ونَتْرُكَ دينَ آباءٍ كِرامٍ … ذَوِى رأىٍ ونَتَّبَعَ دينَ هُودِ
Görüş sahibi şerefli atalarımızın dinini bırakıp / Hûd'un dinine uymamızı [mı istiyorsun?]
ثم قالُوا لمعاويةَ بن بكرٍ وأبيه بكرٍ: احْبِسَا عَنَّا مَرْثَدَ بنَ سعدٍ، فَلا يَقْدَمَنَّ معنا مكةَ، فإنه قد اتَّبَعَ دينَ هودٍ وتَرَكَ دينَنا. ثم خَرَجوا إلى مكةَ يَسْتَسْقون بها لعادٍ، فلمَّا وَلَّوا إلى مكةَ، خرج مَرْثَدُ بنُ سعدٍ مِن منزلِ معاويةَ بن بكرٍ حتى أدْرَكَهم
Sonra Muâviye b. Bekr'e ve babası Bekr'e şöyle dediler: “Mersed b. Sa‘d'ı bizden alıkoyun; bizimle beraber Mekke'ye sakın gelmesin! Çünkü o, Hûd'un dinine uydu ve bizim dinimizi terk etti.” Sonra Âd [kavmi] için orada yağmur istemek üzere Mekke'ye doğru yola çıktılar. Mekke'ye doğru yöneldiklerinde Mersed b. Sa‘d, Muâviye b. Bekr'in evinden çıktı ve nihayet onlara yetişti
بها، [قبل أن يدعُوا] اللَّهَ بشيءٍ مما خَرَجوا له. فلما انتَهى إليهم قام يَدْعُو اللَّهَ بمكةَ، وبها وفدُ عادٍ قد اجْتَمَعوا يَدْعون، يقول: اللهمَّ أعْطِنى سُؤْلى وحدى، ولا تُدْخِلْني في شيءٍ مما يَدْعُوك به وفدُ عادٍ. وكان قَيْلُ بنُ عَنْزِ رأسَ وفدِ عادٍ، وقال وفدُ عادٍ: اللهمَّ أَعْطِ قَيْلًا ما سألَكَ، واجعلْ سؤلَنا مع سُؤْلِه. وكان قد تَخَلَّفَ عن وفدِ عادٍ حينَ دَعَا لقمانُ بنُ عادٍ، وكان سيدَ عادٍ، حتى إذا فَرَغوا مِن دعوتِهم، قام فقال: اللهمَّ إنى جئتُك وحدى في حاجتى فأعْطِنى سُؤْلى. وقال قَيْلُ بنُ عنزٍ حينَ دَعا: يا إلَهنا، إن كان هودٌ صادقًا فاسْقِنا فإنا قد هَلَكْنَا. فَأَنْشَأَ اللَّهُ لهم سحائبَ ثلاثًا؛ بيضاءَ وحمراءَ وسوداءَ، ثم نادَاه مُنادٍ من السحابِ: يا قَيْلُ، اخترْ لنفسِك وقومِك مِن هذا السحابِ. فقال: اخترتُ السحابةَ السوداءَ، فإنها أكثرُ السحابِ ماءً. فَناداه مُنادٍ: اخترتَ رمادًا رِمْددًا، لا تُبْقِى مِن عادٍ أحدًا، لا والدًا تتركُ ولا ولدًا، إلا جَعَلَتْه هَمِدًا، إلا بنى اللُّوذِيَّةِ المُهَدَّى. وبنو اللُّوذِيَّةِ، بنو لُقَيمِ بنِ هزَّالِ ابن هزيلةَ بنتِ بكرٍ، وكانوا سكانًا بمكةَ مع أخوالِهم لم يكونوا مع عادٍ بأرضِهم، فهم عادٌ الآخِرةُ، ومَن كان مِن نَسْلِهم الذين بَقُوا مِن عادٍ - وساقَ اللهُ السحابةَ السوداءَ - فيما يَذْكُرون - التي اخْتارَها قَيْلُ بنُ عنزٍ بما فيها مِن النِّقْمةِ إلى عادٍ، حتى خرَجت عليهم من وادٍ يُقالُ له: المُغِيثُ. فلما رَأَوها اسْتَبْشَروا بها وقالُوا: {هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا}. يقولُ اللَّهُ: {بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٤) تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا} [الأحقاف: ٢٤، ٢٥]. أي: كلَّ شيءٍ أُمِرَتْ به. وكان أولَ مَن أبصَر ما فيها وعَرَفَ أنها ريحٌ - فيما يَذْكُرون - امرأةٌ مِن عادٍ يقالُ لها: مَهْدُ. فلما تَيَقَّنَت ما فيها، صاحَت ثم صَعِقَت، فلما أفاقَتْ قالوا: ماذا رأيتِ يا مَهْدُ؟ قالت: رأيتُ ريحًا فيها كشُهُبِ النارِ، أمامَها رجالٌ يَقودُونها. فسَخَّرَها اللهُ عليهم سبع ليال وثمانية أيامٍ حسومًا، كما قال اللهُ. والحُسُومُ الدائمةُ، فلم تَدَعْ مِن عادٍ أحدًا إلا هلَك. فاعْتَزَل هودٌ، فيما ذُكِر لى، ومَن معَه مِن المؤمنين في حظيرةٍ، ما يُصيبُه ومَن معه إلا ما تَلِينُ عليه الجلودُ، وتَلْتَذُّ الأنفسُ، [وإنها لتَمُرُّ على عادٍ بالظَّعن] ما بينَ السماءِ والأرضِ، وتَدْمَغُهم بالحجارة. وخَرَجَ وفدُ عادٍ مِن مكةَ، حتى مَرُّوا بمعاويةَ بن بكرٍ وأبيه. فنَزَلوا عليه، فبينما هم عندَه، إذ أقبَل رجلٌ على ناقةٍ له، في ليلةٍ مُقْمرةٍ مُسْىَ ثالثةٍ مِن مُصابٍ عادٍ، فأخبرَهم الخبرَ، فقالوا له: فأين فارَقْتَ هودًا وأصحابَه؟ قال: فارَقْتُهم بساحلِ البحرِ. فكأنهم شَكُّوا فيما حَدَّثهم به، فقالت هزيلةُ بنتُ بكرٍ: صَدَقَ وربِّ الكعبةِ.
[Mersed], çıkış amaçları olan şey hususunda henüz Allah'a dua etmeden önce [Mekke'de] onlara yetişti. Onların yanına varınca Mekke'de Allah'a dua etmeye durdu. Âd heyeti de orada toplanmış dua ediyorlardı. [Mersed] şöyle diyordu: “Allahım! Bana sadece kendi dileğimi ver ve Âd heyetinin Senden dilediği hiçbir şeye beni dahil etme!” Kayl b. Anz Âd heyetinin reisi idi. Âd heyeti ise: “Allahım! Kayl Senden ne istediyse ona ver, bizim dileğimizi de onun dileğiyle bir kıl!” diyordu. Âd heyeti dua ederken Lokmân b. Âd -ki Âd kavminin efendisiydi- onlardan geride durmuştu. Nihayet onlar dualarını bitirince kalkıp şöyle dedi: “Allahım! Ben Sana sadece kendi ihtiyacım için geldim, bana dileğimi ver.” Kayl b. Anz da dua ederken şöyle demişti: “Ey İlahımız! Şayet Hûd doğru sözlüyse bize yağmur ver, zira biz helak olduk!” Bunun üzerine Allah onlar için biri beyaz, biri kırmızı ve biri de siyah olmak üzere üç bulut var etti. Sonra buluttan bir seslenen ona şöyle seslendi: “Ey Kayl! Kendin ve kavmin için bu bulutlardan birini seç!” O da: “Siyah bulutu seçtim, çünkü o bulutların suyu en bol olanıdır” dedi. Bunun üzerine seslenen kişi şöyle seslendi: “Âd kavminden hiç kimseyi geride bırakmayan; ne bir baba ne bir çocuk bırakan, -ihsanda bulunulan Lûziyyeoğulları müstesna- hepsini helak edip kül eden savrulmuş bir kül seçtin!” Lûziyyeoğulları; Bekr'in kızı Hüzeyle'nin [oğlu] Hezzâl'in oğlu Lukaym'ın oğullarıdır. Onlar dayılarıyla birlikte Mekke'de ikamet ediyorlardı, kendi yurtlarında Âd kavmiyle beraber değillerdi. İşte onlar 'İkinci Âd'dır ve Âd kavminden geriye kalan onların soyudur. Anlatıldığına göre Allah, Kayl b. Anz'ın seçtiği siyah bulutu içindeki intikamla [azapla] birlikte Âd kavmine sevk etti; nihayet [bulut] Muğîs denilen bir vadiden üzerlerine çıkageldi. Onu gördüklerinde sevinip müjdelendiler ve: { هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا } “Bu bize yağmur getiren bir buluttur!” dediler. Allah [şöyle] buyurmaktadır: { بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٤) تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا } “Hayır, o aceleyle gelmesini istediğiniz şeydir; içinde can yakıcı bir azap bulunan bir rüzgârdır! Rabbinin emriyle her şeyi helak eder” [el-Ahkâf: 24-25]. Yani [helak edilmesi] emredilen her şeyi. Nakledildiğine göre, onda olanı ilk gören ve onun bir rüzgâr olduğunu anlayan kimse, Âd kavminden Mehd adında bir kadındı. Kadın onda olanı kesin olarak anlayınca çığlık attı, sonra da bayılıp kendinden geçti. Ayılınca: “Ne gördün ey Mehd?” dediler. Kadın: “İçinde ateş şuleleri gibi olan ve önünde onu sevk eden adamların bulunduğu bir rüzgâr gördüm” dedi. Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi Allah o rüzgârı yedi gece sekiz gün kesintisiz olarak onların üzerine musallat kıldı. 'Husûm', kesintisiz demektir. [Rüzgâr] Âd kavminden helak olmayan hiç kimseyi bırakmadı. Bana anlatıldığına göre Hûd ve beraberindeki müminler bir ağıla çekildiler; rüzgâr ona ve beraberindekilere derileri yumuşatan ve nefislerin lezzet duyduğu bir esintiden başkasıyla isabet etmiyordu. O rüzgâr ise yer ile gök arasında develer üstündeki çadırlarıyla Âd kavminin üzerinden geçiyor ve onları taşlarla başlarından vurup parçalıyordu. Âd heyeti Mekke'den ayrılıp nihayet Muâviye b. Bekr ve babasının yanına uğradılar. Onun yanına konakladılar. Onlar Muâviye'nin yanındayken, mehtaplı bir gecede, Âd kavminin felaketinin üçüncü gününün akşamı devesi üzerinde bir adam geldi ve onlara haberi verdi. Ona: “Hûd ve arkadaşlarından nerede ayrıldın?” dediler. O da: “Onlardan deniz sahilinde ayrıldım” dedi. Sanki onun anlattığı şeyden şüphe ettiler; bunun üzerine Bekr'in kızı Hüzeyle: “Kâbe'nin Rabbine yemin olsun ki doğru söyledi” dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، قال: ثنا عاصمٌ، عن الحارثِ بن حسانَ البكريِّ، قال: قَدِمْتُ على رسولِ اللهِ ﷺ، فمررتُ بامرأةٍ بالرَّبَذَةِ، فقالت: هل أنتَ حاملي إلى رسول الله ﷺ؟ قلتُ: نعم. فَحَمَلتُها حتى قدِمتُ المدينةَ، فَدَخَلتُ المسجدَ، فإذا رسولُ اللهِ ﷺ على المنبرِ، وإذا بلالٌ مُتَقَلِّدٌ السيفَ، وإذا راياتٌ سودٌ. قال: قلتُ: ما هذا؟ قال: عمرُو بنُ العاصِ قَدِمَ مِن غزوتِه. فلما نزَل رسولُ اللهِ ﷺ عن منبرِه أتيتُه، فاستأذَنتُ فأذِنَ لي، فقلتُ: يا رسولَ اللهِ، إن بالبابِ امرأةً مِن بني تميمٍ، وقد سألَتْني أن أحْمِلَها إليك. قال: "يا بلالُ ائْذَنْ لها". قال: فدخَلتْ، فلما جلَستْ قال لى رسولُ اللهِ ﷺ: "هلْ بينَكم وبينَ تميمٍ شيءٌ؟ ". قلتُ: نعم. وكانت الدَّبْرَةُ عليهم، فإن رأيتَ أن تَجْعَلَ الدَّهْنَاءَ بينَنا وبينَهم حاجزًا فعلتُ. قال: تقولُ المرأةُ: [فأين تضطرُّ مُضَرَك] يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: قلتُ: إن مَثَلَى مَثَلُ مِعْزًى حَمَلَت حَتْفًا. قال: قلتُ: وحَمَلتُكِ تكونين عليَّ خَصْمًا؟ أعوذُ باللَّهِ أن أكونَ كوافدِ عادٍ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "وما وَافِدُ عادٍ؟ ". قال: قلتُ: على الخبيرِ سَقَطْتَ، إن عادًا قَحَطت فبعَثت مَن يَسْتَسْقى لها، فبَعَثُوا رجالًا، فمَرُّوا على بكرِ بن معاويةَ، فَسَقاهم الخمرَ، وتَغَنَّتهم الجَرَادَتان شهرًا، ثم
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Âsım, Hâris b. Hassân el-Bekrî'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna gelmek üzere yola çıktım. Rebeze'de bir kadına rastladım; [kadın]: “Beni Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştırır mısın?” dedi. Ben de: “Evet” dedim. Onu deveme bindirip nihayet Medine'ye geldim. Mescide girdim; bir de gördüm ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberin üzerindedir, Bilâl kılıç kuşanmıştır ve siyah sancaklar dikilmiştir. [Hâris] dedi ki: “Bu nedir?” diye sordum. “Amr b. el-Âs gazvesinden döndü” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberinden inince yanına vardım; huzuruna girmek için izin istedim, bana izin verdi. Bunun üzerine dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Kapıda Benî Temîm'den bir kadın var; beni kendisini sana ulaştırmamı istemişti.” [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ey Bilâl, ona izin ver!» buyurdu. [Hâris] dedi ki: Kadın içeri girdi. Oturunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Sizinle Temîm arasında [bir husumet] var mı?» diye sordu. Dedim ki: “Evet; hezimet onların aleyhine olmuştu. Eğer Dehnâ'yı bizimle onların arasında bir sınır kılmayı uygun görürsen [öyle yap].” [Hâris] dedi ki: Bunun üzerine kadın: “[O hâlde] ey Allah'ın Resûlü, senin Muzar kavmin nereye sıkışıp kalsın?” dedi. [Hâris] dedi ki: Ben de: “Benim durumum, [kendi ölümüne sebep olan bıçağı ortaya çıkarıp] ecelini taşıyan bir keçinin durumu gibidir” dedim. [Hâris] dedi ki: “Seni [buralara kadar] taşımışım da bana hasım mı kesiliyorsun?! Âd elçisi gibi olmaktan Allah'a sığınırım!” dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Âd elçisi de nedir?» buyurdu. [Hâris] dedi ki: Şöyle dedim: “Tam ehline rastladın; Âd kavmi kuraklığa uğramıştı da kendileri için yağmur dileyecek kimseleri gönderdiler. Bir grup adam gönderdiler; Bekr b. Muâviye'ye uğradılar. O da onlara şarap içirdi ve iki şarkıcı kadın (el-Cerâdetân) onlara bir ay boyunca şarkı söyledi. Sonra...
فصَلوا مِن عندِه، حتى أَتَوا جبالَ مَهَرةَ ، فَدَعَوا، فجاءت سحاباتٌ. قال: وكُلَّما جاءتْ سحابةٌ، قال: اذْهَبى إلى كذا. حتى جاءت سحابةٌ، فنُودِى منها : خُذْها رمادًا رِمْدِدًا ، لا تَدَعُ مِن عادٍ أحدًا. قال: فسَمِعَه وكتَمَهم ، حتى جاءَهم العذابُ.
onun yanından ayrılıp nihayet Mehere dağlarına vardılar ve dua ettiler. Bunun üzerine bulutlar geldi. Dedi ki: Her ne zaman bir bulut gelse [elçi]: 'Filan yere git' diyordu. Nihayet bir bulut geldi ve içinden şöyle seslenildi : 'Al onu! Âd'dan hiç kimseyi bırakmayacak olan savrulmuş küldür .' Dedi ki: [Elçi] bunu işitti fakat azap kendilerine gelinceye kadar bunu onlardan gizledi .
قال أبو كريبٍ: قال أبو بكرٍ بعدَ ذلك في حديثِ عادٍ، قال: فأقبلَ الذي أتاهم، فأتَى جبالَ مَهَرةَ، فصَعِدَ فقال: اللهمَّ إنى لم أجِئْك لأسيرٍ فأفادِيَه، ولا لمريضٍ أَشْفِيَه، فاسْقِ عادًا ما كنتَ مُسْقِيَه. قال: فرُفِعَت له سحاباتٌ. قال: فنُودِيَ منها: اخترْ. قال: فجَعَل يقولُ: اذْهَبى إلى بنى فلانٍ، [اذْهَبي إلى بني فلانٍ] ". قال: فمَرَّتْ آخرَها سحابةٌ سوداءُ، فقال: اذْهَبى إلى عادٍ. فنُودِى منها: خُذْها رَمادًا رِمْدِدًا، لا تَدَعُ مِن عادٍ أحدًا. قال: وكتَمَهم، والقومُ عند بكرِ بن معاويةَ يَشْرَبون. قال: وكَرِه بكرُ بنُ معاويةَ أن يقولَ لهم مِن أجلِ أنهم عندَه، وأنهم في طعامِه. قال: فأَخَذَ في الغناءِ وذَكَّرَهم .
Ebû Kureyb dedi ki: Ebû Bekr bundan sonra Âd hadisi hakkında şöyle dedi: Onlara gelen elçi yönelip Mehere dağlarına vardı; yukarı çıkıp şöyle dedi: 'Allah'ım! Ben Sana fidyesini ödeyeceğim bir esir için gelmedim, iyileştireceğim bir hasta için de gelmedim; Âd kavmine sulayacağın şeyi sula!' Dedi ki: Ona bulutlar yükseltildi. Dedi ki: İçinden ona: 'Seç!' diye seslenildi. Dedi ki: O da şöyle demeye başladı: 'Filanoğullarına git, [filanoğullarına git] .' Dedi ki: En sonunda siyah bir bulut geçti. O da: 'Âd kavmine git' dedi. Bunun üzerine içinden şöyle seslenildi: 'Al onu! Âd'dan hiç kimseyi bırakmayacak olan savrulmuş küldür.' Dedi ki: Topluluk Bekr b. Muâviye'nin yanında içki içerlerken o bunu onlardan gizledi. Dedi ki: Bekr b. Muâviye, onlar kendi yanında ve kendi sofrasında bulundukları için onlara bir şey söylemekten hoşlanmadı. Dedi ki: Şarkıya başladı ve onlara hatırlattı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، قال: ثنا سلَّامٌ أبو المنذرِ النحويُّ، قال: ثنا عاصمٌ، عن أبي وائلٍ، عن الحارثِ بن يزيد البكرى، قال: خرجتُ
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, dedi ki: Bize Sellâm Ebü’l-Münzir en-Nahvî anlattı, dedi ki: Bize Âsım, Ebû Vâil’den, [o da] el-Hâris b. Yezîd el-Bekrî’den naklen anlattı; [el-Hâris] dedi ki: [Yola] çıktım
لأشكوَ العلاءَ بنَ الحضرميِّ إلى رسولِ الله ﷺ، فمَرَرْتُ بالرَّبذَةِ، فإذا عجوزٌ مُنقَطَعٌ بها مِن بني تميمٍ، فقالت: يا عبدَ اللهِ، إن لى إلى رسولِ اللهِ ﷺ حاجةً، فهل أنتَ مُبَلِّغى إليه؟ قال: فحَمَلْتُها، فقَدِمْتُ المدينةَ. قال: فإذا راياتٌ سودٌ، قلتُ: ما شأنُ الناسِ؟ قالوا: يريد أن يبعث بعمرو بن العاص وجهًا. قال: فجَلَسْتُ حتى فَرَغَ. قال: فدَخَلَ منزله - أو قال: رَحْلَه - فاسْتأذَنتُ عليه، فأَذِنَ لي، فَدَخَلتُ فقعَدتُ، فقال لي رسولُ اللهِ ﷺ: "هَلْ كان بينَكم وبينَ تميمٍ شيءٌ؟ " قال: قلتُ: نعم، وكانت الدَّبْرَةُ عليهم، وقد مَرَرْتُ بالرَّبَذَةِ، فإذا عجوزٌ منهم مُنقطَعٌ بها، فسألَتْني أن أحْملَها إليك وها هي بالبابِ، فأَذِنَ لها رسولُ اللهِ ﷺ فَدَخَلَت، فقلتُ: يا رسولَ اللهِ، اجعلْ بينَنا وبينَ تميمِ الدَّهْناءَ حاجزًا. فَحَمِيَتِ العجوزُ واسْتَوْفَرَت وقالت: فأين تضطر مُضرَك يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: قلتُ: أنا كما قالوا: مِعْزًى حَمَلَت حَتْفًا، حملتُ هذه ولا أشعرُ أنها كانت لى خَصْمًا، أَعوذُ باللهِ ورسولِه أن أكونَ كوافدِ عادٍ، قال: "وما وافدُ عادٍ؟ ". قال: على الخبيرِ سَقَطْتَ. قال: وهو يَسْتَطْعِمُنى الحديثَ. قلتُ: إن عادًا قُحِطُوا، فَبَعَثوا قَيْلًا وافدًا، فنَزَلَ على بكرٍ، فَسَقاه الخمرَ شهرًا، وتغنِّيه جاريتان يقالُ لهما: الجَرَادتان. فَخَرَجَ إِلى جبالِ مَهَرَةَ، فنادَى: إني لم أَجِئْ لمريضٍ فأُداوِيَه، ولا لأسيرٍ فأُفادِيَه، اللهمَّ اسْقِ عادًا [ما كنتَ مُسْقِيَه] فمَرَّت به سحاباتٌ سودٌ، فنُودِى منها: خُذْهَا رَمادًا رِمْدِدًا، لا تُبْقى مِن
[...] el-Alâ b. el-Hadramî'yi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etmek için [yola çıktım]. Rebeze'ye uğradım; bir de baktım ki Temîmoğulları'ndan yolda kalmış yaşlı bir kadın var. Kadın: "Ey Allah'ın kulu! Benim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir ihtiyacım var, beni ona ulaştırır mısın?" dedi. Dedi ki: Ben de onu [binek hayvanıma] bindirdim ve Medine'ye geldim. Dedi ki: Bir de baktım ki siyah sancaklar [dalgalanıyor]. "İnsanların bu hâli nedir?" dedim. "Amr b. el-Âs'ı bir sefere göndermek istiyor" dediler. Dedi ki: O [işini] bitirinceye kadar oturdum. Dedi ki: Sonra evine -veya konağına dedi- girdi; ben de huzuruna girmek için izin istedim, bana izin verdi. İçeri girip oturdum; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Sizinle Temîm arasında bir şey mi oldu?» buyurdu. Dedi ki: 'Evet, hezimet de onların aleyhine oldu. Rebeze'ye uğramıştım; bir de baktım ki onlardan yolda kalmış yaşlı bir kadın var, onu sana getirmemi benden rica etti, işte kendisi kapıdadır' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona izin verdi, o da içeri girdi. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizimle Temîm arasına Dehnâ'yı sınır kıl' dedim. Bunun üzerine yaşlı kadın öfkelendi ve yerinden doğrulup dikildi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! O hâlde Muzar'ını nereye mecbur edip sıkıştıracaksın?' dedi. Dedi ki: Ben de şöyle dedim: 'Benim durumum tıpkı onların dediği [şu söz] gibidir: Kendi ecelini taşıyan keçi! Onu bana hasım olacağını hiç hissetmeksizin taşıdım. Âd kavminin elçisi gibi olmaktan Allah'a ve Resûlü'ne sığınırım!' [Resûlullah]: «Âd elçisi de nedir?» buyurdu. [Hâris] dedi ki: 'Tam ehline denk geldin (bilenine sordun)' dedim. Dedi ki: [Resûlullah] benden bu hadisi anlatmamı arzuluyordu. Dedim ki: 'Âd kavmi kıtlığa uğradı; bunun üzerine Kayl'ı elçi olarak gönderdiler. O da Bekr'e konuk oldu; [Bekr] ona bir ay boyunca şarap içirdi ve Ceredetân (iki çekirge) denilen iki cariye ona şarkı söyledi. Sonra Mehere dağlarına çıkıp şöyle nida etti: Ben iyileştireceğim bir hasta için gelmedim, fidyesini ödeyeceğim bir esir için de gelmedim. Allah'ım! Âd kavmine [sulayacağın şeyi sula!]' Bunun üzerine yanından siyah bulutlar geçti ve o bulutlardan şöyle seslenildi: Onu savrulup giden kül olarak al! Hiçbir...
عادٍ أحدًا.
Âd'dan hiç kimseyi [sağ bırakmayacak].
قال: فكانت المرأةُ تقولُ: لا تكنْ كوافدِ عادٍ. فما بَلَغَنى أنه أُرسِل عليهم من الريحِ يا رسولَ اللَّهِ، إِلا قَدْرُ ما يَجْرى في خَاتمي. قال أبو وائلٍ: فكذلك بَلَغَنى .
Dedi ki: Kadın şöyle diyordu: 'Âd elçisi gibi olma.' Ey Allah'ın Resûlü! Bana ulaştığına göre onların üzerine rüzgârdan sadece yüzüğümün içinden geçen miktar kadarı gönderilmiştir. Ebû Vâil dedi ki: Bana da aynı şekilde ulaştı .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ}: أن عادًا أتاهم هودٌ، فوعَظهم وذَكَّرَهم بما قَصَّ اللهُ في القرآنِ، فَكَذَّبُوه وَكَفَروا، وسألوه أن يأتيَهم بالعذابِ، فقال لهم: {إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ}. وإن عادًا أصابَهم حينَ كَفَروا قُحُوطٌ مِن المطرِ، حتى جُهِدوا لذلك جَهْدًا شديدًا، وذلك أن هودًا دَعَا عليهم، فبعَث اللهُ عليهم الريحَ العقيمَ، وهى الريحُ التي لا تُلْقِحُ الشجرَ، فلما نَظَروا إليها قالوا: {هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا} [الأحقاف: ٢٤]. فلما دَنَتْ منهم نَظَروا إلى الإبلِ والرجالِ تطيرُ بهم الريحُ بينَ السماءِ والأرضِ، فلما رأوها تنادَوا: البيوت. فلما دَخَلوا البيوتَ دخَلت عليهم، فأهْلَكَتهم فيها، ثم أخْرَجَتهم من البيوتِ، فأصابَتْهم {فِي يَوْمِ نَحْسٍ}. والنَّحْسُ هو الشؤم، و {مُسْتَمِرٍّ} [القمر: ١٩]: استمرَّ عليهم بالعذابِ {سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا} [الحاقة: ٧]: حَسَمَت كلَّ شيءٍ مَرَّتْ به، فلما أَخْرَجَتهم مِن البيوتِ،
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] aktardı: {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” [ayeti hakkında]: Âd kavmine Hûd geldi; onlara öğüt verdi ve Allah'ın Kur'an'da anlattığı şeyleri kendilerine hatırlattı. Fakat onu yalanlayıp inkâr ettiler ve kendilerine azabı getirmesini istediler. O da onlara: {إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ} “[Azabın ne zaman geleceğine dair] bilgi ancak Allah katındadır; ben ise benimle gönderilen şeyleri size tebliğ ediyorum” dedi. Âd kavmi inkâr edince, üzerlerine yağmur kıtlığı isabet etti; öyle ki bundan dolayı şiddetli bir sıkıntı ve darlığa düştüler. Bu da Hûd'un onlara beddua etmesinden ötürüydü. Bunun üzerine Allah onların üzerine kasırgayı (er-Rîhu'l-Akîm) gönderdi; bu, ağaçları aşılamayan [kısır/tahrip edici] rüzgârdır. Onu gördüklerinde: {هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا} [el-Ahkâf: 24] “Bu, bize yağmur getirecek olan bir buluttur” dediler. Rüzgâr onlara yaklaşınca develerin ve insanların yerle gök arasında rüzgârla uçtuğunu gördüler. Bunu görünce: «Evlere!» diye birbirlerine seslendiler. Evlere girdiklerinde rüzgâr da üzerlerine girdi ve onları orada helak etti, sonra da evlerden dışarı çıkardı. Böylece onları {فِي يَوْمِ نَحْسٍ} “uğursuz bir günde” yakaladı. en-Nahs (النَّحْسُ), uğursuzluk demektir. {مُسْتَمِرٍّ} [el-Kamer: 19] ise azabın onların üzerinde devam etmesidir. {سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا} [el-Hâkka: 7] “kesintisiz yedi gece sekiz gün” ifadesi; uğradığı her şeyi kesip yok etti [demektir]. Onları evlerden çıkardığında,
قال اللهُ: {تَنْزِعُ النَّاسَ} مِن البيوتِ {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ} [القمر: ٢٠]: انقَعَرَ مِن أصولِه {خَاوِيَةٍ} [الحاقة: ٧]: خَوَت فسقَطت، فلما أَهْلَكَهم اللهُ أرسَل عليهم طيرًا سُودًا فنَقَلَتهم إلى البحرِ فألْقَتْهم فيه. فذلك قولُه: {فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ} [الأحقاف: ٢٥]. ولم تخرُجْ ريحٌ قطُّ إلا بمكيالٍ إلا يومَئِذٍ، فإنها عَتَتْ على الخَزَنةِ فغَلَبَتهم، فلم يَعْلَموا كم كان مكيالُها، وذلك قولُه: {فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ} [الحاقة: ٦]. والصَّرْصَرُ: ذاتُ الصوتِ الشديدِ .
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: İnsanları evlerden {تَنْزِعُ النَّاسَ} “söküp atıyordu”, {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ} “sanki onlar kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibiydi” [Kamer: 20]: Köklerinden koparılmış; {خَاوِيَةٍ} “kof” [Hâkka: 7]: İçi boşalıp yere serilmiş. Allah onları helak edince üzerlerine siyah kuşlar gönderdi ; kuşlar onları denize taşıyıp içine attılar. İşte bu, O'nun şu sözüdür: {فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ} “Böylece geride evlerinden başka bir şey görünmez oldu” [Ahkâf: 25]. Rüzgâr o gün hariç hiçbir zaman bir ölçü olmaksızın çıkmamıştı; zira o gün görevli meleklere karşı azgınlık edip onlara galebe çaldı, melekler onun miktarının ne kadar olduğunu bilemediler. İşte bu, O'nun şu sözüdür: {فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ} “Onlar ise uğultulu, kasıp kavuran azgın bir rüzgârla helak edildiler” [Hâkka: 6]. Sarsar (صَرْصَر) ise sesi çok şiddetli olan demektir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠)}.
O'nun şu sözünün tevili hakkında: {قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠)} “Dediler ki: 'Sen bize yalnız Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın ibadet ettiklerini bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin azabı bize getir!'”.
يقولُ تعالى ذكرُه: قالت [عادٌ لهودٍ] : أجِئْتَنا تَتَوعَدُنا بالعقابِ مِن اللَّهِ على ما نحنُ عليه مِن الدينِ كى نعبدَ الله وحدَه، ونَدِينَ له بالطاعةِ خالصًا، ونهجُرَ عبادةَ الآلهةِ والأصنامِ التي كان آباؤُنا يعبُدُونها، ونتبرَّأَ منها؟ فلسنا فاعِلي ذلك ولا مُتَّبِعيك على ما تَدْعونا إليه، فأْتِنا بما تَعِدُنا مِن العقابِ والعذابِ على تَرْكِنا إخلاصَ التوحيدِ اللهِ، وعبادتِنا ما نعبدُ مِن دونِه من الأوثانِ، إن كنتَ مِن أهلِ الصدقِ على ما تقولُ وتَعِدُ.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: [Âd kavmi Hûd'a] şöyle dedi: 'Sen bize, üzerinde bulunduğumuz dinden ötürü Allah'tan bir azapla bizi tehdit ederek; yalnızca Allah'a ibadet edelim, O'na ihlasla itaat edip boyun eğelim, atalarımızın tapmakta olduğu ilahları ve putları bırakıp onlardan uzaklaşalım diye mi geldin? Biz bunu yapacak değiliz ve bizi davet ettiğin şey hususunda sana uyacak da değiliz . Eğer söylediklerinde ve vaat ettiğinde sadık kimselerdensen, Allah'ı birlemeyi terk etmemiz ve O'ndan başka taptığımız putlara ibadet etmemiz sebebiyle bizi tehdit ettiğin azabı ve cezayı bize getir!'
القول في تأويل قولِه: {قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ}.
O'nun şu sözünün tevili hakkında: {قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “[Hûd] dedi ki: 'Rabbinizden üzerinize mutlaka bir azap ve bir gazap inmiştir/hak olmuştur. Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği, yalnızca sizin ve atalarınızın taktığı birtakım [kuru] isimler hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!'”.
يقولُ تعالى ذكرُه: قال هودٌ لقومِه: قد حَلَّ بكم عذابٌ وغضبٌ مِن اللهِ.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Hûd kavmine dedi ki: 'Allah'tan bir azap ve gazap üzerinize hak olmuştur.'
وكان أبو عمرٍو بنُ العلاءِ، فيما ذُكِر لنا عنه، يزعُمُ أَن الرِّجْزَ والرَّجْسَ بمعنًى واحدٍ، وأنها مقلوبةٌ، قُلِبت السينُ زايًا، كما قُلِبت شَئِزٌ وهي من شَئِسٍ بسينٍ، وكما قالوا: قَرَبُوسٌ وقَرَبوزٌ. وكما قال الراجزُ:
Bize aktarıldığına göre Ebû Amr b. el-Alâ; ricz (الرِّجْزَ) ile rics (الرَّجْسَ) kelimelerinin aynı anlamda olduğunu, bunların harf dönüşümü (kalb) yoluyla sin harfinin zâ harfine dönüşmesiyle oluştuğunu ileri sürerdi; tıpkı sin harfiyle olan şe'is (شَئِس) kelimesinden şe'iz (شَئِز) yapılması ve 'karabûs' ve 'karabûz' dedikleri gibi. Şairin şöyle dediği gibi:
ألَا لَحَى اللَّهُ بَنِي السِّعْلاتِ
Allah lânet etsin dişi devlerin oğullarına ,
عَمْرَو بْنَ يَرْبُوعٍ لِئَامَ النَّاتِ
Yerbû' oğlu Amr'a, o insanların en alçaklarına!
لَيْسُوا بأَعْفافٍ ولا أَكْياتِ
Onlar ne iffetlidirler ne de akıllı,
يريدُ: الناسِ، وأكياسِ، فقُلِبت السينُ تاءً. كما قال رؤبةُ :
[Şair en-nâs (الناس) ve ekyâs (أكياس)] kelimelerini kastediyor; burada sîn harfi tâ harfine dönüştürülmüştür. Rûbe'nin dediği gibi:
كُمْ قد رَأَيْنا مِن عَديدٍ مُبْزِى
Biz nice boyun eğdiren kalabalıklar gördük ,
حتى وَقَمْنَا كَيْدَهُ بالرِّجْزِ
Nihayet onların tuzağını ricz (azap) ile kahrettik .
رُوىَ عن ابن عباسٍ أنه كان يقولُ: الرِّجْزُ السَّخَطُ.
İbn Abbâs'tan, ricz (الرِّجْزُ) kelimesinin 'gazap' olduğunu söylediği rivayet edilmiştir.
حدَّثني بذلك المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ}. يقولُ: سَخَطٌ.
Bunu bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın: {قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ} “Rabbinizden size bir azap indi” kavli hakkında: “[Rics,] gazap [demektir]” dediğini aktardı.
وأما قولُه: {أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ}. فإنه يقولُ: أَتُخاصِمُوننى في أسماءٍ سَمَّيتُموها، أصنامًا، لا تضُرُّ ولا تنفعُ، {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ}. يقولُ: ما جعَل اللهُ لكم في عبادتِكم إياها مِن حُجَّةٍ تَحْتَجُّون بها، ولا مَعْذِرةٍ تَعْتَذِرون بها؛ لأن العبادةَ إنما هي لَمَن ضَرَّ ونفَع، وأثابَ على الطاعةِ، وعاقبَ على المعصيةِ، ورزَق ومنَع، فأما الجمادُ مِن الحجارةِ والحديدِ والنحاسِ، فإنه لا نفعَ فيه ولا ضَرَّ، إلا أن تَتَّخِذَ منه آلةً، ولا حجةَ لعابدٍ عبَدَه مِن دونِ اللهِ في عبادتِه إيَّاه؛ لأن الله لم يأذَنْ بذلك فيُعذِرَ مَن عبَدَه بأنه يعبُدُه اتباعًا منه أمرَ اللهِ في عبادتِه إياه، ولا هو - إذ كان اللهُ لم يأذَنْ في عبادتِه - مما يُرْجَى نفعُه، أو يُخافُ ضَرُّه، في عاجلٍ أو آجلٍ، فَيُعْبَدَ رجاءَ نَفْعِه، أو دفعَ ضَرِّه، {فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ}. يقولُ: فانْتَظِروا حكمَ اللهِ فينا وفيكم، إنّى معكم من المُنتظرين حكمَه، وفَضْلَ قضائِه فينا وفيكم.
O'nun: {أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} “Sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimler hakkında benimle tartışıyor musunuz?” sözüne gelince; O şöyle buyurmaktadır: Zarar da fayda da veremeyen putlar olarak adlandırdığınız birtakım isimler hakkında benimle mi çekişiyorsunuz? {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} “Sizin ve atalarınızın [taktığı]; Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği [isimler]”. Diyor ki: Allah, onlara ibadet etmeniz konusunda tutunacağınız bir delil veya öne süreceğiniz bir mazeret kılmamıştır. Çünkü ibadet ancak zarar ve fayda veren, itaate mükâfat verip isyana ceza kesen, rızık veren ve mahrum bırakan zata layıktır. Taş, demir ve bakır gibi cansız nesnelere gelince; kendisinden bir alet yapılması hariç onda ne bir fayda ne de bir zarar vardır. Allah'tan başka ona tapan bir kimsenin, ona kulluk etmesinde hiçbir gerekçesi yoktur; çünkü Allah buna izin vermemiştir ki o kimse 'O'na kulluk etmem O'nun emrine uymam sebebiyledir' diyerek mazur sayılsın. Allah kendisine ibadet edilmesine izin vermediğine göre o varlık ne dünyada ne de ahirette faydası umulan veya zararından korkulan bir şey de değildir ki, faydasını umarak yahut zararını savuşturmak için ona ibadet edilsin. {فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “O halde bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim”. Diyor ki: Bizim ve sizin hakkınızdaki Allah'ın hükmünü bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber O'nun hükmünü ve bizimle sizin hakkınızdaki kesin kazasını bekleyenlerdenim.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)}.
Övgüsü yüce olanın şu sözünün tevili hakkında: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)} “Bunun üzerine onu ve onunla beraber olanları bizden bir rahmet ile kurtardık; ayetlerimizi yalanlayıp inanmayanların ise kökünü kestik”.
يقولُ تعالى ذكرُه: فأنْجَينا نوحًا والذين معه مِن أتباعِه على الإيمانِ به، والتصديقِ به وبما دعَا إليه مِن توحيدِ اللَّهِ، وهَجْرِ الآلهةِ والأوثانِ، {بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا}. يقولُ: وأَهْلَكْنا الذين كَذَّبوا مِن قوم هودٍ بحُجَجنا جميعًا عن آخرِهم، فلم نُبْقِ منهم أحدًا.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Biz Nûh'u ve ona iman edip onu ve davet ettiği Allah'ı birleme ile sahte ilahları ve putları terk etme çağrısını tasdik eden takipçilerini {بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “bizden bir rahmet ile [kurtardık]; ayetlerimizi yalanlayanların ise kökünü kestik”. Diyor ki: Hûd kavminden delillerimizi yalanlayanların hepsini son ferdine kadar helak ettik ve onlardan hiç kimseyi geride bırakmadık.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه:
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında şöyle dedi:
{وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} [الأنعام: ٤٥]. قال: اسْتَأْصَلْناهم .
{وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} [الأنعام: ٤٥] “Ayetlerimizi yalanlayanların kökünü kestik”. Dedi ki: Onların kökünü kazıdık .
وقد بَيَّنا فيما مَضَى معنى قولِه: {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا} بشواهدِه بما أغنَى عن إعادتِه .
{فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi” sözünün anlamını, delilleriyle birlikte daha önce tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
{وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ}. يقولُ: لم يكونوا مُصَدِّقين باللهِ ولا برسولِه هودٍ.
{وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ} “Onlar inanmamışlardı”. Diyor ki: Allah'ı da O'nun elçisi Hûd'u da tasdik etmemişlerdi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣)}.
Şu sözünün tevili hakkında: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣)} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülük dokundurmayın, yoksa sizi can yakıcı bir azap yakalar'”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد أرسَلنا إلى ثمودَ أخاهم صالحًا.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Semûd'a da kardeşleri Sâlih'i gönderdik.
وثمود، هو ثمودُ بنُ جاثَر بن إرَمَ بن سامِ بن نوحٍ، وهو أخو جَدِيسِ بن جاثَر ، وكانت مساكنُهما الحِجْرَ بينَ الحجازِ والشامِ إلى وادى القُرى وما حولَه.
Semûd, Nûh oğlu Sâm oğlu İrem oğlu Câser'in oğlu Semûd'dur. O, Câser'in oğlu Cedîs'in kardeşidir. İkisinin yurtları Hicaz ile Şam arasında, Vâdilkurâ ve çevresine kadar uzanan el-Hicr idi.
و معنى الكلامِ: وإلى بني ثمودَ أخاهم صالحًا.
Sözün anlamı: Semûd oğullarına kardeşleri Sâlih'i [gönderdik] demektir.
[وإنما منع " ثمود"] لأن "ثمودَ" قبيلةٌ، كما بكرٌ قبيلةٌ، وكذلك تميمٌ.
["Semûd" kelimesinin gayrimunsarıf oluşu] Semûd'un, tıpkı Bekr ve Temîm gibi bir kabile adı olmasındandır.
{قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ}. يقولُ: قال صالحٌ لثمودَ: يا قومِ اعْبُدُوا الله وحدَه لا شريكَ له، فما لكم مِن إلهٍ يجوزُ لكم أن تَعْبُدوه
{ قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “[Sâlih] dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.” [Ebû Ca‘fer] der ki: Sâlih, Semûd [kavmine şöyle] dedi: Ey kavmim! Ortağı olmayan tek bir Allah'a kulluk edin; zira sizin O'ndan başka ibadet etmeniz caiz olan hiçbir ilahınız
غيرُه، وقد جاءتكم حُجَّةٌ [مِن ربِّكم] وبرهانٌ على صدقِ ما أقولُ وحقيقةِ ما إليه أدْعُو؛ مِن إخلاصِ التوحيدِ للهِ، وإفرادِه بالعبادةِ دونَ ما سِواه، وتَصْديقى على أني له رسولٌ، وبَيِّنتى على ما أقولُ، وحقيقةِ ما جئتُكم به مِن عندِ ربي، وحُجَّتي عليه - هذه الناقةُ التي أخْرجَها اللَّهُ مِن هذه الهَضْبةِ، دليلًا على نُبُوَّتى، وصدقِ مَقالتي، فقد عَلِمتم أن ذلك مِن المعجزاتِ التي لا يقدِرُ على مثلِها أحدٌ إلا اللهُ.
başka ibadet etmeniz caiz olan bir ilahınız yoktur. Söylediklerimin doğruluğuna ve kendilerini çağırdığım şeyin hakikatine —yani tevhidi yalnızca Allah'a has kılmaya, O'ndan başkasına değil yalnız O'na ibadet etmeye ve benim O'nun elçisi olduğumu tasdik etmeye— dair [Rabbinizden] size kesin bir delil ve bürhan gelmiştir. Söylediklerime, Rabbim katından getirdiğim şeylerin hakikatine ve delilime dair apaçık hüccetim ise peygamberliğimin ve sözümün doğruluğunun bir delili olarak Allah'ın şu kayadan çıkardığı devedir. Şüphesiz siz de bildiniz ki bu, Allah'tan başka hiç kimsenin bir benzerine güç yetiremeyeceği mucizelerdendir' dedi.
وإنما استشهَد صالحٌ، فيما بَلَغنى، على صحةِ نبوَّتِه عندَ قومِه ثمودَ بالناقةِ؛ لأنهم سألوه إيَّاها آيةً ودَلالةً على حقيقةِ قولِه.
Bana ulaştığına göre Sâlih'in kavmi Semûd'a karşı peygamberliğinin sıhhati hususunda deveyi delil getirmesi, onların kendisinden sözünün doğruluğuna bir delil ve işaret olarak bunu istemiş olmalarındandır.
ذكرُ مَن قال ذلك، وذكرُ سببِ قتلِ قومِ صالحٍ الناقةَ
Bunu söyleyenlerin ve Sâlih kavminin deveyi öldürme sebebinin zikri
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن عبدِ العزيزِ بن رُفَيحٍ، عن أبي الطُّفَيلِ، قال: قالت ثمودُ لصالحٍ: اتْيِنا بآيَةٍ إنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ: فقال لهم صالحٌ: اخْرُجوا إلى هَضْبةٍ مِن الأرضِ. فخَرَجوا، فإذا هي تَمَخَّضُ كما تتمخَّضُ الحاملُ، ثم إنها انفَرَجَت، فخَرَجَت مِن وسطِها الناقةُ، فقال صالحٌ: {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [الأعراف: ٧٣]. {لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الشعراء: ١٥٥]. فلما مَلُّوها عَقَرُوها، فَقَالَ لهم: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} [هود: ٦٥].
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl, Abdülazîz b. Rufey'den, o da Ebu't-Tufeyl'den naklen haber verdi; dedi ki: Semûd, Sâlih'e: 'Eğer doğru söyleyenlerden isen bize bir mucize getir' dedi. Sâlih onlara: 'Yeryüzündeki şu kayaya çıkın' dedi. Çıktılar; bir de baktılar ki o kaya, gebe bir kadının sancılandığı gibi sancılanıyor. Sonra kaya yarıldı ve ortasından deve çıktı. Bunun üzerine Sâlih: {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [الأعراف: ٧٣] “İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülük dokundurmayın, yoksa sizi can yakıcı bir azap yakalar”. {لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الشعراء: ١٥٥] “Onun bir su içme sırası vardır; belli bir günün içme sırası da sizindir” dedi. Ondan usanınca onu boğazladılar. O da onlara: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} [هود: ٦٥] “Yurdunuzda üç gün daha yaşayın; bu, yalanlanamayacak bir tehdittir” dedi.
قال عبدُ العزيزِ: وحدَّثنى رجلٌ آخَرُ، أن صالحًا قال لهم: إن آيةَ العذابِ أن تُصبحوا غدًا حُمْرًا، واليومَ الثانِيَ صُفْرًا، واليومَ الثالثَ سُودًا. قال: فصَبَّحَهم العذابُ، فلما رَأَوا ذلك تَحنَّطُوا واسْتعدُّوا.
Abdülazîz dedi ki: Bana başka bir adam da anlattı ki Sâlih onlara şöyle demiştir: 'Azabın alameti; yarın sabah [yüzlerinizin] kırmızı, ikinci gün sarı, üçüncü gün ise siyah olarak sabahlamanızdır.' [Râvi] dedi ki: Sabahleyin azap onları yakaladı. Bunu gördüklerinde hanût (ölü kokusu) sürünüp [ölüme] hazırlandılar.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا}. قال: إن الله بعَث صالحًا إلى ثمودَ، فَدَعاهم فكَذَّبوه، فقال لهم ما ذَكَر اللهُ في القرآنِ، فسألوه أن يأتيَهم بآيةٍ، فجاءَهم بالناقةِ لها شِرْبٌ ولهم شِرْبُ يومٍ معلومٍ. وقال: {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ}. فأقرُّوا بها جميعًا، فذلك قولُه: {فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى} [فصلت: ١٧]. وكانوا قد أقرُّوا به على وجهِ النفاقِ والتَّقِيَّةِ، وكانت الناقةُ لها شِرْبٌ، فيومَ تشربُ فيه الماءَ، تمرُّ بينَ جَبلين، فيزْحَمانها. ففيهما أثرُها حتى الساعةِ، ثم تأتى فتقفُ لهم حتى يَحْلُبوا اللبنَ فيَرْوِيَهم، [إنما تصُبُّ صبًّا]، ويومَ يَشْرَبون الماءَ لا تَأْتِيهم، وكان معها فَصِيلٌ لها، فقال لهم صالحٌ: إنه يُولَدُ في شهرِكم هذا غلامٌ يكونُ هلاكُكم على يَدَيه. فوُلِدَ لتسعةٍ منهم في ذلك الشهرِ، فذبَحوا أبناءَهم، ثم وُلِدَ للعاشرِ فأبَى أن يذبحَ ابنَه، وكان لم يُولَدْ له قبلَ ذلك شيءٌ، فكان ابن العاشرِ أزرقَ أحمرَ، فَنَبَتَ نباتًا سريعًا، فإذا مَرَّ بالتسعةِ فرَأَوه، قالوا: لو كان أبناؤنا أحياءً كانوا مثلَ هذا. فغَضِبَ التسعةُ على صالحٍ؛ لأنَّه أمَرَهم بذبحِ أبنائِهم، فـ {تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} [النمل: ٤٩]. قالوا: نخرُجُ، فيَرى الناسُ أنَّا قد خرجنا إلى سفرٍ، فنأتى الغارَ فنكونُ فيه، حتى إذا كان الليلُ وخرَج صالحٌ إلى المسجدِ أَتَيناه فقَتَلْناه، ثم رَجَعنا إلى الغارِ فكُنَّا فيه، ثم رَجَعْنا فقلْنا: {مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ}، يُصدِّقوننا، يَعْلمون أنَّا قد خَرَجنا إلى سفرٍ. فانْطَلَقوا، فلما دَخَلُوا الغارَ أرادوا أن يَخْرُجوا مِن الليلِ، فسَقَطَ عليهم
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]”. Dedi ki: Allah, Sâlih'i Semûd'a [peygamber olarak] gönderdi; o da onları [imana] davet etti, fakat onu yalanladılar. O da onlara Allah'ın Kur'an'da zikrettiği şeyleri söyledi. Bunun üzerine ondan kendilerine bir mucize getirmesini istediler. O da onlara bir dişi deve getirdi; belli bir günün su içme hakkı devenin, belli bir günün su içme hakkı da onlarındı. [Sâlih] şöyle dedi: {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} “Onu bırakın, Allah'ın arzında yesin [içsin] ve ona bir kötülükle dokunmayın”. Hepsi bunu kabul ettiler. İşte O'nun şu sözü budur: {فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى} [Fussilet: 17] “Biz onlara doğru yolu gösterdik ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler”. Onlar bunu münafıklık ve takıyye yoluyla kabul etmişlerdi. Devenin bir su içme sırası vardı; su içeceği gün iki dağın arasından geçerdi de o iki dağ onu sıkıştırırdı. O iki dağda devenin izi şu ana kadar durmaktadır. Sonra gelip sütünü sağmaları için önlerinde dururdu, onlar da süte kanarlardı, [sütü adeta bolca akıtırdı]. Onların su içeceği gün ise yanlarına gelmezdi. Yanında bir de yavrusu vardı. Sâlih onlara şöyle dedi: 'Şu ayınızda bir erkek çocuk doğacak ve helakiniz onun eliyle olacaktır.' O ay içinde onlardan dokuz kişinin çocuğu doğdu; onlar da oğullarını boğazladılar. Sonra onuncunun [da bir çocuğu] doğdu, fakat o oğlunu boğazlamaktan kaçındı. Bundan önce onun hiç çocuğu olmamıştı. Onuncunun oğlu mavi gözlü ve kızıl tenliydi; çok hızlı bir şekilde büyüyüp gelişti. O dokuz kişinin yanından geçtiğinde onu gördüklerinde: 'Eğer çocuklarımız yaşasaydı bunun gibi olurlardı' dediler. Bu dokuz kişi, çocuklarını boğazlamalarını emrettiği için Sâlih'e öfkelendiler ve {تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} [en-Neml: 49] “Allah adına ant içerek şöyle dediler: 'Ona ve ailesine geceleyin mutlaka bir baskın düzenleyelim, sonra da onun velisine: «Biz ailesinin helak edilişine şahit olmadık ve biz elbette doğru söyleyenleriz» diyelim.'” Dediler ki: 'Çıkalım, insanlar bizim sefere çıktığımızı görsünler; sonra bir mağaraya gidip orada duralım. Gece olunca ve Sâlih mescide çıkınca yanına gelip onu öldürelim. Sonra mağaraya dönüp orada bekleyelim, ardından geri dönüp: {مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Biz ailesinin helak edilişine şahit olmadık ve biz elbette doğru söyleyenleriz” diyelim; bizim sefere çıktığımızı bildikleri için bizi doğrularlar.' Yola koyuldular. Mağaraya girdiklerinde geceleyin oradan çıkmak istediler, bunun üzerine üzerlerine...
الغارُ فقتَلهم، فذلك قولُه: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ}. حتى بَلَغَ هاهنا: {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ} [النمل: ٤٨ - ٥١].
çöktü ve onları öldürdü. İşte O'nun şu sözü budur: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ} “O şehirde yeryüzünde bozgunculuk yapıp ıslah etmeyen dokuz kişi vardı”. Ta şuraya kadar: {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ} [النمل: ٤٨ - ٥١] “Bak işte, tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik”.
وكَبِرَ الغلامُ ابن العاشرِ، ونَبَتَ نباتًا عَجَبًا مِن السرعةِ، فجلَس مع قومٍ يُصِيبون مِن الشَّرابِ، فأرادُوا ماءً يمْزُجون به شرابَهم، وكان ذلك اليومُ يومَ شِرْبِ الناقةِ، فوجَدوا الماءَ قد شَرِبَته الناقةُ، فاشْتدَّ ذلك عليهم، وقالوا في شأنِ الناقةِ: ما نَصْنعُ نحنُ باللبنِ! لو كُنَّا نأخُذُ هذا الماءَ الذي تشرَبُه هذه الناقةُ فَنَسْقِيَه أنعامَنا وحُرُوثَنا كان خيرًا لنا، فقال الغلامُ ابن العاشرِ: هل لكم في أن أعْقِرَها لكم؟ قالوا: نعم. فأظْهَرُوا دينَهم، فأتاها الغلامُ، فلما بَصُرت به، شَدَّتْ عليه، فهرَب منها، فلما رأَى ذلك، دخَل خلفَ صخرةٍ على طريقِها، فاسْتَتَر بها، فقال: [أحِيشُوها عليَّ. فَأَحَاشُوها] عليه، فلما جازَت به نادَوْه: عليك. فَتَناوَلها فعَقَرها، فسَقَطَت، فذلك قولُه: {فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ} [القمر: ٢٩]. وأظْهَروا حينَئذٍ أمرَهم، وعَقَروا الناقةَ، وعَتَوا عن أمرِ ربِّهم، وقالوا: يا صالحُ ائْتِنا بما تَعِدُنا. وفَزِعَ ناسٌ منهم إلى صالحٍ، وأَخْبَروه أن الناقةَ قد عُقِرَت، فقال: عليَّ بالفَصِيلِ. فطَلَبوا الفَصِيلَ، فوَجَدوه على رَابيةٍ مِن الأرضِ فطَلَبوه، فارْتَفَعت به حتى حَلَّقَت به في السماءِ فلم يَقْدِروا عليه. ثم رغَا الفصيلُ إلى اللهِ، فأوحَى اللهُ إلى صالحٍ: أنْ مُرْهم فليَتَمتَّعوا في دارهمِ ثلاثةَ أيامٍ. فقال لهم صالحٌ: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ} [هود: ٦٥]. وآيةُ
Onuncu [kişinin] oğlu olan o çocuk büyüdü ve şaşılacak bir hızla serpilip gelişti. İçki içen bir topluluğun yanına oturdu. Onlar içkilerine katmak için su istediler; o gün ise devenin su içme günüydü. Suyun deve tarafından içilmiş olduğunu gördüler. Bu durum onlara pek ağır geldi ve deve hakkında şöyle dediler: "Biz sütü ne yapalım! Bu devenin içtiği şu suyu alıp davarlarımıza ve ekinlerimize verseydik bizim için daha hayırlı olurdu." Bunun üzerine onuncu [kişinin] oğlu olan çocuk: "Sizin için onu boğazlamamı ister misiniz?" dedi. Onlar da: "Evet" dediler. Böylece [küfür] inançlarını açığa vurdular. Çocuk devenin yanına gitti; deve onu görünce üzerine hücum etti, o da deveden kaçtı. Durumu böyle görünce, devenin yolu üzerindeki bir kayanın arkasına geçip onunla gizlendi ve: "[Onu bana doğru sürün, sıkıştırın! Onlar da deveyi ona doğru sürüp sıkıştırdılar]". Deve onun yanından geçerken: "İşte önünde!" diye seslendiler. Çocuk deveyi yakalayıp boğazladı, deve de yere yığıldı. İşte O'nun şu sözü budur: {فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ} [el-Kamer: 29] “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcını] aldı ve [deveyi] boğazladı”. O anda işlerini açığa vurdular, deveyi boğazladılar ve Rablerinin emrine başkaldırdılar; "Ey Sâlih, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!" dediler. Onlardan bazı kimseler telaşla Sâlih'e koşup devenin boğazlandığını haber verdiler. Sâlih: "Bana yavrusunu getirin!" dedi. Yavruyu aradılar; onu yeryüzünde yüksek bir tepenin üzerinde bulup peşine düştüler. Fakat [tepe] yavruyu yükseltti, hatta göğe doğru uçurdu da ona güç yetiremediler. Sonra yavru deve Allah'a feryat edip inledi. Bunun üzerine Allah Sâlih'e: "Onlara yurtlarında üç gün zevk sürmelerini emret!" diye vahyetti. Sâlih de onlara: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ} [Hûd: 65] “Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın” dedi. Bunun
ذلك أن تُصبح وجوهكم [أولَ يومٍ] مُصْفَرَّةً، والثانِيَ مُحمرَّةً، واليومَ الثالثَ مسودَّةً، واليومُ الرابعُ فيه العذابُ. فلما رَأَوا العلاماتِ تَكَفَّنوا وتَحَنَّطوا ولَطَّخوا أنفسَهم بالمُرِّ ، ولَبِسوا الأنْطاعَ ، وحَفَروا الأسْرابَ، فَدَخَلُوا فيها يَنْتظِرون الصيحةَ، حتى جاءَهم العذابُ فهَلَكوا. فذلك قولُه: فـ {دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ} [النمل: ٥١].
alameti; [ilk gün] yüzlerinizin sararması, ikinci gün kızarması, üçüncü gün ise kararmasıdır; dördüncü gün ise azap gelecektir. Alametleri görünce kefenlendiler, koku süründüler, bedenlerine mür sürdüler, deri giysiler giyindiler, yer altı tünelleri kazıp o çığlığı bekleyerek oralara girdiler; nihayet azap onlara gelip helak oldular. İşte O'nun şu sözü budur: {دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ} [النمل: ٥١] “Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik”.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لمَّا أهْلَك اللهُ عادًا وتَقَضَّى أمرُها، عَمِرتْ ثمودُ بعدَها، واسْتُخْلِفوا في الأرضِ، فنزَلوا فيها وانْتَشَروا، ثم عَتَوْا على اللَّهِ. فلما ظهَر فسادُهم وعبَدُوا غيرَ اللهِ، بعَث إليهم صالحًا - وكانوا قومًا عَرَبًا، وهو مِن أوسطِهم نسبًا وأفضلِهم موضعًا - رسولًا، وكانت منازلُهم الحِجْرَ إلى قُرْحٍ، وهو وادى القرى، وبينَ ذلك ثمانيةَ عشَرَ ميلًا، فيما بينَ الحجازِ والشامِ، فبعَث اللهُ إليهم غلامًا شابًّا، فَدَعاهم إلى اللَّهِ، حتى شَمِطَ وَكَبِرَ، لا يتبعُه منهم إلا قليلٌ مُسْتَضْعَفون فلما ألحَّ عليهم صالحٌ بالدعاءِ، وأكثَر لهم التحذيرَ، وخَوَّفَهم مِن اللهِ العذابَ والنِّقْمةَ، سألوه أن يُرِيَهم آيةً تكونُ مِصْداقًا لِما يقولُ فيما يَدْعوهم إليه، فقال لهم: أيَّ آيةٍ تُريدون؟ قالوا: تخرُجُ معنا إلى عيدِنا هذا - وكان لهم عيدٌ يخرُجون إليه بأصنامِهم وما يَعْبدون مِن دونِ اللهِ في يومٍ معلومٍ مِن السنةِ - فتَدْعُو إِلهَك ونَدْعُو آلهتَنا، فإنِ اسْتُجِيبَ لك اتَّبَعْناك، وإن اسْتُجِيبَ لنا اتَّبَعْتَنا. فقال
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, o şöyle dedi: Allah Âd [topluluğunu] helak edip işleri bittiğinde, onlardan sonra Semûd [yurt edindi] ve yeryüzünde halef kılındılar. Oraya yerleşip yayıldılar, sonra Allah'a karşı haddi aştılar. Fesatları ortaya çıkıp Allah'tan başkasına kulluk ettiklerinde, [Allah] onlara —ki onlar bir Arap topluluğuydu ve o da nesep bakımından onların en soylusu, konumca en üstünleriydi— Sâlih'i elçi olarak gönderdi. Onların yurtları Hicr'den Kurh'a —ki burası Vâdi'l-Kurâ'dır— kadardı ve Hicaz ile Şam arasında bulunan bu iki yerin arası on sekiz mildir. Allah onlara [Sâlih'i] genç bir delikanlı iken gönderdi. Saçlarına ak düşüp yaşlanıncaya kadar onları Allah'a davet etti. Zayıf düşürülmüş az bir topluluk dışında onlardan kendisine uyan olmadı. Sâlih daveti ısrarla sürdürüp uyarıları çoğaltınca ve onları Allah'ın azabı ve cezasıyla korkutunca, kendilerini davet ettiği şey hususunda söylediklerini doğrulayacak bir mucize (ayet) göstermesini istediler. Onlara: 'Nasıl bir mucize istiyorsunuz?' dedi. Şöyle dediler: 'Bizimle birlikte bu bayramımıza çıkacaksın —senenin belirli bir gününde putları ve Allah'tan başka taptıkları şeylerle dışarı çıktıkları bir bayramları vardı—; sen İlahına dua edeceksin, biz de ilahlarımıza dua edeceğiz. Eğer senin duana icabet edilirse sana uyacağız, şayet bizim duamıza icabet edilirse sen bize uyacaksın.' [Sâlih] dedi ki...
لهم صالحٌ: نعم. فخَرَجوا بأوثانِهم إلى عيدِهم ذلك، وخرَج صالحٌ معهم إلى اللهِ، فدعَوْا أوثانَهم وسألوها ألا يُستجاب لصالحٍ في شيءٍ مما يَدْعو به، ثم قال له جُنْدَعُ بنُ عمرِو بن جَوَّاسِ بن عمرِو بن الدُّمَيْلِ، وكان يومَئذٍ سيدَ ثمودَ وعظيمَهم: يا صالحُ، أخرِجْ لنا مِن هذه الصَّخرةِ - [لصخرةٍ منفردةٍ في ناحيةِ الحِجْرِ يقالُ لها: الكاثِيةُ] - ناقةً مخترجةً جَوْفاءَ وَبْراءَ - والْمُخترجَةُ: ما شاكَلَت البُخْتَ مِن الإبلِ - وقالت ثمودُ لصالحٍ مثلَ ما قال جُنْدَعُ بنُ عمرٍو (١)، فإن فعلتَ آمَنَّا بك وصَدَّقْناك، وشَهِدنا أن ما جئتَ به هو الحقُّ، وأخَذ عليهم صالحٌ مواثيقَهم، لئن فعلتُ وفَعَلَ اللَّهُ لتصدِّقُنِّى ولتؤمنُنَّ بي؟ قالوا: نعم. فأعْطَوْه على ذلك عهودَهم، فَدَعا صالحٌ ربَّه بأن يُخرِجَها لهم مِن تلك الهَضْبةِ كما وصَفوا .
Sâlih onlara: 'Olur' dedi. Onlar putlarıyla o bayramlarına çıktılar, Sâlih de onlarla birlikte Allah'a [yönelerek] çıktı. Onlar putlarına dua edip Sâlih'in istediği hiçbir şeye icabet edilmemesini dilediler. Sonra o gün Semûd'un efendisi ve en büyüğü olan Cünda' b. Amr b. Cevvâs b. Amr b. ed-Dümeyl ona: 'Ey Sâlih! Bizim için şu kayadan —[Hicr tarafında bulunan ve el-Kâsiye denilen tek bir kaya için] — karnı geniş, bol tüylü, cins develere benzeyen bir dişi deve çıkar' dedi. Semûd kavmi de Cünda' b. Amr'ın (١) dediğinin aynısını Sâlih'e söyledi: 'Eğer bunu yaparsan sana iman eder, seni tasdik eder ve getirdiğin şeyin hak olduğuna şahitlik ederiz.' Sâlih onlardan: 'Eğer ben bunu ister ve Allah da yaparsa beni tasdik edip bana kesinlikle inanacak mısınız?' diye sözler aldı. 'Evet' dediler ve bu hususta ona kesin teminat verdiler. Bunun üzerine Sâlih, tarif ettikleri gibi o kayadan deveyi kendilerine çıkarması için Rabbine dua etti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن يعقوبَ بن عتبةَ بن المغيرةِ بن الأخْنسِ، أنه حَدَّثَ أنهم نَظَروا إلى الهَضْبةِ حينَ دعا الله صالحٌ بما دعا به، تَمخَّضُ بالناقةِ تَمخُّضَ النَّتُوجِ بولدِها، فتَحَرَّكت الهضْبةُ، ثم [انتَفَضَت بالناقةِ]، فانصَدَعَت عن ناقةٍ، كما وصَفوا، جوفاءَ وَبْراءَ نَتُوجًا، ما بينَ جَنْبَيها لا يعلَمُه إِلا اللَّهُ عِظَمًا، فَآمَنَ به جُنْدَعُ بنُ عمرٍو، ومَن كان معه على أمرِه مِن رَهْطِه، وأراد أشرافُ ثمودَ أن يُؤمنوا به ويُصَدِّقوا، فنَهاهم ذُؤَابُ بن عمرِو بن لبيدٍ، والحبابُ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Ya'kūb b. Utbe b. el-Mugîre b. el-Ahnes'ten naklen anlattı; o şöyle rivayet etmiştir: Sâlih Allah'a dua ettiği vakit, tepeye baktılar; [tepe] doğuracak olan hayvanın yavrusuyla sancılanması gibi dişi deve ile sancılanıyordu. Derken tepe sarsıldı, sonra [dişi deveyi çıkardı/fırlattı] ve tıpkı vasfettikleri gibi karnı geniş, bol tüylü ve gebe bir deve şeklinde yarıldı. İki yanı arasındaki büyüklüğü Allah'tan başkası bilemezdi. Bunun üzerine Cünda' b. Amr ve kavminden onun davası üzere bulunan kimseler ona iman ettiler. Semûd'un ileri gelenleri de ona iman edip tasdik etmek istediler; ancak Züâb b. Amr b. Lebîd ve el-Hubâb...
صاحبُ أوثانِهم، وربابُ بنُ صَمْعَرِ بن جَلْهِسٍ، وكانوا مِن أشرافِ ثمودَ، فرَدُّوا أشرافَها عن الإسلامِ، والدخولِ فيما دَعاهم إليه صالحٌ مِن الرحمةِ والنجاةِ، وكان لجُنْدَعٍ ابن عمٍّ يقال له: شهابُ بنُ خليفةَ بن مخلاةَ بن لبيدِ بن جَوَّاسٍ. فأرادَ أن يُسْلِمَ، فَنَهاه أولئك الرهطُ عن ذلك فأطاعَهم، وكان من أشرافِ ثمودَ وأفاضلِها، فقال رجلٌ مِن ثمودَ يقال له: مهْرَشُ بنُ غَنْمةَ بن الدُّمَيلِ، وكان مسلمًا:
ve Rebâb b. Sam'ar b. Celhes —ki bunlar Semûd'un ileri gelenlerindendi— onlara engel oldular ve Semûd'un ileri gelenlerini İslam'dan ve Sâlih'in kendilerini çağırdığı rahmet ve kurtuluşa girmekten alıkoydular. Cünda'ın, Şihâb b. Halîfe b. Mahlât b. Lebîd b. Cevvâs adında bir amcaoğlu vardı. Müslüman olmak istedi; fakat o topluluk onu bundan menedince onlara itaat etti. O, Semûd'un ileri gelenlerinden ve faziletlilerindendi. Bunun üzerine Semûd'dan Müslüman bir kişi olan Mehreş b. Ganme b. ed-Dümeyl şöyle dedi:
وكانت عُصْبَةٌ مِن آلِ عمرٍو … إلى دِينِ النبيِّ دَعَوْا شِهَابَا
Âl-i Amr'dan bir topluluk vardı ki … Şihâb'ı peygamberin dinine çağırdılar.
عزيزَ ثمودَ كُلِّهِمُ جميعًا … فَهَمَّ بأَنْ يُجِيبَ وَلَوْ أَجَابا
Semûd'un hepsinin en azizini … İcabet etmeye niyetlendi, keşke icabet etseydi!
لأصْبَحَ صالحٌ فِينا عزيزًا … وما عَدَلوا بصاحبِهم ذُؤَابًا
Sâlih içimizde aziz olurdu … Ve arkadaşları Züâb'ı ona denk tutmazlardı.
وَلكنَّ الغُواةَ مِنَ آلِ حُجْرٍ … تَوَلَّوْا بَعدَ رُشْدِهِمُ ذِئابَا
Fakat Hucr hanedanının azgınları … Doğru yolu bulduktan sonra kurtlar gibi yüz çevirdiler.
فمَكَثَت الناقةُ التي أخرَجها اللهُ لهم، معها سَقْبُها، في أرضِ ثمودَ تَرْعَى الشجرَ، وتشربُ الماءَ، فقال لهم صالحٌ ﵇: {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. وقال اللهُ لصالحٍ: {أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ} [القمر: ٢٨]. أي: أن الماءَ نصفان، لهم يومٌ ولها يومٌ، وهى محتضَرةٌ، فيومُها لا تدعُ شربَها، وقال: {لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الشعرا: ١٥٥]. فكانت، فيما بلَغنى واللهُ أعلمُ، إذا ورَدت، وكانت تَرِدُ غِبًّا، وَضَعَت رأسها في بئرٍ في الحِجْرِ، يقالُ لها: بئرُ الناقةِ. فيَزْعُمون أنها منها كانت تشربُ إذا ورَدت، تضعُ رأسها فيها، فما تَرْفَعُه حتى تشربَ كلَّ قطرةِ ماءٍ في الوادى، ثم ترفعُ رأسَها فتفشَّحُ، يعني:
Allah'ın onlar için çıkardığı deve, yanında yavrusuyla (sakb) birlikte Semûd diyarında ağaçlardan otlayıp sudan içerek kaldı. Sâlih aleyhisselâm onlara şöyle dedi: { هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “İşte bu, sizin için bir mucize olmak üzere Allah'ın dişi devesidir. Bırakın onu, Allah'ın arzında yesin [içsin]; ona hiçbir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi can yakıcı bir azap yakalar!” Allah Teâlâ da Sâlih'e şöyle buyurdu: { أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ } [el-Kamer: 28] “Suyun onlar arasında taksim edildiğini [kendilerine bildir]; her su nöbetine [sahibi] bizzat gelir.” Yani su iki kısımdır; bir gün onlarındır, bir gün devenindir ve deve [kendi nöbetine] bizzat gelir, dolayısıyla kendi gününde su içmeyi asla bırakmazdı. Ve [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: { لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } [eş-Şuarâ: 155] “Onun bir su içme hakkı vardır, belli bir günün su içme hakkı da sizindir.” Bana ulaştığına göre -Allah en iyisini bilir- deve suya geldiğinde -ki gün aşırı gelirdi- başını Hucr'deki “Devenin Kuyusu” (Bi'ru'n-Nâka) denilen bir kuyuya sokardı. Anlattıklarına göre deve suya geldiğinde oradan içer, başını içine daldırır ve vadideki suyun tek bir damlası kalmayıncaya kadar başını kaldırmazdı. Sonra başını kaldırıp ayaklarını açardı, yani:
تَفَحَّجُ لهم، فيَحْتَلِبون ما شاءوا مِن لبنٍ، فيَشْرَبون ويَدَّخِرون، حتى يَمْلَئوا كلَّ آنيتِهم، ثم تصدرُ مِن غيرِ الفجِّ الذي منه وردت، لا تقدِرُ على أن تَصْدُرَ مِن حيثُ تَرِدُ؛ يَضِيقُ عنها، فلا ترجِعُ منه، حتى إذا كان الغدُ كان يومَهم، فيَشْرَبون ما شاءوا مِن الماءِ، ويَدَّخِرون ما شاءوا ليومِ الناقةِ، فهم مِن ذلك في سَعَةٍ، وكانت الناقةُ، فيما يَذْكُرون، تَصِيفُ، إذا كان الحرُّ ، ظَهْرَ الوادى، فتهرُبُ منها المواشى؛ أغنامُهم وأبقارُهم وإبلُهم، فتهبِطُ إلى بطنِ الوادي في حرِّه وجَدْبِه؛ وذلك أن المواشىَ تَنْفِرُ منها إذا رَأَتْها، وتَشْتُو بطنَ الوادى إذا كان الشتاءُ، فتهرُبُ مواشِيهم إلى ظَهْرِ الوادى في البردِ والجَدْبِ، فأضَرَّ ذلك بمواشيهم؛ للبلاءِ والاختبارِ، وكانت مَراتِعُها، فيما يَزْعُمون، [الجَنَابَ وحِسْمَى] ، كلُّ ذلك تَرْعى مع وادى الحِجْرِ، فكَبُرَ ذلك عليهم، فعتَوا عن أمرِ ربِّهم، وأجْمَعوا في عَقْرِ الناقةِ رأيَهم.
Onlar için ayaklarını açardı ; onlar da diledikleri kadar süt sağar, içerler ve bütün kaplarını dolduruncaya kadar depolarlardı. Sonra deve geldiği vadiden başka bir yoldan geri dönerdi; geldiği yerden dönmeye güç yetiremezdi, çünkü o yol ona dar gelirdi , oradan dönemezdi. Ertesi gün olduğunda onların günü olurdu; diledikleri kadar su içerler ve devenin günü için diledikleri kadar depolarlardı; bu sayede bolluk içinde idiler. Anlatıldığına göre deve, sıcak olduğunda yaz mevsimini vadinin sırtında geçirirdi; davarları, sığırları ve develeri ondan kaçar, sıcağına ve kuraklığına rağmen vadinin tabanına inerlerdi; zira hayvanlar deveyi görünce ürkerlerdi. Kış olduğunda ise vadinin tabanında kışlardı; bu sefer hayvanları soğukta ve kuraklıkta vadinin sırtına kaçardı. Bir sınama ve imtihan olarak bu durum hayvanlarına zarar verdi. Söylediklerine göre otlakları [el-Cenâb ve Hısmâ] idi; bütün bunları Hicr vadisiyle birlikte otlardı. Bu durum onlara ağır geldi , Rablerinin emrinden çıktılar ve deveyi kesmek hususunda fikir birliğine vardılar.
وكانت امرأةٌ مِن ثمودَ يقالُ لها: عُنَيزَةُ بنتُ غُنْمِ بن مِجْلَرٍ. تُكْنَى بِأُمِّ غُنْمٍ، وهي مِن بني عبيدِ بن المهلِ أخى زُمَيلِ بن المهلِ، وكانت امرأةَ ذُؤاب بن عمرٍو، وكانت عجوزًا مُسِنَّةً، وكانت ذات بناتٍ حسانٍ، وكانت ذاتَ مالٍ مِن إبلٍ وبقرٍ وغنَمٍ، وامرأةٌ أخرى يقال لها: صَدُوفُ بنتُ المحيَّا بن زهيرِ بن المحيَّا
Semûd kavminden, Uneyze bint Gunm b. Micler adında bir kadın vardı. Kendisi Ümmü Gunm künyesiyle anılırdı ve Zümeyl b. el-Mehel'in kardeşi Ubeyd b. el-Mehel oğullarındandı. Züâb b. Amr'ın eşiydi; yaşlı, pir-i fâni bir kadındı. Güzel kızları ile deve, sığır ve koyun cinsinden zengin bir mal varlığı vardı. Bir diğer kadın da Sadûf bint el-Muhayyâ b. Züheyr b. el-Muhayyâ olarak bilinen kadındı.
سيدِ بني عبيدٍ، وصاحبِ أوثانِهم في الزمنِ الأولِ، وكان الوادى يقالُ له: وادى المحيَّا. وهو المحيَّا الأكبرُ، جدُّ المحيَّا الأصغرِ أبى صَدُوفَ، وكانت صَدُوفُ مِن أحسنِ الناسِ، وكانت غنيَّةً ذاتَ مالٍ مِن إبل وغنم وبقرٍ، وكانتا مِن أشدِّ امرأتَين في ثمودَ عداوةً لصالحٍ، وأعظمِه به كفرًا، وكانتا تحتالانِ أن تُعْقَرَ الناقةُ مع كفرِهما به؛ لِمَا أَضَرَّت به مِن مواشِيهما، وكانت صَدُوفُ عندَ ابن خالٍ لها يقالُ له: صنيمُ بنُ هراوةَ بن سعدِ بن الغطريفِ مِن بني هليلٍ، فأسْلَم فحَسُنَ إسلامُه، وكانت صَدُوفُ قد فَوَّضَت إليه مالَها، فأنفَقَه على من أسْلَم معه مِن أصحابِ صالحٍ، حتى رَقَّ المالُ، فاطَّلَعت على ذلك مِن إسلامِه صَدُوفُ، فعاتَبَتْه على ذلك، فأظْهَرَ لها دينَه، ودَعاها إلى اللهِ وإلى الإسلامِ، فأبَتْ عليه، وسَبَّتْ له، فأَخَذت بَنِيه وبناتِه منه، فغَيَّبَتهم في بنى عبيدٍ؛ بطنِها الذي هي منه، وكان صنيمٌ زوجُها مِن بني هليلٍ، وكان ابن خالِها، فقال لها: رُدى عليَّ ولدى. فقالت: حتى أُنافِرَك إلى بني صنعانَ بن عبيدٍ، أو إلى بنى جُنْدَعِ بن عبيدٍ. فقال لها صنيمٌ: بل أنا أقولُ إلى بنى مِرْداسِ بن عبيدٍ. وذلك أن بني مرداسِ بن عبيدٍ، كانوا قد سارعوا في الإسلام، وأبْطَأ عنه الآخرون، فقالت: لا أُنافِرُك إلا إلى مَن دَعَوتُك إليه. فقال بنو مرداسٍ: واللهِ لتُعْطِيَنَّه ولدَه طائعةً أو كارهةً. فلما رأت ذلك أعْطَته إياهم.
[Muhayyâ], Benî Ubeyd'in efendisi ve ilk dönemde putlarının koruyucusuydu. O vadiye Muhayyâ Vadisi denirdi. O, Sadûf'un babası Küçük Muhayyâ'nın dedesi Büyük Muhayyâ idi. Sadûf, insanların en güzellerindendi; deve, sığır ve koyundan oluşan servet sahibi zengin bir kadındı. Bu iki kadın, Semûd kavminde Sâlih'e karşı düşmanlığı en şiddetli ve ona karşı inkârı en büyük olan iki kadındı. [Ayrıca] onu inkâr etmelerinin yanı sıra, hayvanlarına zarar verdiği gerekçesiyle devenin boğazlanması için hileler düşünüyorlardı. Sadûf, Benî Hüleyl'den Sanîm b. Hirâve b. Sa'd b. el-Gatrîf adında bir dayıoğlu ile evliydi. Adam Müslüman oldu ve Müslümanlığı güzel oldu. Sadûf malını ona devretmişti; o da bu malı Sâlih'in ashabından kendisiyle birlikte Müslüman olan kimselere harcadı, nihayet mal azaldı. Sadûf onun Müslüman olduğunu ve bu durumu öğrenince onu azarladı. Bunun üzerine adam dinini ona açıkladı, onu Allah'a ve İslam'a davet etti; fakat kadın bunu reddetti ve ona sövdü. Kadın, oğullarını ve kızlarını ondan alıp mensubu olduğu batn (kabile kolu) olan Benî Ubeyd arasında sakladı. Kocası Sanîm ise Benî Hüleyl'dendi ve dayısının oğluydu. Sanîm ona: "Çocuklarımı bana geri ver!" dedi. Kadın: "Seninle Benî San'ân b. Ubeyd'in veya Benî Cünda' b. Ubeyd'in hakemliğine gidene kadar [vermem]" dedi. Sanîm ona: "Aksine ben, Benî Mirdâs b. Ubeyd'e [gidelim] derim" dedi. Çünkü Benî Mirdâs b. Ubeyd İslam'a girmede acele etmiş, diğerleri ise ağırdan almıştı. Kadın: "Ben ancak seni çağırdığım kimselerin hakemliğine giderim" dedi. Benî Mirdâs ise: "Allah'a yemin olsun ki, istesen de istemesen de çocuklarını ona vereceksin!" dediler. Kadın bu kararlılığı görünce çocukları ona verdi.
ثم إن صدوفَ وعُنَيزةَ محَلتا في عَقْرِ الناقةِ للشقاءِ الذي نزَل، فدعَت صدوفُ رجلًا من ثمودَ يقالُ له: الحبابُ. لعَقْرِ الناقةِ، وعرَضت عليه نفسَها بذلك إن هو فعَل، فأبَى عليها، فدعَت ابنَ عمٍّ لها يقالُ له: مِصْدَعُ بْنُ مَهْرَجِ بن المحيَّا. وجَعَلت له نفسَها على أن يَعْقِرَ الناقةَ، وكانت من أحسنِ الناسِ، وكانت غنيةً كثيرةَ المالِ، فأجابَها إلى ذلك.
Sonra Sadûf ve Uneyze, başlarına inecek olan bedbahtlık sebebiyle devenin kesilmesi için hile kurdular . Sadûf, Semûd'dan Hubâb denilen bir adamı deveyi boğazlamaya çağırdı ve bunu yaparsa kendisini ona vereceğini vaat etti; adam bunu reddetti. Bunun üzerine Mısda' b. Mehrec b. el-Muhayyâ adındaki amcaoğlunu çağırdı ve deveyi boğazlaması karşılığında kendisini ona vadetti. Kadın insanların en güzellerindendi, zengindi ve çok malı vardı; adam bunu kabul etti.
ودعت عُنَيزِةُ بنتُ غُنْمٍ قُدارَ بنَ سالفِ بن جُنْدَعٍ رجلًا مِن أَهلِ قُرْحَ، وكان قُدارُ رجلًا أحمرَ أزرقَ قصيرًا، يَزْعُمون أنه كان لزَنْيَةٍ مِن رجلٍ يقالُ له: صهيادُ. ولم يكنْ لأبيه سالفٍ الذي يُدْعَى إليه، ولكنه قد وُلِدَ على فراشِ سالفٍ، وكان يُدْعَى له، ويُنْسَبُ إليه. فقالت: أُعْطِيكَ أَيَّ بناتي شئتَ على أن تَعْقِرَ الناقةَ. وكانت عُنَيزةُ شريفةً من نساءِ ثمودَ، وكان زوجُها ذؤابُ بنُ عمرٍو مِن أشرافِ رجالِ ثمودَ. وكان قُدارُ عزيزًا منيعًا في قومِه، فانطَلَق قُدارُ بنُ سالفٍ، ومِصْدَعُ بنُ مَهْرَجٍ، فاسْتَنْفرَا غُوَاةً مِن ثمودَ، فاتَّبَعَهما سبعةُ، نفرٍ، فكانوا تسعةَ نفرٍ، أحدُ النفرِ الذين اتَّبَعوهما رجلٌ يقالُ له: [هويلُ بنُ ميلغٍ]، خالُ قُدارِ بن سالفٍ، أخو أمِّه لأبيها وأمِّها، وكان عزيزًا مِن أهلِ حِجْرٍ، ودُعَيرُ بنُ غنمِ بن داعرٍ، وهو مِن بنى حلاوةَ بن المهلِ، ودَأَبُ بنُ مَهْرَجٍ أخو مِصْدَعِ بن مَهْرَجٍ، وخمسةٌ لم تُحفَظْ لنا
Uneyze bint Gunm ise Kurh halkından bir adam olan Kudâr b. Sâlif b. Cünde'i çağırdı. Kudâr kızıl tenli, mavi gözlü, kısa boylu bir adamdı; onun Sahyâd adındaki bir adamdan gayrimeşru bir ilişkiden doğduğunu iddia ederlerdi. Kendisine nispet edildiği babası Sâlif'ten değildi; fakat Sâlif'in yatağında doğmuştu, onun adına çağrılır ve ona nispet edilirdi. Kadın: "Deveyi kesmen karşılığında sana kızlarımdan dilediğini vereyim" dedi. Uneyze Semûd kadınlarının soylularındandı; kocası Züâb b. Amr da Semûd erkeklerinin ileri gelenlerindendi. Kudâr da kavmi arasında güçlü ve itibarlı bir kimseydi. Bunun üzerine Kudâr b. Sâlif ve Mısda' b. Mehrec yola çıktılar, Semûd'dan azgın birtakım kimseleri kışkırttılar. Onlara yedi kişi uydu ve böylece dokuz kişi oldular. Onlara uyan kimselerden biri, Kudâr b. Sâlif'in öz dayısı [yani] annesinin ana bir baba bir kardeşi olup Hıcr halkının ileri gelenlerinden olan [Huveyl b. Mîleg] idi; [diğerleri ise] Halâve b. el-Mühel oğullarından Duayr b. Gunm b. Dâır ve Mısda' b. Mehrec'in kardeşi Deeb b. Mehrec idi. Beş kişinin ise isimleri bize ulaşmadı.
أسماؤهم، فرَصَدوا الناقةَ حينَ صدَرت عن الماءِ، وقد كمَن لها قدارٌ في أصلِ صخرةٍ على طريقِها، وكمَن لها مِصْدَعٌ في أصلِ أخرى، فمَرَّت على مِصْدَعٍ فَرَماها بسهمٍ، فانتظمَ به عَضَلةَ ساقِها، وخرَجت أُمُّ غُنْمٍ عُنَيزَةُ وأَمَرت ابنتَها، وكانت مِن أحسنِ الناسِ وجهًا، فأسْفَرَت عنه لقدارٍ وأَرَته إياه، ثم ذَمَّرَته ، فَشَدَّ على الناقةِ بالسيفِ، فكسَف عُرْقوبَها، فخَرَّت ورغَت رَغَاةً واحدةً تُحَذِّرُ سَقْبَها، ثم طعَن في لَبَّتِها فنحَرها، وانطَلَق سَقْبُها حتى أتَى جبلًا مُنيفًا ، ثم أتى صخرةً في رأسِ الجبلِ فرغَا ولاذَ بها. واسمُ الجبلِ فيما يَزْعُمون صُوَرٌ ، فأتاهم صالحٌ، فلما رأى الناقةَ قد عُقِرت، قال: انتَهَكتُم حرمةَ اللهِ، فأبْشِروا بعذابِ اللهِ ﵎ ونِقْمَتِه. فاتَّبَعَ السقبَ أربعةُ نفرٍ من التسعةِ الذين عقَروا الناقةَ، وفيهم مِصْدَعُ بنُ مَهْرَجٍ، فَرَماه مِصْدَعٌ بسهمٍ، فانتظَمَ قلبَه، ثم جَرَّ برجلِه، فأَنزَلَه، ثم ألْقوا لحمَه مع لحمِ أمِّه.
isimleri bize ulaşmadı. Deve sudan dönerken pusuya yattılar. Kudâr onun yolu üzerindeki bir kayanın dibinde, Mısda' da bir diğer kayanın dibinde pusu kurdu. Deve Mısda'ın önünden geçerken ona bir ok attı ve ok devenin bacak kasına saplandı. Ümmü Gunm Uneyze çıktı ve insanların yüzce en güzellerinden olan kızına emretti ; kız yüzünü Kudâr'a açıp kendini ona gösterdi, kadın da onu gayrete getirdi . Kudâr kılıçla devenin üzerine atılıp bacağını kesti . Deve yıkıldı ve yavrusunu uyarmak için bir kere feryat etti. Sonra göğüs çukuruna vurarak onu boğazladı. Devenin yavrusu kaçıp sarp bir dağa çıktı, sonra dağın tepesindeki bir kayaya varıp feryat etti ve oraya sığındı. Söylediklerine göre bu dağın adı Savar idi . Sâlih yanlarına geldi; devenin boğazlandığını görünce: 'Allah'ın hürmetini çiğnediniz; Allah'ın celle celâluhu azabı ve intikamıyla müjdeleniverin!' dedi. Deveyi boğazlayan dokuz kişiden aralarında Mısda' b. Mehrec'in de bulunduğu dört kişi yavrunun peşine düştü. Mısda' ona bir ok attı ve ok kalbine saplandı. Sonra ayağından çekip aşağı indirdiler ve etini annesinin etiyle birlikte paylaştılar.
فلما قال لهم صالحٌ: أبْشِروا بعذابِ اللهِ ونقمتِه. قالوا له، وهم يَهْزَءون به: ومتى ذلك يا صالحُ؟ وما آيةُ ذلك؟ وكانوا يُسَمُّون الأيامَ فيهم؛ الأحد أوَّلَ،
Sâlih onlara: "Allah'ın azabı ve intikamıyla müjdeleniniz!" deyince, onunla alay ederek: "Ey Sâlih! Bu ne zaman [olacak]? Ve bunun alameti nedir?" dediler. Onlar kendi aralarında günleri şöyle isimlendirirlerdi: Pazara 'Evvel',
والاثنين أهونَ، والثلاثاءَ دُبارَ، والأربعاءَ جُبارَ، والخميسَ مُؤْنِسَ، والجمعةَ العروبةَ، والسبتَ شِيارَ، وكانوا عَقَروا الناقةَ يومَ الأربعاءِ، فقال لهم صالحٌ، حينَ قالوا ذلك: تُصْبِحون غداةَ يومِ مُؤْنسَ - يعنى يومَ الخميسِ - ووجوهُكم مصفرةٌ، ثم تُصْبِحون يومَ العَروبةِ - يعنى يومَ الجمعةِ - ووجوهُكم محمرةٌ، ثم تُصْبِحون يومَ شِيارَ - يعنى يومَ السبتِ - ووجوهُكم مسودَّةٌ، ثم يُصَبِّحُكم العذابُ يومَ الأولِ - يعنى يومَ الأحدِ - فلما قال لهم صالحٌ ذلك، قال التسعةُ الذين عَقَروا الناقةَ: هَلَمُّوا فلنقتُلْ صالحًا، إن كان صادقًا عَجَّلْناه قبلَنا، وإن كان كاذبًا يكونُ قد ألْحَقْناه بناقتِه. فأَتَوه ليلًا ليُبيِّتُوه في أهلِه، فدمَغتهم الملائكةُ بالحجارةِ، فلما أبْطَئوا على أصحابِهم، أَتَوا منزلَ صالحٍ، فوَجَدوهم مُشَدَّخِين، قد رُضِخوا بالحجارةِ، فقالوا لصالحٍ: أنت قَتَلْتَهم. ثم هَمُّوا به، فقامَت عشيرتُه دونَه، ولَبِسوا السلاحَ، وقالوا لهم: واللَّهِ لا تَقْتُلونه أبدًا، فقد وعَدكم أن العذابَ نازلٌ بكم في ثلاثٍ، فإن كان صادقًا لم تَزِيدوا ربَّكم عليكم إلا غَضَبًا، وإن كان كاذبًا فأنتم مِن وراءِ ما تُرِيدون. فانْصَرَفوا عنهم ليلتَهم [تلك، والنفرُ] الذين رضَختهم الملائكةُ بالحجارةِ التسعةُ الذين ذكَر اللهُ ﵎ في القرآنِ، يقولُ اللهُ ﵎: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ}. إلى قولِه: {لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} [النمل: ٤٨ - ٥٢]. فأصْبَحوا مِن تلك الليلةِ
pazartesiye 'Ehven', salıya 'Dübar', çarşambaya 'Cübar', perşembeye 'Mûnis', cumaya 'Arûbe' ve cumartesiye 'Şiyâr' derlerdi. Deveyi çarşamba günü boğazlamışlardı. Onlar böyle söyleyince Sâlih onlara şöyle dedi: "Mûnis günü -yani perşembe günü- sabahı yüzleriniz sararmış olarak uyanacaksınız; sonra Arûbe günü -yani cuma günü- sabahı yüzleriniz kızarmış olarak uyanacaksınız; sonra Şiyâr günü -yani cumartesi günü- sabahı yüzleriniz kararmış olarak uyanacaksınız; ardından Evvel günü -yani pazar günü- sabahı azap sizi yakalayacaktır." Sâlih kendilerine bunu söyleyince deveyi boğazlayan dokuz kişi: "Gelin Sâlih'i öldürelim; şayet doğru söylüyorsa bizden önce onun işini bitirmiş oluruz; şayet yalancıysa onu devesine katmış oluruz!" dediler. Bunun üzerine geceleyin ailesi arasındayken ona gece baskını düzenlemek için geldiler; melekler taşlarla onların başlarını ezdi. Arkadaşlarının yanına dönmekte gecikince, [arkadaşları] Sâlih'in evine geldiler ve onları başları ezilmiş, taşlarla parçalanmış halde buldular. Sâlih'e: "Onları sen öldürdün!" dediler. Sonra ona saldırmaya niyetlendiler; ancak [Sâlih'in] aşireti onun önünde durup silahlarını kuşandılar ve onlara şöyle dediler: "Allah'a yemin olsun ki onu asla öldüremezsiniz! O size azabın üç gün içinde başınıza ineceğini bildirmiştir; şayet doğru söylüyorsa Rabbinizin size olan gazabını ancak artırmış olursunuz; şayet yalancıysa zaten istediğinizi yapacak durumdasınız." Bunun üzerine [o] gece onların yanından ayrıldılar. Meleklerin taşlarla ezdiği o topluluk, Allah Teâlâ'nın Kur'an'da zikrettiği dokuz kişidir; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ} “O şehirde yeryüzünde bozgunculuk yapan ve ıslah etmeyen dokuz kişilik bir çete vardı.” ayetinden {لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “...bilen bir topluluk için elbette bir ibret vardır.” [Neml: 48-52] buyruğuna kadar. [Sâlih'in yanından ayrıldıkları] o gecenin
التي انصَرَفوا فيها عن صالحٍ وجوهَهم مصفرَّةً، فأيْقَنوا بالعذابِ، وعرَفوا أن صالحًا قد صدَقهم، فطلَبوه ليَقْتُلوه، وخرَج صالحٌ هاربًا منهم، حتى لجَأ إلى بطنٍ مِن ثمودَ يقالُ لهم: بنو غُنْمٍ. فنزَل على سيِّدِهم؛ رجلٍ منهم يقالُ له: نفيلٌ. يُكْنَى بأبي هُدْبٍ، وهو مُشرِكٌ، فغَيَّبَه فلم يَقْدِروا عليه. فغَدوا على أصحابِ صالحٍ، فعَذَّبوهم ليدلُّوهم عليه، فقال رجلٌ مِن أصحابِ صالحٍ - يقالُ له: ميدعُ بنُ هرمٍ: يا نبيَّ اللهِ، إنهم ليُعَذِّبوننا لنَدُلَّهم عليك، أفندُلُّهم عليك؟ قال: نعم. فدَلَّهم عليه ميدعُ بنُ هرمٍ، فلما عَلِموا بمكانِ صالحٍ، أَتَوا أَبَا هُدْبٍ فَكَلَّمُوه، فقال: نعم، عندى صالحٌ، وليس لكم إليه سبيلٌ. فأَعْرَضُوا عنه وتَرَكوه، وشغَلهم عنه ما أنزَل اللَّهُ بهم مِن عذابِه، فجعَل بعضُهم يُخْبِرُ بعضًا بما يَرَون في وجوهِهم حينَ أصْبَحوا مِن يومِ الخميسِ، وذلك أن وجوهَهم أصبحت مُصْفرَّةً، ثم أصبَحوا يومَ الجمعةِ ووجوهُهم مُحْمرَّةٌ، ثم أصبَحوا يومَ السبتِ ووجوهُهم مسودَّةٌ، حتى إذا كان ليلةُ الأحدِ خرَج صالحٌ من بين أظْهُرِهم ومَن أسلَمَ معه إلى الشامِ، فنَزَل رملةَ فلسطينَ، وتَخَلَّفَ رجلٌ مِن أصحابِه يقالُ له: ميدعُ بنُ هرمٍ. فنَزَلَ قُرْحَ، وهى وادى القرى، وبينَ القُرْحِ وبينَ الحِجْرِ ثمانية عشَرَ ميلًا، فنزَل على سيدِهم؛ رجلٌ يقالُ له: عمرُو بنُ غُنْمٍ. وقد كان أكَل مِن لحمِ الناقةِ ولم يَشْرَكْ في قَتْلِها، فقال له ميدعُ بنُ هرم: يا عمرُو بنَ غُنْمٍ، اخرُجْ مِن هذا البلد، فإن صالحًا قال: مَن
...Sâlih'in yanından ayrıldıkları [günün sabahında] yüzlerini sararmış [bulduklarında] azaba kesin olarak inandılar ve Sâlih'in kendilerine doğru söylediğini anladılar. Onu öldürmek için aradılar. Sâlih ise onlardan kaçarak çıktı; nihayet Semûd'dan Benî Gunm denilen bir oymağa sığındı. Onların efendisi olan ve Nüfeyl denilen bir adamın yanına indi. Künyesi Ebû Hudb idi ve kendisi bir müşrikti; Sâlih'i sakladı, bu yüzden ona güç yetiremediler. Bunun üzerine Sâlih'in ashabına yönelip yerini göstermeleri için onlara işkence ettiler. Sâlih'in ashabından Meyda' b. Herem denilen bir adam: 'Ey Allah'ın peygamberi! Yerini göstermemiz için bize işkence ediyorlar, yerini gösterelim mi?' dedi. Sâlih: 'Evet' dedi. Bunun üzerine Meyda' b. Herem onun yerini gösterdi. Sâlih'in nerede olduğunu öğrenince Ebû Hudb'a gelip onunla konuştular. Ebû Hudb: 'Evet, Sâlih benim yanımdadır fakat ona ulaşmanıza hiçbir yol yoktur' dedi. Bunun üzerine ondan yüz çevirip onu bıraktılar; Allah'ın onların üzerine indirdiği azap onları onunla uğraşmaktan alıkoydu. Perşembe günü sabahladıklarında yüzlerinde gördükleri şeyleri birbirlerine haber vermeye başladılar. Şöyle ki; sabahleyin yüzleri sararmıştı, sonra cuma günü yüzleri kızarmış olarak sabahladılar, sonra cumartesi günü yüzleri kararmış olarak sabahladılar. Nihayet pazar gecesi olunca Sâlih ve beraberindeki iman edenler aralarından ayrılıp Şam'a doğru çıktılar ve Filistin'in Remle bölgesine indiler. Ashabından Meyda' b. Herem denilen bir adam ise geride kaldı. O, Kurhâ'ya —ki orası Vâdilkurâ'dır; el-Kurhâ ile el-Hicr arası on sekiz mildir— indi ve oradakilerin efendisi olan Amr b. Gunm denilen bir adamın yanına konuk oldu. Bu adam da devenin etinden yemiş ancak onu öldürmeye katılmamıştı. Meyda' b. Herem ona: 'Ey Amr b. Gunm! Bu beldeden çık; zira Sâlih: Kim...
أقامَ فيه هَلَكَ، ومَن خَرَجَ منه نَجا. فقال عمرٌو: ما شَرِكتُ في عَقْرِها، وما رَضِيتُ ما صُنِعَ بها. فلما كانت صبيحةُ الأحدِ أَخَذَتهم الصيحةُ، فلم يَبْقَ منهم صغيرٌ ولا كبيرٌ إلا هلَك، إلا جاريةٌ مُقْعَدَةٌ يقالُ لها: الزُّريْعةُ ، وهى الكلبةُ ابنةُ السِّلْقِ، كانت كافرةً شديدة العداوة لصالح، فأطلَقَ اللَّهُ لَها رِجْلَيها بعدما عاينت العذابَ أجمعَ، فخرَجت كأسرعِ ما يُرَى شيءٌ قطُّ، حتى أَتَتْ [أَهلَ قُرْحَ] ، فَأَخْبَرَتهم بما عايَنَت مِن العذابِ، وما أصابَ ثمودَ منه، ثم اسْتَسْقَت مِن الماءِ فسُقِيت، فلما شَرِبَت ماتَت .
burada kalırsa helak olur, kim de buradan çıkarsa kurtulur' dedi' dedi. Amr: 'Ben onu kesmeye ortak olmadım ve ona yapılana da razı olmadım' dedi. Pazar sabahı olunca korkunç çığlık onları yakaladı; ez-Zürey'a —ki o, Sılk kızı Kelbe'dir — adındaki kötürüm bir cariye hariç küçük büyük hepsi helak oldu. O kadın inkârcı ve Sâlih'e karşı son derece düşmandı; azabın tamamını bizzat gördükten sonra Allah onun iki ayağını çözdü. Görülmüş en hızlı şekilde koşarak [Kurh halkının] yanına vardı; gördüğü azabı ve bundan dolayı Semûd'un başına gelenleri onlara haber verdi, sonra su istedi, su verildi; suyu içince de öldü .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: قال معمرٌ: أخبَرني من سمِع الحسنَ يقولُ: لما عقَرت ثمودُ الناقةَ، ذهَب فَصِيلُها حتى صعِد تلًّا، فقال: يا ربِّ أينَ أمِّى؟ ثم رَغا رَغْوةً، فنزَلت الصيحةُ فأخْمدَتهم .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Ma'mer dedi ki: Bana el-Hasen'in şöyle dediğini işiten kimse haber verdi: Semûd deveyi kesince yavrusu gidip bir tepeye çıktı ve: 'Ey Rabbim! Annem nerede?' dedi. Sonra bir feryat kopardı; bunun üzerine korkunç çığlık indi ve onları helak etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ بنحوه، إلا أنه قال: أُصْعِدَ تَلًّا.
Bana Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasen'den benzer şekilde rivayet etti; ancak o: 'Bir tepeye çıkarıldı' dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، أن صالحًا قال لهم حين عقروا الناقةَ: تَمَتَّعُوا ثَلاثَةَ أَيَّامٍ. وقال لهم: آيةُ هَلاكِكم أن
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den [naklen] anlattı ki deveyi kestiklerinde Sâlih onlara: { تَمَتَّعُوا ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “Üç gün faydalanın!” dedi ve onlara şöyle söyledi: “Helak olacağınızın alameti...
تُصْبِحَ وجوهكم مصفرَّةً، ثم تُصْبحَ اليوم الثانىَ محمرَّةً، ثم تصبحَ اليومَ الثالثَ مسودَّةً. فأصبَحت كذلك. فلما كان اليومُ الثالثُ، وأيْقَنوا بالهلاكِ تَكَفَّنوا وتَحَنَّطوا، ثم أخَذَتهم الصيحةُ فأهْمَدَتهم. قال قتادةُ: قال عاقرُ الناقةِ لهم: لا أقتُلُها حتى تَرْضَوا أَجْمَعُون . فجعلوا يَدْخُلون على المرأةِ في خِدْرِها ، فيقولون: أَتَرْضَين؟ فتقولُ: نعم. والصبيِّ، حتى رَضُوا أَجْمَعُون (٢)، فعقرها .
yüzlerinizin sararması, ikinci gün kızarması, üçüncü gün ise kararmasıdır.' Aynen öyle oldu. Üçüncü gün olup da helak olacaklarını kesin olarak anlayınca kefenlenip koku süründüler; sonra korkunç çığlık onları yakalayıp helak etti. Katâde dedi ki: Deveyi boğazlayan kişi onlara: 'Hepiniz razı olmadıkça onu öldürmem' dedi. Bunun üzerine kadının yanına odasına girip: 'Razı mısın?' diyorlardı, o da: 'Evet' diyordu; çocuklara varıncaya kadar sordular, nihayet hepsi razı olunca (٢) onu kesti .
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن عبدِ اللهِ بن عثمانَ بن خُثَيمٍ، عن أبي الزبيرِ، عن جابرِ بن عبدِ اللَّهِ، قال: لمَّا مَرَّ النبيُّ ﷺ بالحِجْرِ، قال: "لا تسْألوا الآياتِ، فقد سألهَا قومُ صالحٍ، فكانت تَرِدُ مِن هذا الفجِّ، وتصدُرُ مِن هذا الفَجَّ، فعتَوا عن أمرِ ربِّهم، فعقَروها، وكانت تَشْرَبُ ماءَهم يومًا ويَشْرَبون لبنَها يومًا، فعقروها، فأخَذتهم الصيحةُ، أهمَد اللهُ مَن تحتَ أديمِ السماءِ منهم، إلا رجلًا واحدًا كان في حَرَمِ اللَّهِ". قيل: مَن هو؟ قال: "أبو رِغالٍ، فلما خرَج مِن الحرمِ أصابَه ما أصابَ قومَه".
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan naklen anlattı; [Câbir] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'e uğradığında şöyle buyurdu: «Mucizeler istemeyin; nitekim Sâlih'in kavmi de [mucize] istemişti. [Deve] şu vadiden [suya] gelir, şu vadiden çıkıp giderdi. Fakat Rablerinin emrinden çıkıp haddi aştılar ve onu boğazladılar. [Oysa deve] bir gün onların suyunu içer, bir gün de onlar devenin sütünü içerlerdi. [Buna rağmen] onu boğazladılar. Bunun üzerine korkunç çığlık onları yakaladı; Allah, onların içinden gökyüzünün altında bulunan herkesi helak etti; ancak Allah'ın Harem'inde bulunan bir adam müstesna.» "O kimdir?" denildi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ebû Rigâl'dir; o da Harem'den çıkınca kavminin başına gelen onun da başına geldi» buyurdu.
قال عبدُ الرزاقِ: قال معمرٌ وأخبرَني إسماعيلُ بنُ أميةَ، أن النبيَّ ﷺ مَرَّ بقبرِ أبي رغالٍ، فقال: "أَتَدْرُون ما هذا؟ " قالوا: اللهُ ورسولهُ أعلمُ. قال: "هذا قبرُ أبي رِغالٍ". قالوا: فمَن أبو رِغالٍ؟ قال: "رجلٌ مِن ثمودَ، كان في حرمِ اللهِ، فمَنَعَه حَرَمُ اللهِ عذابَ اللهِ، فلمَّا خرَج أصابَه ما أصابَ قومَه، فدُفِنَ هاهنا، ودُفِنَ معه غصنٌ مِن ذهبٍ، فنزَل القومُ، فابْتَدَرُوه بأسْيافِهم. فبَحَثُوا عليه، فاسْتَخْرَجوا الغُصْنَ".
Abdürrezzâk dedi ki: Ma'mer dedi ki: Bana İsmâîl b. Ümeyye haber verdi ki Peygamber ﷺ Ebû Rigâl'in kabrine uğradı ve: 'Bunun ne olduğunu biliyor musunuz?' buyurdu. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Buyurdu ki: 'Bu, Ebû Rigâl'in kabridir.' 'Ebû Rigâl kimdir?' dediler. Buyurdu ki: 'Semûd'dan bir adamdı; Allah'ın Harem'indeydi, Allah'ın Haremi onu Allah'ın azabından korudu. Çıkınca kavminin başına gelen onun da başına geldi; buraya gömüldü ve onunla beraber altından bir dal gömüldü.' Topluluk hemen inip kılıçlarıyla oraya koştular; yeri kazdılar ve o dalı çıkardılar.
قال عبدُ الرزاقِ: قال معمرٌ: و قال الزهريُّ: أبو رِغالٍ، أبو ثقيفٍ .
Abdürrezzâk dedi ki: Ma'mer dedi ki: ez-Zührî: 'Ebû Rigâl, Sakîf'in atasıdır' dedi.
حدَّثنا محمد بن عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن عبدِ اللهِ بن عثمانَ بن خُثَيمٍ ، عن جابرٍ، قال: مَرَّ النبيُّ ﷺ بالحِجْرِ، ثم ذكَر نحوَه، إلا أنه قال في حديثِه: قالوا: مَن هو يا رسولَ اللهِ؟ قال: "أبو رِغالٍ" .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Abdullah b. Osmân b. Huseym'den , o da Câbir'den naklen anlattı; dedi ki: Peygamber ﷺ el-Hicr'e uğradı... Sonra benzerini zikretti; ancak hadisinde şöyle dedi: Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, o kimdir?' Buyurdu ki: 'Ebû Rigâl'dir' .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا أبي، عن قتادةَ، قال: كان يقالُ: إن أحمرَ ثمودَ الذي عقَر الناقةَ كان ولدَ زَنْيةٍ.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bize babam Katâde'den anlattı; dedi ki: Şöyle denilirdi: Deveyi kesen o kızıl Semûdlu gayrimeşru bir çocuktu.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عنبسةُ، عن أبي إسحاقَ، قال: قال أبو موسى: أتيتُ أَرضَ ثمودَ، فَذَرَعْتُ مصدرَ الناقةِ، فوجَدتُه ستينَ ذراعًا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm anlattı, dedi ki: Bize Anbese, Ebû İshâk'tan anlattı; dedi ki: Ebû Mûsâ şöyle dedi: Semûd diyarına gittim; devenin çıktığı yeri arşınladım , altmış arşın olduğunu gördüm.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، وأخبَرنى
Bize Muhammed b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den anlattı; [Ma‘mer dedi ki:] Bana haber verdi...
إسماعيلُ بنُ أميةَ بنحوِ هذا. يعنى: بنحوِ حديثِ عبدِ اللهِ بن عثمانَ بن خُثَيمٍ ، عن جابرٍ، قال: ومَرَّ النبيُّ ﷺ بقبرِ أبي رِغالٍ، قالوا: ومَن أبو رِغالٍ؟ قال: أبو ثقيفٍ؛ كان في الحَرَمِ لمَّا أهلكَ اللهُ قومَه، منَعه حرمُ اللَّهِ مِن عذابِ اللَّهِ، فلما خرَج أصابَه ما أصابَ قومَه، فدُفِنَ هاهنا، ودُفِنَ معه غُصنٌ مِن ذهبٍ. قال: فابْتَدَره القومُ يَبْحَثون عنه حتى اسْتَخْرجوا ذلك الغصنَ.
İsmâîl b. Ümeyye de bunun benzerini haber verdi. Yani: Abdullah b. Osmân b. Huseym'in Câbir'den rivayet ettiği hadisin benzerini. Dedi ki: Peygamber ﷺ Ebû Rigâl'in kabrine uğradı; 'Ebû Rigâl kimdir?' dediler. Buyurdu ki: 'Sakîf'in atasıdır; Allah kavmini helak ettiğinde o Harem'deydi, Allah'ın Haremi onu Allah'ın azabından korudu. Çıkınca kavminin başına gelen onun da başına geldi; buraya gömüldü ve onunla beraber altından bir dal gömüldü.' Dedi ki: Topluluk hemen varıp o dalı çıkarıncaya kadar aradılar.
وقال الحسنُ: كان للناقةِ يومٌ، ولهم يومٌ، فأضرَّ بهم.
el-Hasen dedi ki: Devenin bir günü, onların da bir günü vardı; bu durum onlara zarar verdi.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، قال: لما مَرَّ النبيُّ ﷺ بالحِجْرِ قال: "لا تَدْخُلوا مساكنَ الذين ظَلَموا أنفسَهم، إلا أن تكونوا باكِينَ؛ أن يُصِيبَكم مثلُ الذي أصابَهم". ثم قال: ثم قال: ["هذا وادى النَّفَرِ "] . ثم رَفَع رأسَه وأسْرَعَ السَّيرَ، حتى أجازَ الوادىَ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den naklen anlattı; dedi ki: Peygamber ﷺ el-Hicr'e uğradığında şöyle buyurdu: "Kendilerine zulmedenlerin meskenlerine, onların başına gelenlerin benzeri sizin de başınıza gelir endişesiyle ağlayıcı olarak girmeniz müstesna, asla girmeyiniz!" Sonra şöyle dedi, sonra şöyle dedi: ["Burası en-Nefer vadisidir"] . Sonra başını kaldırdı ve vadiyi geçinceye kadar yürüyüşünü hızlandırdı .
وأما قولُه: {وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ}. فإنه يقولُ: ولا تَمَسُّوا ناقةَ اللَّهِ بعَقْرٍ ولا نَحْرٍ، {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يعنى: مُوجِعٌ.
Âyetteki: {وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} “Ona hiçbir kötülükle dokunmayın” ifadesine gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın devesine kesmek veya boğazlamak suretiyle dokunmayın; {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Yoksa sizi elem verici bir azap yakalar.” Yani: Can yakıcı [bir azap].
القولُ في تأويل قولِه: {وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤)} “Hatırlayın ki [Allah], Âd [kavminden] sonra sizi onların yerine geçirdi ve yeryüzünde sizi yerleştirdi. Düzlüklerinde saraylar ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. Artık Allah’ın nimetlerini hatırlayın da yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قِيلِ صالحٍ لقومِه واعظًا لهم: واذْكُروا أيُّها القومُ نعمةَ اللهِ عليكم {إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ}. يقولُ: تَخْلُفون عادًا في الأرضِ بعدَ
Şânı yüce olan Allah, Sâlih'in kavmine öğüt verirken söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: {إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ} “Hani [Allah] sizi halifeler kılmıştı”. [Yani] şöyle demektedir: Âd [kavminin]... sonrasında yeryüzünde onların yerine geçiyorsunuz.
هلاكِها.
helakinden sonra yeryüzünde onların yerine geçiyorsunuz.
وخلفاءُ جمعُ خليفةٍ، وإنما جُمِعَ خليفةٌ خلفاءَ، وفعلاء إنما هي جمعُ فعيلٍ، كما الشركاءُ جمعُ شريكٍ، والعلماءُ جمعُ عليمٍ، والحُلماءُ جمعُ حليمٍ؛ لأنه ذهَب بالخليفةِ إلى الرجلِ، فكأن واحدَهم خَلِيفٌ، ثم جُمِعَ خلفاءُ. فأما لو جُمِعت الخليفةُ على أنها نظيرةُ كريمةٍ وحليلةٍ ورغيبةٍ، قيل: خلائفُ. كما يقالُ: كرائمُ وحلائلُ ورغائبُ، إذ كانت مِن صفاتِ الإناثِ، وإنما جُمِعت على الوجهَين اللذين جاء بهما القرآنُ؛ لأنها جُمِعت مرةً على لفظِها، ومرةً على معناها.
Hulefâ (خلفاء) kelimesi halîfe (خليفة) kelimesinin çoğuludur. Halîfe kelimesinin hulefâ şeklinde çoğul yapılmasına gelince; fu'alâ (فُعَلاء) kalıbı ancak fa'îl (فَعيل) kalıbının çoğuludur; nitekim şürekâ'nın şerîk'in, ulemâ'nın alîm'in, hulemâ'nın halîm'in çoğulu olması gibidir. Çünkü o, halîfeyi erkek olarak değerlendirmiş, sanki tekili halîf (خَلِيف) imiş gibi kabul edilmiş ve ardından çoğulu hulefâ yapılmıştır. Şayet halîfe kelimesi kerîme, halîle ve ragîbe kelimelerinin benzeri sayılarak çoğul yapılsaydı; -dişil sıfatlardan olduğu için kerâim, halâil ve regâib denildiği gibi- halâif (خلائف) denilirdi. Nitekim Kur'an'ın getirdiği iki vecih üzere çoğul yapılmıştır; zira o, bir defasında lafzına göre, bir defasında da manasına göre çoğul yapılmıştır.
وأما قولُه: {وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ}. فإنه يقولُ: وأنزَلكم في الأرضِ، وجعَل لكم فيها مساكن وأزواجًا. {تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا}. ذُكِرَ أنهم كانوا يَنْقُبون الصخرَ مساكنَ.
Âyetteki: {وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ} “Ve sizi yeryüzünde yerleştirdi” ifadesine gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Sizi yeryüzüne yerleştirdi, orada sizin için meskenler ve eşler var etti. {تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا} “Düzlüklerinde saraylar ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz.” Onların kayaları oyup meskenler edindikleri zikredilmiştir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا}: كانوا يَنْقُبون في الجبالِ البيوتَ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı: {وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا} “Dağları yontup evler yapıyorsunuz”: Dağlarda evler oyuyorlardı .
وقولُه: {فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ}. يقولُ: فاذْكُروا نعمةَ اللهِ التي أنعَم بها عليكم {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}.
Âyetteki: {فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ} “Artık Allah’ın nimetlerini hatırlayın” ifadesi; [Cenâb-ı Hak] şöyle demektedir: Allah'ın size ihsan ettiği nimetini hatırlayın; {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.”
كان قتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}. يقولُ: لا تَسِيروا في الأرضِ مُفْسِدين .
Katâde bu hususta bize Bişr b. Muâz'ın anlattığı şu sözü söylerdi; dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın” âyeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Yeryüzünde bozguncular olarak dolaşmayın .
وقد بَيَّنتُ معنى ذلك بشواهدِه واختلافَ المختلفِين فيه فيما مضَى، بما أغنَى
Bunun anlamını şahitleriyle (delil beyitleriyle) ve bu husustaki farklı görüş sahiplerinin ihtilafını daha önce, [bizi]
عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
bu yerde tekrar etmekten müstağni kılacak niteliktedir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٧٦)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin teviline dair açıklama: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٧٦)} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, aralarından zayıf bırakılan mümin kimselere: 'Sâlih’in, Rabbi tarafından gönderilmiş olduğunu biliyor musunuz?' dediler. Onlar da: 'Biz onunla gönderilene kesinlikle inanıyoruz' dediler. Büyüklük taslayanlar: 'Biz ise sizin inandığınız şeyi kesinlikle inkâr edenleriz' dediler.”
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ}: قال الجماعةُ الذين اسْتَكْبَرُوا مِن قومِ صالحٍ عن اتِّباعِ صالحٍ، والإيمانِ باللهِ وبه، {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا}. يعنى: لأهلِ المَسْكَنةِ مِن تُبَّاعِ صالحٍ، والمؤمنين به منهم، دونَ ذَوِى شرفِهم، وأهلِ السُّؤْدَدِ منهم: {أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ}. أَرْسَله اللهُ إلينا وإليكم؟ قال الذين آمَنوا بصالحٍ مِن المستَضَعَفين منهم: إنَّا بما أَرْسَل اللهُ به صالحًا مِن الحقِّ والهدى مؤمنون. يقولُ: مُصَدِّقون، مُقِرُّون أَنه مِن عندِ اللهِ، وأن الله أمَره به، وعن أمرِ الله دعانا صالحٌ إليه،
Övgüsü yüce olan Allah, {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dedi” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Sâlih'in kavminden, Sâlih'e tabi olmaktan ve Allah'a ve ona iman etmekten büyüklük taslayan topluluk; {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “Zayıf bırakılan kimselere” -yani Sâlih'in tâbilerinden olan yoksul kimselere ve aralarındaki şeref ve egemenlik sahipleri dışındaki iman edenlere-: {أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ} “Sâlih’in, Rabbi tarafından gönderilmiş olduğunu biliyor musunuz?” -Allah'ın onu bize ve size elçi olarak gönderdiğini biliyor musunuz?- dediler. Onlardan zayıf görülen müminler ise: 'Şüphesiz biz, Allah'ın Sâlih ile gönderdiği hakka ve hidayete iman edenleriz' dediler. Şöyle demektedirler: Biz onu tasdik edicileriz; bunun Allah katından olduğunu, Allah'ın bunu ona emrettiğini ve Sâlih'in bizi Allah'ın emriyle buna davet ettiğini ikrar edenleriz.
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} عن أمرِ اللهِ وأمرِ رسولِه صالحٍ: {إِنَّا} أَيُّها القومُ {بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ}. يقولُ: صدَّقْتُم به مِن نبوةِ صالحٍ، وأن الذي جاء به حقٌّ مِن عندِ اللهِ، {كَافِرُونَ}. يقولُ: جاحِدون مُنْكِرون، لا نُصَدِّقُ به ولا نُقِرُّ.
Allah'ın ve O'nun elçisi Sâlih'in emrine karşı {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “Büyüklük taslayanlar dediler ki:” Ey kavim! {إِنَّا} “Biz” {بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “sizin inandığınız şeyi kesinlikle inkâr edenleriz.” Şöyle demektedir: Sâlih'in peygamberliğine ve onun getirdiği şeyin Allah katından bir hak olduğuna dair tasdik ettiğiniz şeyleri {كَافِرُونَ} “kesinlikle inkâr edenleriz.” Şöyle demektedir: Yalanlayan, reddeden kimseleriz; onu tasdik etmeyiz ve ikrar da etmeyiz.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧)} “Bunun üzerine dişi deveyi kestiler, Rablerinin emrinden çıktılar ve: 'Ey Sâlih! Eğer gönderilmiş peygamberlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir' dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فعقَرت ثمودُ [ناقةَ اللهِ] التي جعَلها لهم آيةً،
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Semûd [kavmi], [Allah'ın] kendileri için bir âyet kıldığı [Allah'ın devesini] boğazladı,
{وَعَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ}. يقولُ: تَكَبَّروا وتَجَبَّروا عن اتِّباعِ اللَّهِ، [واسْتَعْلَوْا] عن الحقِّ.
{وَعَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ} “Ve Rablerinin emrinden çıktılar.” Şöyle demektedir: Allah'a tabi olmaya karşı kibirlenip zorbalık ettiler ve hakka karşı [büyüklük tasladılar] .
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَعَتَوْا} : عن الحقِّ لا يُبصِرون .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen anlattı: {وَعَتَوْا} “Emrinden çıktılar”: Hakka karşı [kibirlendiler], [gerçeği] görmezler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال قال مجاهدٍ: {عَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ}: غَلَوْا في الباطلِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: {عَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ} “Rablerinin emrinden çıktılar”: Bâtılda haddi aştılar .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَعَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ} [الذاريات: ٤٤]. قال: عتَوْا في الباطلِ، وترَكوا الحقَّ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, Mücâhid'den naklen Allah'ın: {فَعَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ} [Zâriyât: 44] “Rablerinin emrinden çıktılar” âyeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bâtılda taşkınlık ettiler ve hakkı terk ettiler.