Binûn

İçinde A'râf'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 9. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا محمدُ بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بن المفضل، قال: ثنا أسباطُ، عن

Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât rivayet etti, o da

السديِّ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. قال: إن الكافرَ إِذا أُخِذَ رُوحُه ضَرَبَتْه ملائكةُ الأرض حتى يَرْتَفِعَ إلى السماء، فإذا بلغ السماء الدنيا ضربته ملائكةُ السماء فهبط، فضرَبَتْه ملائكةُ الأرضِ، فارْتَفَع، فإذا بلغ السماء الدنيا ضربته ملائكة السماء الدنيا، فهبط إلى أسفل الأرَضِين، وإذا كان مؤمنًا رُفع رُوحُه، وفُتِّحَت له أبوابُ السماء، فلا يمُرُّ بملكٍ إلا حيَّاه وسلَّم عليه، حتى يَنْتَهِيَ إِلى اللَّهِ فِيُعْطِيَه حاجتَه، ثم يقولُ: رُدُّوا رُوحَ عبدى فيه إلى الأرضِ؛ فإني قضَيْتُ مِن التراب خلقه، وإلى التراب يَعودُ، ومنه يَخْرُجُ .

es-Süddî'den: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz”. Dedi ki: Kâfirin ruhu alındığında, yer melekleri göğe yükselene kadar ona vururlar. Dünya semasına ulaştığında ise gök melekleri ona vurur, o da aşağı düşer; sonra yer melekleri ona vurur, o da yükselir. Dünya semasına ulaştığında dünya semasının melekleri ona vurur ve o da yerlerin en dibine düşer. Mümin olduğu vakit ise ruhu yükseltilir , onun için gök kapıları açılır , hangi meleğin yanından geçse melek onu selamlar ve ona esenlik diler; nihayet Allah'a ulaşır, Allah da ona dilediğini verir, sonra şöyle buyurur: “Kulumun ruhunu yeryüzündeki bedenine geri döndürün; zira ben onun yaratılışını topraktan takdir ettim, yine toprağa dönecek ve ondan çıkarılacaktır” .

وقال آخرون: معنى ذلك: أنه لا يَصْعَدُ لهم عملٌ صالحٌ، ولا دعاءٌ إلى اللَّهِ ﷿.

Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı: Allah'a (Azze ve Celle) ne onların salih bir ameli ne de bir duası yükselir, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبيد الله، عن سفيان، عن ليثٍ، عن عطاءٍ، عن ابن عباسٍ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}: لا يَصْعَدُ لهم قولٌ ولا عملٌ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah, Süfyân'dan, o Leys'ten, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz”: Onların ne bir sözü ne de bir ameli yükselir, [dedi] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. يعنى: لا يَصْعَدُ إِلى اللَّهِ مِن عملهم شيءٌ .

Bana el-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara gök kapıları açılmaz” kavli hakkında rivayet etti; yani: Onların amelinden hiçbir şey Allah'a yükselmez .

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam,

أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. يقولُ: لا تُفَتَّحُ لخيرٍ يَعْمَلُون .

babasından, o da İbn Abbâs'tan [rivayet etti]: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz”. Şöyle demektedir: Yaptıkları hiçbir hayır için [gök kapıları] açılmaz .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. قال: لا يَصْعَدُ لهم كلامٌ ولا عملٌ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz”. Dedi ki: Onların ne bir sözü ne de bir ameli yükselir .

حدثنا مطَرُ بنُ محمدِ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا عبد الله بن داودَ، قال: ثنا شَريكٌ، عن منصورٍ عن إبراهيم في قوله: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. قال: لا يَرْتَفِعُ لهم عملٌ ولا دعاءٌ .

Bize Matar b. Muhammed ed-Dabbî rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den [Allah'ın]: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: Onların ne bir ameli ne de bir duası yükselir .

[حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يَحْيَى بْنُ آدمَ، عن شَرِيكٍ، عن سالمٍ، عن سعيد بن جُبيرٍ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. قال: لا يَرْتَفِعُ لهم عملٌ ولا دعاءٌ] .

[Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz”. Dedi ki: Onların ne bir ameli ne de bir duası yükselir] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن سعيدٍ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. قال: لا يُرْفَعُ لهم عمل صالحٌ ولا دعاءٌ.

Bana el-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Saîd'den rivayet etti: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz”. Dedi ki: Onların ne salih bir ameli ne de bir duası yükseltilir.

وقال آخرون: معنى ذلك: لا تُفَتَّحُ أبواب السماء لأرواحهم ولا لأعمالهم.

Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı: Gök kapıları ne ruhlarına ne de amellerine açılır, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. قال: لأرواحهم ولا لأعمالهم .

Bana el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz”. Dedi ki: Ne ruhlarına ne de amellerine [açılır] .

وإنما اخترنا في تأويل ذلك ما اخترنا من القول؛ لعموم خبر الله أن أبواب السماء لا تُفَتَّحُ لهم، ولم يخصُص الخبر بأنه تُفَتَّحُ لهم في شيءٍ، فذلك على ما عمه خبر الله

Bunun tevilinde bu görüşü tercih etmemizin sebebi; Allah'ın, gök kapılarının onlara açılmayacağına dair haberinin umumi (genel) oluşudur. [Bu] haber, herhangi bir hususta kendilerine [gök kapılarının] açılacağı şeklinde tahsis edilmemiştir (özelleştirilmemiştir). Dolayısıyla bu [hüküm], Allah'ın haberinin kapsadığı umumi hâl üzeredir

بأنها لا تُفَتَّحُ لهم في شيءٍ مع تأييد الخبر عن رسول الله ﷺ ما قلنا في ذلك.

nitekim Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen haber de bu hususta söylediğimizi desteklemektedir ki hiçbir şey için onlara [gök kapıları] açılmaz.

وذلك ما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو بكر بنُ عياشٍ، عن الأعمش، عن المنهال، عن زاذان، عن البراء، أن رسول الله ﷺ ذكر قبضَ رُوحِ الفاجرِ، وأنه يُصْعَدُ بها إلى السماءِ، قال: "فيصْعَدون بها، فلا يَمُرُّون على ملأٍ من الملائكة إلا قالوا: ما هذا الروحُ الخَبيثُ؟ فيقولون: فلانٌ. بأقبح أسمائه التي كان يُدْعَى بها في الدنيا، حتى يَنْتَهُوا بها إلى السماء الدنيا ، فيسْتَفْتِحون له فلا يُفْتَحُ له". ثم قرأ رسولُ اللهِ ﷺ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} .

Bu, Ebû Küreyb'in bize rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş, el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o Zâzân'dan, o da el-Berâ'dan rivayet etti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) fâcirin ruhunun kabzedilişini ve onun göğe yükseltilişini zikredip şöyle buyurdu: “Onu yükseltirler; meleklerden bir topluluğun yanından her geçtiklerinde melekler: 'Bu habis ruh da nedir?' derler. Onlar da dünyada çağrıldığı en çirkin isimleriyle: 'Falandır' derler. Nihayet onu dünya semasına ulaştırırlar ve onun için kapının açılmasını isterler, fakat ona açılmaz.” Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu ayeti okudu: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Onlara gök kapıları açılmaz ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremezler” .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن ابن أبي ذئبٍ، عن محمد بن عمرو بن عطاءٍ، عن سعيد بن يسارٍ، عن أبي هريرة، أن رسول الله ﷺ قال: "الميتُ تَحْضُرُه الملائكةُ، فإذا كان الرجلُ الصالحُ قالوا: اخْرُجى أيَّتها النفسُ الطيبةُ كانت في الجسد الطيب، اخرُجى حميدةً، وأَبْشِرِى بِرَوْحِ اللَّهِ وَرَيحانٍ وربٍّ غيرِ غَضْبانَ. قال: فيقولون ذلك حتى يُعْرَجَ بها إلى السماءِ، فيُسْتَفْتَحُ لها، فيُقالُ: من هذا؟ فيقولون: فلانٌ. فيُقالُ: مرحبًا بالنفس الطيبة التي كانت في الجسدِ الطيب، ادخلى حَميدةً، وأبْشِرِى بروح وريحانٍ وربٍّ غيرِ غَضْبَانَ. فيُقالُ لها ذلك حتى يُنتهى إلى السماء التي فيها اللهُ ﷿. وإذا كان الرجلُ السَّوْءُ قالوا: اخْرُجى أَيَّتُها النفسُ الخَبيثةُ كانت في الجسدِ الخبيث، اخْرُجي ذميمةً، وأَبْشِرِى

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Abdirrahmân, İbn Ebî Zi'b'den, o Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o Saîd b. Yesâr'dan, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Ölünün yanına melekler gelir. Eğer [ölen kişi] salih bir kimse ise [ona] şöyle derler: 'Ey iyi bedende bulunan tertemiz nefis, çık! Övülmüş olarak çık ve Allah'ın rahmeti, güzel rızkı ve gazaplı olmayan bir Rabb ile müjdelen!' [Râvi] dedi ki: Göğe yükseltilinceye kadar bunu söylemeye devam ederler. Onun için [göğün kapısının] açılması istenir ve: 'Bu kimdir?' denilir. 'Falandır' derler. Bunun üzerine: 'İyi bedende bulunan tertemiz nefse merhaba! Övülmüş olarak gir ve bir rahmet, güzel bir rızık ve gazaplı olmayan bir Rabb ile müjdelen!' denilir. Kendisinde Azîz ve Celîl olan Allah'ın [emrinin] bulunduğu semaya varılıncaya kadar ona böyle denir. Şayet kötü bir adam ise [melekler] şöyle derler: 'Ey habis bedende bulunan habis nefis, yerilmiş olarak çık ve... müjdelen!'»

بحميمٍ وغَسَّاقٍ، وآخر من شكله أزواجٍ، فيقولون ذلك حتى تَخْرُجَ، ثم يُعْرَجُ بها إلى السماءِ، فيُسْتَفْتَحُ لها، فيُقالُ: مَن هذا؟ فيقولون: فلانٌ. فيقولون: لا مرحبًا بالنفس الخبيثة، كانت في الجسد الخبيثِ، ارْجِعِى ذَميمةً، فإنه لم تُفْتَحْ لك أبوابُ السماءِ. فتُرْسَلُ بينَ السماء والأرضِ، فتَصِيرُ إلى القبرِ" .

kaynar su, irin ve bunlara benzer kat kat başka [azaplarla]!' O çıkıncaya kadar bunu söylemeye devam ederler. Sonra o göğe yükseltilir, onun için kapı açılması istenir. 'Bu kimdir?' denilir. 'Falandır' derler. Onlar da: 'Habis bedende bulunan habis nefse merhaba yok! Yerilmiş olarak geri dön; çünkü sana gök kapıları açılmayacaktır ' derler. Böylece gök ile yer arasından bırakılır ve kabre gider” .

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن عبدِ الحكم، قال: ثنا ابن أَبي فُدَيْكٍ، قال: ثنى ابن أبي ذئبٍ، عن محمد بن عمرو بن عطاءٍ، عن سعيدِ بن يَسارٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بنحوه.

Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhikem rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Füdeyk rivayet edip dedi ki: Bana İbn Ebî Zi'b, Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o Saîd b. Yesâr'dan, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzerini rivayet etti.

واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأة الكوفة: (لا يُفْتَحُ لهم أبوابُ السماءِ) بالياء من "يُفْتَحُ" وتخفيف التاءِ منها . بمعنى: لا يُفْتَحُ لهم جميعًا بمرةٍ واحدة وفتحةٍ واحدةٍ.

Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf ettiler. Kûfe kurrâsının geneli bunu “yüftehu” (يُفْتَحُ) kelimesini ye (ي) ile ve te (ت) harfini şeddesiz olarak (لا يُفْتَحُ لهم أبوابُ السماءِ) şeklinde okudular. Bunun anlamı: Onların tümüne tek bir defada ve tek bir açılışla açılmaz, demektir.

وقرأ ذلك بعضُ المدنيين وبعضُ الكوفيين: {لَا تُفَتَّحُ} بالتاء وتشديد التاءِ الثانية . بمعنى: لا يُفْتَحُ لهم بابٌ بعد بابٍ، وشيءٌ بعد شيءٍ.

Medinelilerin bir kısmı ile Kûfelilerin bir kısmı ise bunu te (ت) harfiyle ve ikinci te harfini şeddeli olarak: {لَا تُفَتَّحُ} “açılmaz” şeklinde okudular . Bunun anlamı: Onlara kapı kapı ardınca ve bir şey bir şey ardınca açılmaz, demektir.

والصواب في ذلك من القول أن يقال: إنهما قراءتان مشهورتان، صحيحتا المعنى، وذلك أن أرواح الكفار لا تُفتَّحُ لها ولا لأعمالهم الخبيثة أبوابُ السماء بمرَّةٍ

Bu hususta doğru olan söz, şöyle denilmesidir: Bunlar, anlamı sahih olan iki meşhur kıraattir. Çünkü kâfirlerin ne ruhlarına ne de kötü amellerine göğün kapıları tek bir

واحدةٍ، ولا مرَّةً بعد مرةٍ، وبابًا بعدَ بابٍ، فكلا المعنيين في ذلك صحيحٌ. وكذلك الياءُ والتاءُ في "يُفْتَحُ" و"تُفَتَّحُ"؛ لأن الياءَ بناءٌ على فعل الواحد للتوحيد، والتاء لأن الأبواب جماعة، فيُخْبَرُ عنها خبرُ الجماعة.

defada ne de peyderpey, kapı kapı ardınca açılır. Dolayısıyla her iki anlam da bu hususta sahihtir. Aynı şekilde "yüftehu" ve "tüfettehu" kelimelerindeki ye ve te harfleri de böyledir; zira ye harfi tekil kılmak için tekil fiil üzerine bina edilmiştir, te harfi ise "kapılar" çoğul olduğu için çoğul haberi olarak verilmiştir.

القولُ في تأويل قوله جلَّ وعزَّ: {وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠)}.

Allah -senâsı yüce ve aziz olsun- şu kavlinin teviline dair söz: {وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠)} “Ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremezler. Biz suçluları işte böyle cezalandırırız (40)”.

يقولُ جلَّ ثناؤه: ولا يَدْخُلُ هؤلاء الذين كذبوا بآياتِنا واسْتَكْبَروا عنها، الجنةَ التي أعَدَّها اللَّهُ لأوليائه المؤمنين أبدًا، كما لا يَلِجُ الجملُ في سمِّ الخياط أبدًا، وذلك ثَقْبُ الإبرة.

[Allah] -senâsı yüce olsun- buyurur ki: Ayetlerimizi yalanlayan ve onlara karşı büyüklük taslayan bu kimseler, deve iğnenin deliğinden asla geçemeyeceği gibi, Allah'ın mümin dostları için hazırladığı cennete asla giremezler; [semmü'l-hıyât] ise iğne deliğidir.

وكلُّ ثَقبٍ في عينٍ أو أنفٍ أو [أُذنٍ] أو غير ذلك، فإن العرب تُسَمِّيه سمًّا، وتَجْمَعُه سُمومًا وسمامًا، والسِّمامُ في جمع السَّمِّ القاتل أشهرُ وأفصحُ مِن السُّمومِ، والسُّمومُ في جمعِ السَّمِّ الذي هو بمعنى الثَّقْبِ أفصحُ، وكلاهما في العرب مُسْتَفِيضٌ، وقد يقالُ لواحدِ السُّموم التي هي الثُّقوبُ: سَمٌّ وسُمٌّ. بفتح السين وضمِّها، ومِن السَّمِّ الذي بمعنى الثَّقْبِ قولُ الفَرَزْدَقِ :

Gözde, burunda, [kulakta] veya başka bir yerdeki her bir deliğe Araplar semm (سَمّ) derler ve bunun çoğulunu sümûm (سُموم) ve simâm (سِمام) şeklinde yaparlar. Öldürücü zehir (es-semm) anlamındaki kelimenin çoğulunda simâm, sümûmdan daha meşhur ve daha fasihtir; delik anlamındaki semm kelimesinin çoğulunda ise sümûm daha fasihtir. Her ikisi de Araplarda yaygındır. Delikler anlamındaki sümûmun tekiline sîn harfinin fethası ve dammesiyle semm (سَمّ) ve sümm (سُمّ) de denir. Delik anlamındaki semm kelimesine el-Ferazdak'ın şu sözü örnektir :

فنفَّستُ عن سَمَّيْه حتى تنفَّسَا … وقلت له لا تَخْشَ شيئًا وَرائِيَا

Nefes alsınlar diye onun iki deliğini açtım ... Ve ona dedim ki: Ardımdaki hiçbir şeyden korkma!

يعنى بـ "بسَمَّيْه" ثَقْبَيْ أَنفِه.

"Semmeyhi" (سَمَّيْه) ile burnunun iki deliğini kastetmektedir.

وأما الخياطُ فإنه المخيطُ، وهى الإبرةُ، قيل لها: خياطٌ و: مخيطٌ، كما قيل: قِناعٌ و: مِقْنَعٌ، وإزارٌ و: مِئزَرٌ، و: قرام [و: مِقْرَمٌ]، و: لحافٌ و: مِلْحَفٌ.

Hıyât (الخياط) kelimesine gelince; o, mihyattır (المخيط), o da iğnedir. Tıpkı kınâ‘ (قِنَاع) ve mıkna‘ (مِقْنَع), izâr (إزار) ve mi’zer (مِئزَر), kırâm (قرام) [ve mıkrem (مِقْرَم)], lihâf (لحاف) ve milhef (مِلْحَف) denildiği gibi ona da hem hıyât (خياط) hem de mihyat (مخيط) denilmiştir.

وأما القرأةُ من جميع الأمصار، فإنها قرأت قولَه: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}. بفتح السين، وأجْمَعَت على قراءةِ {الْجَمَلُ} بفتح الجيم والميم وتخفيف ذلك.

Bütün beldelerin kurrâsına gelince; onlar [Allah'ın]: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “iğne deliğinde” kavlini sîn harfinin fethasıyla okumuşlar ve {الْجَمَلُ} “deve” kelimesini de cîm ve mîm harflerinin fethasıyla ve şeddesiz olarak okuma hususunda icmâ etmişlerdir.

وأما ابن عباس وعكرمةُ وسعيدُ بن جبيرٍ، فإنه حُكى عنهم أنهم كانوا يقرءون ذلك: (الجُمَّلُ). بضمِّ الجيم وتشديد الميم ، على اختلافٍ في ذلك عن ابن عباسٍ وسعيدٍ.

İbn Abbâs, İkrime ve Saîd b. Cübeyr'e gelince; İbn Abbâs ve Saîd'den gelen rivayetlerdeki farklılıkla birlikte, onların bunu cîm harfinin dammesi ve mîm harfinin şeddesiyle (الجُمَّلُ) şeklinde okudukları nakledilmiştir.

فأما الذين قرءوه بالفتح من الحرفين والتخفيف، فإنهم وجَّهوا تأويله إلى الجمل المعروف، وكذلك فسَّروه.

Her iki harfin fethası ve şeddesiz olarak okuyanlara gelince; onlar bunun tevilini bilinen deveye hamletmişler ve öylece tefsir etmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا يحيى بنُ طلحةَ اليربوعيُّ، قال: ثنا فُضَيْلُ بنُ عِياضٍ، عن مغيرة، عن إبراهيم، عن عبدِ اللهِ في قوله: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}. قال: هو الجملُ ابن الناقة، أو زوجُ الناقِة.

Bize Yahyâ b. Talha el-Yarbûî rivayet edip dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Mugîre'den, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan [Allah'ın]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Deve iğne deliğinden geçmedikçe” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: O, dişi devenin yavrusu olan erkek deve veya dişi devenin eşidir.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حصينٍ، عن إبراهيم، عن عبد الله: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}. قال: الجملُ زوجُ الناقة.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Husayn'dan, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan [rivayet etti]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Deve iğne deliğinden geçmedikçe”. Dedi ki: Deve, dişi devenin eşidir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفىان، عن أبي حصينٍ، عن إبراهيم، عن عبدِ اللَّهِ مثله.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû Husayn'dan, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan aynısını rivayet etti.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابْنُ مَهْدِيٍّ، عن هُشَيْمٍ، عن مغيرة، عن إبراهيم، عن عبدِ اللهِ، قال: الجملُ زوج الناقة.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Mehdî, Huşeym'den, o Mugîre'den, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan [rivayet etti]; dedi ki: Deve, dişi devenin eşidir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أَخْبَرنا هُشَيْمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيم، عن عبدِ اللَّهِ مثله.

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan aynısını haber verdi.

[حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: حدثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيم، عن عبدِ اللَّهِ مثلهٍ .

[Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan aynısını rivayet etti .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا قُرَّةُ، قال: سَمِعْتُ الحسن يقولُ: الجملُ الذي يقومُ في المرْبدِ .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Kurre rivayet edip dedi ki: Hasan'ı şöyle derken işittim: Mirbed'de duran devedir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسن: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}. قال: حتى يَدْخُلَ البعيرُ في خَرْقِ الإبرة .

Bize Muhammed b. Abdilalâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Hasan'dan [Allah'ın]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Deve iğne deliğinden geçmedikçe” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: Deve iğne deliğine girinceye kadar .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن مَهْديِّ، عن هُشيمٍ، عن عَبَّادِ بن راشدٍ، عن الحسن، قال: هو الجملُ. فلمَّا أَكْثَروا عليه، قال: هو الأُشْتُرُ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Mehdî, Huşeym'den, o Abbâd b. Râşid'den, o Hasan'dan rivayet etti, dedi ki: O devedir. Ona [bunu] çokça sorduklarında: O üştürdür (الأُشْتُرُ) dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عَبَّادِ بن راشدٍ، عن الحسن مثله.

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Abbâd b. Râşid'den, o Hasan'dan aynısını rivayet etti.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن يحيى، قال: كان الحسنُ يَقْرَؤُها: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}. قال: فذهب بعضُهم

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd, Yahyâ'dan rivayet etti, dedi ki: Hasan bunu {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “...deve iğnenin deliğinden geçinceye kadar...” şeklinde okurdu. Dedi ki: Bunun üzerine onlardan biri

يَسْتَفْهِمُه، فقال: أُشْتُرُ، أُشْتُرُ.

ondan açıklama istemeye gitti; o da: Üştür, üştür dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو النُّعْمانِ عارمٌ، قال: ثنا حمادُ بن زيدٍ، عن شُعَيْبِ بن الحَبْحَابِ، عن أبي العالية: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ}. قال: الجملُ الذي له أربع قوائم.

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'n-Nu'mân Ârim rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Şuayb b. el-Habhâb'dan, o Ebü'l-Âliye'den [Allah'ın]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ} “Deve geçmedikçe” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: Dört ayağı olan devedir.

حدَّثنا الحسن بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاق، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن أبى حَصِينٍ، أو حُصَيْنٍ، عن إبراهيم، عن ابن مسعودٍ في قوله: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ}. قال: زوجُ الناقة. يعنى الجمل .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû Hasîn veya Husayn'dan, o İbrâhim'den, o da İbn Mes'ûd'dan [Allah'ın]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ} “Deve geçmedikçe” kavli hakkında haber verdi, dedi ki: Dişi devenin eşidir; yani devedir .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمان، عن الضحاكِ أنه كان يَقْرَأُ: {الْجَمَلُ}. قال: وهو الذي له أربعُ قوائم.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'ten rivayet etti ki o, {الْجَمَلُ} “Deve” şeklinde okur ve şöyle derdi: O, dört ayağı olandır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو تُمَيْلةَ، عن عُبيدٍ، عن الضحاك: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ}: الذي له أربع قوائم.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ubeyd'den, o Dahhâk'ten [rivayet etti]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ} “Deve geçmedikçe”: Dört ayağı olandır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبَابِ، عن قُرَّةَ، عن الحسنِ: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ}. قال: الذي بالمِرْبَدِ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Kurre'den, o Hasan'dan [rivayet etti]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ} “Deve geçmedikçe”. Dedi ki: Mirbed'de olandır.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن [عبد الله بن كثيرٍ]، عن مجاهد، عن ابن مسعود أنه كان يَقرَأُ: (حتى يَلِجَ الجَمَلُ الأصْفَرُ).

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, [Abdullah b. Kesîr'den], o Mücâhid'den, o İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; kendisi: (حتى يَلِجَ الجَمَلُ الأصْفَرُ) "Sarı deve [iğne deliğinden] geçmedikçe" şeklinde okurdu.

حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى بنُ سليمان ، قال: ثنا عبد الكريم بن أبى المُخارق، عن الحسن، في قوله: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}. قال: الجملُ ابن الناقة أو بَعْلُ الناقة.

Bize Nasr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Süleymân rivayet edip dedi ki : Bize Abdülkerîm b. Ebi'l-Muhârik, Hasan'dan [Allah'ın]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Deve iğne deliğinden geçmedikçe” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: Deve, dişi devenin yavrusu veya dişi devenin erkeğidir.

وأما الذين خالفوا هذه القراءةَ فإنهم اخْتَلَفوا؛ فرُوى عن ابن عباسٍ في ذلك روايتان؛ إحداهما الموافقة لهذه القراءة وهذا التأويل.

Bu kıraate muhalefet edenlere gelince, onlar ihtilaf etmişlerdir. Bu hususta İbn Abbâs'tan iki rivayet nakledilmiştir; bunlardan biri bu kıraate ve bu tevile uygundur.

ذكرُ الرواية بذلك عنه

Ondan gelen bu yöndeki rivayetin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}: والجملُ ذو القوائم .

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Alî'den, o İbn Abbâs'tan [rivayet etti]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Deve iğne deliğinden geçmedikçe”: Deve ayakları olandır .

وذُكِر أن ابن مسعودٍ قال ذلك أيضًا.

İbn Mes'ûd'un da böyle söylediği zikredilmiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}: وهو الجملُ العظيمُ لا يَدْخُلُ في خرقِ الإبرة، مِن أجل أنه أعظمُ منها .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Deve iğne deliğinden geçmedikçe” kavli hakkında rivayet etti: O iri devedir; ondan daha büyük olduğu için iğne deliğine girmez .

والرواية الأخرى ما حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليربوعيُّ، قال: ثنا فُضَيلُ بنُ عياضٍ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قوله: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياط). قال: هو قَلْسُ السفينة.

Diğer rivayet ise bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî'nin rivayet ettiği şu haberdir: Bize Fudayl b. İyâd, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياط) kavli hakkında rivayet edip dedi ki: “O, gemi halatıdır (kals).”

حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا أبو غَسَّانَ مالكُ بن إسماعيلَ، عن خالد عبد الله الواسطيِّ، عن حَنْظَلةَ السَّدوسيِّ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ أنه كان يَقْرَأُ: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياط). يعنى: الحبلُ الغَليظُ. فذكَرْتُ ذلك للحسن، فقال: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ}. قال عبدُ الأعلى: قال أبو غسَّانَ: قال خالدٌ: يعني البعير.

Bana Abdüla'lâ b. Vâsıl rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Gassân Mâlik b. İsmâil, Hâlid b. Abdillâh el-Vâsıtî'den, o Hanzale es-Sedûsî'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti ki o: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياط) şeklinde okurdu, yani kalın halattır. Bunu Hasan'a zikrettim, o ise: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ} “Deve geçmedikçe” dedi. Abdüla'lâ dedi ki: Ebû Gassân dedi ki: Hâlid dedi ki: Yani deveyi kastetmektedir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامة، عن مُفَضَّلٍ ، عن مغيرة، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ أنه قرأها: (الجُمَّلُ) مثقَّلةً، قال: هو حبلُ السفينة .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Mufaddal'dan , o Mugîre'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti ki o bunu şeddeli olarak: (الجُمَّلُ) şeklinde okudu ve: O gemi halatıdır, dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن مَهْديٍّ، عن هُشَيمٍ، عن مغيرة، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: (الجُمَّلُ) حبالُ السفن.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Mehdî, Huşeym'den, o Mugîre'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: (الجُمَّلُ) gemi halatlarıdır.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدم، عن ابن مُباركٍ، عن حَنْظلةَ، عن عكرمة، عن ابن عباس: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياط). قال: الحبلُ الغليظُ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, İbnü'l-Mübârek'ten, o Hanzale'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياط). Dedi ki: Kalın halattır .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياط). قال: هو الحبلُ الذي يكونُ على السفينة .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياط). Dedi ki: O gemide bulunan halattır .

واختلف عن سعيد بن جبيرٍ أيضًا في ذلك، فرُوى عنه روايتان؛ إحداهما مثلُ

Bu hususta Saîd b. Cübeyr'den de farklı rivayetler gelmiştir; nitekim ondan iki rivayet nakledilmiştir; bunlardan biri...

التي ذكرنا عن ابن عباس بضمِّ الجيم وتثقيل الميم.

İbn Abbâs'tan zikrettiğimiz gibi cîm harfinin dammesi ve mîm harfinin şeddesiyle olan rivayetin benzeridir.

ذكرُ الرواية بذلك عنه

Ondan gelen bu yöndeki rivayetin zikri:

حدَّثنا عمرانُ بن موسى القَزَّازُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا حسينٌ المُعلِّم، عن أبي بشرٍ، عن سعيد بن جبيرٍ أنه قرأها: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ) يعنى: قُلُوسُ السفنِ، يعنى. الحبالُ الغِلاظٌ .

Bize İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyn el-Muallim, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti ki o bunu: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ) şeklinde okudu; yani gemi halatları, yani kalın halatlar demektir .

والأخرى منهما: بضمِّ الجيم وتخفيف الميم.

İki rivayetten diğeri ise: Cîm harfinin dammesi ve mîm harfinin şeddesiz oluşudur.

ذُكر الرواية بذلك عنه

Ondan gelen bu yöndeki rivayetin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا [عمر بنُ] سالم بن عَجْلانَ الأَفْطَسُ، قال: قرَأْتُ على أبى: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ). فقال: (حتى يَلجَ الجُمَلُ) خفيفةً: وهو حبلُ السفينة، هكذا أَقْرَأَنيها يا بُنيَّ سعيدُ بنُ جبيرٍ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize [Ömer b.] Sâlim b. Aclân el-Aftas rivayet edip dedi ki: Babama: (حتى يَلِجَ الجُمَّلُ) şeklinde okudum. Babam dedi ki: Şeddesiz olarak (حتى يَلجَ الجُمَلُ) şeklindedir; o gemi halatıdır, ey oğlum, bana bunu Saîd b. Cübeyr böyle okuttu .

وأما عكرمةُ، فإنه كان يَقْرَأُ ذلك (الجُمَّلُ) بضمِّ الجيم وتشديد الميم.

İkrime'ye gelince; o bunu cîm harfinin dammesi ve mîm harfinin şeddesiyle (الجُمَّلُ) şeklinde okurdu.

ويَتَأَوَّلُه كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو تُميلةَ، عن عيسى بن عُبيد ، قال: سمِعْتُ عكرمة يَقْرَأُ: (الجُمَّلُ) مثقَّلةً، ويقولُ: هو الحبلُ الذي يُصْعَدُ به إلى النخل .

Ve bunu [şöyle] tevil ederdi; nitekim bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Îsâ b. Ubeyd'den rivayet edip dedi ki: İkrime'nin şeddeli olarak: (الجُمَّلُ) şeklinde okuduğunu ve: O, hurma ağacına tırmanılan halattır, dediğini işittim .

حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا مسلمُ بن إبراهيم، قال: ثنا كعبُ بنُ فَرُّوخَ،

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Ka'b b. Ferrûh rivayet etti,

قال: ثنا قتادةُ، عن عكرمة في قوله: (حتى يَلجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياطِ) قال: الحبلُ الغليظُ في خَرْقِ الإبرة.

Bize Katâde, İkrime'den (حتى يَلجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياطِ) kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: İğne deliğindeki kalın halattır.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، في قوله: (حتى يَلجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياطِ) قال: حبلُ السفينة في سَمِّ الخياط .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den (حتى يَلجَ الجُمَّلُ في سَمِّ الخياطِ) kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: İğne deliğindeki gemi halatıdır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال عبد الله بن كثيرٍ : سمِعْتُ مجاهدًا يقولُ: الحبلُ مِن حبالِ السفنِ.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Abdullah b. Kesîr dedi ki : Mücâhid'i: Gemi halatlarından bir halattır, derken işittim.

وكأَنَّ مَن قرأ ذلك بتخفيف الميم وضمِّ الجيم، على ما ذكرنا عن سعيد بن جبيرٍ، على مثال الصُّرَدِ والجُعَل، وجَّهه إلى جماع جملةٍ من الحبال جُمعت جُمَلا، كما تُجمَعُ الظُّلمةُ ظُلَمًا، والحربةُ حُربًا.

Saîd b. Cübeyr'den zikrettiğimiz üzere, surad (الصُّرَد) ve cu'al (الجُعَل) vezninde, mîm harfinin şeddesizliği ve cîm harfinin dammesiyle okuyan kimse, bunu tıpkı zulmet (ظُلْمة) kelimesinin zulem (ظُلَم), harbe (حَرْبة) kelimesinin hurab (حُرَب) şeklinde çoğul yapılması gibi, bir grup halatın çoğulu olarak "cümel" yapısına hamletmiş gibidir .

وكان بعضُ أهل العربيةِ يُنْكِرُ التشديد في الميم، ويقولُ: إنما أراد الراوى الجُمَل بتخفيف الميم، فلم يُفهم ذلك منه، فشدَّده.

Arap dili âlimlerinden bazıları mîm harfindeki şeddeyi reddeder ve şöyle derdi: Râvi mîm harfinin şeddesiz haliyle el-cümel (الجُمَل) kelimesini kastetmişti, fakat bu kendisinden anlaşılamadı da onu şeddeledi.

وحُدِّثْتُ عن الفَرَّاءِ، عن الكسائيِّ، أنه قال: الذي رواه عن ابن عباسٍ كان أعجميًّا.

Bana Ferrâ'dan, o Kisâî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Bunu İbn Abbâs'tan rivayet eden kimse Arap olmayan biriydi.

وأما من شدَّد الميم وضمَّ الجيم، فإنه وجَّهه إلى أنه اسمُ واحدٍ، وهو الحبلُ أو الخيطُ الغليظُ.

Mîm'i şeddeleyip cîm'i dammeleyen kimseye gelince, o bunu tekil bir isim olarak değerlendirmiştir ki o da urgan veya kalın iptir.

والصوابُ من القراءة في ذلك عندنا ما عليه قرأةُ الأمصار، وهو: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} بفتح الجيم والميم من "الجمل" وتخفيفها، وفتح السين من "السَّمِّ"؛ لأنها القراءة المستفيضةُ في قرأة الأمصار، وغيرُ جائزٍ خلافُ ما جاءت به الحجةُ متفقةً عليه من القرأة.

Bu hususta bize göre doğru olan kıraat, şehirlerin kurrâsının (kıraat imamlarının) benimsediği kıraattir; o da 'el-Cemel' (الْجَمَلُ) kelimesinin cîm ve mîm harflerinin fethası ve şeddesiz [okunuşu], 'es-Semm' (السَّمِّ) kelimesinin sîn harfinin fethasıyla {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “...deve iğnenin deliğinden geçinceye kadar...” şeklindedir. Zira bu, şehirlerin kurrâsı arasında müstefîz (son derece yaygın) olan kıraattir; kurrâdan oluşan hüccetin üzerinde ittifak ettiği şeye aykırı davranmak ise caiz değildir.

وكذلك ذلك في فتح السين من قوله: {سَمِّ الْخِيَاطِ}.

[Allah'ın]: {سَمِّ الْخِيَاطِ} “iğne deliği” kavlindeki sîn harfinin fethası da böyledir.

وإذ كان الصوابُ من القراءة ذلك، فتأويلُ الكلام: ولا يَدْخُلون الجنة [حتى يلج] - والولوجُ الدخولُ، من قولهم: ولج فلانٌ الدارَ يَلِجُ وُلوجًا، بمعنى: دخل - الجملُ في سمِّ الإبرة، وهو ثَقْبها .

Kıraatin doğrusu bu olunca kelamın tevili şöyledir: -Vulûc (الولوج) girmek demektir; nitekim 'Falanca eve girdi' anlamında 'velece fulânün ed-dâra yelicü vulûcen' denir- deve iğnenin deliğine -ki o iğnenin deliğidir - [girinceye kadar] onlar cennete giremezler .

{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ}. يقولُ: وكذلك نُثِيبُ الذين أجْرَموا في الدنيا ما اسْتَحَقُّوا به مِن الله من العذاب الأليم في الآخرة.

{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ} “Suçluları işte böyle cezalandırırız”. [Allah] buyuruyor ki: Dünyada günah işleyenleri, ahirette Allah katından hak ettikleri acı azap ile işte böyle cezalandırırız.

وبمثل الذي قلنا في تأويل قوله: {سَمِّ الْخِيَاطِ}. قال أهل التأويل.

[Allah'ın]: {سَمِّ الْخِيَاطِ} “iğne deliği” kavlinin tevili hakkında bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامة وابنُ مَهْدَيٍّ وَسُوَيْدٌ الكَلْبِيُّ، عن حمادِ بن زيدٍ، عن يحيى بن عتيقٍ، قال: سأَلْتُ الحسن عن قوله: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}. قال: ثَقْبِ الإبرة.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İbn Mehdî ve Süveyd el-Kelbî, Hammâd b. Zeyd'den, o Yahyâ b. Atîk'ten anlattı; o şöyle dedi: Hasan'a [Allah'ın]: {حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “Deve iğne deliğinden geçmedikçe” kavlini sordum. O: "İğnenin deliğidir" dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مسلمُ بن إبراهيم، قال: أخبرنا كعبُ بن فَرُّوخَ، قال: ثنا قتادةُ، عن عكرمة: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}: في خَرْقِ الإبرة.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ka‘b b. Ferrûh haber verdi, dedi ki: Bize Katâde, İkrime'den anlattı: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “iğne deliğinden”; iğnenin deliğinde [demektir].

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسن مثله.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o el-Hasan'dan [önceki rivayetin] bir benzerini anlattı.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} في جُحْرِ الإبرة.

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “iğne deliğinden”; iğnenin deliğinde [demektir].

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}. يقولُ: جُحْرِ الإبرة.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan anlattı: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “iğne deliğinden”. [İbn Abbâs]: "İğnenin deliği" demektedir, dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ}: في ثَقْبِه.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den anlattı: {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “iğne deliğinden”; onun deliğinde [demektir].

القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)}.

Allah Teâlâ'nın: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)} “Onlar için cehennemden bir döşek, üstlerinden de örtüler vardır. İşte Biz zalimleri böyle cezalandırırız” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقول جلَّ ثناؤُه: لهؤلاء الذين كذَّبوا بآياتنا واسْتَكْبَرُوا عنها {مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ}: وهو ما امْتَهدُوه مما يُقْعَدُ عليه ويُضْطَجَعُ، كالفراش الذي يُفترشُ، والبساطِ الذي يُبْسَطُ، {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ}: وهي جمعُ غاشيةٍ، وذلك ما غشَّاهم فغطَّاهم من فوقهم.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ayetlerimizi yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayan kimseler için {مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ} “cehennemden bir döşek”; yani serilen yatak ve yayılan sergi gibi üzerine oturulup yatılmak üzere kendilerine döşek yaptıkları şey [vardır], {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “ve üstlerinden de örtüler”; bu da "gâşiye" kelimesinin çoğuludur ve onları üstlerinden sarıp örten şeylerdir.

وإنما معنى الكلام: لهم من نار جهنمَ من تحتهم فُرُشٌ، ومن فوقهم منها لُحُفٌ، وإنهم بين ذلك.

Sözün anlamı şudur: Onlar için cehennem ateşinden altlarında döşekler, üstlerinde de ondan yorganlar vardır ve onlar bu ikisinin arasındadırlar.

وبنحو الذي قلنا قال أهلُ التأويل في ذلك.

Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيان، عن موسى بن عُبيدةَ، عن محمد ابن كعب: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ}. قال: الفُرشُ، {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ}. قال: اللُّحُفُ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mûsâ b. ‘Ubeyde'den, o Muhammed b. Ka‘b'dan anlattı: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ} “Onlar için cehennemden bir döşek vardır”. [Muhammed b. Ka‘b]: "[Bunlar] döşeklerdir" dedi. {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “Üstlerinde de örtüler vardır” [ayetine dair]: "[Bunlar da] yorganlardır" dedi.