Binûn

İçinde A'râf'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 11. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة، قال: قال ابن عباس: أهلُ الأعراف قومٌ اسْتَوَت حسناتهم وسيئاتهم .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: A'râf ehli, iyilikleri ve kötülükleri eşit olan bir topluluktur .

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبو خالد، عن جويبرٍ، عن الضحاك، قال: أصحاب الأعراف قومٌ استوت حسناتهم وسيئاتهم.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli, iyilikleri ve kötülükleri eşit olan bir topluluktur.

[حدثنا ابن وكيع، قال] : ثنا يحيى بن يمانٍ، عن شريك، عن منصورٍ، عن سعيد بن جبير، قال: أصحابُ الأعراف استَوَت أعمالهم.

[Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki] : Bize Yahyâ b. Yemân, Şerîk'ten, o Mansûr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehlinin amelleri eşit olmuştur.

حدثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبرنا هشيم، عن جويبر، عن الضحاك، عن ابن عباس، قال: أصحاب الأعراف قومٌ استوت حسناتهم وسيئاتهم، فوُقِفوا هنالك على السور.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle demiştir: A'râf ehli, iyilikleri ve kötülükleri eşit olan bir topluluktur; orada, surun üzerinde durdurulmuşlardır.

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن منصور، عن حبيب بن أبي ثابت، عن شفيع أو سُميع - [أبو جعفر يشكُّ، قال: وهو في كتابي]: شفيع - عن أبي

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Şefî' veya Sümey'den -[Ebû Ca'fer şüphe etmektedir; dedi ki: O benim kitabımda] Şefî' [şeklindedir]- o da Ebû

علقمة [مولًى لعثمان] ، قال: أصحاب الأعراف قوم اسْتَوَت حسناتهم وسيئاتهم.

Alkame'den [ki o Osman'ın azatlısıdır] ; o şöyle demiştir: A'râf ehli, iyilikleri ve kötülükleri eşit olan bir topluluktur.

وقال آخرون: [أصحاب الأعراف قومٌ] كانوا قُتِلوا في سبيل اللهِ عُصاةً لآبائهم في الدنيا.

Başkaları ise şöyle demiştir: [A'râf ehli] , dünyada babalarına isyan etmiş halde Allah yolunda öldürülen bir topluluktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا يحيى بن يمانٍ، عن أبي معشر ، عن شُرَحْبيل بن سعدٍ، قال: هم قوم خرجوا في الغزو بغير إذنِ آبائهم.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Ebû Ma'şer'den , o Şürahbîl b. Sa'd'dan anlattı; o şöyle demiştir: Onlar, babalarının izni olmaksızın savaşa çıkan bir topluluktur.

حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني الليث، قال: ثني خالدٌ، عن سعيدٍ، عن يحيى بن شِبْلٍ، أن رجلًا من بني النَّضير أخبره عن رجلٍ مِن بنى هلالٍ، أن أباه أخبره أنه سأل رسول الله ﷺ عن أصحاب الأعراف، فقال: "هم قومٌ غَزَوْا في سبيلِ اللَّهِ عُصاةً لآبائهم، فقُتلوا، فأَعْتَقَهم اللهُ مِن النارِ بقتلهم في سبيله، وحُبسوا عن الجنة بمعصية آبائهم، فهم آخِرُ مَن يَدْخُلُ الجنةَ" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Leys anlattı, dedi ki: Bana Hâlid, Saîd'den, o Yahyâ b. Şibl'den anlattı; Benî Nadîr'den bir adam ona Benî Hilâl'den bir adamdan haber vermiş; o da babasının kendisine haber vererek Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem A'râf ehlini sorduğunu ve şöyle buyurduğunu anlatmıştır: "Onlar, babalarına isyan etmiş halde Allah yolunda savaşıp öldürülen bir topluluktur; Allah yolunda öldürülmeleri sebebiyle Allah onları cehennemden azat etmiş, babalarına isyan etmeleri sebebiyle de cennete girmekten alıkonulmuşlardır. Onlar cennete en son girecek olanlardır" .

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا يزيد بن هارونَ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن يحيى بن شبل مولًى لبنى هاشم، عن محمدِ بن عبدِ الرحمن، عن أبيه، قال: سئل رسول الله ﷺ عن أصحاب الأعراف، فقال: "قوم قُتِلوا في سبيلِ اللَّهِ بمعصية آبائهم، فمنعهم قتلهم في سبيل الله عن النار، ومنعتهم معصية آبائهم أن يَدْخُلوا الجنة".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Ebû Ma‘şer'den, o Benî Hâşim'in mevlâsı Yahyâ b. Şibl'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o da babasından anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem A‘râf ehlinden soruldu, [bunun üzerine] şöyle buyurdu: «[Onlar], babalarına isyan ederek Allah yolunda öldürülmüş bir topluluktur. Allah yolunda öldürülmüş olmaları onları cehennemden men etmiş (korumuş), babalarına isyan etmeleri ise onların cennete girmelerine engel olmuştur.»

وقال آخرون: بل هم قومٌ صالحون فقهاء علماء.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar sâlih, fakih ve âlim bir topluluktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهد، قال: أصحاب الأعراف قومٌ صالحون، فقهاء، عُلماءُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o Mücâhid'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli sâlih, fakih ve âlim kimselerdir .

وقال آخرون: بل هم ملائكة، وليسوا ببنى آدم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar meleklerdir, Âdemoğullarından değillerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن [سليمان التيميِّ]، عن أبي مجلز في قوله: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}. قال: هم رجالٌ مِن الملائكة يَعْرِفون أهل الجنة وأهل النار. قال: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} إلى قوله: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. قال: فنادى أصحاب الأعراف رجالًا في النار يعرفونهم بسيماهم: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} [الأعراف: ٤٨، ٤٩]. قال: فهذا حين دخل أهل الجنة الجنةَ {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} [الأعراف: ٤٩].

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, [Süleymân et-Teymî'den], o da Ebû Miclez'den Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında anlattı: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “İkisi arasında bir perde ve A'râf üzerinde herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır.” [Ebû Miclez] dedi ki: Onlar, cennet ehlini de cehennem ehlini de tanıyan meleklerden adamlardır. [Ebû Miclez] dedi ki: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Cennet ehline: 'Size selâm olsun!' diye seslendiler” [kavlinden] {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz, bizi zâlimler topluluğu ile beraber kılma!” kavline kadar [okudu]. [Ebû Miclez] dedi ki: A'râf ehli, cehennemdeki adamlara onları simalarından tanıyarak şöyle seslendi: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “Topladığınız şeyler ve büyüklük taslamanız size bir fayda vermedi. Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” [el-A'râf 48-49]. [Ebû Miclez] dedi ki: Bu da cennet ehlinin cennete girdiği zamandır: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz mahzun da olmayacaksınız.” [el-A'râf 49].

حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سَمِعْتُ عِمرانَ، قال: قلتُ لأبي مجلز: يقولُ اللَّهُ: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ} وتَزْعُمُ أنت أنهم ملائكة؟ قال: فقال: إنهم ذكور وليسوا بإناث.

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: İmrân'ı şöyle derken işittim: Ebû Miclez'e: "Allah: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ} 'A'râf üzerinde adamlar vardır' buyururken sen onların melekler olduğunu mu iddia ediyorsun?" dedim. Dedi ki: O da şöyle dedi: "Şüphesiz onlar erkektirler, dişi değillerdir."

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا جرير، عن سليمان التيمي، عن أبي مِجْلَرٍ: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ}. قال: رجال من الملائكة يَعْرِفون الفريقين جميعًا بسيماهم؛ أهل النار وأهل الجنة، وهذا قبل أن يَدْخُلَ أهل الجنة الجنة .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Miclez'den şu âyet hakkında anlattı: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ} “A'râf üzerinde adamlar vardır.” Dedi ki: Her iki fırkayı; cehennem ehlini ve cennet ehlini bütünüyle simalarından tanıyan meleklerden adamlardır. Bu da cennet ehli cennete girmeden öncedir .

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمد بن أبي عَدِيٍّ، عن التيمي، عن أبي مجلز بنحوه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Adî, et-Teymî'den, o Ebû Miclez'den bunun benzerini anlattı.

[حدثنا ابن وكيع] قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيان، عن التيمي، عن أبي مجلز، قال: أصحاب الأعراف الملائكةُ.

[Bize İbn Vekî' anlattı] dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o et-Teymî'den, o Ebû Miclez'den anlattı; o şöyle demiştir: A'râf ehli meleklerdir.

حدثني المثنى، قال: ثنا مُعَلَّى بن أسدٍ، قال: ثنا خالد، قال: أخبرنا التيمي، عن أبي مجلزٍ، [قال: أصحاب الأعراف] الملائكة.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid anlattı, dedi ki: Bize et-Teymî, Ebû Miclez'den haber verdi [o şöyle dedi: A'râf ehli] meleklerdir.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن عمران بن حُديْرٍ، عن أبي مجلزٍ:

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, İmrân b. Hudeyr'den, o Ebû Miclez'den anlattı:

{وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ}. قال: هم الملائكةُ. قلتُ: يا أبا مجلز، يقولُ الله ﵎: {رِجَالٌ} وتقول أنت: ملائكة؟ قال: إنهم ذكران ليسوا بإناث .

{وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ} “A'râf üzerinde adamlar vardır” [âyeti hakkında] dedi ki: Onlar meleklerdir. Dedim ki: "Ey Ebû Miclez! Allah celle celâluhu: {رِجَالٌ} 'Adamlar' buyururken sen melekler mi diyorsun?" O da: "Şüphesiz onlar erkektirler, dişi değillerdir" dedi .

حدثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن عِمْرانَ بن حُديرٍ، عن أبي مجلزٍ في قوله: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}. قال: الملائكةُ. قال: قلتُ: يقولُ الله: {رِجَالٌ}. قال: الملائكة .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, İmrân b. Hudeyr'den, o Ebû Miclez'den şu âyet hakkında anlattı: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır.” Dedi ki: [Onlar] meleklerdir. [Râvi] dedi ki: Dedim ki: "Allah: {رِجَالٌ} 'Adamlar' buyuruyor." O: "Meleklerdir" dedi .

والصواب من القولِ في أصحاب الأعراف أن يُقال كما قال الله جل ثناؤُه فيهم: هم رجالٌ يَعْرِفون كُلًّا مِن أهل الجنة وأهل النار بسيماهم. ولا خبر عن رسول الله ﷺ يَصِحُّ سندُه، ولا آية متفقٌ على تأويلها، ولا إجماع من الأمة على أنهم ملائكةٌ.

A'râf ehli hakkında doğru olan söz, Allah'ın -övgüsü yüce olsun- haklarında buyurduğu gibi: "Onlar, cennet ehlinden ve cehennem ehlinden her birini simalarından tanıyan adamlardır" denilmesidir. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem senedi sahih olan bir haber, tevili üzerinde icmâ edilmiş bir âyet ve onların melekler olduğuna dair ümmetten bir icmâ da yoktur.

فإذ كان ذلك كذلك، وكان ذلك لا يُدْرَكُ قياسًا، وكان المتعارَفُ بينَ أهل لسان العرب أن الرجالَ اسمٌ يَجْمَعُ ذكور بنى آدمَ دونَ إناثهم، ودون سائر الخلقِ غيرهم. كان بيِّنًا، أن ما قاله أبو مجلز من أنهم ملائكة، قولٌ لا معنى له، وأن الصحيح من القول في ذلك ما قاله سائرُ أهل التأويل غيره، هذا مع من قال بخلافه من أصحاب رسول الله ﷺ، ومع ما رُوى عن رسول الله ﷺ في ذلك من الأخبار، وإن كان في أسانيدها ما فيها.

Durum böyle olunca, bu konu kıyas yoluyla da bilinemeyeceğine ve Arap dili ehli arasında bilinen teamüle göre "ricâl" (رِجَال) kelimesinin dişileri hariç tutarak ve diğer mahlûkatı dışarıda bırakarak sadece Âdemoğullarının erkeklerini kapsayan bir isim olduğu sabit olduğuna göre; Ebû Miclez'in onların melekler olduğuna dair söylediği sözün bir anlamı olmadığı, bu konuda doğru olan sözün onun dışındaki diğer tevil ehlinin söylediği söz olduğu açıkça ortaya çıkmıştır. Bu durum, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbından onun hilafına görüş belirtenlerin varlığıyla ve bu konuda Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen -senetlerinde bazı zayıflıklar bulunsa bile- haberlerle de desteklenmektedir.

وقد حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى جَرِيرٌ، عن عُمارةَ بن القَعْقاعِ، عن أبي زُرْعةَ بن عمرِو بن جَريرٍ، قال: سُئل رسولُ اللهِ ﷺ عن أصحاب الأعراف، فقال: "هم آخِرُ مَن يُفْصَلُ بينَهم مِن العبادِ، وإذا فرغ ربُّ

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Umâre b. el-Ka‘kā‘dan, o da Ebû Zûr‘a b. Amr b. Cerîr'den rivayetle anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem A'râf ehli hakkında soruldu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Onlar, kullar arasından haklarında en son hüküm verilecek kimselerdir. Âlemlerin Rabbi...

العالمين من فصلٍ بين العبادِ، قال: أنتم قومٌ أخْرَجَتْكُم حَسَناتُكُم مِن النارِ، ولم تُدْخِلْكم الجنةَ، فأنتم عُتَقائى، فارْعَوْا مِن الجنةِ حيث شئتُم" .

kullar arasındaki hükmü bitirince şöyle buyurur: 'Sizler öyle bir topluluksunuz ki iyilikleriniz sizi cehennemden çıkarmış, ancak cennete de sokmamıştır. Artık sizler benim azatlılarımsınız; cennetten dilediğiniz yerde otlayın (dilediğiniz gibi nimetlenin)'" .

القول في تأويل قوله جل وعزَّ: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Herkesi simalarından tanırlar. Cennet ehline: 'Size selâm olsun' diye seslendiler. Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar.”

يقول تعالى ذكره: وعلى الأعراف رجالٌ يعرفون أهل الجنة بسيماهم، وذلك بياضُ وجوههم، ونضرة النعيم عليها، ويعرفون أهل النار كذلك بسيماهم، وذلك سَوادُ وجوههم، وزُرْقةُ أعينهم، فإذا رأَوْا أهل الجنة نادَوْا أن سلامٌ عليكم.

Yüce Allah -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: A'râf üzerinde adamlar vardır; cennet ehlini simalarından tanırlar ki bu sima, yüzlerinin beyazlığı ve üzerlerindeki nimet parıltısıdır; cehennem ehlini de aynı şekilde simalarından tanırlar ki bu sima, yüzlerinin siyahlığı ve gözlerinin gövermişliğidir (morarmışlığıdır). Cennet ehlini gördüklerinde: "Size selâm olsun" diye seslenirler.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليّ بن أبى طلحة، عن ابن عباس قوله: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ [يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}. قال] : يَعْرِفون أهل النارِ بسَوادِ الوجوه، وأهل الجنة ببياض الوجوه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın şu âyeti hakkında anlattı: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ [يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} قال] “A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır.” Dedi ki: Cehennem ehlini yüzlerin siyahlığından, cennet ehlini de yüzlerin beyazlığından tanırlar .

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}. قال: أَنْزَلَهم اللَّهُ بتلك المنزلة ليعرفوا [من في] الجنة والنار، وليَعْرفوا أهل النار بسوادِ الوجوه، ويَتَعَوَّذوا باللَّهِ أَن يَجْعَلَهم مع القوم الظالمين، وهم في ذلك يُحَيُّون أهل الجنة بالسلام، لم

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır.” [İbn Abbâs] dedi ki: Allah, cennet ve cehennemde olanları [men fî] tanısınlar, cehennem ehlini yüzlerinin siyahlığından bilsinler ve kendilerini zâlimler topluluğu ile beraber kılmasından Allah'a sığınsınlar diye onları o makama yerleştirmiştir. Onlar bu hâldeyken cennet ehlini selâmla selâmlarlar; henüz

يَدْخُلوها وهم يَطْمَعون أن يَدْخُلوها، وهم داخلوها إن شاء الله .

oraya girmemişlerdir, fakat girmeyi ummaktadırlar ve inşallah onlar oraya gireceklerdir .

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {بِسِيمَاهُمْ}. قال: بسَوادِ الوجوه وزُرْقةِ العيون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {بِسِيمَاهُمْ} “simalarından” ayeti hakkında anlattı: Yüzlerin siyahlığı ve gözlerin gövermişliğidir (morarmışlığıdır) , dedi.

حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}: الكفار بسواد الوجوه وزرقة العيون، وسيما أهل الجنةِ مُبْيَضَّةٌ وجوههم.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır”; kâfirleri yüzlerin siyahlığından ve gözlerin gövermişliğinden [tanırlar], cennet ehlinin siması ise yüzlerinin bembeyaz olmasıdır.

حدثني المثنى، قال: ثنا عمرو بن عون، قال: ثنا هشيم، عن جويبرٍ، عن الضحاك، عن ابن عباس، قال: أصحاب الأعراف إذا رأَوْا أصحاب الجنةِ عرفوهم ببياض الوجوه، وإذا رأَوْا أصحابَ النارِ عرفوهم بسوادِ الوجوه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: A'râf ehli, cennet ehlini gördüklerinde onları yüzlerin beyazlığından tanırlar, cehennem ehlini gördüklerinde ise onları yüzlerin siyahlığından tanırlar.

حدثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بن نصرٍ، قال: أَخْبَرنا ابن المبارك، عن جويبر، عن الضحاك، عن ابن عباس، قال: إن أصحاب الأعراف رجالٌ كانت لهم ذنوبٌ عظامٌ، وكان حَسْمُ أمرهم للهِ، فأُقيموا ذلك المقامَ، إِذا نظَروا إلى أهل النارِ عرفوهم بسواد الوجوه، فقالوا: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. وإذا نظروا إلى أهل الجنة عرفوهم ببياض الوجوه، فذلك قوله: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; dedi ki: A'râf ehli büyük günahları olan adamlardır. Onların işinin nihai hükmü Allah'a kalmıştır. Bu yüzden o makama dikilmişlerdir. Cehennem ehline baktıklarında onları yüzlerin siyahlığından tanır ve: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğu ile beraber kılma!” derler. Cennet ehline baktıklarında ise onları yüzlerin beyazlığından tanırlar; işte Allah'ın şu sözü budur: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Cennet ehline: 'Size selâm olsun' diye seslendiler. Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar.”

حُدِّثْتُ عن الحسين بن الفرج، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b.

سليمان، قال: سمِعْتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}: زعموا أن أصحاب الأعراف رجالٌ مِن أهل الذنوب أصابوا ذُنوبًا، وكان حَسْمُ أمرِهم لله، فجعلهم الله على الأعراف، فإذا نظَروا إلى أهل النار عرفوهم بسوادِ الوجوه، فتعَوَّذُوا بالله من النار. وإذا نظروا إلى أهل الجنة نادوهم: {أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}. [قال الله] : {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}. قال: وهذا قول ابن عباس.

Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın şu ayet hakkında şöyle dediğini işittim: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır”: İleri sürdüler ki A'râf ehli, günah ehlinden olup günah işlemiş adamlardır. Onların işinin nihai hükmü Allah'a kalmıştır. Allah da onları A'râf üzerine koymuştur. Cehennem ehline baktıklarında onları yüzlerin siyahlığından tanır ve cehennemden Allah'a sığınırlar. Cennet ehline baktıklarında ise onlara: {أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Size selâm olsun” diye seslenirler. [Allah şöyle buyurmuştur] : {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar.” Dedi ki: Bu, İbn Abbâs'ın sözüdür.

حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}: يَعْرِفون الناس بسيماهم، يَعْرِفون أهل النارِ بسَوادِ وجوههم، وأهل الجنة ببياض وجوههم .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “Herkesi simalarından tanırlar” ayeti hakkında anlattı: İnsanları simalarından tanırlar; cehennem ehlini yüzlerinin siyahlığından, cennet ehlini de yüzlerinin beyazlığından tanırlar .

حدثنا بشر بن معاذ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}: يَعْرِفون أهل النار بسواد وجوههم، وأهل الجنة ببياض وجوههم.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü anlattı: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “Herkesi simalarından tanırlar”: Cehennem ehlini yüzlerinin siyahlığından, cennet ehlini de yüzlerinin beyazlığından tanırlar.

حدثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}. قال: أهل الجنة بسيماهم، بيض الوجوه، وأهل النار بسيماهم، سود الوجوه. وقوله: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}. قال: أصحاب الجنة وأصحاب النار. قال: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ}. قال: حينَ رأَوْا وُجوهَهم قد ابْيَضَّت.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır” sözü hakkında şöyle dedi: Cennet ehlini simalarından tanırlar ki yüzleri beyazdır; cehennem ehlini de simalarından tanırlar ki yüzleri siyahtır. {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “Herkesi simalarından tanırlar” sözü hakkında: Cennet ehlini ve cehennem ehlini [tanırlar], dedi. {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ} “Cennet ehline seslendiler” sözü hakkında da: Yüzlerinin beyazlaştığını gördükleri vakit, dedi.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاك: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ}. قال: بسوادِ الوجوه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ} “Herkesi simalarından tanırlar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Yüzlerin siyahlığından.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا يحيى بن يمانٍ، عن مباركٍ، عن الحسن: {بِسِيمَاهُمْ}. قال: بسوادِ الوجوه ورزقة العيون.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Mübârek'ten, o da el-Hasan'dan {بِسِيمَاهُمْ} “simalarından” ayeti hakkında anlattı: Yüzlerin siyahlığı ve gözlerin gövermişliğinden, dedi.

و "السِّيماءُ": العلامة الدالة على الشيء في كلام العرب، وأصله من السِّمَةِ، نُقِلَت واؤها التي هي فاء الفعل إلى موضع العين، كما يقالُ: اضْمَحَلَّ وامْضَحَلَّ، وذُكر سماعًا عن بعض بني عُقيل: هي أرض خامة. يعنى: وخيمةٌ ، ومنه قولهم: له جاهٌ عند الناس. بمعنى: وجهٌ. نُقلت واؤه إلى موضع عين الفعل. وفيها لغات ثلاث؛ سيما مقصورةٌ، وسيما ممدودة، وسِيمِيَاءُ بزيادة ياء أخرى بعد الميم فيها، ومدها على مثالِ الكِبرياء، كما قال الشاعرُ :

Sîmâ (السِّيماءُ), Arap kelâmında bir şeye delalet eden alamet (işaret) demektir. Aslı sime (السِّمَةِ) kelimesinden gelir; fiilin fâ harfi (ilk harfi) olan vav harfi, ayn harfinin (ikinci harfinin) yerine nakledilmiştir; nitekim izmehalle (اضْمَحَلَّ) ve imzehalle (امْضَحَلَّ) denildiği gibi. Bazı Benî Ukayl mensuplarından işitilerek zikredilmiştir ki: "O, hāme bir arazidir", yani vahîmedir (وخيمةٌ - havası ağırdır) . İnsanların: "Onun insanlar nezdinde bir câhı (جاهٌ - makamı) vardır" sözü de böyledir; vech (وجهٌ) anlamındadır, vav harfi fiilin ayn harfi yerine nakledilmiştir. Bu kelimede üç lehçe vardır: Maksûr olarak sîmâ (سيما), memdûd olarak sîmâ' (سيماء) ve mimden sonra fazladan bir ya eklenerek ve kibriyâ vezninde med ile sîmiyâ' (سِيمِيَاءُ); nitekim şair şöyle demiştir :

غلامٌ رماه الله بالحسن يافعًا … له سِيمِيَاءٌ لا تَشُقُّ على البَصَرْ

Bir delikanlıdır ki Allah onu gençliğinde güzellikle donatmıştır … Onda göze ağır gelmeyen bir sîmâ (alamet) vardır.

وأما قوله: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}. [فإنَّه يقولُ: ونادى أصحاب الأعراف: يا أهل الجنة أن سلام عليكم] . أي: حلَّت عليكم أمَنةُ اللَّهِ مِن عقابه وأليم عذابه.

Allah'ın: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Cennet ehline: 'Size selâm olsun' diye seslendiler. Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar” sözüne gelince; [şöyle buyurmaktadır: A'râf ehli: 'Ey cennet ehli, size selâm olsun' diye seslendi] . Yani: Allah'ın cezasından ve acıklı azabından yana güveni üzerinize olsun.

واختلف أهل التأويل في المعنى بقوله: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}؛ فقال بعضُهم: هذا خبرٌ مِن اللَّهِ جَلَّ ثناؤُه عن أهلِ الأعراف أنهم قالوا لأهل الجنة ما قالوا قبل دخول أصحاب الأعراف الجنة، غير أنهم قالوه وهم يَطْمَعون في دخولها.

Müevvilîn (tefsir ehli), {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama ummaktadırlar” sözüyle kastedilen mana konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın A'râf ehlinden haber vermesidir; zira onlar cennet ehline söyledikleri bu sözü, henüz A'râf ehli cennete girmeden önce söylemişlerdir, ancak bunu oraya girmeyi umarak ifade etmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن مفضل، قال: ثنا أسباط، عن السدى، قال: أهلُ الأعرافِ يَعْرِفون الناسَ، فإذا مرُّوا عليهم بزُمْرَةٍ يُذْهَبُ بها إلى الجنة، قالوا: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}. يقولُ الله لأهل الأعراف: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} أَن يَدْخُلُوها .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: A'râf ehli insanları tanırlar. Yanlarından cennete götürülen bir zümre geçtiğinde: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Size selâm olsun” derler. Allah A'râf ehli hakkında: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama ummaktadırlar”; yani oraya girmeyi ummaktadırlar, buyurur .

حدثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، قال: تلا الحسنُ: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}. قال: والله ما جعل ذلك الطمع في قلوبهم إلا لكرامةٍ يُرِيدُها بهم .

Bana Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Hasan [el-Basrî]: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar” ayetini okudu ve şöyle dedi: Allah'a yemin olsun ki, o umudu onların kalplerine ancak onlara murad ettiği bir ikram (lütuf) sebebiyle koymuştur .

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}. قال: قد أَنْبَأكم الله بمكانهم من الطمعِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü anlattı: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar”: Allah onların umut konusundaki durumlarını size haber vermiştir.

حدثني المثنى، قال: ثنا سويد، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن أبي بكر الهُذَلي، قال: قال سعيد بن جبيرٍ، وهو يُحَدِّثُ ذلك عن ابن مسعودٍ، قال: أما أصحاب الأعراف، فإن النور كان في أيديهم، [فلم يُنْزَعُ] مِن أيديهم، فهنالك يقولُ الله جل ثناؤُه: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}. [فكان الطمع دخولًا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Ebû Bekr el-Hüzelî'den bildirdi, dedi ki: Saîd b. Cübeyr bunu İbn Mes'ûd'dan rivayet ederek şöyle dedi: A'râf ehline gelince, nur onların ellerindeydi ve ellerinden [çekilip alınmamıştı] . İşte o zaman övgüsü yüce olan Allah: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar” buyurur. [O umut da bir giriş olmuştur] .

حدثني المثنى، قال: حدثنا عمرو بن عون، قال: أخبرنا هُشَيمٌ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاك، عن ابن عباس: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}]. قال: في دخولها.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar”]. [İbn Abbâs] dedi ki: Oraya girmeyi [ummaktadırlar].

قال ابن عباس: فأدخلَ الله أصحاب الأعراف الجنةَ.

İbn Abbâs dedi ki: Bunun üzerine Allah A'râf ehlini cennete soktu.

حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا إسرائيل، عن جابر، عن عكرمة وعطاءٍ: {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}. قالا: في دخولها.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Câbir'den, o da İkrime ve Atâ'dan {لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar” ayeti hakkında anlattı: İkisi de: Oraya girmeyi [ummaktadırlar], dediler.

وقال آخرون: إنما عنى بذلك أهل الجنة، وأن أصحاب الأعراف يقولون لهم قبل أن يَدْخُلوا الجنةَ: سلامٌ عليكم. وأهل الجنة يَطْمَعون أَن يَدْخُلوها، ولم يَدْخُلوها بعد.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla sadece cennet ehli kastedilmiştir; A'râf ehli cennete girmelerinden önce onlara: "Size selâm olsun" derler. Cennet ehli de henüz oraya girmemişken oraya girmeyi ummaktadırlar.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا ابن حميدٍ [وابنُ وَكيع، قالا] : ثنا جرير، عن سليمان التيمي، عن أبي مجلزٍ: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ}. قال: الملائكة يعرفون الفريقين جميعًا بسيماهم، وهذا قبل أن يَدْخُلَ أهل الجنة الجنةَ، أصحاب الأعرافِ يُنادون أصحاب الجنة أن سلامٌ عليكم، لم يَدْخُلوها وهم يَطْمَعون في دخولها.

Bize İbn Humeyd [ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki] : Bize Cerîr, Süleymân et-Teymî'den, o da Ebû Miclez'den anlattı: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ} “Cennet ehline: 'Size selâm olsun' diye seslendiler. Henüz oraya girmemişlerdir ama bunu ummaktadırlar.” Dedi ki: Melekler her iki grubu da simalarından tanırlar. Bu, cennet ehli cennete girmeden öncedir; A'râf ehli cennet ehline: 'Size selâm olsun' diye seslenirler; henüz oraya girmemişlerdir ve oraya girmeyi ummaktadırlar.

القول في تأويل قوله جلَّ وعزّ: {وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman: 'Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğu ile beraber kılma!' dediler.”

يعنى تعالى ذكره: وإذا صُرِفَت أبصارُ أصحاب الأعراف {تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ} يعني: حيالهم ووجاههم، فنظروا إلى تشويه الله بهم {قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} الذين ظلموا أنفسهم، فأكسبوها مِن سَخَطِكَ ما أَوْرَثهم مِن

Zikri yüce olan Allah şunu kastetmektedir: A'râf ehlinin gözleri {تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ} “cehennem ehli tarafına” yani onların tam karşısına ve hizalarına çevrilip de Allah'ın onları uğrattığı çirkin ve korkunç vaziyeti gördüklerinde {قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “'Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğu ile beraber kılma!' dediler.” [Yani] kendi kendilerine zulmeden ve Sen'in gazabından, kendilerine miras bıraktığı...

عقابك ما هم فيه.

bu azabı kazandıran kimselerle beraber kılma [dediler].

كما حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدي، قال: وإذا مرُّوا بهم - يعنى بأصحاب الأعراف - بزُمْرةٍ يُذْهَبُ بها إلى النار قالوا: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .

Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Onların -yani A'râf ehlinin- yanından cehenneme götürülen bir zümre geçirildiğinde: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğu ile beraber kılma!” derler.

حدثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن جُويبرٍ، عن الضحاك، عن ابن عباس، قال: إن أصحاب الأعراف إذا نظروا إلى أهل النار، [عرفوهم، فقالوا] : {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; dedi ki: A'râf ehli cehennem ehline baktıklarında [onları tanırlar ve şöyle derler] : {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğu ile beraber kılma!”

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن أبي مكين، عن أخيه، عن عكرمة: {وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ}. قال: تُجرَّدُ وجوههم للنار، فإذا رأَوْا أهل الجنة، ذهَب ذلك عنهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Mekîn'den, o kardeşinden, o da İkrime'den nakletti: {وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ} “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman.” Dedi ki: Yüzleri ateşe doğru çevrilir ; cennet ehlini gördüklerinde ise bu durum onlardan gider .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيد في قوله: {وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ}: فرأَوْا وجوههم مُسْوَدَّةً، وأعينهم مُزرَقَّةً، قالوا: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ} “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman” sözü hakkında şöyle dedi: Onların yüzlerini kararmış, gözlerini de gövermiş (morarmış) gördüklerinde: {رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğu ile beraber kılma!” derler.

القول في تأويل قوله جل وعزّ {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨)}.

Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenip dediler ki: ‘Ne topluluğunuz [veya topladığınız şeyler] ne de büyüklük taslamış olmanız size hiçbir fayda sağlamadı!’” sözünün tevili hakkında açıklama.

يقول جل ثناؤه: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا}. من أهل النار {يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ}: سيما أهل النار. فقالوا: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ}: ما كنتم تجمعون من الأموالِ والعَدَدِ في الدنيا. {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ}. يقول: وتكبُّرُكم الذي كنتمُ تَتَكَبَّرون فيها.

Övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا} “A'râf ehli adamlara seslendi”; cehennem ehlinden {يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ} “onları simalarından tanırlar”; yani cehennem ehlinin simasından. Şöyle dediler: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ} “Topladığınız şeyler size hiçbir fayda sağlamadı”; yani dünyada topladığınız mallar ve kalabalıklar fayda vermedi. {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “Ve büyüklük taslamanız da”; yani dünyada taslamış olduğunuz o kibriniz [size fayda vermedi], buyurmaktadır.

كما حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السدي، قال: فمرَّ بهم - يعنى بأصحاب الأعراف - ناسٌ مِن الجبارين، عرفوهم بسيماهم. قال: يقولُ: قال أصحاب الأعراف: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} .

Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Onların -yani A'râf ehlinin- yanından zorbalardan birtakım insanlar geçti, onları simalarından tanıdılar. Dedi ki: Şöyle buyurmaktadır: A'râf ehli: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “Ne topladığınız şeyler ne de büyüklük taslamanız size hiçbir fayda sağlamadı!” dediler.

حدثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: [ونادوا - يعنى] أصحاب الأعراف - {رجالا} في النارِ {يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ}: تكثُّرُكم {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ}.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı: [Ve seslendiler -yani] A'râf ehli- cehennemdeki {رجالا} “adamlara” ki {يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ} “onları simalarından tanırlar; dediler ki: 'Topladığınız şeyler size hiçbir fayda sağlamadı'”; yani çokluk taslamanız {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “ve büyüklük taslamanız da.”

حدثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا جرير، عن سليمان التيمي، عن أبي مجلز: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ}. قال: هذا حين دخل أهل الجنة الجنةَ {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} الآية. قلتُ لأبي مجلز: عن ابن عباس؟ قال:

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Süleymân et-Teymî'den, o da Ebû Miclez'den anlattı: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenerek dediler ki: 'Ne topladığınız şeyler ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı.'” Dedi ki: Bu, cennet ehlinin cennete girdiği vakittir: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” ayeti[ne kadar okudu]. Ebû Miclez'e: "[Bunu] İbn Abbâs'tan mı [rivayet ediyorsun]?" dedim. Dedi ki:

لا، بل عن غيره .

"Hayır, bilakis başkasından" .

حدثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن سليمان التيمي، عن أبي مجلزٍ: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ}. قال: نادت الملائكة رجالًا في النار، يعرفونهم بسيماهم: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ}. قال: فهذا حين دخل أهل الجنة {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Süleymân et-Teymî'den, o da Ebû Miclez'den anlattı: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ} “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslendi.” Dedi ki: Melekler, cehennemdeki adamlara simalarından tanıyarak şöyle seslendiler: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “'Ne topladığınız şeyler ne de büyüklük taslamanız size hiçbir fayda sağlamadı! Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?'” Dedi ki: İşte bu, cennet ehli [cennete] girdiği vakittir: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “'Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.'”

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ}. قال: رجال عظماء من أهل الدنيا. قال: فبهذه الصفة عرف أهل الأعراف أهل الجنة مِن أهل النار، وإنما ذكر هذا حينَ يُذْهَبُ برئيس أهل الخير ورئيس أهل الشرِّ يوم القيامة. قال: وقال ابن زيدٍ في قوله: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ}. قال: عن أهل طاعة الله .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ} “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslendi” sözü hakkında şöyle dedi: Dünya ehlinden ileri gelen büyük adamlardır. Dedi ki: İşte bu özellikle A'râf ehli, cennet ehlini cehennem ehlinden ayırt edip tanıdı; bu durum kıyamet gününde hayır ehlinin önderi ile şer ehlinin önderi götürüldüğü vakit zikredilmiştir. Dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “Ne topladığınız şeyler ne de büyüklük taslamanız size hiçbir fayda sağlamadı” sözü hakkında da: Allah'a itaat eden kimselere karşı [büyüklük taslamanız], dedi .

القول في تأويل قوله جلّ ثناؤه: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)}.

Övgüsü yüce olan Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)} “'Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.'”

اخْتَلَف أهل التأويل في المعنيين بهذا الكلام؛ فقال بعضهم: هذا قِيلُ الله جلّ ثناؤه لأهل النارِ؛ توبيحًا لهم على ما كان من قيلهم في الدنيا لأهل الأعراف، عند إدخاله أصحاب الأعراف الجنة.

Ehl-i tevil (tefsir ehli), bu sözle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, övgüsü yüce olan Allah'ın A'râf ehlini cennete girdirdiği sırada, dünyada iken A'râf ehli hakkında söyledikleri sözlerden dolayı cehennem ehlini azarlamak üzere söylediği sözüdür.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس، قال: أصحاب الأعراف رجالٌ كانت لهم ذنوب عظام، وكان حسم أمرهم لله، يقومون على الأعراف، فإذا نظروا إلى أهل الجنة طمعوا أن يَدْخُلوها، وإذا نظروا إلى أهل النار تعوَّذوا بالله منها، فأُدْخِلوا الجنة، فذلك قوله: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ}. يعنى أصحاب الأعراف، {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: A'râf ehli büyük günahları olan adamlardır. Onların işinin nihai hükmü Allah'a kalmıştır. A'râf üzerinde dururlar; cennet ehline baktıklarında oraya girmeyi umarlar, cehennem ehline baktıklarında ise ondan Allah'a sığınırlar. Sonunda cennete girdirilirler; işte Allah'ın şu sözü budur: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?”; yani A'râf ehlini [kastederek]: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “'Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.'”

حدثني المثنى، قال: ثنا سويد بن نصر، قال: أَخْبَرَنا ابن المبارك، عن جويبر، عن الضحاك، [عن ابن عباس] ، قال: قال ابن عباس: إن الله أَدْخَل أصحاب الأعراف الجنةَ. قوله: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, [o da İbn Abbâs'tan] bildirdi; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Şüphesiz Allah, A'râf ehlini cennete soktu. Şu sözü [buna delildir]: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “'Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.'”

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: [{قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ}. قال: فلما قالُوا لهم الذي قضى الله أن يقولوا - يعنى أصحاب الأعراف - لأهل الجنة وأهل النار]، قال الله لأهلِ التكَبُّرِ والأموال: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ}، يعنى أصحاب الأعراف، {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: [{قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ} “Dediler ki: 'Ne topladığınız şeyler ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı.'” [İbn Abbâs] dedi ki: Onlar -yani A'râf ehli- cennet ve cehennem ehline Allah'ın söylemelerini takdir ettiği şeyleri söylediklerinde], Allah büyüklük taslayanlara ve mal mülk sahiplerine şöyle buyurur: {أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mı?” -yani A'râf ehlini kastederek- {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.”

حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {أَهَؤُلَاءِ} الضعفاء {الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ}. قال: فقال حذيفة: إن أصحاب الأعرافِ قومٌ تَكافَأت أعمالهم، فقصَّرت بهم حسناتهم عن الجنة، وقصرت بهم سيئاتهم عن النار، فجُعِلوا على الأعرافِ، يَعْرِفون الناس بسيماهم، فلمَّا قُضِى بين العبادِ، أُذن لهم في طلب الشفاعةِ، فأتَوْا آدم ﵇، فقالوا: يا آدم، أنت أبونا، فاشْفَعْ لنا عند ربك، فقال: هل تَعْلَمون أحدًا خلقه الله بيدِه، ونفخ فيه مِن رُوحِه، وسبقت رحمته إليه غضبَه، وسجَدَت له الملائكة غيرى؟ فيقولون: لا. قال: فيقولُ: ما عمِلْتُ كُنْهَ ما أَسْتَطِيعُ أن أَشْفَعَ لكم، ولكن ائتوا ابنى إبراهيم. قال: فيأتون إبراهيم ﵇، فيَسْأَلونه أن يَشْفَعَ لهم عند ربِّه، فيقولُ: هَل تعْلَمون مِن أحدٍ اتَّخَذه الله خليلًا؟ هل تَعْلَمون أحدًا أَحْرَقه قومه في النارِ في اللَّهِ غيرى؟ [فيقولون: لا]. فيقولُ: ما عملت كُنْهَ ما أَسْتَطِيعُ أَن أَشْفَعَ لكم، ولكن ائتوا ابنى موسى. فيأتون موسى ﵇، فيقولُ: هل تَعْلَمون من أحدٍ كلَّمه الله تكليمًا، وقرَّبه نجيًّا غيرى؟ فيقولون: لا. فيقول: ما عَمِلْتُ كُنة ما أَسْتَطِيعُ أن أَشْفَعَ لكم، ولكن ائتوا عيسى. فيأتونه فيقولون: اشْفَعْ لنا عند ربك. فيقولُ: هل

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] anlattı: {أَهَؤُلَاءِ} “Şunlar mıydı...” [ifadesinden kasıt] zayıf kimselerdir; {الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “...kendilerine Allah'ın bir rahmet eriştirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler? Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.” [Süddî] dedi ki: Huzeyfe şöyle dedi: Şüphesiz A'râf ehli, iyilik ve kötülükleri denk gelmiş bir topluluktur; iyilikleri onları cennete ulaştırmaya yetmemiş, kötülükleri de onları cehenneme düşürmemiştir. Bu sebeple A'râf üzerinde tutulmuşlardır; insanları simalarından tanırlar. Kullar arasında hüküm verilip [hesap] bitince, onlara şefaat talebinde bulunmaları için izin verilir. Bunun üzerine Âdem aleyhisselâm'a gelip: “Ey Âdem! Sen bizim atamızsın; Rabbimizin katında bizim için şefaat et!” derler. O da: “Allah'ın bizzat Kudret Eliyle yarattığı, ruhundan üflediği, rahmetinin gazabının önüne geçtiği ve meleklerin kendisine secde ettiği benden başka bir kimse biliyor musunuz?” der. Onlar: “Hayır” derler. [Huzeyfe] dedi ki: [Âdem] şöyle der: “Ben size şefaat edebilmemi sağlayacak ameli gereğince işlemedim; lâkin oğlum İbrâhim'e gidin.” [Huzeyfe] dedi ki: İbrâhim aleyhisselâm'a varırlar ve Rabb'inin katında kendileri için şefaat etmesini isterler. O da şöyle der: “Allah'ın dost (halîl) edindiği bir kimse biliyor musunuz? Allah uğrunda kavminin kendisini ateşte yaktığı benden başka birini biliyor musunuz?” [Onlar: “Hayır” derler]. Bunun üzerine o: “Ben size şefaat edebilmemi sağlayacak ameli gereğince işlemedim; lâkin oğlum Mûsâ'ya gidin” der. Mûsâ aleyhisselâm'a varırlar; o da şöyle der: “Allah'ın bizzat hitapta bulunduğu ve hususi bir münacat için [kendisine] yaklaştırdığı benden başka bir kimse biliyor musunuz?” Onlar: “Hayır” derler. O da şöyle der: “Ben size şefaat edebilmemi sağlayacak ameli gereğince işlemedim [bunun] künhüne [ulaşamadım]; lâkin Îsâ'ya gidin.” Bunun üzerine ona varıp: “Rabb'inin katında bizim için şefaat et!” derler. O da şöyle der: “Acaba...

تَعْلَمون أحدًا خلَقَهُ اللَّهُ مِن غيرِ أبٍ غيرى؟ فيقولون: لا. فيقولُ: هل تعلمون من أحدٍ كان يُبْرِئُ الأكْمَة والأبرص ويُحْيِي الموتى بإذنِ اللهِ غيرى؟ قال: فيقولون: لا. فيقولُ: أنا حَجيج نفسى، ما عملتُ كُنْهَ ما أَسْتَطِيعُ أَن أَشْفَعَ لكم، ولكن ائتوا محمدًا. قال رسولُ اللهِ ﷺ: فيَأْتونى، فأَضْرِبُ بيدى على صدرى، ثم أَقولُ: أنا لها. ثم أَمْشِى حتى أَقِفَ بين يدي العرشِ، فأُثْنِي على ربي، فيُفْتَحُ لى مِن الثناءِ ما لم يَسْمَعِ السامعون بمثله قط، ثم أَسْجُدُ فيُقالُ لى: يا محمد، ارْفَعْ رأسك، سلْ تُعْطَه، واشْفَعْ تُشَفَّعْ. فأرفع رأسى فأقولُ: رب أمَّتى. فيقال: هم لك. فلا يَبْقَى نبيٌّ مرسَلٌ ولا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ إلا غبطنى يومئذٍ بذلك المقام، وهو المقام المحمود. قال: فآتى بهم باب الجنةِ، فَأَسْتَفْتِحُ، فيُفْتَحُ لى ولهم، فيُذْهَبُ بهم إلى نهرٍ يقال له: نهرُ الحيوان. حافتاه قَصَبٌ من ذهبٍ، مُكَلَّلٌ باللؤلؤ، ترابه المسْك، وحَصْباؤُه الياقوتُ، فيَغْتَسِلون منه، فتَعودُ إليهم ألوان أهل الجنة وريحُ [أهل الجنة]، ويصيرون كأنهم الكواكبُ الدُّرِّيةُ، ويَبْقَى في صدورهم شاماتٌ بيضٌ يُعرفون بها، يقال لهم: مساكينُ أهل الجنة".

[Bunun üzerine Îsâ şöyle der:] “Benden başka Allah'ın babasız yarattığı birini biliyor musunuz?” Onlar: “Hayır” derler. O: “Benden başka Allah'ın izniyle anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiren, ölüleri dirilten birini biliyor musunuz?” der. [Râvi] dedi ki: Onlar: “Hayır” derler. O da [şöyle] der: “Ben kendi nefsimin derdindeyim (kendi nefsimi savunmaktayım); size şefaat edebilecek mahiyette bir amel işlemedim künhünü, fakat siz Muhammed'e gidin.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Bana gelirler, ben de elimle göğsüme vurur, sonra: “Ben bu iş için varım (bu iş bana aittir)” derim. Sonra yürür, nihayet Arş'ın önünde dururum ve Rabbimi överim. Bana övgüden öyle [kapılar] açılır ki işitenler asla benzerini duymamıştır. Sonra secdeye kapanırım; bana: “Ey Muhammed! Başını kaldır, iste sana verilsin, şefaat et şefaatin kabul edilsin” denilir. Başımı kaldırırım ve: “Rabbim! Ümmetim!” derim. “Onlar senindir” denilir. O gün, o makamdan ötürü bana gıpta etmeyen hiçbir gönderilmiş peygamber (mürsel nebi) ve hiçbir mukarreb melek kalmaz; o, Makām-ı Mahmûd'dur.» [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Onları cennetin kapısına getiririm ve açılmasını isterim; benim için ve onlar için [kapı] açılır. Ardından onlar, kendisine “Hayevân Nehri” denilen bir nehre götürülürler. İki yakası incilerle donatılmış altından kamışlardır, toprağı misk, çakıl taşları yakuttur. Ondan yıkanırlar; bunun üzerine kendilerine cennet ehlinin renkleri ve [cennet ehlinin] kokusu geri döner. Sanki parıldayan birer inci yıldız gibi olurlar ve göğüslerinde kendileriyle tanınacakları beyaz benler kalır; onlara “cennet ehlinin miskinleri (yoksulları)” denilir.»

حدِّثْتُ عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمان، قال: سمِعْتُ الضحاك، قال: إن اللَّهَ أَدْخَل بعد أصحابَ الأعراف الجنةَ، وهو قوله: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ}. يعني أصحاب الأعراف، وهذا قول ابن عباسٍ.

Hüseyin b. el-Ferec'den bana aktarıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı şöyle derken işittim: Şüphesiz Allah, sonra A'râf ehlini cennete sokmuştur; O'nun: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.” sözü budur. Yani A'râf ehlini [kastetmektedir]; bu, İbn Abbâs'ın görüşüdür.

فتأويل الكلام على هذا التأويل الذي ذكرنا عن ابن عباس ومن ذكرنا قولَه فيه: قال الله لأهل التكبُّرِ عن الإقرار بوَحْدانيته، والإذعان لطاعته وطاعة رسله، الجامعين في الدنيا الأموال، مكاثرة ورياءً: أيها الجبابرة كانوا في الدنيا، أهؤلاء الضعفاء الذين كنتم في الدنيا أَقْسَمْتُم لا يَنالُهم الله برحمةٍ؟ فإني قد غفَرْتُ لهم ورحمتهم بفضلى ورحمتى، ادْخُلُوا يا أصحاب الأعراف الجنةَ، لا خوفٌ عليكم بعدها من عقوبةٍ تُعاقبون بها على ما سلف منكم في الدنيا من الآثام والإجرام، ولا أنتم تحزنون على شيءٍ فاتكم في دنياكم.

İbn Abbâs'tan ve görüşünü zikrettiğimiz kimselerden aktardığımız bu yoruma göre sözün tevili şöyledir: Allah, O'nun birliğini ikrar etmekten, O'na ve elçilerine itaate boyun eğmekten büyüklenen, dünyada çoklukla övünmek ve gösteriş yapmak için malları toplayan kimselere şöyle demiştir: Ey dünyada zorba olanlar! Dünyada iken Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz zayıflar bunlar mıydı? Muhakkak ki Ben lütfum ve rahmetimle onları bağışladım ve onlara merhamet ettim. Ey A'râf ehli! Girin cennete; bundan sonra dünyada sizden geçmiş olan günahlardan ve cürümlerden dolayı cezalandırılacağınız bir cezadan ötürü size hiçbir korku yoktur ve dünyanızda elinizden kaçırdığınız hiçbir şeye de üzülecek değilsiniz.

وقال أبو مجلز: بل هذا القولُ خبرٌ من اللهِ عن قيل الملائكةِ لأهل النارِ بعد ما دخلوا النار، تغييرًا منهم لهم على ما كانوا يقولون في الدنيا للمؤمنين الذين أدْخَلَهم الله يومَ القيامة جنته. وأما قوله: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} فخبرٌ من الله عن أمره أهل الجنة بدخولها.

Ebû Miclez ise şöyle demiştir: Bilakis bu söz, Allah'ın kıyamet günü cennetine soktuğu müminlere dünyada iken söylediklerini kınamak ve ayıplamak maksadıyla cehenneme girdikten sonra meleklerin cehennem ehline söylediklerini Allah'ın haber vermesidir. {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.” sözü ise, Allah'ın cennet ehline oraya girmelerini emrettiğini bildiren bir haberdir.

حدثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُليةَ، عن سليمان التيمي، عن أبي مجلز، قال:

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Süleyman et-Teymî'den, o da Ebû Miclez'den nakletti; o şöyle dedi:

نادَت الملائكة رجالًا في النارِ يَعْرِفونهم بسيماهم {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ}. قال: فهذا حين دخل أهل الجنة الجنةَ {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ}.

Melekler, ateşteki birtakım adamları simalarından tanıyarak şöyle seslendiler: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “Topladığınız şeyler ve büyüklük taslamış olmanız size hiçbir fayda vermedi. Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” [Ebû Miclez] dedi ki: İşte bu, cennet ehlinin cennete girdiği andır: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de siz mahzun olacaksınız.”

القول في تأويل قوله جل ثناؤُه: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠)}.

Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠)} “Ateş ehli, cennet ehline: 'Bize biraz sudan ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün/aktarın!' diye seslendi. Onlar da: 'Şüphesiz Allah, bu ikisini kâfirlere haram kılmıştır' dediler.”

وهذا خبرٌ مِن الله تعالى ذكره عن استغاثة أهل النار بأهل الجنة عند نزول عظيم البلاء بهم، من شدة العطش والجوع؛ عقوبةً من الله لهم على ما سلف منهم في الدنيا، من ترك طاعة الله في أداء ما كان فرض عليهم فيها في أموالهم من حقوق المساكين، من الزكاة والصدقة. يقول تعالى ذكره: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ} بعد ما دخلوها {أَصْحَابَ الْجَنَّةِ} بعد ما سكنوها {أَنْ} يا أهل الجنةِ {أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ} [أي: أَوْسِعُونَا مِنَ الماءِ] . {أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}. أَيْ: أَطْعِمونا مما رزقكم الله من الطعام.

Bu, şiddetli susuzluk ve açlıktan kaynaklanan büyük bela başlarına indiğinde cehennem ehlinin cennet ehlinden yardım istemesini Allah Teâlâ'nın haber vermesidir; dünyada iken mallarında yoksulların hakları olan zekât ve sadakayı ödeme hususunda Allah'a itaati terk etmiş olmalarının bir cezası olarak Allah'ın onlara verdiği bir cezadır. Şânı yüce olan Allah şöyle buyurur: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ} Cehennem ehli oraya girdikten sonra, {أَصْحَابَ الْجَنَّةِ} oraya yerleşmiş olan cennet ehline {أَنْ} ey cennet ehli! {أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ} [yani: Bize sudan bolca verin/akıtın] , {أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} yani: Allah'ın size rızık olarak verdiği yiyeceklerden bize yedirin, [diye seslendi].

كما حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}. قال: من الطعام .

Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Bize biraz sudan ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün/aktarın!” [Ayetindeki rızıktan kastın] yiyecek olduğunu söyledi .

حدثني يونس، قال: أَخْبَرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}. قال: يَسْتَطْعِمونهم ويَسْتَسْقُونهم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Bize biraz sudan ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün/aktarın!” ayeti hakkında şöyle dedi: “Onlardan yiyecek ve içecek isterler.”

فأجابهم أهل الجنة: إن الله ﵎ حرَّم الماء والطعام على الذين جحدوا توحيده، وكذبوا في الدنيا رسله.

Cennet ehli de onlara: Şüphesiz Allah celle celâluhu suyu ve yiyeceği, O'nun birliğini inkâr eden ve dünyada O'nun elçilerini yalanlayan kimselere haram kılmıştır, diye cevap verdi.

والهاء والميم في قوله: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا}. عائدتان على "الماء"، وعلى "ما" التي في قوله: {أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}.

{إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا} “Şüphesiz Allah, bu ikisini haram kılmıştır” sözündeki "hâ" ve "mîm" [ikil zamiri], "su"ya ve {أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden” sözündeki "mâ"ya dönmektedir.

وبنحو ذلك قال أهل التأويل.

Tevil ehli de buna benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن سفيان، عن عثمان الثقفي، عن سعيدِ بن جبير، عن ابن عباس: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}. قال: يُنادِى الرجلُ أخاه أو أباه، فيقولُ: قد احْتَرَقْتُ، أَفِضُ عليَّ من الماء. فيقال لهم: أجيبوهم. فيقولون: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Osmân es-Sekafî'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Ateş ehli, cennet ehline: 'Bize biraz sudan ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün/aktarın!' diye seslendi.” Dedi ki: Kişi kardeşine veya babasına seslenir ve: "Yandım, üzerime biraz su dök!" der. Onlara: "Onlara cevap verin" denilir. Onlar da: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah, bu ikisini kâfirlere haram kılmıştır” derler.

وحدَّثني المثنى، قال: ثنا ابن دُكَيْنٍ، قال: ثنا سفيان، عن عثمان، عن سعيد بن جبير: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}. قال: يُنادِى الرجلُ أخاه: يا أخى قد احْتَرَقْتُ فأَغِثنى. فيقولُ: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Osmân'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Ateş ehli, cennet ehline: 'Bize biraz sudan ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün/aktarın!' diye seslendi.” Dedi ki: Kişi kardeşine: "Ey kardeşim, yandım, bana yardım et!" diye seslenir. O da: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah, bu ikisini kâfirlere haram kılmıştır” der.