Binûn

İçinde A'râf'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال آخرون منهم: الجوابُ {فَمَنِ اتَّقَى}؛ لأن معناه: فمَن اتَّقَى منكم وأَصْلَح. قال: ويَدُلُّ على أن ذلك كذلك، تبعيضُه الكلام، فكان في التبعيض اكْتِفاءٌ من ذكر "منكم".

Onlardan diğer bazıları ise şöyle demiştir: Cevap {فَمَنِ اتَّقَى} “kim sakınırsa” kısmıdır. Zira bunun anlamı: “Sizden kim sakınır ve kendini düzeltirse” demektir. Dedi ki: Bunun böyle olduğuna delil, kelamı kısımlara ayırmasıdır; dolayısıyla kısımlara ayırmada bulunulması “sizden” ifadesinin zikredilmesine kifayet etmiştir.

القول في تأويل قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٦)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٦)} “Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” kavlinin tevili hakkında:

يقولُ جلَّ ثناؤُه: وأما من كذَّب بأنباء رسلى التي أرْسَلْتُها إليه، وجحد توحيدي، وكفر بما جاءته به رسلى، واسْتَكْبَر عن تصديقِ حُحَجى وأدلَّتى، فـ {أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ}. [يقولُ: فمن فعل ذلك فهو من أهل نار جهنم الذين هم أهلها] ، {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. يقول: هم في نار جهنم ماكثون لا يَخْرُجون منها أبدًا.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Kendisine gönderdiğim elçilerimin haberlerini yalanlayan, birliğimi inkâr eden, elçilerimin getirdiği şeyleri küfürle karşılayan, delil ve hüccetlerimi tasdik etmekten büyüklenen kimseye gelince; işte {أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ} “onlar cehennemliklerdir.” [Der ki: Kim böyle yaparsa o, onun ehli olan cehennem ateşi ehlindendir] . {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “onlar orada ebedî kalacaklardır.” Der ki: Onlar cehennem ateşinde devamlı kalıcıdırlar, oradan asla çıkmazlar.

القول في تأويل قوله جل ثناؤُه: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'a karşı yalan uyduran veya O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavlinin tevili hakkında:

يقول تعالى ذكرُه: فمن أخْطَأُ فِعْلًا وأجهلُ قولًا وأبعدُ ذهابًا عن الحقِّ والصواب {مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا}. يقولُ: مُمَّن اخْتَلَق على اللَّهِ زُورًا مِن القول، فقال إذا فعل فاحشةً: إن الله أمرنا بها، {أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ}. يقولُ: أو كذَّب بأدلته وأعلامه الدالَّة على وحدانيته ونبوّة أنبيائه، فجحد حقيقتها ودافع صحتها. {أُولَئِكَ}. يقولُ: مَن فعل ذلك، فافترى على اللَّهِ الكذب وكذَّب بآياتِه، {يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. يقولُ: يَصِلُ إليهم حظهم مما كتب الله لهم في اللوح المحفوظ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: {مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a karşı yalan uydurandan” fiil bakımından daha hatalı, söz bakımından daha cahil ve hak ile doğrudan daha uzak kim olabilir? Şöyle der: Allah'a karşı asılsız söz uydurup çirkin bir hayasızlık işlediğinde: "Allah bize bunu emretti" diyenden [daha zalim kim olabilir?] {أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ} “Veya O'nun ayetlerini yalanlayandan”. Şöyle der: Ya da O'nun birliğine ve peygamberlerinin nübüvvetine delalet eden delillerini ve alametlerini yalanlayıp onların hakikatini inkâr eden ve doğruluğunu reddeden kimseden [daha zalim kim olabilir?] {أُولَئِكَ} “İşte onlar...”. Şöyle der: Kim bunu yapar, Allah'a karşı yalan uydurur ve O'nun ayetlerini yalanlarsa, {يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “onlara kitaptan nasipleri erişecektir”. Şöyle der: Allah'ın Levh-i Mahfuz'da kendileri için yazdığı nasipleri onlara ulaşacaktır.

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويل في صفة ذلك النصيب الذي لهم في الكتاب وما هو؟ فقال بعضُهم: هو عذابُ اللَّهِ الذي أعدَّ لأهل الكفر به.

Sonra tevil ehli, Kitap'ta onlar için bulunan o nasibin niteliği ve ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O, Allah'ın Kendisini inkâr edenler için hazırladığı azabıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا يعقوب بن إبراهيم [وعمرُو بنُ عبد الحميد، قالا] : ثنا مروانُ، عن إسماعيل بن أبى خالد، عن أبي صالح في قوله: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. [قال: من العذابِ] .

Bize Ya'kûb b. İbrâhîm [ve Amr b. Abdilhamîd rivayet edip dediler ki] : Bize Mervân, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: [Dedi ki: Azaptan] .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامة، عن إسماعيل، عن أبي صالحٍ مثله .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İsmâîl'den, o da Ebû Sâlih'ten aynısını rivayet etti .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. يقولُ: ما كُتِب لهم من العذابِ.

Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” [kavli hakkında] der ki: Kendileri için yazılmış olan azaptır.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشَيْمٌ، عن جُوَيْبرٍ، عن كثير بن زيادٍ، عن الحسن في قوله: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: من العذاب .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o Kesîr b. Ziyâd'dan, o da el-Hasan'dan haber verdi: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Azaptan” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاوية، عن جُويبرٍ، عن أبي سهلٍ، عن الحسن، قال: من العذاب.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Cüveybir'den, o Ebû Sehl'den, o da el-Hasan'dan rivayet etti; dedi ki: “Azaptan.”

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن رجلٍ، عن الحسن، قال: من العذاب.

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o bir adamdan, o da el-Hasan'dan rivayet etti; [el-Hasan] dedi ki: “Azaptan.”

وقال آخرون: معنى ذلك: أولئك ينالهم نصيبهم مما سبق لهم مِن الشَّقاء والسعادة.

Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: İşte onlara şakavet ve saadetten kendileri için önceden takdir edilmiş olan nasipleri erişecektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بن آدم، عن شريكٍ، [عن سالمٍ] ، عن سعيدٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: مِن الشِّقوة والسعادة .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, [o Sâlim'den] , o da Saîd'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Şakavet ve saadetten” dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ بن أبى ليلى، عن القاسم بن أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: كـ {شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} [هود: ١٠٥].

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: {شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} [Hûd: 105] “bedbaht veya mutlu” [ayeti] gibi, dedi.

حدَّثنا واصلُ بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيْلٍ، عن الحسن بن عمرٍو الفُقَيميِّ، عن الحكم، قال: سمعتُ مجاهدًا يقولُ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: هو ما سبق .

Bize Vâsıl b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, el-Hasan b. Amr el-Fukeymî'den, o el-Hakem'den rivayet etti; dedi ki: Mücâhid'in: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “O, önceden geçmiş olandır” dediğini işittim .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ما كُتب لهم من الشَّقاوة والسَّعادة.

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Kendileri için şakavet ve saadetten yazılmış olan şeydir” dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نَصْرٍ، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن شبلٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}: ما كُتب عليهم من الشَّقاوة والسعادة، كـ {شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ}.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den haber verdi: {يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “onlara kitaptan nasipleri erişecektir” [kavli hakkında]: “{شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} “[kimi] bedbaht, [kimi de] bahtiyar” [ayeti] gibi, kendileri aleyhine şakavet ve saadetten yazılmış olan şeydir” [dedi].

حدثنا المثنى، قال: حدثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن شريكٍ، [عن جابر] ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. مِن الشَّقاوة والسعادة.

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Şerîk'ten, [o Câbir'den] , o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir”. Şakavet ve saadetten.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُميرٍ وابن إدريس، عن الحسن بن عمرٍو، عن الحكم، عن مجاهدٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ما قد سبق مِن الكتاب.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Nümeyr ve İbn İdrîs, el-Hasan b. Amr'dan, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Kitaptan önceden geçmiş olan şeydir” dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حميدٌ بن عبد الرحمن، عن فُضَيْلِ بن مرزوقٍ، عن عطية: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ما قد سبق لهم في الكتاب .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, Fudayl b. Merzûk'tan, o da Atıyye'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Kitap'ta kendileri için önceden geçmiş olan şeydir” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ عمرٍو ويَحْيَى بنُ آدمَ، عن شريكٍ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: من الشِّقوة والسَّعادة .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Amr ve Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o Sâlim'den, o da Saîd'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Şakavet ve saadetten” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبو معاوية، عن سفيان، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: ما قُضِى أو قُدِّر عليهم.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: “Aleyhlerine hükmedilen veya takdir edilen şeydir.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: [{يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}]: يَنالُهم الذي كُتب عليهم من

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs [{يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “Onlara kitaptan nasipleri erişecektir”] [ayeti hakkında şöyle] dedi: Kendilerine aleyhlerine yazılmış olan...

الأعمال.

ameller kendilerine erişir.

حدَّثنا عمرُو بن عبد الحميد، قال: ثنا مَرْوانُ بنُ معاوية، عن إسماعيل بن سُمَيْعٍ، عن بكيرٍ الطويلِ، عن مجاهدٍ في قول الله: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: قومٌ يَعْمَلون أعمالًا لا بُدَّ لهم من أن يَعْمَلوها .

Bize Amr b. Abdilhamîd rivayet edip dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, İsmâîl b. Semî'den, o Bükeyr et-Tavîl'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: “Onlar birtakım ameller işleyen bir topluluktur ki bunları mutlaka işleyeceklerdir .”

حدَّثنا عمرُو بنُ عبد الحميد، قال: حدثنا مروانُ، عن الحسن بن عمرٍو، عن الحكم، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ينالُهم ما سبق لهم في الكتاب .

Bize Amr b. Abdilhamîd rivayet edip dedi ki: Bize Mervân, el-Hasan b. Amr'dan, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: “Kitap'ta kendileri için önceden geçmiş olan şey kendilerine erişecektir .”

وقال آخرون: معنى ذلك: أولئك ينالُهم نصيبُهم من كتابهم الذي كُتِب لهم أو عليهم بأعمالهم التي عملوها في الدنيا من خير أو شرٍّ.

Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: İşte onlara dünyada işledikleri hayır veya şer amelleriyle lehlerine yahut aleyhlerine yazılmış olan kitaplarından nasipleri erişecektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. يقولُ: نصيبُهم مِن الأعمالِ، مَن عَمِل خيرًا جُزِى به، ومَن عَمِل شرًّا جُزِى به.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir”. Şöyle dedi: “Amellerden nasipleridir; kim bir hayır işlerse onunla mükâfatlandırılır, kim de bir kötülük işlerse onunla cezalandırılır.”

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: مِن أحكام الكتاب على قدر أعمالهم.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, Îsâ'dan [rivayetle], o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: “Amelleri ölçüsünce Kitab'ın hükümlerindendir.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: يَنالُهم نصيبُهم في الآخرةِ مِن أعمالهم التي عملوا وأسْلَفوا .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “İşledikleri ve önceden gönderdikleri amellerinden ahiretteki nasipleri kendilerine erişecektir” dedi .

حدَّثنا بشرٌ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. أي: أعمالُهم، أعمالُ السَّوء التي عملوها وأسْلَفوها .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yani amelleri; işledikleri ve önceden gönderdikleri kötü amelleri [kendilerine erişecektir] .

حدَّثني أحمدُ بنُ المقدامِ، قال: ثنا المعتمرُ، قال: قال أبى: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}: زعَم قتادةُ: من أعمالهم التي عملوا.

Bana Ahmed b. el-Mikdâm rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir rivayet edip dedi ki: Babam şöyle dedi: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” [kavli hakkında]: Katâde, işledikleri amellerinden [nasipleridir] diye iddia etti/söyledi.

حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عُبيد بن سليمان، عن الضحاك قوله: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. يقولُ: يَنالُهم نصيبُهم من العمل. يقولُ: إِنْ عمِل مِن ذلك نصيب خيرٍ جُزِى خيرًا، وإن عمل شرًا جُزِى مثله.

el-Hüseyin'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'ın: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Amelden nasipleri kendilerine erişir . Der ki: Şayet ondan hayır nasibi işlemişse hayırla cezalandırılır (karşılığını görür), şayet şer işlemişse misliyle cezalandırılır.

وقال آخرون: معنى ذلك: يَنالُهم نصيبهم مما وُعِدوا في الكتابِ مِن خيرٍ أو شرٍّ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; Kitap'ta kendilerine vadedilen hayır veya şerden nasiplerinin kendilerine erişeceğidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا زيدُ بن أبى الزَّرْقاءِ، عن سفىان، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: من الخير والشرِّ .

Bana Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. Ebi'z-Zerkâ, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir”. “Hayır ve şerden” dedi .

حدَّثنا عليٌّ، قال: حدَّثنا زيدٌ، عن سفيان، عن منصور، عن مجاهدٍ قال: ما وُعدوا.

Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: “Kendilerine vadedilen şeydir.”

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ما وُعِدوا .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Kendilerine vadedilen şeydir” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفىان، عن منصور، عن مجاهدٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ما وُعِدوا فيه من خيرٍ أو شرٍّ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Onda kendilerine vadedilen hayır veya şerdir” dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبى، عن سفيان، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ ، عن ابن عباسٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ما وُعِدُوا فيه من خيرٍ أو شرٍّ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Mücâhid'den , o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Onda kendilerine vadedilen hayır veya şerdir” dedi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعيم، قال: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ما وُعِدوا فيه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında: “Onda kendilerine vadedilen şeydir” dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قوله:

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında [rivayet etti]:

{أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: ما وُعِدُوا مِن خيرٍ أو شرٍّ .

{أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir”. “Kendilerine vadedilen hayır veya şerdir” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: ما وُعِدوا فيه من خيرٍ أو شرٍّ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan rivayet etti; dedi ki: “Onda kendilerine vadedilen hayır veya şerdir.”

وقال آخرون: معنى ذلك: أولئك ينالُهم نصيبُهم من الكتاب الذي كتبه الله على من افترى عليه.

Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: İşte onlara, Allah'a iftira eden kimse aleyhine Allah'ın yazdığı Kitap'tan nasipleri erişecektir.

ذكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. يقولُ: يَنالُهم ما كُتب عليهم. يقولُ: قد كُتب لَمَن يَفْتَرِى على الله أن وجهَه مُسْوَدٌّ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında şöyle demiştir: Aleyhlerine yazılmış olan şey kendilerine erişir. [Yani] Allah'a iftira eden kimse için yüzünün simsiyah olacağı yazılmıştır .

وقال آخرون: معنى ذلك: أولئك ينالُهم نصيبُهم مما كُتِب لهم من الرزق والعُمر والعمل.

Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: İşte onlara, rızık, ömür ve amelden kendileri için yazılmış olandan nasipleri erişecektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الرحمن بن سعدٍ، قال: ثنا أبو جعفر، عن الربيع بن أنسٍ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}: مما كُتب لهم من الرزق .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Rebî' b. Enes'ten rivayet etti: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” [kavli hakkında]: “Kendileri için yazılmış olan rızıktandır” [dedi] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا محمدُ بن حربٍ، عن ابن لهيعة،

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Harb, İbn Lehîa'dan rivayet etti,

عن أبي صَخْرٍ، عن القُرَظيِّ: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}: قال: عملُه ورزقه وعمره .

o Ebû Sahr'dan, o el-Kurazî'den: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” [kavli hakkında]: “Ameli, rızkı ve ömrüdür” dedi .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. قال: من الأعمال والأرزاق والأعمار، فإذا فنى هذا جاءتهم رسلُنَا يَتَوَفَّوْنهم، وقد فرغوا مِن هذه الأشياء كلِّها.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavli hakkında şöyle dedi: “Amellerden, rızıklardan ve ömürlerdendir; bu tükenince elçilerimiz canlarını almak üzere kendilerine gelir ve onlar bu şeylerin hepsini bitirmiş olurlar.”

وأولى هذه الأقوال عندى بالصواب قولُ من قال: معنى ذلك: أولئك ينالُهم نصيبهم مما كُتب لهم من خير وشرٍّ في الدنيا، ورزقٍ وعملٍ وأجَلٍ. وذلك أن الله جلَّ ثناؤه أتبع ذلك قوله: {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. فأبان بإتباعه ذلك قوله: {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ}. أن الذي ينالُهم من ذلك إنما هو ما كان مَقْضِيًّا عليهم في الدنيا أن ينالهم؛ لأنه قد أخبر أن ذلك ينالُهم إلى وقتِ مجيئهم رسلُه لتَقْبِضَ أرواحهم، ولو كان ذلك نصيبهم من العذابِ ، أو مما قد أعِدَّ لهم في الآخرة، لم يَكُنْ محدودًا بأنه ينالُهم إلى [حين مجيئهم] رسل الله لوفاتهم؛ لأن رسلَ اللَّهِ لا تَجيئُهم للوفاة في الآخرة، وأن عذابهم في الآخرة لا آخر له ولا انْقِضَاءَ، فإن الله قد قضى عليهم بالخلودِ فيه، فبيِّنٌ بذلك أن معناه ما اخْتَرْنا من القول فيه.

Bana göre bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı; bunun anlamının: “İşte onlara dünyada kendileri için yazılmış olan hayır ve şerden, rızıktan, amelden ve ecelden nasipleri erişecektir” diyenin sözüdür . Şöyle ki Allah -senâsı yüce olsun- bu ifadenin peşine: {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Nihayet elçilerimiz canlarını almak üzere onlara geldiklerinde: 'Allah'ı bırakıp da taptıklarınız nerede?' derler” kavlini getirmiştir. Bunu {أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” kavlinin peşine getirmesiyle açıklamıştır ki, bundan onlara erişecek olan şey, ancak dünyada kendilerine erişmesi takdir edilmiş olan şeylerdir; çünkü O, bunun ruhlarını kabzetmek üzere elçilerinin geleceği vakte kadar onlara erişeceğini haber vermiştir. Şayet bu [nasip], onların azaptan olan payları yahut ahirette kendileri için hazırlanan şeylerden olsaydı, Allah'ın elçileri vefatları için kendilerine gelinceye kadar [onlara erişeceği] şeklinde sınırlandırılmazdı ; zira Allah'ın elçileri ahirette vefat ettirmek için onlara gelmez ve ahiretteki azaplarının da sonu ve bitişi yoktur; nitekim Allah onların orada ebedi kalmalarına hükmetmiştir. Böylece bunun anlamının, hakkında tercih ettiğimiz görüş olduğu açıktır.

القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ}.

Allah -senâsı yüce olsun- şu kavlinin teviline dair söz: {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ} “Nihayet elçilerimiz canlarını almak üzere kendilerine geldiklerinde: 'Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarınız (taptıklarınız) nerede?' derler. [Onlar da]: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler”.

يعنى جلَّ ثناؤه بقوله: {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا}: إلى أن جاءتهم رسلُنا، [يقول جلَّ ثناؤُه: و] هؤلاء الذين افْتَرَوْا على اللَّهِ الكذبَ، أو كذَّبوا بآياتِ ربِّهم، ينالُهم حُظوظُهم التي كتب الله لهم، وسبق في علمه لهم من رزقٍ وعملٍ وأجَلٍ وخيرٍ وشرٍ في الدنيا، إلى أن تأتيَهم رسلُنا لقبض أرواحهم، فـ {إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا}. يعني: ملك الموتِ وجُنْدُه، {يَتَوَفَّوْنَهُمْ}. يقولُ: يَسْتَوفُونَ عَددَهم من الدنيا إلى الآخرة، {قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. يقولُ: قالت الرسلُ: أين الذين كنتُم تَدْعُونهم أولياء مِن دونِ اللَّهِ وتَعْبُدونهم، هلَّا يَدْفَعون عنكم ما قد جاءكم من أمر الله الذي هو خالقُكم وخالقُهم، وما قد نزل بساحتِكم من عظيم البلاء! وهلَّا يُغيثونكم من كرب ما أنتم فيه، فيُنقذونكم منه! فأجابهم الأشْقِياءُ، فقالوا: ضَلَّ عنا أولياؤُنا الذين كنا نَدْعُو مِن دونِ اللهِ، يعنى بقوله: {ضَلُّوا}: جاروا وأخذوا غير طريقنا، وتركونا عند حاجتنا إليهم فلم يَنْفَعونا، يقولُ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه: وشهد القومُ حينئذٍ على أنفسهم أنهم كانوا كافرين بالله، جاحِدِين وَحْدانيته.

[Allah] -senâsı yüce olsun- {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا} “Nihayet elçilerimiz kendilerine geldiklerinde” kavliyle; elçilerimiz kendilerine gelinceye kadar [demek ister]. [Allah -senâsı yüce olsun- buyurur ki:] Allah'a karşı yalan uyduran yahut Rablerinin ayetlerini yalanlayan bu kimselere, ruhlarını kabzetmek üzere elçilerimiz kendilerine gelinceye kadar dünyada Allah'ın onlar için yazdığı ve ilminde onlar için geçmiş olan rızık, amel, ecel, hayır ve şerden payları erişir. {إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا} “Elçilerimiz onlara geldiklerinde”; yani ölüm meleği ve onun ordusu [geldiğinde], {يَتَوَفَّوْنَهُمْ} “Canlarını alırlarken”; der ki: Dünyadan ahirete onların sayılarını tamamlayıp alırlarken, {قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “'Allah'ı bırakıp da taptıklarınız nerede?' derler”. Der ki: Elçiler; “Allah'ı bırakıp da kendilerini dost edindiğiniz ve ibadet ettiğiniz kimseler nerede? Sizin de onların da yaratıcısı olan Allah'ın emrinden başınıza geleni ve alanınıza inen bu büyük belayı sizden defetseler ya! İçinde bulunduğunuz sıkıntıdan dolayı size yardım edip sizi bundan kurtarsalar ya!” derler. Bedbahtlar onlara cevap verip dediler ki: Allah'ı bırakıp da yalvardığımız/taptığımız dostlarımız bizden uzaklaşıp kayboldular. {ضَلُّوا} “Kayboldular” sözüyle; saptılar , bizim yolumuzdan başka bir yola girdiler ve onlara muhtaç olduğumuz anda bizi terk ettiler de bize fayda vermediler [demek ister]. Allah -senâsı yüce olsun- buyurur ki: İşte o zaman o topluluk, Allah'ı inkâr eden ve O'nun birliğini inkâr eden kâfirler olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.

القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا}.

Allah -senâsı yüce olsun- şu kavlinin teviline dair söz: {قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “[Allah] buyurdu ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan toplulukları arasında ateşe girin!' Her ümmet girdikçe yoldaşına (kendi dindaşına) lânet etti”.

وهذا خبرٌ مِن الله جلَّ ثناؤه عن قيله لهؤلاء المُفْتَرِين عليه، المكذِّبين آياته يومَ القيامة. يقول تعالى ذكرُه: قال الله لهم حينَ ورَدُّوا عليه يوم القيامة: ادْخُلُوا أَيُّها المُفْتَرُون على ربِّكم، المكذِّبون رسله في جماعاتٍ مِن ضُرَبائِكُم {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ}. يقولُ: قد سَلَفَت مِن قبلكم، {مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ}. ومعنى ذلك: ادْخُلُوا في أمم هي في النار، قد خلت من قبلكم من الجنِّ والإنس. فإنما يعنى بـ "الأمم" الأحزاب وأهل الملل الكافرة، {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: كلما دخَلَت النارَ جماعةٌ مِن أهل ملةٍ {لَعَنَتْ أُخْتَهَا}. يقولُ: شتمت الجماعة الأخرى من أهل ملتِها؛ تبرِّيًا منها.

Bu, Allah’ın -senâsı yüce olsun- kıyamet gününde Kendisine karşı yalan uyduran ve ayetlerini yalanlayan bu kimselere söylediği sözün bir haberidir. Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Kıyamet gününde O'nun huzuruna çıktıklarında Allah onlara şöyle dedi: 'Ey Rablerine iftira edenler ve O'nun elçilerini yalanlayanlar! {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önce geçmiş” -yani sizden önce gelip geçmiş-, {مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ} “cin ve insan toplulukları arasında [siz de]” kendi benzerlerinizden olan fırkalar halinde [ateşe] girin!' Bunun anlamı şudur: Sizden önce gelip geçmiş, ateşte bulunan cin ve insan topluluklarının arasına girin! Zira “ümmetler” ile ancak inkârcı fırkalar ve kâfir milletlerin mensupları kastedilmektedir. {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet etti”. [Allah] -senâsı yüce olsun- buyurur ki: Bir milletin mensuplarından oluşan bir topluluk ateşe her girdiğinde {لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “yoldaşına lânet etti”. Yani ondan beri ve uzak olduğunu ilan etmek maksadıyla kendi milletinden olan diğer topluluğa sövüp lânet etti.

وإنما عنى بـ "الأختِ" الأُخوَّة في الدين والملَّة. وقيل: {أُخْتَهَا}. ولم يَقُلْ: أخاها، لأنه عنى بها أمةً وجماعةً أخرى، كأنه قيل: كلما دخلت أمةٌ لعنت أمةً أُخرى من أهل ملتها ودينها.

“Kız kardeş/yoldaş” ile ancak dinde ve millette (inançta) kardeşlik kastedilmiştir. {أُخْتَهَا} [müennes olarak] denilip “erkek kardeşini” denmemiştir; zira bununla başka bir ümmet ve topluluk kastedilmiştir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Her ümmet girdiğinde, kendi milletinden ve dininden olan diğer bir ümmete lânet etti.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمد بن مفضلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا}. يقولُ: كلما دخلت أهلُ ملةٍ لعنوا أصحابهم على ذلك الدينِ، يَلْعَنُ المشركون المشركين، واليهودُ اليهود، والنصارى النصارى، والصابئون الصابئين، والمجوس المجوس، تَلْعَنُ الآخِرةُ الأولى .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet etti” [kavli hakkında] şöyle der: Bir dinin mensupları her girdiğinde o din üzerindeki yoldaşlarına lânet ederler; müşrikler müşriklere, Yahudiler Yahudilere, Hristiyanlar Hristiyanlara, Sâbiîler Sâbiîlere, Mecûsîler Mecûsîlere lânet eder; sonra gelen önce gelene lânet eder .

القول في تأويل قوله: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا}.

[Allah'ın] şu kavlinin teviline dair söz: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا} “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca”.

يقولُ جلَّ ثناؤه: حتى إذا تَدارَكَت الأم في النارِ جميعًا. يعنى: اجْتَمَعَت فيها.

[Allah] -senâsı yüce olsun- buyurur ki: Nihayet ümmetlerin hepsi ateşte bir araya geldiğinde; yani orada toplandığında.

يقالُ: قد ادَّارَكوا وتَدَارَكوا. إذا اجْتَمَعوا.

Toplandıkları vakit: 'ادَّارَكوا' (iddârekû) ve 'تَدَارَكوا' (tedârakû) denir.

يقولُ: اجْتَمَع فيها الأوَّلون من أهل الملل الكافرة، والآخرون منهم.

Der ki: Kâfir din mensuplarının öncekileri ve sonrakileri orada bir araya geldi.

القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ}.

Allah -senâsı yüce olsun- şu kavlinin teviline dair söz: {قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ} “Sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah da]: 'Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' der”.

وهذا خبرٌ من الله جلَّ ثناؤُه عن مُحاوَرةِ الأحْزابِ مِن أهل الملل الكافرة في النارِ يومَ القيامة، يقولُ الله جلَّ ثناؤه: فإذا اجْتَمَع أهل الملل الكافرة في النارِ فادَّارَكوا، قالت أُخرى أهلِ كلِّ ملةٍ دخلت النار، الذين كانوا في الدنيا بعد أُولَى منهم تقدَّمَتْها وكانت لها سلفًا وإمامًا في الضَّلالة والكفر، لأولاها الذين كانوا قبلهم في الدنيا: ربَّنا هؤلاء أضَلُّونا عن سبيلك، ودعَوْنا إلى عبادة غيرك، وزيَّنوا لنا طاعة الشيطان، فآتِهم اليومَ مِن عذابك الضعف على عذابنا.

Bu, Allah -senâsı yüce olsun- kıyamet gününde ateşte kâfir din mensuplarından olan fırkaların karşılıklı konuşmalarına dair bir haberidir. Allah -senâsı yüce olsun- buyurur ki: Kâfir din mensupları ateşte bir araya gelip toplandıklarında, ateşe giren her din mensubunun sonrakileri -ki bunlar dünyada kendilerinden önce geçmiş ve sapıklıkta ve küfürde kendilerine öncü ve önder olmuş öncekilerden sonra gelmişlerdi- dünyada kendilerinden önce yaşamış olan öncekilerine şöyle derler: Rabbimiz! Bunlar bizi senin yolundan saptırdılar, senden başkasına ibadet etmeye çağırdılar ve şeytana itaati bize süslü gösterdiler; öyleyse bugün onlara bizim azabımızın iki katı azap ver!

كما حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بن مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قَالَتْ أُخْرَاهُمْ}: الذين كانوا في آخر الزمانِ {لِأُولَاهُمْ} الذين شرعوا لهم ذلك الدين: [ربَّنا هؤلاء هم الذين شرعوا لهم ذلك الدين] ، {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} .

Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {قَالَتْ أُخْرَاهُمْ} “Sonrakiler” -yani ahir zamanda bulunanlar- kendilerine o dini ihdas eden/koyan {لِأُولَاهُمْ} “öncekilerine” şöyle derler: [Rabbimiz! Kendilerine o dini ihdas edenler işte bunlardır] , {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} “'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!'”.

وأما قوله: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ}. فإنه خبرٌ مِن اللَّهِ عن جوابِه لهم، يقولُ: قال الله للذين يَدْعُونه فيقولون: {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ}، لكُلِّكم؛ أوَّلِكم وآخركم، وتابعكم ومُتَّبعكم {ضِعْفٌ}. يقولُ: مُكَرَّرٌ عليه العذابُ.

[Allah'ın]: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ} “[Allah da]: 'Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' der” kavline gelince; bu, Allah'ın onlara verdiği cevaba dair bir haberdir. Buyurur ki: Allah Kendisine yalvarıp {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} “'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!'” diyenlere şöyle dedi: “Öncekiniz ve sonrakiniz, tâbi olanınız ve peşinden gidileniniz de dâhil olmak üzere hepiniz için {ضِعْفٌ} 'kat kat vardır'.” [Yani] azap katlanmıştır, der.

وضِعْفُ الشئ مثلُه مرةً.

Bir şeyin dif'i (katı), onun bir misli kadarıdır.

وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك بما حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو

Mücâhid bu hususta, bana Muhammed b. Amr'ın naklettiği şu rivayette şöyle derdi: Bize Ebû

عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ}: مُضَعْفٌ .

Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ} “Ateşten kat kat bir azap... [Allah da]: 'Her biri için kat kat vardır' buyurdu” kavli hakkında: “Katlanmıştır” dediğini rivayet etti .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: قال الله: {لِكُلٍّ ضِعْفٌ}. للأُولى والآخرة ضعفٌ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: Allah buyurdu ki: {لِكُلٍّ ضِعْفٌ} “Her biri için kat kat vardır”. Önceki için de sonraki için de kat kat [azap] vardır .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنى غيرُ واحدٍ، عن السديِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ: {ضِعْفًا مِنَ النَّارِ}. قال: أفاعى .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân rivayet etti, dedi ki: Bana birden fazla kişi es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan rivayet etti: {ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} “Ateşten kat kat bir azap” [kavli hakkında]: “Engerek yılanlarıdır” dedi .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا سفيان، عن السديِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ: {فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ}. قال: حيَّاتٍ وأفاعى.

Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan rivayet etti: {فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} “Onlara ateşten kat kat azap ver!” [kavli hakkında]: “Yılanlar ve engereklerdir” dedi.

وقيل: إن المُضَعَّفَ في كلام العرب ما كان ضِعْفَيْن، والمُضاعَفُ ما كان أكثر من ذلك.

Şöyle de denilmiştir: Arap kelâmında el-muda‘‘af iki kat olan şeydir; el-mudâ‘af ise bundan daha fazla olan şeydir.

وقوله: {وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولكنكم يا معشر أهل النارِ لا تَعْلَمون ما قَدْرُ ما أَعَدَّ الله جلَّ ثناؤه لكم من العذابِ، فلذلك تَسْأَلُونَ الضِّعْفَ منه أيتُها الأمة الكافرة آخِرًا لأُختها الأولى.

[Allah'ın]: {وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ} “Fakat siz bilmezsiniz” kavli; ancak siz ey cehennem ehli topluluğu, Allah'ın -senâsı yüce olsun- sizin için hazırladığı azabın miktarını bilmezsiniz; bundan dolayıdır ki ey sonradan gelen kâfir ümmet, kendinden önceki kardeşine/yoldaşına ondan kat kat [azap verilmesini] istiyorsunuz , demektir.

القول في تأويل قوله جلَّ وعزَّ: {وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)}.

Allah -senâsı yüce ve aziz olsun- şu kavlinin teviline dair söz: {وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)} “Öncekileri de sonrakilerine derler ki: 'Sizin de bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı. O hâlde kazandıklarınıza karşılık azabı tadın!' (39)”.

يقول جلَّ ثناؤه: وقالت أولَى كلِّ أمةٍ وملَّةٍ سلفت في الدنيا، لأُخراها الذين جاءوا من بعدهم، وحدثوا بعد زمانهم فيها، فسلكوا سبيلهم، واسْتَنُّوا سُنَّتهم: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ}، وقد علمْتُم ما حَلَّ بنا مِن عقوبةِ اللَّهِ بمعصيتنا إياه وكُفْرِنا به، و جاءَتْنا وجاءتكم بذلك الرسلُ والنُّذُرُ، هل أنبتُم إلى طاعة الله، وارْتَدَعْتُم عن غَوَايتكم وضَلالتِكم؟ فانقطعت حجةُ القوم وخُصموا ولم يُطيقوا جوابًا، بأن يقولوا: فُضِّلْنا عليكم أنا اعْتَبَرْنا بكم، فَآمَنَّا بِاللَّهِ وصدَّقْنا رسله. قال الله لجميعهم: فذُوقوا جميعكم أيُّها الكفرة عذاب جهنم بما كنتم في الدنيا تكسبون من الآثامِ والمعاصى، وتجترحون من الذنوب والإجرام.

[Allah] -senâsı yüce olsun- buyurur ki: Dünyada geçmiş her ümmet ve dinin öncekileri, kendilerinden sonra gelen, dünyada onların devrinden sonra ortaya çıkan, onların yolundan giden ve onların sünnetini izleyen sonrakilerine şöyle dedi: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ} “Sizin de bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı”; zira O'na isyanımız ve O'nu inkârımız sebebiyle Allah'ın cezasından başımıza ne geldiğini bildiğiniz hâlde ve bununla ilgili peygamberler ve uyarıcılar bize de size de gelmişken siz Allah'a itaate yönelip azgınlığınızdan ve sapıklığınızdan vazgeçtiniz mi? Böylece topluluğun delili kesildi, susturuldular ve: “Biz sizden ibret aldık, Allah'a iman edip O'nun elçilerini tasdik ettik, dolayısıyla size üstün kılındık” diye bir cevap vermeye güç yetiremediler. Allah hepsine buyurdu ki: “Ey kâfirler! Dünyada kazanmakta olduğunuz günahlara ve isyanlara, işlediğiniz suçlara ve cürümlere karşılık hepiniz cehennem azabını tadın!”

وبنحو الذي قلنا من التأويل في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu hususta söylediğimiz tevile benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعْتَمِرُ بن سليمان، قال: سَمِعْتُ عِمْرانَ، عن أبي مِجْلَزٍ: {وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ}. قال: يقولُ: فما فضلكم علينا وقد بُيِّن لكم ما صُنع بنا وحُذِّرْتُم؟.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu‘temir b. Süleymân rivayet edip dedi ki: İmrân'dan, onun da Ebû Miclez'den şöyle dediğini işittim: {وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “Öncekileri de sonrakilerine: 'Sizin de bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı; öyleyse kazanmakta olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!' derler”. Dedi ki: [Yani] şöyle der: Bize ne yapıldığı size açıklanmış ve siz uyarılmışken, bize karşı ne üstünlüğünüz olabilir ki? .

حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بن المفضل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ}: فقد ضلَلْتُم كما ضللنا .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ} “Öncekileri de sonrakilerine: 'Sizin de bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı' [derler]”: Bizim saptığımız gibi siz de saptınız, [demektir] .

وكان مجاهد يقولُ في ذلك بما حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ}. قال: من التخفيف من العذاب .

Mücâhid bu hususta bana Muhammed b. Amr'ın rivayet ettiği şu sözü söylerdi: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ} “Sizin de bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı”. Dedi ki: Azabın hafifletilmesi konusunda [bir üstünlüğünüz olmadı] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ}. قال: مِن تَخْفيفٍ .

Bana el-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ} “Sizin de bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı”. Dedi ki: Hafifletilme konusunda .

وهذا القولُ الذي ذكرناه عن مجاهدٍ قولٌ لا معنى له؛ لأن قول القائلين: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ}. لمن قالوا له ذلك، إنما هو توبيخٌ منهم لهم على ما سلف قبل تلك الحال، يَدُلُّ على ذلك دخول "كان" في الكلام، ولو كان ذلك منهم توبيخًا لهم على قيلهم الذي قالوا لربِّهم: {فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ}. لكان التوبيخُ بأن يقال: فما لكم علينا من فضل في تخفيف العذاب عنكم، وقد نالكم ما قد نالنا من العذاب. ولم يَقُلْ: {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ}.

Mücâhid'den naklettiğimiz bu görüş, [tutarlı] bir anlamı olmayan bir sözdür. Çünkü {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ} “Sizin de bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı” diyenlerin bunu kendilerine söyledikleri kimselere yöneltmeleri, ancak o durumdan önce geçmiş olan şeylerden ötürü onları azarlamalarıdır. Cümlede "kâne (كَانَ)" fiilinin yer alması buna delalet etmektedir. Şayet bu, onların Rablerine söyledikleri {فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ} “Onlara ateşten kat kat azap ver” sözünden ötürü onları azarlamaları olsaydı, bu azarlama: "Azabın sizden hafifletilmesi konusunda sizin bize bir üstünlüğünüz yoktur; bize isabet eden azap size de isabet etmiştir" şeklinde söylenirdi ve {فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ} “Sizin de bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadı” denmezdi.

القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}.

Allah -senâsı yüce olsun- şu kavlinin teviline dair söz: {إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara gök kapıları açılmaz”.

يقول تعالى ذكره: إن الذين كذَّبوا بحججنا وأدلتنا فلم يُصَدِّقوا بها، ولم يَتَّبعوا رسلَنا {وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا}. يقولُ: وتكَبَّروا عن التصديق بها، وأَنفوا من اتباعها والانقياد لها تكبُّرًا، لا تُفَتَّحُ لأرواحهم إذا خرجت من أجسادهم أبوابُ السماءِ، ولا يَصْعَدُ لهم في حياتِهم إلى الله ﷿ قولٌ ولا عملٌ؛ لأن أعمالهم خَبيثَةٌ، وإنما يَرْفَعُ الكَلِمَ الطيب العملُ الصالحُ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ} [فاطر: ١٠].

Allah -zikri yüce olsun- buyurur ki: Delillerimizi ve kanıtlarımızı yalanlayıp onları tasdik etmeyen ve elçilerimize uymayanlar, {وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا} “onlara karşı büyüklük taslayanlar” -yani onları tasdik etmekten kibirlenen, kibir yüzünden onlara uymayı ve boyun eğmeyi kendilerine yediremeyenler- ruhları bedenlerinden çıktığı zaman onlar için gök kapıları açılmaz; hayatta oldukları sürece de Allah'a (Azze ve Celle) ne bir sözleri ne de bir amelleri yükselir; çünkü amelleri pistir, güzel sözü ise ancak salih amel yükseltir. Nitekim [Allah] -senâsı yüce olsun- şöyle buyurmuştur: {إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ} [Fâtır: 10] “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir; salih amel de onu yükseltir”.

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويل في تأويل قوله: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}؛ فقال بعضُهم: معناه: لا تُفَتَّحُ لأرواح هؤلاء الكفار أبوابُ السماء.

Sonra tevil ehli, [Allah'ın]: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz” kavlinin tevilinde ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı: Bu kâfirlerin ruhlarına gök kapıları açılmaz, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يَعْلَى ، عن أبي سنانٍ، عن الضحاك، عن ابن عباسٍ: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ}. قال: عنَى بها الكفار؛ أن السماء لا تُفَتَّحُ لأرواحهم، وتُفَتَّحُ لأرواح المؤمنين .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ya'lâ , Ebû Sinân'dan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ} “Onlara gök kapıları açılmaz”. Dedi ki: Bununla kâfirleri kastetti; gök onların ruhlarına açılmaz, müminlerin ruhlarına ise açılır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاوية، عن أبي سنانٍ، عن الضحاك، قال: قال ابن عباسٍ: تُفَتَّحُ السماءُ لرُوحِ المؤمنِ، ولا تُفَتَّحُ لروحِ الكافر.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Ebû Sinân'dan, o ed-Dahhâk'tan rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Gök, müminin ruhuna açılır; kâfirin ruhuna ise açılmaz.