ يقالُ له: الحياةُ. ترابُه الوَرْسُ والزَّعْفَرانُ، وحافتاه قَصَبُ الذهب . قال: وأَحْسَبه قال: مُكَلَّلٌ باللؤلؤ. قال: فيَغْتَسِلون فيه، فتَبْدُو في نحورهم شامَةٌ بيضاءُ، فيقالُ لهم: تمَنَّوْا. فيتمنَّون فيقال لهم: لكم ما تمنيتُم وسبعون ضعفًا. [وإنهم] مساكين أهل الجنة. قال حَبيبٌ: وحدَّثنى رجلٌ. أنهم اسْتَوَت حسناتهم وسيئاتهم .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb'den, o Mücâhid'den, o da Abdullâh b. el-Hâris'ten anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli hakkında emir verilir ve Hayat denilen bir nehre götürülürler. Onun toprağı vers (sarı boya otu) ve safrandır, iki kıyısı ise altından kamışlardır . Dedi ki: Sanırım o: İnci ile süslenmiştir, dedi. Dedi ki: Orada yıkanırlar ve boyunlarında beyaz bir ben belirir. Sonra onlara: "Dileyin" denilir, onlar da dilerler . Bunun üzerine onlara: "Dilediğiniz ve [bunun] yetmiş katı sizindir" denilir. [Şüphesiz onlar] cennet ehlinin miskinleridir. Habîb dedi ki: Bana bir adam, onların iyilikleri ve kötülükleri eşit olan kimseler olduğunu anlattı .

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن حبيب بن أبي ثابت، عن مجاهد، عن عبد الله بن الحارث، قال: أصحاب الأعرافِ يُنْتَهَى بهم إلى نهر يقالُ له: الحياة. حافتاه قَصَبٌ (٢) مِن ذهبٍ. قال سفيانُ: أراه قال: مُكَلَّلٌ باللؤلؤ. قال: فيَغْتَسِلون منه اغتسالةً، فتبدو في نحورهم شامةٌ بيضاءُ، ثم يعودون فيَغْتَسِلون فيَزدادُون، فكلما اغْتَسَلُوا ازْدادَت بَياضًا، فيُقالُ لهم: تَمَنَّوْا ما شئتُم. فيَتَمَنَّون ما شاءوا، فيُقالُ لهم: لكم ما تمنيتُم وسبعون ضعفًا. قال: فهم مساكينُ أهل الجنة .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Mücâhid'den, o da Abdullâh b. el-Hâris'ten anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli, Hayat denilen bir nehre ulaştırılırlar. İki kıyısı altından kamışlardır (٢). Süfyân dedi ki: Sanırım o: İnci ile süslenmiştir, dedi. Dedi ki: Ondan bir kez yıkanırlar, boyunlarında beyaz bir ben belirir; sonra tekrar yıkanırlar ve daha da artar, onlar yıkandıkça [o benin] beyazlığı artar. Kendilerine: "Dilediğinizi isteyin" denilir; onlar da dilediklerini isterler. Bunun üzerine onlara: "Dilediğiniz ve yetmiş katı sizindir" denilir. Dedi ki: Onlar cennet ehlinin miskinleridir .

حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبد الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيينَةَ، عن حصينٍ، عن الشعبي، عن حذيفة، قال: أصحاب الأعراف قومٌ اسْتَوَت

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Husayn'dan, o eş-Şa'bî'den, o da Huzeyfe'den [şöyle dediğini] haber verdi: A'râf ehli, eşit olan bir topluluktur

حسناتهم وسيئاتهم، فهم على سورٍ بين الجنة والنار، {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}.

iyilikleri ve kötülükleri [eşittir]; onlar cennet ile cehennem arasındaki bir sur üzerindedirler; {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar.”

حدثنا بشرُ بن معاذ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: كان ابن عباس يقولُ: الأعرافُ بين الجنة والنار، حُبِس عليه أقوام بأعمالهم. وكان يقول: قومُ اسْتَوَت حسناتهم وسيئاتهم، فلم تَزِدْ حسناتهم على سيئاتهم، ولا سيئاتهم على حسناتهم.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; o dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: A'râf, cennet ile cehennem arasındadır; birtakım topluluklar amelleri sebebiyle orada alıkonulmuşlardır. Ve o şöyle derdi: İyilikleri ve kötülükleri eşit olan, iyilikleri kötülüklerinden fazla gelmeyen, kötülükleri de iyiliklerinden fazla gelmeyen bir topluluktur.