حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَعَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ}. قال: عَلَوْا (٢) في الباطلِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Allah'ın: {وَعَتَوْا عَنْ أَمرِ رَبِّهِمْ} “Rablerinin emrinden çıktılar” âyeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bâtılda büyüklük tasladılar .
وهو مِن قولِهم: جبّارٌ عاتٍ. إذا كان غاليًا في تجبُّرِه.
Bu da onların: Zorbalığında haddi aştığı zaman söyledikleri, Cebbârun âtin (جبّارٌ عاتٍ) 'Haddi aşan bir zorba' sözündendir.
{وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا}. يقولُ: قالوا: جِئْنا يا صالحُ بما تَعِدُنا مِن عذابِ اللهِ ونقمتِه؛ اسْتِعْجالًا منهم للعذابِ {إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ}. يقولُ: إن كنتَ لله رسولًا إلينا، فإن اللَّهَ يَنْصُرُ رسلَه على أعدائِه. فعجَّل ذلك لهم كما اسْتَعْجَلوه، يقولُ جلَّ ثناؤُه: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ}.
{وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} “Ve dediler ki: Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir”. [Taberî] şöyle demektedir: Onlar azabın çarçabuk gelmesini isteyerek: Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin Allah'ın azabını ve cezasını bize getir {إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} “eğer sen gönderilmiş peygamberlerdensen” dediler. [Taberî] şöyle demektedir: [Yani] şayet sen Allah'ın bize gönderdiği bir elçisi isen, şüphesiz ki Allah elçilerini düşmanlarına karşı muzaffer kılar. Onların çarçabuk istemeleri gibi [Allah da] bunu onlara acelece verdi; nitekim övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar.”
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٧٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٧٨)} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فأخذَت الذين عقَروا الناقةَ مِن ثمودَ الرجفةُ، وهى الصيحةُ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Semûd kavminden deveyi kesenleri recfe (şiddetli sarsıntı) yakalayıverdi; o da korkunç sestir (sayha).
والرجفةُ الفَعْلةُ، مِن قولِ القائلِ: رجَف بفلانٍ كذا، يَرْجُفُ رَجُفًا، وذلك إذا حرَّكه وزعْزَعه، كما قال الأَخْطَلُ :
Er-Recfe (الرجفة) kelimesi fiil ismi (masdar) olup, bir kimsenin bir şeyi sarsıp titrettiği zaman söylediği: Recefe bi fulânin kezâ yerfucu recfen (رجَف بفلانٍ كذا، يَرْجُفُ رَجُفًا) ifadesinden gelir; nitekim el-Ahtal şöyle demiştir :
إِمَّا تَرَيْنِي حَناني الشَّيْبُ مِن كِبَرِ … كالنَّسْرِ أَرْجُفُ والإِنسانُ مَهْدودُ
Beni yaşlılıktan beli bükülmüş olarak görüyorsan bil ki... / Titreyen akbaba gibiyim; insan ise [zamanla] yıkılıp gider.
وإنما عنَى بالرجْفةِ هاهنا الصيحةَ التي زَعْزَعَتهم وحرَّكَتهم للهلاكِ؛ لأن ثمودَ هلَكت بالصيحةِ فيما ذكَر أهلُ العلمِ.
Buradaki recfe ile sadece onları helak etmek üzere sarsıp sarsıntıya uğratan o korkunç sesi kastetmiştir; çünkü ilim ehlinin zikrettiğine göre Semûd kavmi korkunç ses ile helak olmuştur.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {الرَّجْفَةُ}. قال: الصيحةُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Allah'ın: {الرَّجْفَةُ} “Şiddetli sarsıntı” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Korkunç sestir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهد مثله.
Mücâhid'den naklen benzerini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ}: وهى الصيحةُ.
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi”: Bu, korkunç sestir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ، عن مجاهدٍ: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ}. قال: الصيحةُ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, Mücâhid'den naklen anlattı: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi.” Dedi ki: Korkunç sestir.
وقولُه: {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ}. يقولُ: فَأَصْبَح الذين أَهْلَكَ اللَّهُ من ثمودَ {فِي دَارِهِمْ} يعنى: في أرضِهم التي هلَكوا فيها وبلدتهم.
Âyetteki: {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “Yurtlarında dizüstü çökekaldılar” ifadesi; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın Semûd kavminden helak ettiği kimseler {فِي دَارِهِمْ} “yurtlarında” -yani içinde helak oldukları topraklarında ve memleketlerinde- sabahladılar.
ولذلك وحَّد "الدارَ" ولم يَجْمَعُها، فيقولُ: في دُورِهم. وقد يجوزُ أن يكونَ أريدَ بها الدورُ، ولكنْ وجَّه بالواحدةِ إلى الجمعِ، كما قيل: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ} [العصر: ١، ٢].
Bu sebeple "ed-dâr" kelimesini tekil olarak getirmiş, "diyarlarında" (fî dûrihim) diyerek çoğul yapmamıştır. Bununla evlerin kastedilmiş olması ve tıpkı: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ} [Asr: 1-2] “Asra yemin olsun ki, insan mutlaka ziyandadır” denildiği gibi tekil lafızla çoğulun kastedilmiş olması da caizdir.
وقولُه: {جَاثِمِينَ}. يعنى: سقوطًا صرعَى لا يتحرَّكون؛ لأنهم لا أرواحَ فيهم، قد هلَكوا. والعربُ تقولُ للباركِ على الركبةِ: جاثمٌ. ومنه قولُ جريرٍ :
Âyetteki: {جَاثِمِينَ} “Dizüstü çökekalmışlar” ifadesine gelince; yere yıkılmış, cansız, hareket edemez halde olanlar demektir; zira onlarda artık can kalmamış, helak olmuşlardır. Araplar dizleri üzerine çöken kimseye câsim (جاثم) derler. Cerîr'in şu sözü de bundandır :
عرَفْتُ المُنْتَأَى وعرَفْتُ منها … مَطايَا القِدْرِ كالحِدأِ الجُثُومِ
O uzaklaşma yerini tanıdım; oradan kalan... / Tencere ayaklarını, tünemiş çaylaklar gibi tanıdım.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ}. قال: ميِّتِين.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “Böylece yurtlarında diz üstü çökekaldılar” sözü hakkında: “Ölüler olarak” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩)} “Bunun üzerine [Sâlih] onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin mesajını ilettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz' dedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فأدْبَر صالحٌ عنهم حينَ اسْتَعْجَلوه العذابَ وعقَروا ناقةَ اللهِ - خارجًا عن أرضِهم مِن بين أظهُرِهم؛ لأن الله تعالى ذكرُه أَوْحَى إليه: إنِّي مُهْلِكُهم بعدَ ثالثةٍ .
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar azabı acele isteyip Allah'ın devesini kestikleri vakit, Sâlih onların arasından çıkıp topraklarından ayrılarak arkasını dönüp gitti; çünkü zikri yüce olan Allah ona şöyle vahyetmişti: Üç gün sonra onları helak edeceğim .
وقيل: إنه لم تَهْلِكُ أُمَّةٌ ونبيُّها بينَ أظهُرِها. فَأَخْبَرَ اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه عن خروجِ صالحٍ مِن بين قومِه الذين عتَوْا على ربِّهم، حينَ أراد اللهُ إحلالَ عقوبتِه بهم، فقال: {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ} صالحٌ، وقال لقومِه ثمودَ: {يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي} وأدَّيْتُ إليكم ما أمَرنى بأدائِه إليكم ربِّي، من أمرِه ونهيهِ، {وَنَصَحْتُ لَكُمْ} في أدائِى رسالةَ اللهِ إليكم في تحذيرِكم بأسَه، بإقامتِكم على كفرِكم به، وعبادتِكم الأوثانَ، {وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ} لكم في اللهِ، الناهِين لكم عن اتِّباعِ أهوائكم، الصادَّين لكم عن شهَواتِ أنفسكم.
Şöyle de denilmiştir: Hiçbir ümmet, peygamberi aralarında bulunurken helak edilmemiştir. Övgüsü yüce olan Allah, Rablerine karşı haddi aşan o kavmine cezasını indirmeyi murat ettiğinde Sâlih'in onların arasından çıkışını haber vererek şöyle buyurmuştur: Sâlih {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ} “onlardan yüz çevirdi” ve kavmi Semûd'a dedi ki: {يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي} “Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçilik mesajını ulaştırdım” ve Rabbimin emrinden ve nehyinden bana ulaştırmamı emrettiği şeyleri size tebliğ ettim; {وَنَصَحْتُ لَكُمْ} “ve size öğüt verdim” -Allah'ın mesajını size tebliğ ederken, O'nu inkâr etmeyi ve putlara tapmayı sürdürmeniz sebebiyle O'nun şiddetli azabından sakındırarak size samimiyetle nasihat ettim-, {وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ} “fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz” -Allah yolunda size öğüt verenleri, arzularınıza uymaktan sizi menedenleri ve nefislerinizin şehvetlerinden sizi alıkoyanları sevmezsiniz.-
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ (٨٠)}.
Övgüsü yüce olan Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ (٨٠)} “Lût’u da [peygamber gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı o çirkin hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?'”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولقد أَرْسَلْنا لوطًا [إذ قال لقومِه]. ولو قيل: معناه: واذْكُرْ لوطًا يا محمدُ إذ قال لقومِه - إذ لم يَكُنْ في الكلامِ صلةُ الرسالةِ، كما كان في ذكرِ عادٍ وثمودَ - كان مذهبًا.
Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Andolsun ki biz] Lût'u da [gönderdik], [hani kavmine şöyle demişti]. Şayet Âd ve Semûd'un anılmasında olduğu gibi sözün akışında risalet sılası (gönderme bağlantısı) bulunmadığı için bunun anlamı: "Ey Muhammed! Lût'u da an, hani kavmine şöyle demişti" şeklindedir denilirse, bu da [isabetli] bir görüş olurdu.
وقولُه: {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ}. يقولُ: حينَ قال لقومِه مِن سَدُومَ ، وإليهم كان أُرْسِل لوطٌ: {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ}. وكانت فاحشتُهم التي كانوا يَأْتُونها، التي عاقَبَهم اللهُ عليها إتيانَ الذُّكْرانِ، {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: ما سبَقَكم بفعلِ هذه الفاحشةِ أحدٌ مِن العالَمين.
Âyetteki: {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ} “Hani kavmine demişti” ifadesi; Lût'un kendilerine gönderilmiş olduğu Sedûm halkından olan kavmine: {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ} “O çirkin hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?” dediği vakti kastetmektedir. Onların işledikleri ve Allah'ın bu sebeple kendilerini cezalandırdığı çirkin fiil, erkeklere yaklaşmaktı. {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} “Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı” ifadesi; şöyle demektedir: Bu çirkin fiili işlemekte âlemlerden hiç kimse sizden öne geçmemiştir.
وذلك كالذى حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسماعيلُ ابن عُليةَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن عمرِو بن دينارٍ قولَه: {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ}. قال: ما نَزَا ذَكَرٌ على ذَكَرٍ، حتى كان قومُ لوطٍ .
Bu, İbn Vekî'in bize anlattığı şu rivayet gibidir: Bize İsmâil b. Uleyye, İbn Ebî Necîh'ten, o da Amr b. Dînâr'dan {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} “Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Lût kavmine kadar hiçbir erkek başka bir erkeğe yaklaşmamıştı .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١)}.
Övgüsü yüce olan Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١)} “Siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.”
يُخْبِرُ بذلك جلَّ ثناؤُه عن لوطٍ أنه قال لقومِه؛ توبيخًا منه لهم على فعلِهم: إنكم أيُّها القومُ لَتَأْتُون الرجالَ في أدبارهم شهوةً منكم لذلك مِن دونِ الذي أباحه اللهُ لكم وأحَلَّه مِن النساءِ، {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ}. يقولُ: إنكم لَقومٌ تَأْتُون ما حرَّم اللهُ عليكم، وتَعْصُونه بفعلِكم هذا. وذلك هو الإسرافُ في هذا الموضعِ.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla, Lût'un yaptıklarını kınamak amacıyla kavmine şöyle dediğini haber vermektedir: Ey kavim! Şüphesiz siz, Allah'ın size mübah ve helal kıldığı kadınları bırakıp şehvetle erkeklerin arkalarına varıyorsunuz. {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ} “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.” Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz siz, Allah'ın size haram kıldığı şeyleri yapan ve bu fiilinizle O'na isyan eden bir kavimsiniz. Bu makamdaki israf işte budur.
والشهوةُ الفَعْلةُ، وهى مصدرٌ مِن قولِ القائل: شَهِيتُ هذا الشيءَ أشْهاه شَهوةً. ومِن ذلك قولُ الشاعرِ :
Şehvet (الشهوةُ) fa'le (الفَعْلةُ) veznindedir; konuşanın "Bir şeyi arzuladım, arzularım, arzu etmek" (شَهِيتُ هذا الشيءَ أشْهاه شَهوةً) sözünün masdarıdır. Şairin şu sözü de bundandır :
وأشْعَثَ يَشْهَى النومَ قلتُ له ارْتَحِلْ … إذا ما النجومُ أَعْرَضَتْ واسْبَطَرَّتِ
Nice saçı başı dağınık, uykuyu arzulayan [yolcuya], yıldızlar enlemesine belirip uzadığında 'Yola koyul!' dedim.
فقام يَجُرُّ البُرْدَ لو أن نفسَه … يُقالُ له خُذْها بكفَّيْك خرَّتِ
Hırkasını sürüyerek kalktı; şayet canı / 'Onu iki elinle tut' dense, düşüp gidecekti .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢)}.
Övgüsü yüce olan Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢)} “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onları memleketinizden çıkarın, çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وما كان جوابَ قومِ لوطٍ للوطٍ، إذ وبَّخهم على فعلِهم القبيحِ، ورُكوبِهم ما حرَّم اللهُ عليهم مِن العملِ الخبيثِ، إلا أن قال بعضُهم لبعضٍ: أخْرِجوا لوطًا وابنتَيه . ولذلك قيل: {أَخْرِجُوهُمْ}. فجمَع، وقد جرَى قبلُ ذكرُ لوطٍ وحدَه دونَ غيرِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Lût kavminin, bu çirkin fiillerinden ve Allah'ın kendilerine haram kıldığı murdar ameli işlemelerinden ötürü Lût onları kınadığında cevabı, birbirlerine: 'Lût'u ve iki kızını çıkarın' demekten başka bir şey olmadı. Bu sebeple {أَخْرِجُوهُمْ} “Onları çıkarın” denilerek çoğul sîgası kullanılmıştır; oysa daha önce sadece Lût'un adı tekil olarak geçmişti.
وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ إنما جمَع بمعنى. أَخْرِجوا لوطًا ومن كان على دينِه مِن قريتِكم. فاكْتُفى بذكرِ لوطٍ في أولِ الكلامِ مِن ذكرِ تُبّاعِه، ثم جمَع في آخرِ الكلامِ، كما قيل: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ} [الطلاق: ١].
Çoğul sîgasının kullanılması: 'Lût'u ve onun dininde olanları memleketinizden çıkarın' manasına gelmesi ihtimali de vardır. Böylece sözün başında Lût'un zikriyle yetinilip ona tabi olanlar zikredilmemiş, sonra sözün sonunda çoğul yapılmıştır; nitekim: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ} “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” [Talâk: 1] âyetinde de böyle denilmiştir.
وقد بيَّنا نظائرَ ذلك فيما مضَى، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Bunun benzerlerini daha önce bu makamda tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
{إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ}. يقولُ: إن لوطًا ومَن تبِعه أناسٌ يَتَنَزَّهون عما نَفْعَلُه نحن مِن إتيانِ الرجالِ في الأدْبارِ.
{إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” Şöyle demektedir: Şüphesiz Lût ve ona uyanlar, bizim yaptığımız erkeklere arkalarından varma fiilinden sakınıp uzak duran kimselerdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا هائىُ بنُ سعيدٍ النَّخَعيُّ، عن الحجاجِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ}. قال: مِن أدبارِ
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Hânî b. Saîd en-Nahaî, el-Haccâc'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: [Erkeklerin] arkalarından
الرجالِ وأدبارِ النساءِ
ve kadınların arkalarından [uzak durarak temizlenirler] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن مجاهدٍ: {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ}: مِن أدبارِ الرجالِ وأدبارِ النساءِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mücâhid'den {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” hakkında şöyle dediğini bildirdi: Erkeklerin arkalarından ve kadınların arkalarından [uzak durarak temizlenirler].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: حمادٌ، عن الحجاجِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ}. قال: يَتَطَهَّرون مِن أدبارِ الرجالِ والنساءِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Hammâd, Haccâc'dan, o Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'in {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Erkeklerin ve kadınların arkalarından [uzak durup] temizlenirler.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الحسنُ بنُ عُمارةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ}. قال: مِن أدبارِ الرجالِ، ومِن أدبارِ النساءِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen b. Umâre, el-Hakem'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'ın {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Erkeklerin arkalarından ve kadınların arkalarından [uzak durarak temizlenirler] .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ}. قال: يَتَحَرَّجون .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” hakkında şöyle dediğini bildirdi: Çekinirler [sakınırlar] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ}. يقولُ: عابُوهم بغيرِ عَيْبٍ، وذمُّوهم بغير ذمٍّ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” hakkında şöyle dediğini bildirdi: Onları kusur olmayan bir şeyle ayıpladılar ve yerilmeyecek bir şeyle yerdiler .
القول في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ (٨٣)}.
Övgüsü yüce olan Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ (٨٣)} “Bunun üzerine biz de onu ve ailesini kurtardık; yalnız karısı müstesna, o geride kalanlardan oldu.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا أبىَ قومُ لوطٍ مع توبيخٍ لوطٍ إياهم على ما يَأْتون مِن
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Lût kavmi, Lût'un onları işledikleri...
الفاحشةِ، وإبلاغِه إياهم رسالةَ ربِّه، بتحريمِ ذلك عليهم، إلا التمادىَ في غَيِّهم، أنْجَيْنا لوطًا وأهلَه المؤمنين به ، إلا امرأتَه، فإنها كانت للوطٍ خائنةً، وباللهِ كافرةً.
çirkin fiilden dolayı onları kınamasına ve bunu kendilerine haram kılan Rabbinin elçilik mesajını tebliğ etmesine rağmen Lût kavmi azgınlıklarında direnmekten başka bir şey yapmayınca; Lût'u ve ona inanan ailesini kurtardık, karısı müstesna. Çünkü o Lût'a hiyanet eden ve Allah'ı inkâr eden biriydi.
وقولُه: {كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ}. يقولُ: مِن الباقِين.
Âyetteki: {كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ} “Geride kalanlardan oldu” ifadesi; geride kalanlardan [helak olanlardan] oldu demektir.
وقيل: {مِنَ الْغَابِرِينَ}. ولم يَقُل: مِن الغابراتِ؛ لأنه أُريدَ أنها ممن بقِى مع الرجالِ، فلما ضَمَّ ذكرَها إلى ذكرِ الرجالِ، قيل: {مِنَ الْغَابِرِينَ}.
Dişil olarak "mine'l-ğâbirât" (من الغابرات) denilmeyip {مِنَ الْغَابِرِينَ} “Geride kalanlardan” denilmesinin sebebi; onun erkeklerle birlikte geride kalan kimselerden olduğunun kastedilmesidir . Onun zikri erkeklerin zikrine katılınca [müzekker kalıbıyla] {مِنَ الْغَابِرِينَ} denilmiştir.
والفعلُ منه: غَبَر يَغْبُرُ غُبُورًا وغَيْرًا، وذلك إذا بقِى. كما قال الأَعْشَى .
Bunun fiili, geride kaldığında kullanılan "ğabera yağburu ğubûren ve ğayren" (غَبَر يَغْبُرُ غُبُورًا وغَيْرًا) şeklindedir. Nitekim el-A‘şâ şöyle demiştir :
عضَّ بما أبْقَى المَوَاسِى له … مِن أَمَةٍ في الزمنِ الغابِرِ
Usturaların ona bıraktığı şeyle ısırdı, / Geçmiş / geride kalan zamandaki bir cariyeden kalanla.
وكما قال الآخرُ:
Bir başkasının şöyle dediği gibi:
وأَبى الذي فتَح البلادَ بسيفِه … فأذَلَّها لبنى أبانِ الغابرِ
Ülkeleri kılıcıyla fetheden babamdır, / Ve oraları geride kalan Ebân oğullarına boyun eğdirmiştir.
يعني: الباقى.
Yani: Geride kalan, bâkî olan.
فإن قال قائلٌ: أفكانت امرأةُ لوطٍ ممَّن نجا مِن الهلاكِ الذي هلَك به قومُ لوطٍ؟
Şayet biri: "Lût'un karısı, Lût kavminin helak olduğu azaptan kurtulanlardan mıydı?" diyecek olursa,
قيل: لا، بل كانت في من هلَك.
Şöyle denilir: Hayır, bilakis o helak olanlar arasındaydı.
فإن قال: فكيف قيل: {إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ}. وقد قلتَ:
Şayet: "Peki, {إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ} “Yalnız karısı müstesna; o, geride kalanlardan oldu.” nasıl denilmiştir? Halbuki sen şöyle demiştin:" derse,
إن معنى الغابرِ الباقى؟ فقد وجب أن تكونَ قد بقِيَت؟
Bu durumda onun [sağ] kalmış olması gerekmez mi?" derse,
قيل: إن معنى ذلك غيرُ الذي ذهَبْتَ إليه، وإنما عُنِى بذلك: إلا امرأتَه كانت من الباقِين قبلَ الهلاكِ، والمُعَمَّرِين الذين قد أتَى عليهم دهرٌ طويلٌ ، ومرَّ بهم زمنٌ كبيرٌ ، حتى هرِمَت في من هرِم مِن الناسِ، فكانت ممنَّ غَبرَ الدهرَ الطويلَ قبلَ هلاكِ القومِ، فهلَكت مع مَن هلَك مِن قومِ لوطٍ حينَ جاءهم العذابُ.
Ona şöyle cevap verilir: Bunun manası senin düşündüğün gibi değildir. Bununla sadece şu kastedilmiştir: Karısı helaktan önce geride kalanlardan, ömür sürüp üzerlerinden uzun bir zaman geçmiş ve ömrü uzamış kimselerdendi; öyle ki insanlardan yaşlananlar arasında o da yaşlanmıştı. Kavmin helakından önce uzun bir süre ömür sürenlerden idi; azap geldiğinde ise Lût kavminden helak olanlarla birlikte helak oldu.
وقيل: معنى ذلك: مِن الباقين في عذابِ اللهِ.
Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, Allah'ın azabında kalanlardan [oldu] demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} [الشعراء: ١٧١]: في عذابِ اللهِ .
Bana Muhammed b. Abdil‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den {إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} “Geride kalanlar arasında bir kocakarı hariç” [Şuarâ: 171] hakkında: Allah'ın azabında [kalanlardan] dediğini bildirdi.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)}.
Övgüsü yüce olan Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)} “Ve üzerlerine bir yağmur yağdırdık. Bak işte, o suçluların sonu nasıl oldu!”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: وأَمْطَرْنا على قومِ لوطٍ الذين كذَّبوا لوطًا ولم يُؤْمِنوا به، مطَرًا مِن حجارةٍ من سِجِّيلٍ أهْلَكْناهم به، {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فانْظُرْ يا محمدُ إلى عاقبةِ هؤلاء الذين كذَّبوا اللَّهَ ورسولَه مِن قومِ لوطٍ، فاجْتَرَموا معاصىَ اللهِ، وركِبوا الفَواحشَ، واسْتَحَلُوا ما حرَّم
Övgüsü yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Lût'u yalanlayıp ona iman etmeyen Lût kavminin üzerine, kendilerini helak ettiğimiz pişirilmiş balçık taşlarından bir yağmur yağdırdık. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} “Bak işte, o suçluların sonu nasıl oldu!” Övgüsü yüce olan [Allah] buyuruyor ki: [Ey Muhammed!] Lût kavminden Allah'ı ve elçisini yalanlayan, Allah'a isyan suçunu işleyen, çirkin hayasızlıklara batan ve haram kıldığı şeyi helal sayan şu kimselerin akıbetine bir bak!
اللَّهُ مِن أدبارِ الرجالِ، كيف كانت؟ وإلى أيِّ شيءٍ صارت؟ هل كانت إلا البَوارَ والهلاكَ؟ فإن ذلك أو نظيرَه مِن العقوبةِ عاقبةُ مَن كَذَّبك، واسْتَكْبَر عن الإيمانِ باللهِ وتصديقِك، إن لم يَتوبوا مِن قومِك.
erkeklerin arkalarına varmayı helal sayan bu kimselerin sonunun nasıl olduğuna ve neye dönüştüğüne bir bak! Bu [akıbet], hüsran ve helaktan başka bir şey mi oldu? Şayet kavminden olanlar tövbe etmezlerse, seni yalanlayan, Allah'a iman etmekten ve seni doğrulamaktan büyüklenen kimselerin akıbeti de işte bu veya benzeri bir ceza olacaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥)}.
Övgüsü yüce olan Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥)} “Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah’a kulluk edin; sizin O’ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların mallarını eksiltmeyin ve düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer inanan kimseler iseniz böylesi sizin için daha hayırlıdır.'”
يقولُ تعالى ذكره: وأَرْسَلْنا إلى ولدِ مَدْيَنَ، ومَدْيَنُ: هم ولدُ مَدْيَانَ بن إبراهيمَ خليلِ الرحمنِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Medyen oğullarına da [elçi gönderdik]. Medyen ise Rahmân'ın dostu İbrâhim'in oğlu Medyân'ın evlatlarıdır.
فيما حدَّثنا به ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ .
Bu, İbn Humeyd'in bize anlattığı, onun Seleme'den, onun da İbn İshâk'tan rivayet ettiği bilgiye göredir.
فإن كان الأمرُ كما قال، فـ "مَدْيَنُ" قبيلةٌ كتَميمٍ وأَسَدٍ .
Şayet durum onun dediği gibiyse , "Medyen", Temîm ve Esed gibi bir kabiledir .
وزعَم أيضًا ابن إسحاق أن شُعَيبًا الذي ذكَر اللَّهُ أَنه أَرْسَله إليهم مِن ولدِ مَدْيَانَ هذا، وأنه شعيبُ بنُ ميكيلَ بن يشجنَ، قال: واسمُه بالسَريانية بثرون.
İbn İshâk ayrıca, Allah'ın kendilerine peygamber olarak gönderdiğini zikrettiği Şuayb'ın bu Medyân'ın soyundan geldiğini ve onun Şuayb b. Mîkîl b. Yeşcen olduğunu ileri sürmüştür. [İbn İshâk] dedi ki: Onun Süryanicedeki ismi Besrûn'dur.
فتأويلُ الكلامِ على ما قال ابن إسحاقَ: ولقد أَرْسَلْنا إلى ولدِ مَدْيَنَ أَخاهم شعيبَ بنَ ميكيلَ، يَدْعُوهم إلى طاعةِ اللهِ، والانتهاءِ إلى أمرِه، وتركِ السعى في الأرضِ بالفسادِ، والصدِّ عن سبيلِه، فقال لهم شعيبٌ: يا قومِ، اعْبُدوا الله وحدَه لا شريكَ له، ما لكم مِن إِلهٍ يَسْتَوْجِبُ عليكم العبادةَ غيرُ الإلهِ الذي خلَقكم، وبيدِه نفعُكم وضَرُّكم، {قَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ}. يقولُ: قد جاءتكم علامةٌ وحجةٌ مِن اللهِ بحقيقةِ ما أَقولُ، وصدقِ ما أَدْعُوكم إليه، {فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ} يقولُ: أتِمُّوا للناسَ حقوقَهم بالكيلِ الذي تَكِيلون به، وبالوزنِ الذي تَزنِون لهم به، [{وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ}. يقولُ: ولا تَظْلِموا الناسَ حقوقَهم] ، ولا تَنْقُصوهم إياها.
İbn İshâk'ın söylediğine göre sözün tevili şöyledir: Andolsun ki Medyen oğullarına, kendilerini Allah'a itaate, O'nun emrine uymaya, yeryüzünde fesat çıkarmayı ve O'nun yolundan alıkoymayı terk etmeye çağırmak üzere kardeşleri Şuayb b. Mîkîl'i gönderdik. Şuayb onlara dedi ki: Ey kavmim! Tek olup ortağı olmayan Allah'a kulluk edin. Sizin için, sizi yaratan ve faydanız ile zararınız elinde olan İlahtan başka kulluk edilmeyi hak eden hiçbir ilah yoktur. {قَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir.” Şöyle demektedir: Söylediklerimin hakikatine ve sizi çağırdığım şeyin doğruluğuna dair Allah'tan size apaçık bir işaret ve delil gelmiştir. {فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ} “Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın” Şöyle demektedir: İnsanlara haklarını, kendisiyle ölçtüğünüz ölçekle ve kendisiyle tarttığınız tartıyla tam olarak verin. [{وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ} “İnsanların mallarını eksiltmeyin”. Şöyle demektedir: İnsanların haklarına haksızlık etmeyin] ve onları eksiltmeyin.
ومِن ذلك قولُهم: تَحْسَبُها حَمْقاءَ وهى باخِسةٌ . بمعنى: ظالمةٌ. ومنه قولُ اللهِ: {وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ} [يوسف: ٢٠]. يعنى به: ردئٍ.
"Sen onu ahmak sanırsın, oysa haksızlık edendir (bâhisadır)" sözü de bundandır; yani "zâlimedir" manasındadır. Allah'ın: {وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ} “Onu değersiz bir fiyata sattılar” [Yûsuf: 20] âyeti de bundandır; yani bayağı, değersiz bir fiyata demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ}. يقولُ: لا تَظْلِموا الناسَ أشياءَهم .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun şu sözünü rivayet etti: {وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ} “İnsanların mallarını eksiltmeyin.” Şöyle demektedir: İnsanların eşyalarında onlara haksızlık etmeyin .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ}. يقولُ: لا تَظْلِموا الناسَ أشياءَهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ} “İnsanların mallarını eksiltmeyin.” Şöyle demektedir: İnsanların eşyalarında onlara haksızlık etmeyin.
وقولُه: {وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا}. يقولُ: ولا تَعْمَلُوا في أرضِ اللهِ بمَعاصِيه، وما كنتم تَعْمَلونه قبلَ أن يَبْعَثَ اللَّهُ إليكم نبيَّه مِن عبادةِ غيرِ اللهِ، والإشراكِ به، وبَخْسِ الناسِ في الكيلِ والوزنِ، {بَعْدَ إِصْلَاحِهَا}. يقولُ: بعدَ أن قد أصْلَح اللهُ الأرضَ بابتعاثِ النبي ﷺ فيكم، يَنْهاكم عما لا يَحِلُّ لكم وما يَكْرَهُه اللهُ لكم.
O'nun şu sözü: {وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} “Düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.” Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın yeryüzünde O'na isyan sayılacak işler yapmayın; Allah size peygamberini göndermeden önce Allah'tan başkasına taparak, O'na ortak koşarak, ölçü ve tartıda insanlara haksızlık ederek yaptıklarınızı yapmayın. {بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} “düzeltildikten sonra” ifadesi ise: Allah aranıza Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderip de o size helal olmayan ve Allah'ın sizin için hoş görmediği şeyleri yasaklayarak yeryüzünü ıslah ettikten sonra [bozgunculuk yapmayın] demektir.
{ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ}. يقولُ: هذا الذي ذكَرْتُ لكم، وأمَرْتُكم به مِن إخلاصِ العبادةِ للهِ وحدَه لا شريكَ له، وإيفاءِ الناسِ حقوقَهم مِن الكيلِ والوزنِ، وتركِ الفسادِ في الأرضِ، خيرٌ لكم في عاجلِ دُنْياكم، وآجلِ آخرتِكم عندَ اللهِ يومَ القيامةِ، {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. يقولُ: إن كنتم مُصَدِّقيَّ فيما أقولُ لكم، وأُؤَدِّي إليكم عن اللهِ مِن أمرِه ونهيِه.
{ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ} “Böylesi sizin için daha hayırlıdır.” Şöyle demektedir: Size bahsettiğim ve emrettiğim; ibadeti tek ve ortaksız olarak Allah'a halis kılmak, insanlara ölçü ve tartıdan doğan haklarını tam vermek ve yeryüzünde bozgunculuğu terk etmek, peşin olan dünyanızda da gelecekte kıyamet günü Allah katındaki ahiretinizde de sizin için daha hayırlıdır. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer inanan kimseler iseniz.” Şöyle demektedir: Eğer size söylediklerimde ve Allah'tan O'nun emir ve yasağı olarak size ulaştırdıklarımda beni tasdik eden kimseler iseniz.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦)}.
Yüce övgünün sahibi Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦)} “Tehdit ederek, Allah'a inananları O'nun yolundan alıkoyarak ve o yolu eğriltmek isteyerek öyle her yolun başında oturmayın. Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı. Bozgunculuk yapanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! (86)”
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ}: ولا تَجْلِسوا بكلِّ طريقٍ، وهو الصراطُ، تُوعِدون المؤمنين بالقتلِ.
Yüce övgünün sahibi [Allah], {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ} “öyle her yolun başında oturup tehdit etmeyin” sözüyle şunu kastetmektedir: Her yolda -ki sırât yoldur- oturup müminleri öldürmekle tehdit etmeyin.
وكانوا فيما ذُكِر يَقْعُدون على طريقِ مَن قصَد شعيبًا وأراده ليُؤْمِنَ به،
Zikredildiğine göre onlar, Şuayb'a yönelen ve ona iman etmek isteyen kimsenin yolu üzerinde otururlar,
فيَتَوَعَّدونه ويُخَوِّفونه ويقولون: إنه كذابٌ.
onu tehdit eder, korkutur ve "O bir yalancıdır!" derlerdi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ}. قال: كانوا يُوعِدون مَن أتَى شعيبًا وغشِيَه فأراد الإسلام .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ} “öyle her yolun başında oturup tehdit ediyorsunuz” [ayeti hakkında] dedi ki: Şuayb'a gelip onun yanına varan ve İslam'ı isteyen kimseyi tehdit ederlerdi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ}: والصراطُ الطريقُ، يُخَوِّفون الناسَ أن يَأْتُوا شعيبًا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ} “Tehdit ederek öyle her yolun başında oturmayın” ayetindeki sırât, yoldur. İnsanları Şuayb'a gelmekten korkutuyorlardı .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. قال: كانوا يَجْلِسون في الطريقِ فيُخْبِرون مَن أتَى عليهم أن شعيبًا النبي ﷺ كذَّابٌ، فلا يَفْتِنَنَّكم عن دينِكم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Tehdit ederek, Allah'a inananları O'nun yolundan alıkoyarak öyle her yolun başında oturmayın.” Dedi ki: Yolda otururlar ve kendilerine uğrayan kimseye, Peygamber Şuayb'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yalancı olduğunu söyleyip "Sakın sizi dininizden saptırmasın !" derlerdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قولِ اللهِ تعالى: {بِكُلِّ صِرَاطٍ}. [قال: طريقٍ] ، {تُوعِدُونَ}: بكلِّ سبيلِ حقٍّ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {بِكُلِّ صِرَاطٍ} “her yolun başında” [yol demektir] , {تُوعِدُونَ} “tehdit ederek” kavli hakkında: Her hak yolda [diye rivayet etti].
حدَّثني المثنى، قال: ثني أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهدٍ نحوَه.
Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدّثنى محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ}: كانوا يَقْعُدون [بكلِّ طريقٍ] يُوعِدون المؤمنين .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ} “Tehdit ederek öyle her yolun başında oturmayın” [ayeti hakkında]: Müminleri tehdit ederek [her yolda] otururlardı .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن قيسٍ، عن السديِّ: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ}. قال: العَشَّارون .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, Kays'tan, o da es-Süddî'den rivayet etti: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ} “Tehdit ederek öyle her yolun başında oturmayın.” Dedi ki: [Onlar] haksız vergi toplayan memurlardır .
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، عن أبي هريرةَ أو غيرِه -[شكَّ أبو جعفرٍ الرازيُّ] - قال: أتَى النبيُّ ﷺ مع ليلةَ أُسْرِى به على خشبةٍ على الطريقِ، لا يَمُرُّ بها ثوبٌ إلا شقَّتْه، ولا شيءٌ إلا خرَقَتْه، قال: "ما هذا يا جبريلُ؟ " قال: هذا مَثَلُ أقوامٍ مِن أُمَّتِكَ يَقْعُدون على الطريقِ فيقطعونه. ثم تلا : {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ} .
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye'den, o da Ebû Hureyre'den veya bir başkasından -[Ebû Ca'fer er-Râzî şüphe etti] - rivayet etti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde yol üzerinde bir ağaç kütüğüne rastladı; yanından geçen hiçbir elbise yoktu ki onu yırtmasın, hiçbir nesne yoktu ki onu parçalamasın. "Bu nedir ey Cibrîl?" dedi. Cibrîl: "Bu, senin ümmetinden yolda oturup yolu kesen toplulukların misalidir." dedi. Sonra şu ayeti okudu: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ} “Tehdit ederek öyle her yolun başında oturmayın” .
وهذا الخبرُ الذي ذكَرْناه عن أبي هريرةَ يَدُلُّ على أن معناه كان عندَ أبى هريرةَ أن نبيَّ اللهِ شعيبًا إنما نهَى قومَه بقولِه: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ}: عن قطعِ الطريقِ، وأنهم كانوا قُطَّاعَ الطريقِ.
Ebû Hureyre'den aktardığımız bu rivayet, onun nezdinde bu ayetin anlamının şu olduğunu göstermektedir: Allah'ın peygamberi Şuayb, {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ} “Tehdit ederek öyle her yolun başında oturmayın” sözüyle kavmini sadece yol kesmekten nehyetmiştir ve onlar yol kesicilerdi.
وقيل: {وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ}. ولو قيل في غيرِ القرآنِ: لا تَقَعُدوا في كلِّ طريقٍ . كان جائزًا فصيحًا في الكلامِ، وإنما جاز ذلك لأن الطريقَ ليس بالمكانِ المعلومِ، فجاز ذلك كما جاز أن يقالَ: قعَد له بمكان كذا، وعلى مكانِ كذا، وفى مكانِ كذا.
{وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ} “öyle her yolun başında oturmayın” denilmiştir. Şayet Kur'an dışında "Lâ tak'udû fî külli tarîk" (her yolda oturmayın) denilseydi, bu da caiz ve kelamda fasih olurdu. Bunun caiz olması, yolun belirli bir yer olmamasından dolayıdır. Nitekim "falan yerde onun için oturdu" anlamında hem "bi-mekâni kezâ", hem "alâ mekâni kezâ" hem de "fî mekâni kezâ" denilmesinin caiz olduğu gibi bu da caiz olmuştur.
وقال: {تُوعِدُونَ}. ولم يَقُلْ: تَعِدُون؛ لأن العربَ كذلك تَفْعَلُ فيما أبْهَمَت ولم تُفْصِحُ به مِن الوعيدِ، تقولُ: أَوْعَدْته - بالألف - وتقدَّم منى إليه وعيدٌ. فإذا بيَّنت عما أوْعَدَت وأفْصَحَت به، قالت: وعَدته خيرًا، ووعَدته شرًّا. بغيرِ ألفٍ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} [الحج: ٧٢].
[Allah] {تُوعِدُونَ} “tehdit ediyorsunuz” buyurmuş, "te'idûne" dememiştir; zira Araplar, tehdidi kapalı bırakıp açıkça belirtmediklerinde böyle yaparlar. "Ona tehditte bulundum / benden ona tehdit gitti" anlamında elif ile "Ev'adtuhu" derler. Neyi tehdit ettiklerini açıklayıp beyan ettiklerinde ise elifsiz olarak "Vaadtuhu hayran" (Ona hayır vadettim) ve "Vaadtuhu şerran" (Ona şer vadettim) derler. Nitekim Yüce övgünün sahibi şöyle buyurmuştur: {النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Allah'ın inkâr edenlere vadettiği ateştir” [el-Hacc: 72].
وأما قولُه: {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ}. فإنه يقولُ: وتَرُدُّون عن طريقِ اللهِ، وهو الردُّ عن الإيمانِ باللهِ، والعملِ بطاعتِه {مَنْ آمَنَ بِهِ}. يقولُ: تَرُدُّون عن طريقِ اللهِ مَن صدَّق باللهِ ووحَّدَه، {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا}. يقولُ: وتَلْتَمِسون مَن سلَك سبيلَ اللَّهِ وآمَن به وعمِل بطاعتِه عِوَجًا عن القصدِ والحقِّ، إلى الزَّيْعُ والضلالِ.
O'nun: {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ} “Allah'a inananları O'nun yolundan alıkoyarak” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'a imandan ve O'na itaatle amel etmekten ibaret olan Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz. {مَنْ آمَنَ بِهِ} “inananları” ifadesi: Allah'ı tasdik edip O'nu birleyen kimseleri Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz, {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} “ve o yolu eğriltmek isteyerek” ifadesi ise: Allah'ın yoluna giren, O'na iman eden ve O'na itaatle amel eden kimseleri doğru yoldan ve haktan, sapmaya ve dalalete doğru eğriltmek istiyorsunuz demektir.