حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ}. قال: طعام الجنة وشرابها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah, bu ikisini kâfirlere haram kılmıştır” ayeti hakkında şöyle dedi: [Bu ikisi,] cennetin yiyeceği ve içeceğidir.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٥١)}.
Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٥١)} “Onlar dinlerini bir eğlence ve oyun edinen ve dünya hayatının aldattığı kimselerdir. Tıpkı onların bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi, bugün de Biz onları unuturuz.”
وهذا خبرٌ مِن الله جلَّ ثناؤه عن قِيل أهل الجنة للكافرين، يقول تعالى ذكره: فأجاب أهل الجنةِ أهلَ النارِ: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} الذين كفروا بالله ورسله، {الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ} الذي أمرهم الله به، {لَهْوًا وَلَعِبًا}. يقولُ: سُخريةً ولعِبًا.
Bu, cennet ehlinin kâfirlere söylediklerini şânı yüce olan Allah'ın haber vermesidir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: Cennet ehli cehennem ehline şöyle cevap verdi: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah, bu ikisini kâfirlere haram kılmıştır”; yani Allah'ı ve elçilerini inkâr edenlere. {الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ} Allah'ın kendilerine emrettiği dinlerini edinenlere, {لَهْوًا وَلَعِبًا} “bir eğlence ve oyun”; yani alay ve oyun edinenlere.
وروى عن ابن عباس في ذلك ما حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس : {الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا} [قال: لعبًا] .
Bu hususta İbn Abbâs'tan şu rivayet edilmiştir: Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا} “Onlar dinlerini bir eğlence ve oyun edinen kimselerdir” [hakkında: Oyun edinen, dedi] .
وذلك أنهم كانوا إذا دُعُوا إلى الإيمانِ سخروا ممن دعاهم إليه، وهزئوا به؛ اغترارا بالله.
Bunun sebebi, imana davet edildiklerinde, Allah'a karşı gurura kapılarak kendilerini davet edenlerle alay edip eğlenmeleriydi.
{وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا}. يقولُ: وخدعهم عاجل ما هم فيه من العيش والخفض والدَّعَةِ، عن الأخذ بنصيبهم من الآخرة، حتى أتتهم المنية، يقولُ الله جل ثناؤُه: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا}. أي: ففى هذا اليوم، وذلك يوم القيامةِ، {نَنْسَاهُمْ}. يقولُ: نَتْرُكُهم في العذابِ
{وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “ve dünya hayatı onları aldattı”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: İçinde bulundukları peşin (geçici) hayat, refah ve rahatlık, ecelleri kendilerine gelinceye kadar onları âhiretteki nasiplerini elde etmekten alıkoyup aldattı. Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “Tıpkı onların bu günlerine kavuşmayı unuttukları gibi, bugün de biz onları unuturuz”. Yani: İşte bu günde -ki o, kıyamet günüdür- {نَنْسَاهُمْ} “onları unuturuz”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Onları azap içinde terk ederiz
المُهين جياعًا عِطاشًا بغير طعام ولا شراب، كما تركوا العمل للقاء يومهم هذا، ورفضوا الاستعداد بإتعاب أبدانهم في طاعةِ اللهِ.
alçaltıcı [azapta], hiçbir yiyecek ve içecek olmaksızın aç ve susuz olarak [bırakırız]; tıpkı onların bu günleriyle karşılaşmak için amel etmeyi terk ettikleri ve Allah'a itaatte bedenlerini yorarak hazırlanmayı reddettikleri gibi.
وقد بينا معنى قوله: {نَنْسَاهُمْ}. بشواهده فيما مضى، بما أغْنَى عن إعادته .
O'nun: {نَنْسَاهُمْ} “onları unuturuz” sözünün anlamını, daha önce delilleriyle birlikte tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن سفيان، عن جابرٍ، عن مجاهد: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ}. قال: نَسُوا في العذابِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Câbir'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ} “Bugün de Biz onları unuturuz”; dedi ki: Azapta unutulurlar .
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ}. قال: نتركهم كما تركوا لقاء يومهم هذا .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ} “Bugün de Biz onları unuturuz”; dedi ki: Onlar bu günleriyle karşılaşmayı terk ettikleri gibi Biz de onları [azapta] terk ederiz .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قول الله: {نَنْسَاهُمْ}. قال: نَتْرُكُهم في النارِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {نَنْسَاهُمْ} “onları unuturuz” sözü hakkında anlattı: Onları ateşte terk ederiz, dedi.
حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا}. قال: نَتْرُكهم كما تركوا لقاء يومهم هذا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “Tıpkı onların bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi, bugün de Biz onları unuturuz”. Şöyle dedi: Onlar bu günleriyle karşılaşmayı terk ettikleri gibi Biz de onları terk ederiz.
[حدثني محمد بن الحسين، قال: حدثنا أحمد، قال: حدَّثنا أسْبَاطُ، عن السدى: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا}]
[Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “Tıpkı onların bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi, bugün de Biz onları unuturuz.”]
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} الآية. يقولُ: نسيهم الله من الخير، ولم ينسهم من الشرِّ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti, onun: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “Tıpkı onların bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi, bugün de Biz onları unuturuz” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Allah onları hayırdan unutmuştur, şerden ise unutmamıştır .
حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا أبو سعد، قال: سمعتُ مجاهدًا في قوله: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا}. قال: نُؤَخِّرُهم في النارِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd anlattı, dedi ki: Mücâhid'i {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “Tıpkı onların bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi, bugün de Biz onları unuturuz.” sözü hakkında şöyle derken işittim: Onları ateşte tehir ederiz/bırakırız .
وأما قوله: {وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ}. فإن معناه: فاليوم ننساهم هذا كما نسُوا لقاء يومهم، وكما كانوا بآياتِنا يَجْحَدون.
{وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} “ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi” sözüne gelince; bunun anlamı şöyledir: Onların bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi ve ayetlerimizi inkâr etmiş oldukları gibi, bugün de Biz onları [azapta] unuturuz/bırakırız.
فـ "ما" التي في قوله: {وَمَا كَانُوا}. معطوفة على "ما" التي في قوله: {كَمَا نَسُوا}.
{وَمَا كَانُوا} “ve oldukları gibi” sözündeki "mâ", {كَمَا نَسُوا} “unuttukları gibi” sözündeki "mâ"ya atfedilmiştir.
وتأويل الكلام: فاليومَ نَتْرُكُهم في العذاب كما تركوا العمل في الدنيا للقاء الله يومَ القيامة، وكما كانوا بآياتِ اللهِ، وهى حججُه التي احْتَجَّ بها عليهم؛ من الأنبياء والرسل والكتب وغير ذلك، {يَجْحَدُونَ}: يُكَذِّبون، ولا يُصَدِّقون بشيءٍ من ذلك.
Sözün tevili şudur: Onlar dünyada kıyamet günü Allah'a kavuşmak için amel etmeyi terk ettikleri gibi, bugün de Biz onları azapta terk ederiz/bırakırız; ve Allah'ın ayetlerini —ki bunlar peygamberler, elçiler, kitaplar ve benzeri vesilelerle aleyhlerine delil kıldığı hüccetleridir— {يَجْحَدُونَ} “inkâr ettikleri” [gibi]; yani yalanlıyor ve bunlardan hiçbir şeyi tasdik etmiyorlardı.
القول في تأويل قوله جل وعزَّ: {وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)} “Andolsun ki Biz onlara, inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere, bir ilme dayanarak açıkladığımız bir Kitap getirdik.”
يقول تعالى ذكره: أُقسم يا محمد لقد جئنا هؤلاء الكفرة {بِكِتَابٍ}، يعني القرآن الذي أنزله إليه، يقول: لقد أنزلنا إليهم هذا القرآنَ مُفَصَّلًا مُبَيَّنًا فيه الحق من الباطل، [{عَلَى عِلْمٍ}. يقولُ: على علم منا بحقِّ ما فُصِّل فيه من الباطل] الذي ميَّز فيه بينه وبين الحق، و {هُدًى وَرَحْمَةً}. يقولُ: بيَّناه لنَهْدِى به ونَرْحَمَ به قومًا يُصَدِّقون به وبما فيه من أمر الله ونهيه، وأخباره، ووعده ووعيده، فيُنْقِذَهم. الضلالة إلى الهدى.
Şânı yüce olan Allah buyurur ki: Yemin ederim ki ey Muhammed, Biz bu kâfirlere {بِكِتَابٍ} “bir Kitap”, yani sana indirdiği Kur'an'ı getirdik. Şöyle buyurmaktadır: Biz onlara bu Kur'an'ı, içinde hakkın batıldan ayırt edilip açıklandığı şekilde indirdik; [{عَلَى عِلْمٍ} “bir ilme dayanarak”; yani içinde hak ile batıl arasını ayırt ettiği şeylerin hak olduğuna dair tarafımızdan bir ilme dayanarak] ve {هُدًى وَرَحْمَةً} “bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere”; yani ona ve içindeki Allah'ın emrine, yasağına, haberlerine, vaadine ve tehdidine inanan bir topluluğu kendisiyle hidayete erdirmemiz ve onlara merhamet etmemiz için, onları sapıklıktan hidayete kurtarsın diye onu açıkladık.
وهذه الآية مردودة على قوله: {كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٢)} [الأعراف: ٢]. {وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ}.
Bu ayet, O'nun şu sözüne atıftır/bağlantılıdır: {كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٢)} [el-A'râf: 2] “Bu, sana indirilen bir Kitaptır; onunla uyarman ve müminlere bir öğüt olması için göğsünde bundan dolayı bir sıkıntı olmasın.” {وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ} “Andolsun ki Biz onlara, bir ilme dayanarak açıkladığımız bir Kitap getirdik.”
و "الهدى" في هذا هذا الموضعِ نُصِبَ على القطع من الهاء التي في قوله: {فَصَّلْنَاهُ}. ولو نُصِب على فعلِ {فَصَّلْنَاهُ} فيكون المعنى: فصَّلْنا الكتاب كذلك. كان صحيحًا.
Bu konumdaki "el-Hüdâ" (هُدًى) kelimesi, {فَصَّلْنَاهُ} sözündeki "hâ" zamirinden hâl yapılarak (kat' yoluyla) mansub kılınmıştır. Şayet {فَصَّلْنَاهُ} fiiline meful yapılarak mansub kılınmış olsaydı, anlamı: "Biz Kitabı bu şekilde açıkladık" olurdu ve bu da sahih olurdu.
ولو كان قُرِئ (هُدى ورحمة) كان في الإعراب فصيحًا، وكان خفضُ ذلك بالردِّ على "الكتاب".
Şayet (هُدى ورحمة) [kesre ile/mecrur] okunmuş olsaydı, i'rab açısından fasih olurdu ve bunun cer kılınması "el-Kitâb" kelimesine bedel/sıfat (red) yoluyla olurdu.
القول في تأويل قوله جلَّ وعزَّ: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ}:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Onlar ancak onun tevilini (sonucunu) mu bekliyorlar? Onun tevili geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar: 'Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişti' derler...”:
يقول تعالى ذكره: هل يَنْتَظِرُ هؤلاء المشركون الذين يُكَذِّبون بآياتِ اللَّهِ، ويَجْحَدون لقاءه {إِلَّا تَأْوِيلَهُ}. يقولُ: إلا ما يَقُولُ إليه أمرهم، مِن وُرودِهم على
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Allah'ın ayetlerini yalanlayan ve O'na kavuşmayı inkâr eden bu müşrikler {إِلَّا تَأْوِيلَهُ} “ancak onun tevilini mi [bekliyorlar]?” [Müellif] der ki: Yani işlerinin varacağı akıbetten, Allah'ın...
عذاب الله، وصليِّهم نار جحيمه، وأشباه ذلك مما أَوْعَدهم الله به.
azabına uğramalarını, çılgın alevli cehenneminin ateşine girmelerini ve Allah'ın kendilerini tehdit ettiği benzeri şeyleri [beklemekten başka bir şey mi bekliyorlar]?
وقد بيَّنا معنى التأويل فيما مضى بشواهده، بما أغْنَى عن إعادته في هذا الموضع .
Tevil kelimesinin anlamını daha önce delilleriyle birlikte bu makamda tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ}. أي: ثوابه، {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ}. أي: ثوابه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini anlattı: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ} “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar?”; yani karşılığını/sevabını, {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ} “Onun tevili geldiği gün”; yani karşılığı/sevabı .
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ}. قال: تأويله عاقبته .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ} “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar? Onun tevili geldiği gün...”; dedi ki: Tevili, onun akıbetidir .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامة، عن شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ}. قال: جزاءه، {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ}. قال: جزاؤه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ} “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar?”; dedi ki: Karşılığını (cezasını). {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ} “Onun tevili geldiği gün”; dedi ki: Karşılığı .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بن أبي زائدة، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Zâide, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini [nakletti].
[حدثني محمد بن عمرو، قال: حدثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {تَأْوِيلُهُ}. قال: جَزَاؤُه] .
[Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {تَأْوِيلُهُ} “onun tevili” sözü hakkında anlattı: Dedi ki: Karşılığıdır] .
حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدي: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ}: أما تأويله، عَواقِبُه، مثلُ وقعة بدرٍ، والقيامة، وما وَعَدَ فيه من موعد .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ} “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar?”: Tevili ise; Bedir vakası, kıyamet ve orada vaat ettiği tehditler gibi akıbetleridir .
حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أَبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع بن أنس في قوله: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ}: فلا يزالُ يقعُ مِن تأويله أمرٌ بعد أمرٍ، حتى يتم تأويله يوم القيامة، ففى ذلك أَنزَلَ اللَّهُ: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ}. حيثُ أَتَابَ اللَّهُ جلَّ ثناؤه أولياءه وأعداءه ثوابَ أعمالهم، {يَقُولُ} يومئذٍ {الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} من الآية .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten O'nun şu sözü hakkında nakletti: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar? Onun tevili geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar: 'Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişti' derler...”: Onun tevilinden birbiri ardınca bir iş vuku bulmaya devam eder, nihayet kıyamet gününde tevili tamamlanır. İşte bu hususta Allah: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ} “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar?” ayetini indirdi. Şânı yüce olan Allah, dostlarına da düşmanlarına da amellerinin karşılığını verdiğinde, ayetin devamında belirtildiği üzere o gün {الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “daha önce onu unutmuş olanlar: 'Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişti'” {يَقُولُ} “derler” .
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ}: فهو يومُ القيامة .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun şu sözünü nakletti: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ} “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar? Onun tevili geldiği gün...”: O, kıyamet günüdür .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ}. قال: [يوم تأتى حقيقته] . وقرأ قولَ اللَّهِ تعالى: {هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ} [يوسف: ١٠٠]. قال: هذا تحقيقها. وقرأ قولَ اللَّهِ: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ}: قال: ما يعلم حقيقته، ومتى يأتى، إلا الله .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun şu sözü hakkında: {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ} “Onun tevili geldiği gün...” dedi ki: [Onun hakikatinin geldiği gün.] Ve Yüce Allah'ın şu sözünü okudu: {هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ} “Daha önce gördüğüm rüyamın tevili işte budur.” [Yûsuf 100]. [İbn Zeyd]: "Bu, onun gerçekleşmesidir." dedi. Ve Allah'ın şu sözünü okudu: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ} “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir.” [ve] dedi ki: "Onun hakikatini ve ne zaman geleceğini Allah'tan başkası bilemez."
وأما قولُه: {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ} فإن معناه: يوم يجئ ما يَقُولُ إليه أمرهم من عقاب الله {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ}، أي: يقولُ الذين ضَيَّعوا، وتَرَكوا ما أُمروا به من العمل المُنَجِّيهم مما آل إليه أمرُهم يومَئِذٍ مِن العذاب، من قبل ذلك في الدنيا: لـ {قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ}، أقسم المساكين حين عاينوا البلاء، وحَلَّ بهم العقاب، إن رُسُلَ اللَّهِ التي أتتهم بالنِّذَارِةِ، وبَلَّغَتْهم عن الله الرسالة، قد كانت نَصَحَت لهم، وصَدَقَتْهم عن الله، وذلك حين لا ينفَعُهم التصديقُ، ولا يُنَجِّيهم مِن سَخَطِ اللهِ وأليم عقابه، كثرةُ القالِ والقيل.
O'nun: {يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ} “Onun tevili geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki...” sözüne gelince, bunun anlamı şudur: İşlerinin varacağı akıbet olan Allah'ın azabı geldiği gün, {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ} “daha önce onu unutmuş olanlar derler ki”; yani bundan önce dünyada iken, o gün işlerinin varacağı bu azaptan kendilerini kurtaracak emredilmiş amelleri zayi edip terk edenler [şöyle] derler: Gerçekten {قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişti”. O çaresizler, belayı gözleriyle görüp azap başlarına indiğinde, kendilerine uyarı ile gelen ve Allah'tan vahyi tebliğ eden Allah'ın elçilerinin kendilerine gerçekten samimiyetle öğüt verdiğine ve Allah adına doğru söylediğine yemin ettiler; fakat bu, tasdikin kendilerine fayda vermeyeceği ve dedikodunun çokluğunun kendilerini Allah'ın gazabından ve acı azabından kurtaramayacağı bir andır.
وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ}: أما {الَّذِينَ نَسُوهُ} فتركوه، فلما رأوا ما وَعَدَهم أنبياؤُهم اسْتَيْقَنوا فقالوا: {قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Daha önce onu unutmuş olanlar: 'Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişti' derler”: {الَّذِينَ نَسُوهُ} “onu unutanlar”a gelince, onlar onu terk edenlerdir. Peygamberlerinin kendilerine vadettiği şeyi gördüklerinde kesin olarak anladılar ve: {قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişti” dediler .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نجيحٍ، عن مجاهد: {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ}: أَعْرَضُوا عنه .
Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ} “Onu unutanlar derler ki”; [yani] ondan yüz çevirdiler .
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)}.
Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)} “Şimdi bizim şefaatçilerimiz var mı ki bize şefaat etsinler veya [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım? Onlar gerçekten kendilerine yazık etmişler ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir.”
وهذا خبرٌ من الله جلَّ ثناؤه عن هؤلاء المشركين الذين وَصَفَ صِفَتَهم أنهم يقولون عند حلولِ سَخَطِ الله بهم، ووُرُودِهم أليم عذابه، ومُعاينَتِهم تأويل ما كانت رسلُ اللهِ تَعِدُهم: هل لنا من أصدقاء وأولياء اليوم، فيَشْفَعوا لنا عند ربنا، فتُنَجِّينا شفاعتهم عنده مما قد حَلَّ بنا من [غضب اللَّهِ وسَخطه، وتُرَضِّيَه عنا، أو إن لم تُرَضِّه عنا، لما قد سلَف منا من] سوء فعالنا في الدنيا، فهل نُرَدُّ إلى الدنيا مرةً أخرى، فنَعْملَ فيها بما يُرْضِيه ويُعْتِبُه مِن أنفسنا؟ قال هذا القول المساكين هنالك؛ لأنَّهم كانوا عَهِدوا في الدنيا أنفسهم لها شفعاءُ تشفع لهم في حاجاتهم، فتَذَكَّروا ذلك في وقت لا خُلَّةَ فيه لهم ولا شفاعة.
Bu, şânı yüce olan Allah'ın niteliklerini anlattığı bu müşriklerin; Allah'ın gazabı başlarına indiğinde, O'nun acı azabına vardıklarında ve Allah'ın elçilerinin kendilerine vadettiği şeylerin tevilini bizzat gördüklerinde şöyle diyeceklerine dair bir haberidir: Bugün bizim dostlarımız ve yardımcılarımız var mı ki Rabbimizin huzurunda bize şefaat etsinler de onların O'nun katındaki şefaati bizi başımıza gelen [Allah'ın öfkesi ve gazabından kurtarsın, O'nu bizden razı kılsın veya dünyadaki] kötü işlerimiz sebebiyle şayet O'nu bizden razı kılamayacaksa, dünyaya bir kez daha geri döndürülür müyüz ki orada O'nu hoşnut edecek ve bizden razı olmasını sağlayacak ameller işleyelim? O çaresizler bu sözü orada söylediler; çünkü dünyada iken ihtiyaçlarında kendilerine şefaat edecek şefaatçileri olduğunu biliyorlardı ve bunu, kendileri için ne bir dostluğun ne de bir şefaatin bulunduğu bir zamanda hatırladılar .
يقولُ الله جلّ ثناؤه: {قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ}. يقولُ: غَبَنَوا أنفسهم حُظُوظها، ببيعهم ما لا خطر له من نعيم الآخرةِ الدائم، بالخسيس مِن عَرَضِ الدنيا الزائلِ، {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}. يقولُ: وأَسْلَمَهم لعذابِ اللَّهِ
Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “Onlar gerçekten kendi kendilerine yazık etmişlerdir”. [Yani]: Âhiretin ebedî ve paha biçilmez nimetini, dünyanın geçici ve değersiz metaı karşılığında satmak suretiyle nefislerini [ebedî] nasiplerinden mahrum bırakıp aldattılar/ziyana uğrattılar. {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Uydurdukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitti”. [Yani]: Ve [uydurdukları putlar] onları Allah'ın azabına terk etti
وجارَ عنهم أولياؤهم الذين كانوا يَعْبُدونهم مِن دونِ اللَّهِ، ويَزْعُمون كذبًا وافتراءً أنهم أربابُهم مِن دونِ اللَّهِ.
ve Allah'ı bırakıp da taptıkları, yalan ve iftira ile Allah'tan başka ilahları olduğunu iddia ettikleri putları/velileri onlardan yüz çevirip uzaklaştı.
حدثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ قوله: {قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ}. يقول: بشَّروها بخُسرانٍ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun şu sözünü nakletti: {قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “Onlar kendilerine yazık etmişlerdir”. Dedi ki: Onu hüsranla müjdelediler .
وإنما رُفِع قولُه: {أَوْ نُرَدُّ}. ولم يُنْصَبْ عطفًا على قوله: {فَيَشْفَعُوا}. لأن المعنى: هل لنا من شفعاء فيَشْفَعوا لنا، أو هل نُرَدُّ فنعمل غير الذي كُنَّا نعمل؟ ولم يُرَدُّ به العطفُ على قوله: {فَيَشْفَعُوا}.
{أَوْ نُرَدُّ} “veya geri döndürülür müyüz” sözünün, {فَيَشْفَعُوا} “bize şefaat etsinler” sözüne atfedilerek mansub yapılmayıp merfu kılınmasının sebebi; anlamın: "Bize şefaat edecek şefaatçilerimiz var mı, yahut geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuzdan başkasını yapalım?" şeklinde olmasıdır. Bununla {فَيَشْفَعُوا} sözüne atıf kastedilmemiştir.
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا}.
Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, gündüzü -onu süratle kovalayan- gece ile bürüyüp örten Allah'tır...”:
يقول تعالى ذكره: إن سيدكم ومُصْلِحَ أموركم أيُّها الناسُ، هو المعبود الذي له العبادة من كلِّ شيءٍ، الذي خَلَقَ السماواتِ والأرض في ستة أيام، وذلك يوم الأحد والاثنين والثلاثاء والأربعاء والخميس والجمعة.
Şânı yüce olan Allah buyurur ki: Ey insanlar! Şüphesiz sizin efendiniz ve işlerinizi yoluna koyanınız; her şeyin kendisine ibadet ettiği yegâne Mabud olan, gökleri ve yeri altı günde yaratandır. Bu [günler] de pazar, pazartesi, salı, çarşamba, perşembe ve cuma günleridir.
كما حدثني المثنى، قال: ثنا الحجاج بن المنهال، قال: ثنا أبو عَوَانةَ، عن أبى بشر، عن مجاهد، قال: بَدْءُ الخلقِ العرشُ والماء والهواء، وخُلِقَت الأرضُ من الماء، وبدأ الخلق يوم الأحد والاثنين والثلاثاء والأربعاء والخميس، وجُمِعَ الخلقُ في يوم الجمعة، فتَهَوَّدَت اليهود يوم السبت. ويومٌ من الستة الأيام كألف سنةٍ مما تَعُدُّون.
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: Yaratılışın başlangıcı Arş, su ve havadır. Yeryüzü sudan yaratılmıştır. Yaratılış pazar, pazartesi, salı, çarşamba ve perşembe günü başlamış, yaratma işi cuma gününde tamamlanıp toplanmış, Yahudiler ise cumartesi gününü tatil [ve ibadet günü] kabul etmiştir. Bu altı günden her bir gün, sizin saymakta olduğunuz [zaman]dan bin yıl gibidir.
{ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ}. وقد ذكَرنا معنى الاستواءِ واختلافَ الناس فيه فيما مَضَى قبلُ، بما أغنى عن إعادته .
{ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ} “sonra Arş'a istiva etti”. İstivanın anlamını ve insanların bu konudaki ihtilafını, daha önce tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik .
وأما قولُه: {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا}، فإنه يقولُ: يُورِدُ الليل على النهارِ فيُلبِسُه إياه، حتى يُذْهِبَ نَضْرته ونورَه، {يَطْلُبُهُ}. يقول: يطلبُ الليلُ النهارَ {حَثِيثًا}. يعني: سريعًا.
O'nun: {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} “Gündüzü -onu süratle kovalayan- gece ile bürüyüp örter” sözüne gelince; buyuruyor ki: Geceyi gündüzün üzerine getirip ona giydirir, öyle ki onun aydınlığını ve ışığını giderir. {يَطْلُبُهُ} “onu kovalar”; buyuruyor ki: Gece gündüzü kovalar. {حَثِيثًا} “süratle”; yani hızlıca.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {يَطْلُبُهُ حَثِيثًا}. يقولُ: سريعًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} “onu süratle kovalayan”; buyuruyor ki: Hızlıca .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا}. قال: يُغْشى الليلَ النهارَ، فيذهبُ بضَوْئِه، ويطلُبُه سريعًا حتى يُدْرِكَهُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} “Gündüzü -onu süratle kovalayan- gece ile bürüyüp örter”. Dedi ki: Geceyi gündüzün üzerine bürür de onun ışığını giderir; ona yetişinceye kadar onu hızlıca kovalar .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٥٤)}.
Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٥٤)} “Güneşi, ayı ve yıldızları da O'nun emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]. İyi bilin ki yaratma da emir de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن ربَّكم اللهُ الذي خَلَقَ السماواتِ والأرضَ والشمسَ
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz sizin Rabbiniz; gökleri, yeri, güneşi,
والقمرَ والنجومَ مُسَخَّرًا كلُّ ذلك بأمرِه، أَمَرَهنَّ اللهُ فَأَطَعْنَ لأمرِه ، ألَا له الخلقُ كلُّه، والأمرُ الذي لا يُخالَفُ، ولا يُرَدُّ أمرُه دونَ ما سِواه مِن الأشياءِ كلِّها، ودونَ ما عَبَدَه المشركون مِن الآلهةِ والأوثانِ التي لا تضرُّ ولا تنفعُ، ولا تخلُقُ ولا تأمُرُ، تبارَك معبودُنا الذي له عبادةُ كلِّ شيءٍ ربُّ العالمين.
ayı ve yıldızları yaratan Allah'tır; bunların hepsi O'nun emrine boyun eğdirilmiştir . Allah onlara emretmiş, onlar da O'nun emrine itaat etmişlerdir . İyi bilin ki bütün yaratma ve karşı gelinemeyen, başka hiçbir şeyin değil yalnızca O'nun olan geri çevrilmez emir O'na aittir; müşriklerin ibadet ettiği, ne zarar ne fayda verebilen, ne yaratabilen ne de emredebilen ilahların ve putların değil! Her şeyin kendisine ibadet ettiği mabudumuz olan Âlemlerin Rabbi ne yücedir!
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ أبو عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا بقيةُ بنُ الوليدِ، قال: ثنى عبدُ الغفارِ بنُ عبدِ العزيزِ الأنصاريُّ، عن عبدِ العزيزِ الشاميِّ، عن أبيه، وكانت له صحبةٌ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مَن لم يَحْمَدِ الله على ما عَمِلَ مِن عملٍ صالحٍ، وحَمِدَ نفسَه، قَلَّ شُكْرُه، وحَبِطَ عملُه، ومَن زَعَمَ أَن اللَّهَ جَعَلَ للعبادِ مِن الأمرِ شيئًا، فقد كَفَرَ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ على أنبيائِه؛ لقولِه: {أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} " .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hişâm Ebû Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana Abdülgaffâr b. Abdilazîz el-Ensârî, Abdülazîz eş-Şâmî'den, o da sahâbî olan babasından nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim işlediği sâlih bir amelden dolayı Allah'a hamdetmeyip nefsini över (kendine pay çıkarır)sa, şükrü azalır ve ameli boşa gider. Kim de Allah'ın, kullara emirden bir pay verdiğini iddia ederse, Allah'ın: {أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Haberiniz olsun ki yaratmak da emretmek de O'na mahsustur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” buyruğu gereğince peygamberlerine indirdiklerini inkâr etmiş olur." .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥)}.
Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥)} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: ادْعُوا أَيُّها الناسُ ربَّكم وحدَه، فأَخْلِصوا له الدعاءَ، دونَ ما تَدْعُون مِن دونِه من الآلهةِ والأصنامِ {تَضَرُّعًا}. يقولُ: تَذَلُّلًا واستكانةً لطاعتِه، {وَخُفْيَةً}. يقولُ: بخشوعِ قلوبِكم، وصحةِ اليقينِ منكم بوحدانيتِه فيما بينَكم وبينَه. لا جهارًا مراءاةً وقلوبُكم غيرُ موقِنةٍ بوحدانيتِه وربوبيتِه، فِعْلُ أهلِ النفاقِ والخداعِ للهِ ولرسولِه.
Şânı yüce olan Allah buyurur ki: Ey insanlar! O'ndan başka yalvardığınız ilahları ve putları bırakıp yalnız Rabbinize dua edin ve duanızı O'na has kılın. {تَضَرُّعًا} “yalvara yakara”; buyuruyor ki: O'nun itaatine boyun eğerek ve tezellül içinde. {وَخُفْيَةً} “ve gizlice”; buyuruyor ki: Sizinle O'nun arasında kalacak şekilde kalplerinizin huşusuyla ve O'nun birliğine dair yakîninizin doğruluğuyla [dua edin]. Münafıkların ve Allah'a ve Resulü'ne hile yapanların işi gibi, kalpleriniz O'nun birliğine ve rabliğine kesin olarak inanmadığı halde gösteriş olsun diye açıktan açığa değil.
كما حدَّثني المُثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, [o da]...
المُباركِ بن فَضالةَ، عن الحسنِ، قال: إن كان الرجلُ لقد جَمَعَ القرآن وما يشعُرُ به جارُه، وإن كان الرجلُ لقد فَقِهَ الفقهَ الكثيرَ وما يشعُرُ به الناسُ، وإن كان الرجلُ ليُصَلِّي الصلاةَ الطويلةَ في بيتِه، وعندَه الزَّوْرُ وما يَشْعرون به، ولقد أَدْرَكْنا أقوامًا ما كان على الأرضِ مِن عملٍ يَقْدِرون على أن يَعْمَلُوه في السرِّ فيكونَ علانيةً أبدًا، ولقد كان المسلمون يَجْتَهدون في الدعاءِ، وما يُسْمَعُ لهم صوتٌ، إن كان إلا هَمْسًا بينَهم وبينَ ربِّهم، وذلك أن الله يقولُ: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً}. وذلك أن الله ذَكَرَ عبدًا صالحًا ورَضِيَ فعلَه، فقال: {إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا (٢)} [مريم: ٣].
el-Mubârek b. Fadâle'den, o da el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: "Kişi Kur'an'ı ezberlemiş olurdu da komşusu bunu fark etmezdi. Kişi pek çok ilim öğrenmiş olurdu da insanlar bunu hissetmezdi. Kişi evinde uzun bir namaz kılardı da yanında misafirler bulunduğu halde onlar bunu fark etmezlerdi. Biz öyle topluluklara yetiştik ki, yeryüzünde gizlice yapabilecekleri hiçbir ameli asla açıktan yapmazlardı. Müslümanlar duada bütün güçleriyle çaba gösterirlerdi de sesleri işitilmezdi; bu ancak kendileri ile Rableri arasında fısıltıdan ibaretti. Çünkü Allah şöyle buyurmaktadır: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin”. Yine çünkü Allah, sâlih bir kulu zikredip onun yaptığından razı olmuş ve: {إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا (٢)} “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti” [Meryem: 3] buyurmuştur" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عاصمٍ الأحولِ، عن أبي عثمانَ النهديِّ، عن أبي موسى، قال: كان النبيُّ ﷺ في غَزاةٍ، فأشْرَفوا على وادٍ [فجعَل الناسُ] يُكَبِّرون ويُهَلِّلون ويَرْفَعون أصواتَهم، فقال: "أيُّها الناسُ ارْبَعُوا على أنفسِكم، إنكم لا تَدْعُون أَصَمَّ ولا غائِبًا، إنكم تَدْعُون سميعًا قريبًا، إنه معكم" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Âsım el-Ahvel'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da Ebû Mûsâ'dan anlattı, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazvede idi. Bir vadinin tepesine çıktıklarında [insanlar] tekbir getirmeye, tehlil getirmeye ve seslerini yükseltmeye başladılar. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Ey insanlar! Kendinize acıyın/sakin olun ; zira siz ne bir sağıra ne de bir gaibe dua ediyorsunuz. Şüphesiz siz hakkıyla işiten ve çok yakın olan [Allah'a] dua ediyorsunuz. O sizinle beraberdir" buyurdu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً}. قال: السِّرُّ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'ın: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Buradaki 'hufyeten' ifadesi] gizli [dua etmek]tir."
وأما قولُه: {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}. فإن معناه: إن ربَّكم لا يُحِبُّ مَن اعْتَدى، فتجاوزَ حَدَّه الذي حَدَّه لعبادِه، في دعائِه ومسألتِه ربَّه، ورَفْعِه صوتَه فوقَ الحدِّ الذي حَدَّ لهم في دعائِهم إياه ومسألتِهم، وفى غيرِ ذلك مِن الأمورِ.
O'nun: {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” sözüne gelince, bunun anlamı şudur: Rabbiniz; Rabbine duasında ve isteğinde, O'na dua ve talepte bulunurken onlar için çizdiği sınırın ötesinde sesini yükseltmesinde ve diğer hususlarda kulları için belirlediği sınırı çiğneyip haddi aşan kimseyi sevmez.
كما حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا معتمرُ بنُ سليمانَ، قال: أنبأنا إسماعيلُ بنُ حمادِ بن أبي سليمانَ، عن عبادِ بن عبادِ بن علقمةَ، عن أبي مِجْلزٍ: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}. قال: لا تسألْ منازلَ الأنبياءِ .
Nitekim bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Hammâd b. Ebî Süleymân, Abbâd b. Abbâd b. Alkame'den, o da Ebû Miclez'den nakletti: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez”. Dedi ki: Peygamberlerin mertebelerini isteme .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}: في الدعاءِ ولا في غيرِه. قال ابن جريجٍ: مِن الدعاءِ اعتداءٌ، يُكْرَهُ رفعُ الصوتِ، والنداءُ والصياحُ بالدعاءِ، ويُؤمَرُ بالتضرُّع والاستكانةِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez”; ne duada ne de başka bir şeyde. İbn Cüreyc dedi ki: Duada da haddi aşmak vardır; duada sesi yükseltmek, bağırıp çağırmak ve haykırmak mekruhtur; yalvarıp yakarma ve tezellül emredilmiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)} “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. O'na korkarak ve umut ederek dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır.”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا}: لا تُشْرِكوا بالله في الأرض، ولا تَعْصُوه فيها، وذلك هو الفسادُ فيها.
Şânı yüce olan Allah, {وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” sözüyle şunu kastetmektedir: Yeryüzünde Allah'a şirk koşmayın ve orada O'na isyan etmeyin; zira orada bozgunculuk yapmak işte budur.
وقد ذَكَرنا الروايةَ في ذلك فيما مَضَى، وبَيَّنَّا معناه بشواهدِه .
Bu konudaki rivayeti daha önce zikretmiş ve anlamını delilleriyle açıklamıştık .
{بَعْدَ إِصْلَاحِهَا}. يقولُ: بعدَ إصلاحِ اللهِ إياها لأهلِ طاعتِه،
{بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} “Düzeltilmesinden sonra”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın orayı Kendisine itaat edenler için düzeltmesinden sonra...
بابْتعاثِه فيهم الرسلَ دعاةً إلى الحقِّ، وإيضاحِه حُجَجَه لهم، {وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا}، يقولُ: وأخْلِصوا له الدعاءَ والعملَ، ولا تُشْرِكوا في عملِكم له شيئًا غيرَه مِن الآلهةِ والأصنامِ وغيرِ ذلك، وليكنْ ما يكونُ منكم مِن ذلك خوفًا مِن عقابِه، وطمَعًا في ثوابِه، فإِنَّ مَن كان دعاؤُه إياه على غيرِ ذلك، فهو بالآخرةِ مِن المُكذِّبين؛ لأن مَن لم يَخَفْ عقابَ اللَّهِ، ولم يَرْجُ ثوابَه، لم يُبالِ ما رَكِبَ مِن أمرٍ يَسْخَطُه اللهُ ولا يَرْضَاه، {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: إن ثوابَ اللهِ الذي وعَد المحسنين على إحْسانِهم في الدنيا قريبٌ منهم، وذلك هو رحمتُه؛ لأنه ليس بينَهم وبينَ أن يَصِيروا إلى ذلك مِن رحمتِه وما أعدَّ لهم مِن كرامتِه، إلا أن تُفارِقَ أرواحُهم أجسادَهم.
aralarında hakka çağıran elçiler göndermesinden ve onlara delillerini açıklamasından sonra... {وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا} “O'na korkarak ve umut ederek dua edin”; buyuruyor ki: O'na duayı ve ameli halis kılın; O'nun için yaptığınız amelinizde ilahlardan, putlardan veya başka bir şeyden hiçbir şeyi O'na ortak koşmayın. Sizden sadır olan bu [amel ve dua], O'nun azabından korkarak ve sevabını umarak olsun. Çünkü kimin O'na duası bundan farklı olursa, o kimse ahireti yalanlayanlardandır; zira Allah'ın azabından korkmayan ve O'nun sevabını ummayan kimse, Allah'ın gazap ettiği ve razı olmadığı hangi işi irtikâp ettiğine aldırış etmez. {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır”. Şânı yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'ın dünyadaki iyiliklerine karşılık iyilik edenlere vadettiği sevabı onlara yakındır ki bu da O'nun rahmetidir. Zira onların O'nun bu rahmetine ve kendilerine hazırladığı ikramına kavuşmalarıyla aralarında sadece ruhlarının bedenlerinden ayrılması kalmıştır.
ولذلك مِن المعنى ذُكِّرَ قولُه: {قَرِيبٌ}. وهو مِن خبرِ "الرحمةِ"، و"الرحمةُ" مؤنثةٌ؛ لأنه أُرِيدَ به القربُ في الوقتِ لا في النسبِ. والأوقاتُ بذلك المعنى، إذا وقعَت أخبارًا للأسماءِ أَجْرَتْها العربُ مُجْرَى الحالِ، فَوَحَّدَتها مع الواحدِ والاثنينِ والجميعِ، وذَكَّرَتها مع المؤنثِ، فقالوا: كرامةُ اللهِ بعيدٌ مِن فلانٍ، وهى قريبٌ مِن فلانٍ. كما يقولون: هندٌ منَّا قريبٌ، والهندان منا قريبٌ، والهنداتُ منا قريبٌ؛ لأن معنى ذلك: هي في مكانٍ قريبٍ منَّا. فإذا حَذَفوا المكانَ، وجَعَلوا القريبَ خلفًا منه، ذَكَّروه ووَحَّدُوه في الجمعِ، كما كان المكانُ مذكَّرًا وموحَّدًا في الجمعِ. وأما إذا أَنَّثُوه أخْرَجوه مثنًّى مع الاثنينِ، ومجموعًا مع الجميعِ، فقالوا: هي قريبةٌ مِنَّا، وهما [قَرِيبتان منك]. كما قال عروةُ بنُ الوردِ:
İşte bu anlamdan ötürü O'nun: {قَرِيبٌ} “yakındır” kavli müzekker (eril) kılınmıştır. Oysa bu, "rahmet" kelimesinin haberidir (yüklemidir) ve "rahmet" müennestir (dişildir). Zira bununla nesep (soy) yakınlığı değil, zaman yakınlığı kastedilmiştir. Zamanlar bu anlamda isimlere haber olduklarında, Araplar onları hâl hükmünde tutmuşlar; böylece tekille, ikille ve çoğulla birlikte tekil kılmışlar, müennes ile birlikte de müzekker yapmışlardır. Nitekim şöyle demişlerdir: "Allah'ın kerameti falancadan uzaktır (baîd), falancaya yakındır (karîb)." Nitekim şöyle de derler: "Hind bizden yakındır (karîb)", "İki Hind bizden yakındır (karîb)", "Hindler bizden yakındır (karîb)". Çünkü bunun anlamı: "O, bize yakın bir mekândadır" demektir. Mekânı hazfettiklerinde (düşürdüklerinde) ve "karîb" kelimesini onun yerine bedel kıldıklarında; mekânın müzekker ve çoğulda da tekil olması gibi, onu da müzekker ve çoğulda tekil kılmışlardır. Ancak onu müennes yaptıklarında ikille birlikte ikil, çoğulla birlikte de çoğul kalıbında getirirler ve: "O bize yakındır (karîbe)", "O ikisi [sana yakındır (karîbetân)]" derler. Nitekim Urve b. el-Verd şöyle demiştir:
عَشِيَّةَ لَا عَفْرَاءُ مِنْكَ قَريبةٌ … فَتَدْنُو ولا عَفْرَاءُ مِنْكَ بَعِيدُ
Ne Afrâ'nın sana yaklaşıp yakın olduğu, Ne de Afrâ'nın senden uzak olduğu bir akşam vakti...
فأنَّثَ "قريبةً"، وذَكَّر "بعيدًا" على ما وَصَفْتُ، ولو كان "القريبُ" مِن القرابةِ في النسبِ، لم يكنْ مع المؤنثِ إلا مؤنثًا، ومع الجمعِ إلا مجموعًا.
Nitekim anlattığım üzere "karîbe"yi müennes, "baîd"i ise müzekker yapmıştır. Şayet "karîb" soy yakınlığı anlamındaki hısımlıktan olsaydı, müennes ile birlikte ancak müennes, çoğul ile birlikte de ancak çoğul gelirdi.
وكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ: ذُكِّر {قَرِيبٌ}، وهو صفةٌ لـ "الرحمةِ"، وذلك كقولِ العربِ: ريحٌ خَرِيقٌ ، ومِلْحَفَةٌ جَديدٌ، وشاةٌ سَديسٌ . قال: وإن شئتَ قلتَ: تفسيرُ الرحمةِ ههنا المطرُ ونحوُه، فلذلك ذُكِّرَ، كما قال: {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا} [الأعراف: ٨٧]. فذَكَّر؛ لأنه أرادَ الناسَ. وإن شئتَ جعلتَه كبعضِ ما يُذَكِّرون مِن المؤنثِ، كقولِ الشاعرِ :
Basralı nahivcilerden bazıları şöyle derdi: {قَرِيبٌ} kelimesi "rahmet" kelimesinin sıfatı olduğu halde müzekker kılınmıştır; bu da Arapların: "Rîhun harîkun" (şiddetli bir rüzgâr) , "Milhafetün cedîdün" (yeni bir örtü) ve "Şâtün sedîsün" (altı dişli bir koyun) demeleri gibidir. Şöyle de demiştir: İstersen, rahmetin buradaki tefsiri yağmur ve benzeri şeylerdir, bu sebeple müzekker kılınmıştır da diyebilirsin. Nitekim: {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا} [A'râf: 87] ayetinde insanları kastettiği için müzekker kılmıştır. İstersen, şairin şu sözünde olduğu gibi, Arapların müenneslerden bazısını müzekker kılmaları türünden sayabilirsin:
* وَلَا أَرضَ أَبْقَلَ إِبْقَالَهَا *
* Ve ne de yer, onun yeşillendirdiği gibi yeşillendirdi *
وقد أنكَر ذلك بعضُ أهلِ العربيةِ، ورأى أنه يَلْزَمُه إِن جازَ أَن يُذَكِّرَ "قريبًا" تَوْجيهًا منه لـ "الرحمة" إلى معنى المطرِ، أن يقولَ: هندٌ قامَ. توجيهًا منه لـ "هند" وهى امرأةٌ، إلى معنى "إنسانٍ"، ورأى أن ما شبَّه به قولَه: {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ}. بقوله: {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا}. غيرُ مُشْتَبِهَيْن . وذلك أن "الطائفةَ" فيما زعَم مصدرٌ بمعنى "الطَّيفِ"، كما الصيحةُ والصياحُ بمعنًى، ولذلك قيل: {وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} [هود: ٦٧].
Arap dili âlimlerinden bazıları bunu reddetmiş ve "rahmet" kelimesini yağmur anlamına yorarak "karîb"i müzekker kılmak caiz olursa, bir kadın olan "Hind" kelimesini "insan" anlamına yorarak "Kâme Hindün" (Hind kalktı) demesinin de gerekeceğini savunmuştur. Ayrıca O'nun: {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ} sözünü, {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا} sözüne benzetmesinin birbirine uygun olmadığını düşünmüştür . Zira iddia ettiğine göre "tâife", tıpkı "sayha" ve "siyâh"ın aynı anlamda olması gibi "tayf" anlamında bir mastardır. Nitekim bundan dolayı: {وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} [Hûd: 67] denilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧)}.
Övgüsü yüce olan Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧)} “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir. Nihayet o [rüzgârlar], ağır bulutları yüklenince onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya su indirir ve onunla her türlü üründen çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünüp ibret alırsınız.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن ربَّكم اللهُ الذي خَلَقَ السماواتِ والأرضَ والشمسَ والقمرَ والنجومَ مسخراتٍ بأمرِه، وهُوَ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ نَشْرًا بِينَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Şüphesiz gökleri, yeri, güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğdirilmiş olarak yaratan Rabbiniz Allah'tır. O, rüzgârları rahmetinin önünde yaygın olarak gönderendir.
و"النَّشْرُ"، بفتحِ النونِ وسكونِ الشينِ في كلامِ العربِ، مِن الرياحِ، الطيِّبةِ اللينةِ الهُبوبِ، التي تُنْشِئُ السحابَ، وكذلك كلُّ ريحٍ طيِّبةٍ عندَهم فهو نَشْرٌ، ومنه قولُ امرئِ القيسِ :
Arapların dilinde nûn harfinin fethası ve şîn harfinin sükûnu ile olan en-Neşr (النَّشْر), rüzgârlardan bulutları meydana getiren hoş ve tatlı esintilerdir. Aynı şekilde onlara göre her güzel kokulu rüzgâr da neşrdir. İmruülkays'ın şu sözü bundandır :
كأَنَّ المُدَامَ وَصَوْبَ الغَمَامِ … وَرِيحَ الخُزَامَى ونَشْرَ القُطُرْ
Sanki yıllanmış şarap ve bulutun yağmuru, … Lavanta kokusu ve öd ağacının hoş kokusudur .
وبهذه القراءةِ قرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ الكوفيِّين ، خلا عاصمِ بن أبي النَّجودِ، فإنه كان يقرؤُه: {بُشْرًا} على اختلافٍ عنه فيه، فرَوَى ذلك بعضُهم عنه: {بُشْرًا} بالباءِ وضَمِّها وسكون الشينِ ، وبعضُهم بالباءِ وضَمِّها وضمِّ الشينِ معها . وكان يتأوَّلُ في قراءتِه ذلك كذلك قولَه: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} [الروم: ٤٦]. [وأنه جَمْعُ بشيرٍ، تُبَشِّرُ بالمطرِ جُمِع بُشُرًا] ، كما يُجْمَعُ النذيرُ نُذُرًا.
Âsım b. Ebi'n-Necûd hariç Kûfeli kurrânın ekserisi bu kıraatle okumuştur. Âsım ise kendisinden gelen farklı rivayetlerle birlikte bunu: {بُشْرًا} şeklinde okurdu; öyle ki bazısı bunu ondan be harfinin zammesi ve şîn harfinin sükûnu ile {بُشْرًا} olarak , bazısı da be harfinin zammesi ve onunla birlikte şîn harfinin de zammesiyle rivayet etmiştir . O, bunu bu şekilde okumasında O'nun şu sözünü tevil ediyordu: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} [Rûm: 46]. [Ve o; yağmuru müjdeleyen "beşîr" kelimesinin çoğuludur; nitekim "nezîr" kelimesi "nüzür" olarak çoğul yapıldığı gibi o da "büşür" olarak çoğul yapılmıştır] .
وأما قرَأَةُ المدينةِ وعامةُ قرأةِ المكيِّين والبصريِّين، فإنهم قَرَءوا ذلك: (وَهُوَ الَّذى
Medine kurrâsı ile Mekkeli ve Basralı kurrânın ekserisi ise bunu şöyle okumuşlardır: {وَهُوَ الَّذِي}
يُرْسِلُ الرِّيَاحَ نُشُرًا) بضَمِّ النونِ والشينِ ، بمعنى جمعِ نَشورٍ جُمع نُشُرًا، كما يُجْمَعُ الصَّبورُ صُبُرًا، والشَّكُورُ شُكُرًا.
يُرْسِلُ الرِّيَاحَ نُشُرًا) "sabûr" kelimesinin "subur", "şekûr" kelimesinin "şükür" olarak çoğul yapılması gibi, "neşûr"un çoğulu olup "nüşür" olarak cemedilmesi anlamında nûn ve şîn harflerinin zammesiyle .
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ يقولُ: معناها إذا قُرِئت كذلك أنها الريحُ التي تَهُبُّ مِن كلِّ ناحية، وتجيءُ مِن كلِّ وجه.
Arap dili ilmine sahip bazı kimseler şöyle derdi: Bu şekilde okunduğunda bunun anlamı; her taraftan esen ve her yönden gelen rüzgârdır.
وكان بعضُهم يقولُ: إذا قُرِئت بضَمِّ النونِ، فينبغي أن تُسَكَّنَ شِينُها؛ لأن ذلك لغةٌ بمعنى "النَّشْرِ" بالفتحِ، وقال: العربُ تَضُمُّ النونَ مِن "النُّشْرِ" أحيانًا، وتفتحُ أحيانًا بمعنًى واحدٍ. وقال: فاختلافُ القرَأةِ في ذلك على قَدْرِ اختلافِها في لُغتها فيه. وكان يقولُ: هو نظيرُ "الخَسْفِ" و "الخُسْفِ"، بفتحِ الخَاءِ وضمِّها.
Bazıları da şöyle derdi: Nûn harfi zamme ile okunduğunda şîn harfinin sakin kılınması gerekir; çünkü bu, fetha ile olan "en-neşr" anlamında bir lehçedir. Ve dedi ki: Araplar aynı anlamda olmak üzere "en-nüşr" kelimesinin nûnunu bazen zammeler, bazen de fethalarlar. Ve dedi ki: Kurrânın bundaki ihtilafı, Arap lehçelerindeki ihtilaf derecesindedir. Yine o, bunun hı harfinin fethası ve zammesiyle olan "el-hasf" ve "el-husf" kelimelerinin benzeri olduğunu söylerdi.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن قراءةَ مَن قرَأ ذلك: (نَشْرًا) و (نُشُرًا)، بفتح النونِ وسكونِ الشينِ، وبضمِّ النونِ والشين، قراءتان مشهورتان في قرأةِ الأمصار [متقاربتا المعنى، فبأيِّهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ في ذلك. وأما قراءةُ ذلك بالباءِ، فقراءةٌ قليلٌ مَن يقرأُ بها مِن قرأَةِ الأمصارِ] ، فلا أُحبُّ القراءةَ بها، وإن كان لها معنًى صحيحٌ، ووجهٌ مفهومٌ في المعنى والإعرابِ؛ لِما ذَكَرناه مِن العلةِ .
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunu nûn harfinin fethası ve şîn harfinin sükûnu ile (نَشْرًا) ve nûn ile şîn harflerinin zammesiyle (نُشُرًا) okuyan kimsenin kıraati, şehirlerin kurrâsı arasında meşhur olan iki kıraattir [ve anlamları birbirine yakındır; dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun bu hususta isabet etmiştir. Be harfi ile olan kıraate gelince; bu, şehirlerin kurrâsından pek az kimsenin okuduğu bir kıraattir] ; bu sebeple zikrettiğimiz gerekçeden ötürü , her ne kadar sahih bir manası, anlam ve irap açısından anlaşılır bir yönü olsa da ben bununla okumayı tercih etmiyorum.
وأما قولُه: {بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ}. فإنه يقولُ: قُدَّامَ رحمتِه وأمامَها.
O'nun: {بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “rahmetinin önünde” sözüne gelince; O, rahmetinin önünde ve huzurunda, buyurmaktadır.
والعربُ تقولُ كذلك لكلِّ شيءٍ يحْدُثُ قُدَّامَ شيءٍ وأَمامَه: جاء بينَ يَدَيْه؛
Araplar da bir şeyin önünde ve huzurunda meydana gelen her şey için: “İki elinin arasında (önünde) geldi” derler;
لأن ذلك مِن كلامِهم جرَى في أخبارِهم عن بنى آدمَ، وكَثُر به استعمالُه فيهم، حتى قالوا ذلك في غيرِ بنى آدمَ وما لا يَدَ له.
Çünkü bu ifade onların konuşmalarında Âdemoğullarından bahsederken cereyan etmiş ve onlar hakkında kullanımı o kadar çok yaygınlaşmıştır ki , nihayet bunu Âdemoğulları dışındakiler ve eli olmayan şeyler için de söylemişlerdir.
و "الرحمةُ" التي ذَكَرها جلَّ ثناؤُه في هذا الموضعِ، المطرُ.
Şânı yüce olan Allah'ın bu makamda zikrettiği "rahmet" ise yağmurdur.